Part 47

Navidad. = Idem. * Pagcatáuo sa atong Guinóong Jesucristo, ni María Santísima ng̃a Inahán nia, ug ni San Juan Bautista ng̃a iang maoóna.

Natividad. = Como el anterior.

Nativitate (á.) = Polong ng̃a linatín: cutub sa pagcatáuo. * Quinaía, cutub sa pagcamáo.

Nativo. = Ang nagtáuo, ang nahimógso. * Ang nahatong̃ód sa pagcatáuo.

Nato. = Dong̃og ng̃a onay sa bisan onsang pagcahímtang con opicio.

Natura. = Quinatáuo, boto.

Natural. = Ang onay sa bisan cansa ug sa bisan onsa. * Quinaía, quinagáoi. * Ang natáuo, ang molópio sa bisan diin ng̃a Guinharían con longsod. * Ang guibúhat sa oaláy sacót. * Ang mahímo ng̃a boháton sa quinaárman ug sa gahóm sa mg̃a táuo. * Gaui, cagaoían, batásan.

Naturaleza. = Quinaía, pagcamáo sa bisan onsa. * Cadaghánan sa ng̃atanán ng̃a anáa sa calibútan. * Ang guinicánan sa mang̃a buhat ng̃atanán. * Calaínan, pagcaónay ug gahóm sa mg̃a botang. * Pagcahúsay sa ng̃atanán ng̃a guibúhat sa Dios sa calibútan. * V. Natural.

Naturalidad. = Pagcaáng̃ay, pagcapotóng, pagcaháoan sa boot.

Naturalista. = Ang magasúlat ug muíla sa mg̃a cagaoían, mg̃a gahóm ug hingtóngdan sa mg̃a mananáp, sa mg̃a cahoy, mg̃a tanóm, &c.

Naturalizacion. = Pagtógot sa hari sa mg̃a domolóong ug sa mg̃a táuo ng̃a díli molópio sa Guinharían nia, arón managámbit sila sa mg̃a caposlánan sa iang mg̃a guinsacópan.

Naturalizar. = Pagsácop, pagdáoat sa pagcasácop sa usá ca longsod, sa táuo sa lain ng̃a longsod. * V. el anterior. * Pagánad, pagbatásan sa bisan onsa.

Naturalmente. = Sa pagcaquinaía, sa pagcaónay. * Sa caogalíng̃on sa gahóm.

Naufragante. = Ang nalónod, ang guicaboóng̃an sa sacayán.

Naufragar. = Lonod, pagbóong, pagtóndag, pagtógdang, paglóndag sa sacayán ng̃a guisáquian sa bisan cansa. * Pagdáot sa bisan onsa ng̃a guibóhat con guipatigáyon.

Naufragio. = Pagcaoalá, pagcabóong, pagcatógdang, pagcatóndag, pagcalóndag sa sacayán. * Calisód ng̃a dagcó, cagóol. * Pagcadáot, pagcaoalá sa bisan onsa.

Náufrago. V. Naufragante. * Isda ng̃a dagcóan, iho.

Naumaquia. = Pagpang̃óbat sa mg̃a sacayán, ng̃a guipacamáo mao sa usá ca danao ng̃a diótay, sa pagtóon sa mang̃a táuo ng̃a tigsácay, con magaáoay sila ugáling sa minatúod sa dagat.

Náusea. = Pagcalóod, calóod sa guinháoa.

Nauseabundo. = Bisan onsa ng̃a nagapalóod sa guinháoa. * Ang guilóod sa guinháoa, ang harúul magasúca, ang casucáon.

Nausear. = Paglóod sa guinháoa.

Nauseativo. V. Nauseabundo.

Nauseoso. = Idem.

Nauta. = Táuo sa dagat, grumete, ang may opicio sa pagsacáy.

Náutica. = Quinaárman sa pagsacáy.

Náutico. = Ang nahatong̃ód sa quinaárman sa pagsacáy.

Nautílo. = Lagáng, quinháson ng̃a matahóm caáyo.

Nava. = Yota ng̃a patag, datág.

Navaja. = Labaja. * Quinháson sa maaníndot ng̃a baláyan. * Tang̃ó sa mg̃a baboy. * Ang dila sa mg̃a tiglíbac libac, sa mg̃a malibácon. * De afeitar. = Labaja ng̃a igaálot. * De gallos. = Bolang.

Navajada. = Pagsámad, pagsóntoc sa labaja, ug ang maong samad.

Navajazo. = Idem.

Navajero. = Sorlánan sa mg̃a labajas ng̃a igaálot, ug ang paño, ang panápton ng̃a igapáhid sa maong mg̃a labaja.

Navajonazo. V. Navajada.

Naval. = Ang nahatong̃ód sa mg̃a sacayán ug sa pagsacáy.

Nave. = Sacayán. * Lugar ng̃a hatáas, pagcalóang sa mg̃a baláy, sa mg̃a Singbahán, &c.

Navegable. = Ang mahímo ng̃a pagasáquian.

Navegacion. = Pagcasacáy, pagsacáy. * Cadogáyan, túig ng̃a pagadogáyan sa tagsa ca pagsacáy.

Navegador. = Ang mosacáy, tigsácay.

Navegante. = Idem.

Navegar. = Sacáy.

Naveta. = Sorlánan sa insienso, sa hamót ng̃a icaasó sa mg̃a Singbahán.

Navideño. = Ang nahatong̃ód sa tiempo sa Natividad.

Naviero. = Taguía sa sacayán.

Navío. = Sacayán ng̃a dagcó sa tolólo ca talároc.

Náyade. = Dios dios ng̃a babáye, nimpa ng̃a nagabóot sa sobá ug mg̃a tobóran ing̃on sa Pagtóo sa mg̃a dioatáhan.

Nazareno. = Ang natáuo sa Nazarét ug ang nahatong̃ód sa maong longsod. * Táuo ng̃a hebreo, judío, ng̃a nagasílbi sa Singbahán, ng̃a oalá pagaalótan ug guntíng̃an guihápon sa bohóc ug sa bong̃ot, ug ang oalá omínom sa bisan onsa ng̃a macahobóg onta. * Ang mocóyog sa mg̃a procesion sa semana ng̃a santos, ng̃a nagabísti sa bisti ng̃a hatáas, maítom con morados.

NE

Néveda. = Tanóm ng̃a mahomót, (calaínan.)

Neblí. = Langgam, (calaínan.)

Neblina. = Gabon ng̃a mang̃ítng̃it ug obos obos, haróol sa yota. * Alapáap.

Nebrina. = Ang bong̃a sa enebro.

Nebuloso. = Ang guigabónan.

Necear. = Pagpamólong sa mg̃a polong ng̃a binóang, ng̃a oaláy hingtóngdan ug cahológan, ng̃a díli macaígo.

Necedad. = Pagcaoaláy caálam, quinaárman. * Polong con bohat ng̃a binóang, ng̃a díli macaígo, ng̃a oaláy hingtóngdan. * Pagcagáhi sa olo, pagcacólang sa salabótan.

Necesaria. = Calibáng̃an.

Necesariamente. = Gayód, sa oaláy calóstan ug calaguéuan.

Necesario. = Quinahánglan. * Ang moábot gayúd.

Necesidad. = Quinahánglan. * Catongdánan ng̃a díli mahímo ng̃a pagalipásan. * Pagcalíbang, pagcaólo.

Necesitado. = Pobres, hang̃ol. * Quinahanglánon, ang guicábsan sa mg̃a quinahánglan.

Necesitar. = Pagpógos, paglógos sa pagbóhat con sa pagpamólong sa bisan onsa. * Pagbáti sa quinahánglan sa bisan onsa.

Neciamente. = Sa pagcabinóang sa pagcahóng̃og, sa pagcaoaláy boot ug salabótan.

Necio. = Ang díli maálam ang guicábsan, ang coláng̃an sa quinaárman. * Boang, hong̃og, colang colang, coliró, miné.

Necrología. = Balíta, padron, casayódan, listáhan sa mg̃a minatáy.

Néctar. = Bisan onsang ilímnon ng̃a matám-is ug malalím.

Necuacuam. = Polong ng̃a linatín: díli gayúd.

Nefandamente. = Sa pagcaláo-ay uyámot ng̃a díli icahing̃álan.

Nefando. = Daótan caáyo, maláo-ay uyámot ng̃a díli icahing̃álan.

Nefario. = Daótan, tampalásan uyámot, mabáng̃is.

Nefas (por fas ó por.) V. Fas ó por nefas (por.)

Nefrítico. = Saquét, caól-ol ng̃a guican sa balás con sa bató ng̃a nahamótang sa alaguían sa ihi.

Negacion. = Pagcadíli, pagcadilí. * Pagcaoalá ng̃a tuod sa bisan onsa.

Negado. = Ang oaláy polós sa ng̃atanán.

Negador. = Ang nagadíli, ang modilí.

Negante. = Idem.

Negar. = Pagdíli, díli pagóyon sa guiíng̃on sa lain. * Pagdilí, díli pagtógot, díli pagbóot sa bisan onsa. * Paglimód, díli pagtóg-an sa mg̃a salá con sa bisan onsa ng̃a guibóhat con guipamólong. * Pagáyad sa bisan onsa. * Díli pagbálos ug maáyo sa mg̃a calóoy, sa pagcaábian, &c.

Negativa. V. Negacion.

Negativamente. = Sa pagcadíli.

Negativo. V. Negador. * Ang táuong saláan ng̃a díli boot magtóg-an sa iang salá.

Negligencia. = Pagcatápol, catápol, pagcaoaláy cacúgui.

Negligentemente. = Sa catápol, sa pagcaoaláy cacúgui.

Negociable. = Ang mahímo ng̃a ipatigáyon sa pagcomercio.

Negociacion. = Pagcapatigáyon sa pagpálit ug pagbalígya, pagcacomercio. * Pagcapatigáyon arón macúha ug madáng̃at ang guitúyo ug ang guipanghináot.

Negociador. = Comerciante, ang magapatigáyon sa pagpálit ug pagbalígya.

Negociante. = Idem.

Negociar. = Pagpatigáyon sa pagpálit ug pagbalígya, pagcomercio. * Pagpatigáyon ug maáyo sa bisan onsa arón macóha ang guitúyo ug ang guipanghináot.

Negocio. = Holosáyon. * V. Negociacion. * Polós, caposlánan, tobo sa pagcomercio.

Negocioso. = Macógui. * Madalíon caáyo sa mg̃a bohat.

Negral. = Molomaítom.

Negrear. = Pagítom.

Negreta. = Langgam.

Negrilla. = Isda.

Negrillo. = Cahoy. * Salapí ng̃a molomaítom sa dihá pa sa yota.

Negro. = Maítom. * Ang namíng̃ao, ang nagasobó. * Táuo ng̃a oaláy dalángpan, ng̃a oaláy alaguían.

Negrura. = Caítom, pagcaítom.

Negruz. = Bisan onsa ng̃a molomaítom.

Neguijon. = Agóting, aguítong, ting̃io, saquét ng̃a magapaítom ug magacágod sa mg̃a ng̃ipon.

Neguilla. = Tanóm sa España. * Pagcalimód sa bisan onsa, pagcadíli itúg-an.

Nema. = Ang lugar ng̃a pagapilítan sa mg̃a sulat.

Némine discrepante. = Mg̃a polong ng̃a linatín: sa pagbóot sa ng̃atanán sa oaláy pagdíli.

Nemoroso. = Ang nahatong̃ód sa solóp.

Nene. = Báta, diótay caáyo.

Nenúfar. = Tanóm ng̃a motoróc sa tubig ng̃a nadánao, ng̃a díli magabahá.

Neófito. = Táuo ng̃a bag-o pa mibálic sa Pagtóo sa mg̃a cristianos.

Neumenia. = Ang nahaónang adlao sa bulan.

Nepote. = Pagománcon.

Neréida. = Dios dios, nimpa ng̃a nagapuyó sa dagat, ing̃on sa guitoóhan, sa canhing tiempo, sa mg̃a dioatáhan.

Nervio. = Biting biting, litid litid, cosóg. * Calig-ónan sa bisan onsa. * Mg̃a coldas sa mg̃a tolónggon. * Pisi ng̃a icalíg-on sa obán ng̃a mg̃a layág sa mg̃a sacayán. * Caogátan sa mg̃a dahon sa mg̃a cahoy ug sa mg̃a tanóm.

Nervioso. = Mg̃a dahon ng̃a may daghánan ng̃a mg̃a caogátan. * Soguílon con polong ng̃a díli mahímo ng̃a batócon, ng̃a soclan.

Nervosamente. = Sa cosóg, sa calig-ónan.

Nervosidad. = Pagcabáscog sa mg̃a cosóg, calig-ónan sa mg̃a biting biting. * Cabáscog sa mg̃a soguílon, sa mg̃a polong.

Nervoso. = Ang may cosóg, biting biting. * Ang malicó, mabóyoc, sa díli mabalí ug mabóong.

Nesciencia. = Pagcaoaláy quinaárman.

Nesciente. = Ang díli maálam, ang oaláy quinaárman.

Nesga. = Simbal.

Neto. = Olay, sa oaláy sacót, sa oaláy boling. * Ang isip ng̃a nahabílin sa usá ca cuenta, sa nacóha na ang mg̃a gasto ng̃atanán. * Lingcoránan sa mg̃a columna, sa oaláy dayan dayan.

Neuma. = Pagsábot sa mg̃a timáan lamang, sa oaláy polong ug ting̃og.

Neumático. = Ang nahatong̃ód sa hang̃in.

Neutral. = Ang díli mabóyoc sa luyo ug sa luyo, ang guiálang aláng̃an.

Neutralidad. = Pagcaálang alang, pagcaoaláy pagcabóyoc sa luyo ug sa luyo.

Nevada. = Olan ng̃a tibúoc ug maputí caáyo.

Nevadilla. = Tanóm, (calaínan.)

Nevado. = Ang maputí ing̃on sa gapas.

Nevar. = Pagólan sa tubig ng̃a tibúoc ug maputí uyámot. * Pagpotí sa bisan onsa.

Nevasca. = Onós sa mabáscog ng̃a hang̃in ug olan ng̃a tibúoc.

Nevera. = Lugar ng̃a pagatipígan sa olan ng̃a tibúoc, sa niebe. * Solód ng̃a mabógnao caáyo.

Nevería. = Baláy ng̃a pagabaligyáan sa olan sa tubig ng̃a tibúoc, sa niebe.

Nevero. = Ang magabalígya sa olan, sa tubig sa olan ng̃a tibúoc, sa niebe.

Nevoso. = Ang may niebe sa masóbsob. * Túig ng̃a igaólan, tang̃ólan ug tibúoc.

Nexo. = Pagcahiósa sa bisan onsa sa lain ng̃a butang.

NI

Ni. = Bisan.

Niara. = Tapoc sa mg̃a dagámi ng̃a pagaboháton sa mang̃a cabalánan, sa pabótang sa talioála sa trigo, &c.

Nicerobino. = Homót ng̃a guicabóbho sa mg̃a caráan ng̃a táuo.

Nicociana. = Tanóm sa tabáco.

Nicho. = Lang̃ob lang̃ob, bohó ng̃a pagaboháton sa mg̃a cota, sa pagbótang sa bisan onsa.

Nidada. = Cadaghánan sa mg̃a itlog ng̃a guibótang sa mg̃a langgam sa ilang mg̃a salag.

Nidal. = Pogáran. * Lugar ng̃a pagabotáng̃an sa mg̃a langgam sa ílang mg̃a itlog. * Ang itlog ng̃a ibótang sa bisan diin, arón magaítlog dihá ang mg̃a manóc. * Guinicánan, sinógdan sa bisan onsa. * Lagar ng̃a pagaadtóan sa masóbsob sa bisan cansa, con pagabotáng̃an sa bisan onsa, arón díli hicaplágan sa obán.

Nidificar. = Pagsálag sa mg̃a langgam.

Nido. = Salag, baláyan sa mg̃a langgam. * Bohó, baláyan sa mg̃a mananáp ng̃a diótay. * Baláy, pinoyánan sa bisan cansa. * Dalángpan sa mg̃a táuo ng̃a molomalágsot, sa mang̃íl-ad ng̃a batásan.

Niebla. = Gabon, alopóop, alapáap, balonábon. * Tagomatá, saquét sa mg̃a matá.

Niel. = Bisan onsang dayan dayan con dagoay ng̃a guilíloc sa salapí, sa tombága, &c.

Nielar. = Paglíloc.

Nieto. = Apó.

Nieve. = Tubig sa olan ng̃a natibúoc, ng̃a mahólog sa yota sa dagoay sa mg̃a loli ng̃a diótay, binóscag ug maputí caáyo. * Caputí ng̃a dagcó sa bisan onsa.

Nigromancía. = Quinaárman ng̃a mang̃íl-ad ug dinilían uyámot, sa pagbóhat sa mg̃a bohat ng̃a cating̃aláhan, guican sa pagsábot sa yaoa ug sa iang gahóm, ug ang maong buhat.

Nigromante. = Ang maálam sa nigromancía.

Nigromántico. = Ang nahatong̃ód sa nigromancía.

Nigua. = Mananáp ng̃a maíng̃on ing̃on sa pulgas, ng̃a mamáac caáyo.

Nimiamente. = Sa guilabíhan.

Nimiedad. = Pagcalabí.

Nimio. = Mahináyon, ang madúgay caáyo sa suguílon con sa mg̃a buhat.

Ninfa. = Dios dios sa mg̃a tubig, sa mg̃a solóp, sa mg̃a boquid, &c, ng̃a guisingbáhan, sa canhing tiempo sa mg̃a dioatáhan. * Bisan quinsang babáye ng̃a báta, matahóm ug hamíli.

Ninfea. = Tanóm, (calaínan.)

Ninfo. = Laláqui babayénon, ng̃a guilabíhan nia ang pagdáyan dayan sa iang laoas.

Ningun y Ninguno. = Oaláy bisan quinsa. * Oaláy bale.

Niña. = Bátang babáye, báta báta sa mg̃a matá, calimotáo. * Bisan onsa ng̃a guihigógma caáyo. * Babáyeng dalága.

Niñada. = Polong con buhat ng̃a ang̃ay sa mg̃a báta.

Niñato. = Nati sa baca ng̃a dihá pa sa tian sa pagpatáy sa inahán.

Niñear. = Pagbóhat sa mg̃a bohat ng̃a ang̃ay sa mang̃a báta.

Niñería. V. Niñada. * Pagcadiótay sa bisan onsa, pagcaoaláy bale. * Polong ng̃a oaláy hingtóngdan.

Niñero. = Ang mahagógma magógay ogay sa mg̃a báta.

Niñeta. = Báta báta sa mg̃a matá.

Niñez. = Edad, túig sa mg̃a báta hasta sa icapíto ca túig.

Niño. = Báta ng̃a oalá omábot sa icapíto ca túig. * Ang báta pa.

Nioso. = Isda.

Nipos. = Salapí.

Niquiscocio. = Bisan onsa ng̃a oaláy polós ug bale.

Níspero. = Cahoy y ang iang bong̃a.

Níspola. = Ang bong̃a sa Níspero.

Nítido. = Ang oaláy boling. * Ang matín-ao, ang masíhag, ang magaguíla guila.

Nitral. = Lugar ng̃a pagacoháan sa nitro.

Nitrería. = Lugar ng̃a pagabohátan sa nitro.

Nítrico. = Ang nahatong̃ód sa nitro.

Nitro. = Calaínan sa asín ng̃a magámit sa pagbóhat sa pólvora.

Nitroso. = Ang maíng̃on sa nitro.

Nivel. = Tonton, lasid.

Nivelar. = Pagpátag, pagdatág. * Pagbóhat sa bisan onsa ing̃ón sa catarúng̃an.

NO

No. = Díli. * Oalá.

Nobillario. = Libro ng̃a sinolátan sa pagcamahál ug pagcahamíli sa mg̃a banay, sa mg̃a calioátan.

Noble. = Mahál, hamíli, dato. * Bilídhon. * Donggánon.

Noblemente. = Sa pagcalólot. * Sa pagcaáyo, sa pagcamahál.

Nobleza. = Pagcamahál, camahálan, pagcahamíli. * Pagcalólot. * Pagcabilírhon sa bisan onsa, pagcalabí, pagcalabáo sa obán ng̃a mg̃a isigcaíng̃on. * Cadaghánan sa mg̃a dagcóng táuo.

Nocion. = Pagcahibaló, pagcaálam, pagcasáyod sa bisan onsa.

Nocivo. = Ang macadáot.

Noctívafo. = Ang magasóroy soroy sa gabíy.

Nocturno. = Ang nahatong̃ód ug ang guibóhat sa gabíy. * Ang magalacáo sa gabíy, ng̃a sia usá da, ng̃a magasobó ug ming̃áuon. * Ang usá sa toló ca bahin sa mg̃a maitines ng̃a guipang̃ádye sa mg̃a Padre ug sa mg̃a táuo ng̃a guioldenáhan.

Noche. = Gabíy, gab-i. * Pagcang̃ítng̃it. * Cabóloc, cagobót sa bisan onsa. * Camíng̃ao, casobó. * Buena. = Gabíy sa pagcatáuo sa atong Guinóong Jesucristo.

Nochebueno. = Tinápay ng̃a dagcó ng̃a sináctan sa lana sa almendras, &c., sa pagcáon sa noche buena.

Nodo. = Hobág, pagcagáhi sa mg̃a cosóg, sa mg̃a biting biting.

Nodriza. = Ioa, ang magapasóso sa díli iang anac.

Nogal. = Cahoy ng̃a dagcó ng̃a mobóng̃a sa mg̃a nueses.

Noguera. = Idem.

Nolicion. = Díli pagbóot, pagdíli.

Nolimetángere. = Samar sa nauong, ng̃a mang̃íl-ad caáyo ug malisód ng̃a pagatambálan.

Nómade ó Nómada. = Cadaghánan sa mg̃a táuo, mang̃a banay, ng̃a oaláy pinoyánan ng̃a malíg-on.

Nombradamente. = Sa pagcahing̃álan, sa pagcaásoy.

Nombramiento. = Pagcahing̃álan.

Nombrar. = Paghing̃álan. * Pagpíli, pagtórlo sa bisan cansa, sa bisan onsang opicio con catongdánan.

Nombre. = Ng̃alan. * Maáyong dong̃og.

Nomenclatura. = Cadaghánan sa mg̃a polong ng̃a caogalíng̃on sa bisan onsang ng̃a quinaárman.

Nómina. = Padron, listáhan, papel ng̃a sinolátan sa mg̃a táuo con sa mg̃a botang.

Nominacion. V. Nombramiento.

Nominador. = Ang magapíli, ang magatódlo, ang magahing̃álan.

Nominal. = Ang nahatong̃ód sa ng̃alan.

Nominar. V. Nombrar.

Non. = Nones. * Usá ca bóoc, ang oaláy obán, ang oaláy parang.

Nona. = Ang usá sa mg̃a bahin sa adlao sa tiempo sa mg̃a romanos, ng̃a nacaígo sa horas sa las tres sa hapon. * Ang icadúha ca bahin sa bulan, sa maong mg̃a romanos. * Ang catapúsan sa mg̃a pang̃ádye ng̃a guing̃álan ug horas menores, ng̃a pang̃adyéon sa mg̃a Padre ug sa mg̃a táuo ng̃a guioldenáhan.

Nonada. = Diótay uyámoy.

Nonagenario. = Ang may casiáman ca túig.

Nonagésimo. = Ang macatúman sa isip sa casiáman.

Nonagonal. = Ang nahatong̃ód sa número cun sa isip sa siám.

Nonágono. = Dagoay ng̃a may siám ca luyo con nauong.

Nonato. = Ang guicóha sa tian sa inahán sa pagsí-si sa maong tian.

Nono. = Icasiám.

Non plus ultra. = Mg̃a polong ng̃a linatín: dihá cutub.

No obstante. = Bisan, bisan pa niána, bisan pa niíni, bisan pa niádto. * Oaláy sapayán.

Nopal. = Tanóm, palpal.

Norabuena. = Pagpaháyag, pagpadayág sa calípay tong̃ód sa maáyong palad sa isigcatáuo.

Nordeste. = Hang̃in ng̃a mohóyop sa talioála, sa calang sa timog ug sa amíhan.

Noria. = Máquina, tináod ng̃a cahoy ng̃a pagabotáng̃an sa mg̃a rueda, mg̃a malíng̃in, sa pagpagóa ug pagcálos sa tubig sa mg̃a atábay. * Atábay ng̃a haláoig.

Norma. = Escoála, capandáyan sa mg̃a panday sa cahoy ug sa cota. * Batacán ng̃a paganóntan sa mg̃a bohat sa mg̃a táuo ug sa ilang pagpatigáyon.

Nornordeste. = Hang̃in ng̃a mohóyop sa talioála sa amíhan ug nordeste.

Nornorueste. = Canáoay sa amíhan.

Norte. = Amíhan, timáan, maoóna ng̃a pagaapáson sa nanagsacáy, sa paghópot sa pagadolóng̃an sa sacayán.

Norueste. = Canáoay ng̃a tuod.

Nos. V. Nosotros.

Nosotros, escluyendo á alguno ó algunos de quienes ó con quienes se habla. = Camé. * Incluyendo á todos de quienes se hace mencion en la conversacion. = Quita.

Nota. = Timáan, marca ng̃a ibótang sa bisan díin arón hiílhan ug bisan onsa pagsáoay sa bisan onsa ng̃a guisólat sa mg̃a libro ng̃a tacós ng̃a saoáyon, con sa mg̃a bohat sa mg̃a táuo ng̃a díli maáyo caáyo. * Pagásoy, pagsáyod, pagpamólong sa bisan cansa, sa bisan onsang mg̃a polong ng̃a ibótang sa sulat. * Bisan onsa ng̃a guisólat sa mg̃a hamóbong polong arón isúlat sa oláhing arlao sa hatáas ng̃a pagásoy. * Mg̃a timáan sa pagbása sa mg̃a papel ng̃a sinolátan sa música.

Notable. = Ang tacús timaánan ug pamatng̃ónon. * Ang dagcó caáyo ug labí sa isigcaíng̃on.

Notar. = Pagtimáan sa bisan onsa arón hiílhon. * Pagtán-ao, pagmátng̃on, pagsolóng ug maáyo. * V. Nota desde pagsáoay.

Notaría. = Opicio, cahímtang sa notario. * Solód ng̃a pagabohátan sa mg̃a notario.

Notario. = Escribano sa mg̃a ponóan, sa mg̃a hocom sa Singbahán.

Noticia. = Balíta, pagpahibaló.

Noticiar. = Pagpahibaló, pagásoy, pagsáyor, pagíng̃on.

Noticioso. = Ang nasáyod, ang nahibaló sa bisan onsa. * Quinaarmánon, mang̃ialáman.

Notificacion. V. Noticia.

Notificado. V. Noticioso hasta quinaarmánon. * Ang guipahibalóan sa bisan onsa, sa sugo sa hocom.

Notificar. = Pagpahibaló sa bisan onsa, guican sa pagbóot ug sa pagsógo sa hocom.

Noto. = Ang nadayág, ang nabántog.

Notoriamente. = Sa pagcadayág, sa pagcabántog.

Notoriedad. = Idem. * Ang hibalóan sa ng̃atanán, sa cadaghánan.

Notorio. V. Noto y el anterior.

Novacion. = Pagcabág-o sa catungdánan ng̃a daan.

Novador. = Ang magahúna húna ug mahímo ug guinicánan sa mg̃a bag-ong pagtolón-an.

Noval. = Ang yota ng̃a guibohátan pagbág-o, ug ang nahaónang bong̃a.

Novar. = Pagbág-o sa bisan onsa.

Novato. = Bag-o, ang nagasógod sa bisan onsang opicio con quinaárman.

Novator. V. Novador.

Novecientos. = Siám ca gatús.

Novedad. = Pagcabág-o sa bisan onsa. * Pagcabálhin sa mg̃a botang sa ilang pagcabótang ng̃a daan. * Pagcating̃ála.

Novel. = Bag-o, ang oaláy quinaárman. * V. Novato.

Novela. = Suguílon ng̃a guipacamáo mao. * Bacac, limbong.

Novelador. = Ang magasúlat sa mg̃a nobela.

Novelar. = Pagsúlat sa mg̃a nobela.

Novelería. = Pagásoy sa mg̃a soguílon ng̃a guipacamáo mao. * Pagcahigúgma sa mg̃a nobela. * Pagcahigúgma sa mg̃a bag-ong balíta.

Novelero. = Ang mahagógma sa mg̃a bag-ong balíta. * Ang oaláy calig-ónan sa húna húna.

Novelesco. = Ang nahatong̃ód ug ang̃ay sa mg̃a nobela.

Novena. = Pagcadógay, cadogáyan sa siám ca adlao ng̃a pagabasáhan ug pagapang̃adyéan sa mg̃a pang̃ádye, sa mg̃a pagámpo sa Dios ug sa mg̃a santos, sa pagpang̃áyo caníla sa mg̃a calóoy, ug sa bisan onsa ng̃a guipanghináot. * Ang libro ng̃a sinulátan sa mg̃a pagámpo sa Dios ug sa mg̃a santos, sa siám ca adlao.

Novenario. = Cadugáyan sa siám ca adlao ng̃a pagatománan sa mg̃a tolománon tong̃ód sa mg̃a minatáy, ug sa mg̃a piesta sa mg̃a santos.

Novendial. = Ang usá sa mg̃a adlao sa novena tong̃ód sa mg̃a santos.

Noveno. = Ang icasíam, ang macatóman sa isip sa siám.

Noventa. = Casiáman.

Novia. = Pang̃asáuon, ang babáyeng bag-ong quinasál.

Noviciado. = Cadugáyan sa tiempo sa pagsoláy sa mg̃a religioso, sa oalá pa sila managsáad sa Dios sa totólo ca pagsáad sa pagsógot, sa pagcapobres ug sa pagcacastos. * Túig ng̃a pagadogáyan sa pagtóon sa bisan onsang opicio con quinaárman.

Novicio. = Ang religioso ng̃a oalá pa magatóman sa mg̃a pasáad sa Dios sa pagsógot, sa pagcapobres ug sa pagcacastos sa caparían ng̃a guisórlan nia. * Ang bag-o ang nagatóon pa sa bisan onsang opicio con quinaárman.

Noviciote. = Ang nobicio ng̃a hatáas ug tolotigúlang.

Noviembre. = Nobiembre, ang icapólo ug usá sa mg̃a bulan sa túig.

Novilunio. = Bag-ong bulan.

Novilla. = Bacang báta ng̃a ihálas, ng̃a oalá pa maághop.

Novillada. = Cadaghánan sa mg̃a bacang laqui, sa mg̃a toro sa baca, ng̃a mg̃a báta pa.

Novillero. = Ang coral, ang alar ng̃a pagabilanggóan sa mg̃a nobillo. * Ang magabántay sa mg̃a nobillo, sa mg̃a toro sa baca ng̃a báta pa. * Ang báta ng̃a díli moádto sa escolahán tong̃ód sa iang pagsóroy soroy. * Ang malágueu.

Novillo. = Ang toro sa baca, ang baca ng̃a laqui, ng̃a báta ug ihálas pa, ng̃a oalá pa tanólon, aghópon. * Ang bana ng̃a guilimbóng̃an sa iang asáoa, sa pagpacasalá sa lain.

Novio. = Pamanáhon, ang laláqui ng̃a bag-ong quinasál.

Novísimo. = Ang oláhi, ang catapúsan. * Ang usá sa opát ca caolahían sa mg̃a táuo.

NU

Nubada. = Olan ng̃a masólog ug mabáscog. * Pagcadághan sa bisan onsa.

Nubado. V. Nubarrado.

Nubarrada. V. Nubada.

Nubarrado. = Panápton ng̃a guipintálan sa dagoay sa dag-om.

Nubarron. = Dag-om ng̃a dagcó, ng̃a nagaláin ug nabólag sa obán.

Nube. = Dag-om, pang̃ánod. * Cadaghánan sa bisan onsa. * De los ojos. = Bolog.

Nubil. = Ang may edad ng̃a igo arón mamíño.

Nubiloso. V. Nubloso.

Nublado. V. Nube. * Onós. * Bisan onsa ng̃a catáhap sa bisan onsang cadáot sa húna húna.

Nublar ó Nublarse. V. Anublar.

Nublo. V. Nublado.

Nubloso. = Ang guidag-óman, guigabónan. * Malisód, ang macayógot.

Nuca. = Tingcoy, tangcógo.

Nucleo. = Ang onód sa bong̃a ng̃a guing̃álan ug nues, ug sa obán ng̃a mg̃a bong̃a. * Ang liso sa mang̃a bong̃a.

Nudillo. = Bocó.

Nudo. = Balígtos, balíghot. * Pagcahiósa. * En madera, caña, &c. = Bocó.

Nudoso. = Ang may balígtos, balíghot. * Bisan onsa ng̃a may bocó.

Nuégados. = Calán-on ng̃a magáma sa binócboc ng̃a sináctan sa mg̃a nueses, sa dogós, &c.

Nuera. = Ogang̃an ng̃a babáye.

Nuestro. = Ato. * Amo: para la inteligencia. * V. Nosotros.

Nueva. = Balíta, pagpahibaló.

Nuevamente. = Bag-o pa, carón bag-ó, díli pa dugay.

Nueve. = Siám.

Nuevo. = Bag-o. * Lain. * Ang guidógang sa bisan onsa.

Nuez. = Bong̃a, nues.

Nueza. = Tanóm.

Nugatorio. = Ang magalímbong.

Nulamente. = Sa pagcaoaláy polós, sa pagcaoaláy bale.

Nulidad. = Pagcaoaláy bale, pagcaoaláy silbi, pagcaoaláy polós.

Nulo. = Ang oaláy silbi ug bale, ang oaláy polós.

Númen. = Pagcadios. * Dios dios sa mg̃a dioatáhan. * Caboótan, quinaádman sa pagbóhat sa bisan onsa.

Numerable. = Ang mahímo ng̃a isípon, ang maíhap.

Numeracion. = Pagcaíhap, pagcaísip.

Numeral. = Ang nahatong̃ód sa número.

Numerar. = Isip, ihap. * Pagbótang sa mg̃a dahon sa mg̃a libro sa mg̃a número, ug sa ilang mg̃a bahin. * Pagtimáan sa mg̃a número sa mg̃a pardo, sa mg̃a cajon, &c.

Numerario. = Ang nahatong̃ód sa número. * Ang salapí.

Numéricamente. = Sa tagsa tagsa, sa pagcatinágsa tagsa.

Numérico. = Ang magapaláin sa usá ca buoc ng̃a táuo, cahoy, mananáp, &c., sa lain.

Número. = Números. * Dagoay sa tagsa tagsa ca número.

Numerosamente. = Sa pagcadághan.

Numerosidad. = Cadaghánan, pagcadághan.

Numeroso. = Ang guidaghánan sa bisan onsa. * Daghan, daghánan.

Numismática. = Quinaárman sa pagíla sa salapí, sa pisos, caháte, &c., ng̃a caráan, ug sa mg̃a pilit.

Numo. = Salapí, pisos, caháte, sicaoálo, &c.

Nunca. = Guihápon, díli sa guihápon, díli gayód.

Nunciatura. = Opicio, cahímtang sa nuncio. * Hocmánan sa Singbahán, sa España, ng̃a guing̃álan de la Rota. * Baláy ng̃a guibutáng̃an niíning hocmánan ug ng̃a guimpúy-an sa nuncio.

Nuncio. = Sinógo, sinógo sa Santos ng̃a Papa sa mg̃a hari ng̃a cristianos.