Part 3

(13) ~Si fistulae~ aequalis grossitudinis fuerint et maior minorem in sua longitudine bis habuerit et insuper concavitatis eius diametrum, ~diapason~ consonantiam ad se invicem resonabunt. Item si fistula maior fistulae minoris longitudinem quater in se habeat et insuper diametri quod in cavo est ter 5 mensuram contineat, ~bis diapason~ consonantiam resonabunt. Item si fistula maior minorem in se totam habeat et insuper longitudinis eius tertiam partem nec non et tertiam diametri quod in cavo est, ~diatessaron~ consonantiam resonabunt. Item si fistula maior minorem in se totam habeat et insuper 10 longitudinis eius medietatem simul cum medietate diametri quod in cavo est, ~diapente~ consonantiam resonabunt. Item si fistula maior habeat in se fistulam minorem totam et insuper longitudinis eius octavam partem, ~tonum~ resonabunt. Item si fistula maior fistulam minorem in se habeat totam et 15 insuper longitudinis eius partem sextam decimam, haec consonantia ~semitonium~ erit.

_c. 13 eadem manu scriptum sine rubrica sequitur in solo S (om. L, ubi sequitur subscriptio nominis Joh. ep̅i̅ Warmiensis manu s. XV). legitur etiam_ (_inscr_. Iterum de fistulis) _in cod. Bern. B. 56 s. X (Hagen) post notissimimum fr._ de fistulis organicis (_v. praef. ed. pr. p. XII_), _quod ex cod. illo denuo edidit A. Schubiger, Musikalische Spicilegien Berl. 1876 S. 82-85. habetur idem fragmentum in cod. Einsidl. 319 s. X (Gabriel Meier, Catal. I, 290), initium etiam in cod. Berlin. Phill. 1817 s. X (Verz. I, 397).--additionem aliam hic habet post_ Finit _suum et sententiam latinam graecis litteris male scriptam cod. Escorialensis, scil. epistolas duas, quarum altera ab congregatione beatorum Medardi et Sebastiani_ K. regi _data (Sitz.-Ber. d. Wiener Ak. ph. h. Kl. 112, 181)_.

9 diatesseron _S_. | sonabunt _(hic) S_.

14 tonus _S_.

15 fistola _(hic) S_.

17 _reliquum paginae (versuum 18 ex 23) vacuum in S_.

* * * * *

Page XXVI

_Propter Vitruvii IX praef. 9 sqq. (cf. Zeitschr. f. D. Alt. N. F. VI, 333) et Appendiculae Harl. c. 1_ (Uncia caerae …) _ex compilatione chronologica et astronomica saeculi noni incipientis (quae servatur in codice Vaticano Regin. 309 s. X:[9] cf. Bethmann in Pertz Archiv XII, 273) addo capita duo (l. V c. 1-2) iam a. 1849 edita in Catalogo (bibl. Montispess.) gallico (I p. 421 sq.)._

_Compilationis huius ex variis excerptis in septem libros redactae (cuius non nisi reliquiae confusae extant in codd. Mon. 210 = Vindob. 387, de quibus C. Rück: Progr. des Ludwigs-Gymn. in München 1888 cf. Detlefsen: Hermes XXXII, 328) habetur ~index~ hic in cod. Vat. (qui fuit “liber sci dionysi in francia” f. 1^{a}) f. 4^{b}(-5^{b}):_

_Lib. I._

_“I. Rota quae continet natalicia sc̅o̅rum in k̅l̅ nonis et idibus per unumquemque mensem” (haec supra f. 2^{b})._

_“II. Argumentum de cursu lunae per duodecim signa.” (deest.)_

_III. Martyrologium per duodecim menses. (f. 6-12^{b})._

_IIII. Cycli decennovennales cum annis dn̅i̅ (f. 17-29^{b} usque ad a. 1063, cum dupl. contin. rec. f. 30-36-58)._

_V. Adbreviatio chronicae ubi mittendae (f. 59-60). cf. Verz. d. lat. Hss. Berl. I p. 292^{a}. Rück p. 12._

_VI. De ortu et obitu patrum (f. 61-63)._

_VII. Annus magnus de concurrentibus compositus ad ostendendum diversitatem nativitatis et passionis dominicae (f. 63^{b}-64^{b})._

_VIII. Ratio quomodo feria qua dominus passus est inveniatur etc. usque ad c. XI._

* * * * *

Page XXVII

_Sequuntur libri II capp. 22, l. III capp. 14, l. IV capp. 27 (argumenta paschalia)._

_Deinde, quae eodem ordine servatisque capitulorum numeris habentur in excerptis (Rück p. 21) codicis Montpellier 334 saec. IX^{2} (praeter V, 10), describo capitula libri V et VI:_

_Lib. V._

_I. Excerptum de astrologia (f. 90-91)._ } _cf. Verz. d. lat. Hss. _II. De ordine ac positione stellarum in } Berlin I p. 292^{b}. signis (f. 91-99 cum imag. pictis)._ } Rück l. c. p. 7._

_III. De positione et cursu septem planetarum (f. 99^{b})._ } _IIII. De intervallis earum (f. 100)._ } _ex _V. De absidibus earum (f. 100)._ } Plin. _VI. De cursu earum per zodiacum (in textu “cotidianum”) } l. II._ circulum (f. 100^{b})._ }

_VII. De interlunio (f. 101^{b})._

_VIII. De eclypsi lunae (f. 101^{b})._

_VIIII. De eclypsi solis (f. 101^{b})._

_X. Quando solis eclypsis visa est moderno tempore (f. 102^{a} cum enumerat. eclips. a. 760, 764 sub Pippino, 787, 807, 810^{bis}, 811, 812!)_

_XI. Dimensio caelestium spatiorum sec. quosdam (f. 102^{a})._

_XII. De praesagiis tempestatum (f. 102^{b}-104^{b}) ex Plin. XVIII, 340-365._

_Lib. VI._

_I. De ratione unciarum (f. 104^{b}: S̶S̶ scripulus est sex siliquae … ins. cod. M)._

_II. De probatione auri et argenti (f. 105)._

_III. De mensura caerae et metalli in operibus fusilibus (f. 105)._

_IIII. Ambrosii macrobii theodosii de mensura et magnitudine terrae et circuli per quem solis iter est (f. 105^{b})._

_V. Item eiusdem de mensura et magnitudine solis (f. 106)._

_VI. Felicis capellae de mensura lunae (f. 107)._

_VII. Eiusdem argumentum quo magnitudo terrae deprehensa est (f. 107^{b})._

_Deinde Lib. VII._

_“I. Item liber cum capitulis suis baedae praesbitero (sic) continens de rerum naturis” (f. 108-116^{b} cum 51 capp.)._

_Sequitur f. 117 appendix variorum “De mensuris et ponderibus etc.” Hultsch no. 137-39, f. 119^{b} De ventis, f. 121 Cursus lunae per XII signa cum tabulis etc., f. 124^{b}-125^{a} opusc. comput. ad annum 885, rotae f. 126^{b}-127, f. 128 “horologium viatorum”, f. 128^{b}-140 calendarium, deinde cum tabulis aliis de computo varia usque ad f. 156^{b}._

* * * * *

Page XXVIII

_Ex archetypo igitur saeculi IX incipientis collectionis astronomicae (quae integra fere nunc extat in solo cod. S. Dionysii Par. = Vat. reg. 309 = V, quem exscripsi Romae m. Febr. a. 1892) haec duo veteris auctoris fragmenta ducta sunt (cum toto libro V) in cod. Montp. 334 saec. IX^{2} (de quo supra) = M et (duo sola) cod. Laud. 426^{bis} (Palladii antiquissimo s. IX f. 120^{b} sq.) = L, item Scletstat. 1151^{bis} s. X (Vitruvii f. 37^{b} sq.) = S et (cum praeced. de rat. unc.) in Monac. 14836 s. XI (f. 137 sq.) = m. hos ipse vidi: de cod. Par. 12117 (s. XI f. 181^{b} sq.) cf. Rück p. 24. praeterea prius fragmentum (solum de prob. auri et arg.) receptum est in Epitomam Faventini interpolatam (quae est De architectura valde utilis scientia), cuius exscripsi cod. Paris. 6842^{c} (s. XIII) = p, (ubi est cap. ultimum), contuli cod. Laud. 403 (s. XII^{2}) = l (ubi paenultimum)._

[9] _nam alterius manus sunt qui versus initio leguntur f. 1^{a} (pertin. ad a. 1107). alterius item manus sed fere coaeva est nota subscripta f. 2^{a}_ Rex chnut devicit anglos et subiugavit _(c. a. 1017), atque in vacuum spatium postea illata sunt etiam quae habes f. 16^{b} + f. 3^{b}-4^{a}_.

* * * * *

Page XXVIII

De probatione auri et argenti.

Omne aurum purum cuiuslibet ponderis omni argento similiter puro, eiusdem tamen ponderis, densius est parte sui vicesima. quod ita probari potest. si purissima auri libra cum aeque puri argenti simili pondere sub aqua conferatur in 5 statera, XII denariis id est vicesima sui parte, aurum gravius argento vel argentum levius auro invenietur. quapropter si inveneris opus aliquod auro formatum, cui argentum per mixtionem inesse videatur, scireque volueris quantum auri quantumve in eo contineatur argenti, sume argentum sive aurum 10 et examinato suspecti operis pondere, non minus pensantem massam de utrovis metallo fabricato atque utrumque, et opus scilicet et massam, staterae lancibus inponito aquisque inmergito. si argentea fuerit massa quam fecisti, opus praeponderabit. si aurea fuerit, allevato opere aurum inclinabitur. 15

1 _Tit. om. S_.

2 parum _p_.

3 tamen ponderis: ponderis tamen _l_.

4 vicesima: vicesima quarta et insuper ducentesima XL^{ma} _add. solus S (item infra v. 6)_.

6 XII: undecim _solus S_.

7 auro _om. V_. | invenitur _V p_.

8 aliquod opus _L_. | auro _om. S_. | per commixtionem _S_, permixtum _p_.

9 inesse: esse _p_. | quantum vae _L_, quantumque _p_.

10 contineatur: conveniatur _L_.

11 exanimato _L_. | suspecti: c̄ suspecti _l_. | pensatū _m_. | pensante (_sic_) massam _p_, pensante massa _l_.

12 fabricante _p_.

14 argea _L_.

15 alleviato _L_.

* * * * *

Page XXIX

hoc tamen ita fiet ut quot partibus inclinatur aurum, totidem partibus sublevetur argentum, quia quicquid in ipso opere fuerit sub aqua praeter solitum ponderis, ad aurum propter densitatem pertinet, quicquid autem levitatis, ad argentum propter raritatem est referendum. et ut hoc facilius possit 5 adverti, considerare debes tam in gravitate auri quam in levitate argenti XII denarios significare libram, sicut ~prima lectionis huius fronte~ praefixum est.

De mensura cerae et metalli in operibus fusilibus.

In fundendis operibus cuius ponderis metallum quodlibet 10 ad certum cerae pondus respondere debeat.

Ad cerae unciam unam stagni unciae VII et denarii XVII, aeris albi unciae VIII et denarii XVI, aeris cypri … unciae VIIII et denarii III, argenti unciae X et denarii XII, plumbi unciae XII et denarii VI, auri unciae XVIIII et denarii VIII. 15

Item si cerae fuerit libra, ~stagni~ VII librae et unciae X et denarii IIII mittendi sunt, quia quot uncias cera habuerit, tot VII uncias et XVII denarios stagni pondus habere debebit. et ideo si cerae fuerit libra, id est XII unciae, duodecies VII unciae stagni, quae faciunt VII libras, et duodecies XVII denarii 20 mittendi sunt, qui faciunt CCIIII denarios, id est uncias X et denarios IIII.

si fuerit cerae libra, ~aeris albi~ librae VIII sumendae sunt

1 inclinabitur (_iterum_) _M_, inclinetur _p_.

3 solum _V_. | pondus _p_.

4 laevitatis _L_, lenitatis _V_.

5 est referendum: con(c̄)ferendum _V_.

7 XII denarios (dn̅r̅s̅ _L_): denar .XII. _S_. | libram: vicesimam partem libre _solus l_. | p. huius lectionis f. _S_.

8 fronte _om. l_. | premissum est _l_.

9-11 (De mensura--certum) _in vacuo pro rubrica scribenda (2½ versuum) spatio om. S_ (_qui incipit_ aerae pondus r. d.).

9 (_etc._)caerae (-rę, -re) _LMVSm semper_.

11 deb& _S_.

13 XVI _MVSm_: XVII _L_. | _post_ aeris cypri _lacunam significavi quia statim subiecta auricalci (v. infra) mensura, aeris cypri_ (VIIII u. + I d.) _excidit (iam in exemplari ex quo descripta est coll. Vaticana, unde pendent omnes)_.

14 unciae (un̅c̅) XII _LMVm_: ÷ I. _S_.

15 VI _MVSm_: V _L_. | VIII _LMVm_: VIIII _S_.

17 IIII: quattuor _MV._ | quot: quod _L_. | cae(ę)ra: cęrę _L_.

18 et XVII: et X et VIII _S_.

19 VII: XVII _M_.

20 duodecies: Duę decies _L_.

21 unciae _M_.

* * * * *

Page XXX

et duodecies XVI denarii, quod sunt CXCII denarii, qui faciunt uncias VIIII et denarios XII.

in libram cerae ~aeris cypri~ librae VIIII et denarii XII mittendi sunt.

sic in libram cerae ~auricalci~ librae VIIII et duodecies 5 tres denarii, qui faciunt unciam unam et denarios XVI.

contra libram cerae ~argenti~ librae X et duodecies XII denarii.

simili modo in libram cerae ~plumbi~ librae XII et duodecies VI denarii mittendi sunt. 10

in auri fusione contra libram cerae ~auri~ librae XVIIII et duodecies octo denarii, quod sunt unciae IIII et denarii XVI.

2 VIIII: VIII _V_.

4 mittende _L_.

6 tres: III _MS_. | unam: I _LS_. | XVI: VI _L_.

7 Contra--(11) auri fusione _om. M_. | duodecies XII _LSm_: duodecim _V_.

11 contrā (_sic_) _L_.

12 octo: VIII _S_. quod (qđ _L_) sunt _LMVm (ut supra)_: qui faciunt _S_ (_qui suus est et arbitrarius, ut in Vitruvio et in Faventino etc._). | unciae: ÷ _S_. | IIII _ego_: III. _LMVSm_. | XVI: XIII. _S_.

VITRUVII

DE ARCHITECTURA LIBRI DECEM

* * * * *

Page 1 =1=

VITRUVII DE ARCHITECTURA

LIBER PRIMUS.

1 Cum divina tua mens et numen, imperator Caesar, imperio potiretur orbis terrarum invictaque virtute cunctis hostibus stratis, triumpho victoriaque tua cives gloriarentur et gentes omnes subactae tuum spectarent nutum populusque | Romanus et senatus liberatus timore amplissimis tuis 5 cogitationibus consiliisque gubernaretur, non audebam, tantis occupationibus, de architectura scripta et magnis cogitationibus explicata edere, metuens ne non apto tempore 2 interpellans subirem tui animi offensionem. cum vero attenderem te non | solum de vita communi omnium curam 10 publicaeque rei constitutione habere sed etiam de opportunitate publicorum aedificiorum, ut civitas per te non solum provinciis esset aucta, verum etiam ut maiestas imperii publicorum aedificiorum egregias haberet auctoritates, non putavi praetermittendum | quin primo quoque 15 tempore de his rebus ea tibi ederem. ideo quod primum parenti tuo de eo fueram notus et eius virtutis studiosus. cum autem concilium caelestium in sedibus in|mortalitatis =2= eum dedicavisset et imperium parentis in tuam potestatem

1 um (_sic sine litt. init., quam_ D _pro_ C _adscr. manus recens_) divina tua mens _in albo primae lineae suppl. G^{c}_ (Cum--numen _litt. capital. scr. H primo pag. versu_). | [o/ca]esar _G^{c}_.

10 [”/c]uram … [”/h]abere _signis mutandae positionis coniungit S^{c} (ut ed. Lor.)_.

11 constitutione _S(G^{c})_: constitutionem _H_ (-nē) _G_.

17 (virtutis) erat _add. S_.

* * * * *

Page 2

transtulisset, idem studium meum in eius memoria permanens in te contulit favorem. itaque cum M. Aurelio et P. Minidio et Gn. Cornelio ad apparationem ballistarum | et scorpionum reliquorumque tormentorum refectionem fui (5) praesto et cum eis commoda accepi. quae cum primo 5 mihi tribuisti, recognitionem per sororis commendationem 3 servasti. cum ergo eo beneficio essem obligatus, ut ad exitum vitae non haberem inopiae timorem, haec tibi scribere coepi quod | animadverti multa te aedificavisse et (10) nunc aedificare, reliquo quoque tempore et publicorum et 10 privatorum aedificiorum pro amplitudine rerum gestarum ut posteris memoriae tradantur curam habiturum. conscripsi praescriptiones terminatas, ut eas attendens et ante facta et futura qualia sint opera per | te posses nota habere. (15) namque his voluminibus aperui omnes disciplinae rationes. 15

I Architecti est scientia pluribus disciplinis et variis eruditionibus ornata, cuius iudicio probantur omnia quae ab ceteris artibus perficiuntur opera. ea nascitur ex fabrica et | ratiocinatione. fabrica est continuata ac trita (20) usus meditatio, qua manibus perficitur e materia cuiuscumque 20 generis opus est ad propositum deformationis. ratiocinatio autem est quae res fabricatas sollertia, ratione 2 proportionis demonstrare atque explicare potest. itaque architecti qui sine litteris | contenderant ut manibus essent (25) exercitati, non potuerunt efficere ut haberent pro laboribus 25 auctoritatem, qui autem | ratiocinationibus et litteris solis =3=

3 ballistarum _G_: balistarum _HS_ (_ut p. 6, 3 ed. pr. et ubi_ ballistae _H^{c} 12, 20 etc., sed idem in l. X plerumque scr._ ball- _ut ego semper, cum rec. PSG praeferant_ bal-).

4 scorpion[v/e]m _H_.

5 quae (Quę _S_) cum _HS_: Quęcūq⁊ _G_.

6 recognotionem _S_.

7 (servasti) in animo. _add. S_ (_suo errore_).

10 aedificaviss& _ante ras. H_.

12 traderentur (_quasi ab_ gestarum) _x_ (_cf. p. 103, 22_).

14 sunt (_a. c._) _G_.

17 cuius iudicio probantur omnia _GS_ (_cf. p. 132, 24_): _om. H_.

18 ex _GS_: & (et) _H_.

20 quae (quę _SG_) _x_. | cuius cumque _HG_: unius cuiusque _S_ (unius _ante_ cuius cumque _add. G^{c}_).

22 quaerés (_sic, cum apice, ut mox p. 3, 2. 6 etc._) _H_. | sollertiae (-tię _GS_) ac rationis proportione _x_ (_cf. p. 65, 6. 10, 18_).

* * * * *

Page 3

confisi fuerant, umbram non rem persecuti videntur. at qui utrumque perdidicerunt, uti omnibus armis ornati citius cum auctoritate quod fuit propositum sunt adsecuti. 3 cum in omnibus enim rebus, tum | maxime etiam in architectura (5) haec duo insunt, quod significatur et quod significat. 5 significatur proposita res de qua dicitur, hanc autem significat demonstratio rationibus doctrinarum explicata. quare videtur utraque parte exercitatus esse debere qui se architectum profiteatur. itaque eum etiam | ingeniosum oportet esse et ad disciplinam docilem. neque 10 enim ingenium sine disciplina aut disciplina sine ingenio perfectum artificem potest efficere. et ut litteratus sit, peritus graphidos, eruditus geometria, historias complures noverit, philosophos diligenter audierit, musicam scierit, medicinae | non sit ignarus, responsa iurisconsultorum noverit, 15 astrologiam caelique rationes cognitas habeat.

4 Quae cur ita sint haec sunt causae. litteras architectum scire oportet, uti commentariis memoriam firmiorem efficere possit. deinde graphidos scientiam habere, quo facilius | exemplaribus pictis quam velit operis speciem 20 deformare valeat. geometria autem plura praesidia praestat architecturae, et primum ea euthygrammi et circini tradit usum, e quo maxime facilius aedificiorum in areis expediuntur descriptiones normarumque et librationum et linearum directio|nes. item per opticen in aedificiis ab =4= certis regionibus caeli lumina recte ducuntur. per arithmeticen 26 vero sumptus aedificiorum consummantur, mensurarum rationes explicantur, difficilesque symmetriarum quaestiones geometricis rationibus | et methodis inveniuntur. (5)

1 fuerant _G_ (_Eberhard_): fuerunt _HS_.

10 disciplinā _H^{c}S_: -na _H_, -nas _G_.

11 aut (_ante corr._) _om. H_. | aut sine ingenio disciplina _G_.

13 graphidos _HG_: -dis _S_ (_ut x v. 19_) _et in m._ idē. descriptionibꝰ figurarū vel picturę _S^{c}_

17 haec _H_, hęc _S_: hę _G_.

22 ex euthy(-i _G_)grammis circini _x_.

23 aeris _S_.

24 descriptionis _ante corr. H_.

25 opthicen _HS_, optichen _G_.

26 dicuntur _G_. | arithmetichen (-[ⱶ/c]en _S^{c}_) _x_.

* * * * *

Page 4

5 historias autem plures novisse oportet, quod multa ornamenta saepe in operibus architecti designant, de quibus argumenti rationem cur fecerint quaerentibus reddere debent. quemadmodum si qui statuas marmoreas muliebres stolatas, quae caryatides dicuntur, pro | columnis in opere 5 (10) statuerit et insuper mutulos et coronas conlocaverit, percontantibus ita reddet rationem. Carya civitas Peloponnensis cum Persis hostibus contra Graeciam consensit, postea Graeci per victoriam gloriose bello liberati communi consilio Caryatibus bellum indixerunt. itaque oppido 10 | capto viris interfectis civitate desacrata matronas (15) eorum in servitutem abduxerunt, nec sunt passi stolas neque ornatus matronales deponere, uti non una triumpho ducerentur sed aeterno servitutis exemplo gravi contumelia pressae poenas pendere viderentur pro civitate. ideo qui 15 tunc architecti | fuerunt aedificiis publicis designaverunt (20) earum imagines oneri ferundo conlocatas, ut etiam posteris 6 nota poena peccati Caryatium memoriae traderetur. non minus Lacones, Pausania Agesipolidos filio duce, Plataico proelio pauca manu | infinitum numerum exercitus Persarum =5= cum superavissent, acto cum gloria triumpho spoliorum 21 et praedae, porticum Persicam ex manubiis, laudis et virtutis civium indicem, victoriae posteris pro tropaeo constituerunt, ibique captivorum | simulacra barbarico vestis (5) ornatu, superbia meritis contumeliis punita, sustinentia 25 tectum conlocaverunt, uti et hostes horrescerent, timore eorum fortitudinis effectus, et cives id exemplum virtutis aspicientes gloria erecti ad defendendam libertatem essent

3 argumentis _x_.

4 si quis _x_ (_ut p. 7, 14_).

5 cary(i _HS_)atides _x_.

6 percontantibus _HG_: percuntantibus _H^{c}_, percunctantibus _S(G^{c})_.

7 caria _x_. | peloponnessis _H_, -ponensis _GS_.

10 caryatibus _H_, cariatybus _G_, cariatibus _S_.

11 declarata _x_.

13 una (unâ _S_) _sic x_.

16 (designaverunt) quod _add. S_.

17 onera _S^{c}_. | ferundo _H_: ferendo _H^{c}GS_.

18 caryatium _x_.

19 Agesipolidos: hagest illae (ille _G_, hagestillę _SG^{c}_) polidos _x_. | Plataico: pitalco _x_.

23 tropae(ę _G_)o _HG_: tropheo _S_.

* * * * *

Page 5

parati. itaque ex eo multi statuas Persicas | sustinentes (10) epistylia et ornamenta eorum conlocaverunt, et ita ex eo argumento varietates egregias auxerunt operibus. item sunt aliae eiusdem generis historiae, quarum notitiam 7 architectos tenere oportet. philosophia vero perficit architectum 5 animo magno et uti non sit adrogans, sed potius | facilis aequus et fidelis sine avaritia, quod est maximum, (15) nullum enim opus vere sine fide et castitate fieri potest. ne sit cupidus neque in muneribus accipiendis habeat animum occupatum, sed cum gravitate suam tueatur 10 dignitatem bonam famam habendo. et haec enim philosophia praescribit. | praeterea de rerum natura quae graece (20) φυϲιολογια dicitur philosophia explicat, quam necesse est studiosius novisse, quod habet multas et varias naturales quaestiones, ut etiam in aquarum ductionibus. incursibus 15 enim et circumitionibus et librata planitie expressionibus spiritus naturales aliter at|que aliter fiunt, quorum (25) offensionibus mederi nemo poterit nisi qui ex philosophia principia rerum naturae noverit. item qui Ctesibii aut Archimedis et ceterorum qui eiusdem generis praecepta 20 conscripserunt leget, sentire non poterit nisi his | rebus =6= 8 a philosophis erit institutus. musicen autem sciat oportet, uti canonicam rationem et mathematicam notam habeat, praeterea ballistarum catapultarum scorpionum temperaturas possit recte facere. in capitulis enim dextra ac 25 sinistra | sunt foramina hemitoniorum, per quae tenduntur (5) suculis et vectibus e nervo torti funes, qui non praecluduntur nec praeligantur nisi sonitus ad artificis aures certos et aequales fecerint. bracchia enim quae in eas tentiones includuntur, cum extenduntur, aequaliter et pariter 30

1 multi _GS_: multis _ante ras. H_.

5 oporteat _x_.

13 phy(i _S_)siologia _HS_, phisioloya _G_. | (dicitur.) quę _add. S_.

16 circuitionibus _x_.

19 ctesibii: cum(cū _GS_)thesbia _x_.

23 uti ꝉ (vel) canonicā G (_sed eraso_ ꝉ _supra scr._ ꝉ canorā _G^{c}_).

26 emitoniorum _HS_.

27 surculis _x_.

29 fecerint _GS_: -runt _H_. | bracchia _H_: brachia _GS_.

* * * * *

Page 6