Part 12

¡Cahabaghabag na España, na totoong ipinagsisigawan sa pagdiriwang n~g m~ga líbolibong halíng, na conowa'y sumísinta sa kinaguisnang bayan!... ¡Cahabaghabag na España!... ¡N~g umaga ring iyón, casabay n~g tugtóg n~g "Marcha de Cádiz" na naalis na patuluyan ang paghahári mo sa púsò n~g Filipinas! Ang púsong iyan ay ang cay Rizal na pinaglagusan n~g bala, ¡oh culang palad na España! n~g iyong m~ga mapagpaconwaring sumisinta sa kinamulatang lupa!... Hindî; hindî ikaw, loob mahal na España, ang umamis n~g buhay n~g Dakilang Banál na iyón, ang taong yaong itinutulad cay Jesucristo n~g boong catuwiran n~g pitong an~gaw-an~gaw na pawang naguing m~ga anac mo: ang pumatay sa canya'y ang budhing hílig sa cariliman n~g m~ga iniyanac sa iyong lupaíng inudyucan n~g isang pulutong n~g m~ga fraile; iyang m~ga fraileng cung hindî nan~gatutong gumanáp n~g canilang m~ga catungcalang mahál, ang lalong m~ga mahal na catungculan sa m~ga nagpapan~galang "Ministro n~g Dios", na man~gagsidalaw sa capilla upang ihandog ang canilang m~ga abuloy sa calolowa n~g hinatulang patayín, ay nan~gatuto namáng pumaroon sa capatagan n~g Bagumbayan upang magcamít n~g lihim na galac sa panonood sa pagcapatimbuang n~g Dakilang Mapaninta sa calayaan, na ang guinawang sangcala'y ang balat-cayong pagsintá sa kinamulatang lúpà sa han~gad nilang patdín ang sumusunog sa canilang cauhawan sa dugô n~g m~ga filipino ... At samantalang sinasabi ni Rizal sa isang jesuita, sa calaguimlaguím na sandalíng iyon:--"¡Amá: pinatatawad co ang lahát n~g boong púsò, sino ma'y walâ acong kinasasam-an n~g loob!--ang m~ga fraile, at cung dî sila'y ang canilang m~ga caanib, ay isinusulat naman nila sa "La Voz Española" ang ganito:

"At sa ganyan lamang paraan, sa "PAGWALIS" n~g masamang binhî, sa "PAGGAPAS" n~g m~ga tuyóng uhay sa halamanan, maiilagang magpahamac sa canilang sarili ang m~ga mangmang at ang m~ga magdarayang tacsíl na ipinagtumulac n~g lalong m~ga budhing tampalasan sa pananandata laban sa Inang bayan, at ang m~ga itinulac n~g manggagamot na mestizong insíc sa paglabág at sa pagtalicód sa pananampalataya."[72]

"¿Paanong hindî bábarilin si Dr. Jose Rizal ay ang pasiya n~g m~ga namamatnugot sa caisipang bayan sa Filipinas, ang icaliligtas lamang n~g España sa canyang colonia malaya ay ang "PAGWALIS" at "PAGGAPAS", sa macatuwid baga'y ang "PAGLIPOL" (sa m~ga filipino)? ¿Sa caculan~gang palad ay hindî pa nagaganap ang pagcatuto n~g m~ga castílà: baga man sa alin mang lupaín at sa alin mang panaho'y pawang capahamacán ang ibinun~ga n~g paraang "WALIS" at "GAPAS", ay siya ring ipinagpatuloy na gawin sa Filipinas ... At sa "pagwawalìs" at sa "paggagapas, na casabay ang pagtugtog n~g "Marcha de Cádiz" at ang sigaw na "¡Viva España!" ay nawalâ sa atin ang magandang Capuluang iyon, sa pagpapalag-ós n~g bála sa canyang púsò sa púsò n~g pan~gúlo n~g m~ga táong doo'y inianac, ang maningning na tagalog na si Jose Rizal."

.................................................... "Halos ang boong casalanan n~g lubhang casakitsakit at hindî na magágamot na pagcacámali ay na sa Arzobispo at na sa m~ga fraile. Cung hinin~gì sana ni pàrì Nozaleda at n~g m~ga fraile ang "indulto" ni Rizal, hindî lamang sa catuparan n~g isáng catungculang lubhang nauucol sa nan~gagpápanggap (¡lakíng capusun~gan!) na m~ga "kinàcatawan ni Jesucristo sa ibabaw n~g m~ga lúpà" (ni Jesucristong bucál n~g cabaitan at n~g pagcacaawang-gawâ); cung dî naman n~g canilang maisu-at sa m~ga mapupusoc na dibdib ang pagcapamag-itan nilà at n~g huwag mábaril si Rizal, bagay na cung guinawâ nila'y maaasahan halos na humilig disin ang calooban ni Polavieja sa pagcaawâ. Datapuwa't sa gayòng patacbó n~g ísip n~g m~ga fraile, na "¡WALIS!" at "¡GAPAS!" silá n~ga ang lalong totoong nangagdaramdam n~g pagcauhaw sa dugô silà n~ga ang lalong nagtataglay n~g lubháng malakíng pagtatanim n~g galit (¡ganyan ang canilang pagtupad sa "ibiguin mo ang capuwa mo tawo na gaya n~g pag ibig mo sa iyong sarili!") laban sa marilág na tagalog, at hindî n~ga ang paghin~gì n~g "indulto" ang canilang guinawà, cung dî ang pagparoon sa Bagumbayan, puspos n~g hindî nila maicailang ligaya, upang mapanood n~g canilang sariling m~ga matá, na tunay n~gang natimbuwang si Rizal at hindî na muling macababan~gon pa ... ¡Pagcalakilaking capan~gitan n~g asal na íyan cung panonoorin sa talárò n~g caisipan! ¡Hindî n~ga mangyayaring dî caririmariman n~g talárò n~g caisipan ang ganyang casamasamaang cagagawán n~g m~ga taong sinasabing m~ga apóstol n~g religión n~g pagsisintahan n~g lahat n~g m~ga inianac! ¡At caya ganyan n~ga ang nangyari, na samantalang natutuclasan ni Rizal na siya'y huwag malimot n~g sangcataohan magpasawalang hanggan, ibinubuhos naman n~g m~ga ganid na fraileng iyang tunay na caalit n~g wagás na budhíng binyagan, sa canilang talagang hindî nagcalinis na "historia" ang calakilakiha't macapál na dun~gis, na ano pa't magpacaílan ma'y walang macalilinis na ano mang lejía, m~ga panalan~gin ó m~ga himalâ man"....

* * * * *

"Tíniis ni Rizal--anáng pantás na castílang si Don Miguel de Unamuno ang mahambóg na cagaspan~gan n~g asal n~g (lahing) putî, asal na magaspang na walang maiuucol cung dî ang salitang griego: "authadía." Ang cahulugan nito'y ang pagcalugod n~g isáng tao sa canyang sarili, ang canyang pagcagalác na siya'y naguing siya, ang mag alíw sa canyang sarilí, at sa cawacasan, ang caraniwang cahulugan, ay ang pagmamalakí, pagwawalang pitagan sa ibá "authádico," at nagmamalaki, sa hindî pagcaunáwà n~g cálolowa n~g iba, samacatuwid baga'y sa casalatan n~g canyang cayang másoc sa m~ga calolowa n~g m~ga iba at makita at damdamín ang daigdig na gaya n~g canilang pagcakita at pagdaramdam."

* * * * *

"Carapatdapat pagsiyasating magalíng-ani Guinoong Javier Gómez de la Serna naman--ang cataohan ni Rizal. Nabuhay na tatlompo at limang taón: naliguid na niya ang daigdig pagganap niya n~g icadalawampo't pitong taón; siya'y médico, novelista, poeta, político, filólogo, pedagogo, magsasacá, tipógrafo, políglota, (mahiguit na sampong wicâ n~g iba't ibang bayan ang nasásalità), escultor, pintor, naturalista, caanib sa m~ga bantóg na m~ga Capisanang tungcol sa dunong, sa Europa; ibininyag ang canyang pan~galan sa m~ga bagong bagay na canyang na tuclasan; nanahán at nag-aral sa m~ga malalaking pan~gulong bayan sa Europa at América; hindî cacaunti ang bilang n~g dahon n~g librong ito ang kinatatalaan n~g canyang m~ga libro at m~ga casulatan. Nan~gag-alay dahil sa canyang pagcamatay n~g m~ga "velada" at m~ga patungcol na alaala ang ilang m~ga capisanan n~g m~ga pantás, at ang m~ga páhayagan sa boong tinacpan. Iyan ang taong ating binaril."

* * * * *

Niyayo'y buwan n~g Agosto n~g 1882.

Nalilipos n~g laguím ang boong Maynila; cakilakilabot ang pagcacamatay n~g tao dahil sa sakit na "cólera". Casalucuyang inilalathalâ niyon ang "Diariong Tagalog"; dalawa caming mánunulat sa wícâ natin sa páhayagang iyon, ang tan~ging macabayan at cárilagdilagan filipinong si Gat Marcelo Hilario del Pilar Gatmaitan at acó. Datapuwa't ¡ay! n~g panahong iyo'y natatanicalaan ang calayaan n~g m~ga panitic, walang nasasaysay cung dî ang papaguingdapating itulot n~g macapangyarihang dito'y nagmamay-arí n~g buhay, dan~gal at pamumuhay n~g m~ga culang palad na filipino. Sa guitnâ n~g gayong cahapishapis na calagaya'y siyang pagdating sa amin n~g isang sulat na galing Barcelona, liham ni Rizal na may calakip na isang mababang casulatang wicang castilà, na "Amor Patrio" ang nababasa sa unang talatà, at ang firma'y "Laong-Laan". Walang cahulilip na lugod ang aming tinamó n~g basahin naming dalawa ang casulatang iyon. Maalab at dalisay na pagsinta sa tinubuang lúpà ang doo'y nálalamang sinasaysay sa calugod-lugod na pagcacahanay, m~ga hiwagang pananalitang sacdal cagandahang tumátaos sa púsò n~g bumabasa. Nagpan~gagaw caming dalawa ni Gat Marcelo sa paghuhulog sa wícang tagalog n~g casulatang iyon, at sa cawacasa'y pinagcayarían naming ang calahating dacong una'y siya ang tatagalog, at acó naman ang calahating dacong hulí. Palibhasa'y numanamnam n~g timyas n~g pananalitâ ni "Laong Laan", hindî cami nagdamdam pagod n~g paghuhulog sa sariling wicang dukhâ n~g casulatang na sa mayamang wicà ni Cervantes, at pagdaca'y inilathálà namin sa páhayagang iyon. Mulâ niyo'y kinaguiliwan co na n~g lubos ang calahing sa pagsulat ay aking napagkilalang may pusong wagás na macabayan, ano pa't laguing sumunodsunod sa canya ang aking calolowa sa walang licat na canyang pagsusumicap sa icaririlag n~g bayang minamahal, at towi na'y nakipanig sa canyang towâ ó hapis......

Napipiit acó sa bilanguan n~g Cádiz, España, casama n~g lubhang maramíng gaya co ring ipinatapong m~ga filipino at ilang filipina n~g Gobierno n~g castilà, n~g aking mabasa ang "telegrama" sa m~ga páhayagan doon, tungcol sa pagcápabaril n~g m~ga halimaw na ganid sa Dakilang Anak n~g linuluhuran cong Inang Bayan. Nanghilacbót aco't lalong pinaglahuan n~g pighatî ang calolowa cong gapós na n~g hapis sa pagcapalayô sa kinamulatang lúpà, sa magulang, asawa't m~ga anác, na pawang sinusuyuan n~g maalab na pagsinta.....

N~g macaowî acó rito sa Filipinas n~g taóng 1899, ang unang minithî co'y macapagtayô ang lahing caymanguí n~g isáng marikít na "monumento" na cailan ma'y magpapaalaala sa boong sinucob cay Dr. Jose Rizal, at n~g mabigyang caganapán ang gayong nais, inísip cong yumárì n~g isáng mahalagang "Album", na ang bawa't daho'y gawâ n~g isáng matalinong filipino. Nang masabi co ang gayong panucalà sa macabayang si G. Eulalio Carmelo, pagdaca'y binigyan acó n~g bilang ambág niyang limang daang cartulinang catatagang dahon n~g sinabi n~g Album: ipinamahagui co ang m~ga cartulinang iyon sa m~ga paham, sa m~ga literato, poeta, escritor, periodista, músico, pintor, dibujante at iba pa, upang bawa't isa'y magtitic doon n~g acalain niláng pintura, música, caisipan, dibujo ó ano mang macapagpapahalaga sa "Album." Gumanáp ang lahat at ibinigay n~g bawa't isá ang canicanilang gawâ sa itinayóng "Capisanan sa pagpapaunlac cay Rizal", upang ipaencuaderna ang "Album" at pagcatapos ay parifahan, at ang mapapagbilhán sa m~ga billete n~g rifa'y mapagpatuunan n~g gugugulin sa Monumento cay Rizal. Naggayac naman acó n~g isáng mainam na "Velada lírica, literaria at instrumental," na guinanáp n~g ica 30 n~g Diciembre n~g 1899 sa teatro Libertad. Agawán at hinanakitan pa ang pagbilí n~g billete. Maraming m~ga palco ang naipagbilí n~g tigsasandaang piso at m~ga butacang naipagbilí hangang tigdadalawampo't limang piso, m~ga salapíng tinanggap na lahat n~g sinabi n~g pan~gulo n~g Capisanang gaya rin naman n~g "Album". Nang macaraang iláng linggo mulâ n~g gawin ang velada'y inacalà cong mauusisà co na cung gaano ang kinálabasan, pagcatapos maawas ang gugol, n~guni't nasayang ang aking pagál sa pag-uusisà: salapî at "album" ay capowa nan~galigpit sa lihim n~g dî co mataroc, n~g dî co mawataswatasang "lalim n~g catalinuhan at dunong" n~g m~ga "maririlag na macabayang" sa "talinghaga'y" nan~gag-iin~gat n~g lubhang mahalagáng salapíng ambag n~g bayan sa Revolucion ... N~g waláng caratnan ang maulit n~guni't mapitagan cong pag-uusisa'y iniwan co ang gayóng gawang hindî abot n~g aking caya, at nag isip acong magtatag n~g isáng hayág na ambagang hindî lamang hubad sa m~ga "hiwagang" di cayang saliksikin n~g cutad cong baít, cung dî lubos na lantaran at malayo sa camay n~g m~ga "cababalaghan": madalás n~g nangyari sa akin yaong casabihan n~g m~ga castílàng: "unos tienen la fama y otros cardan la lana"[73] "iba ang nabúbusog at aco ang napapagbintan~gan", caya't humanap aco n~g paraang mailagan ang gayong cahidwâan, Nakiusap aco cay general McArthur, na n~g panahong iyo'y siyáng Gobernador Militar dito sa Filipinas, at cay Mr. William H. Taft, na niyo'y Presidente n~g Comisión Civil, na mangyaring abuluyan nila aco sa adhicang macapanghin~gî n~g ambag sa lahat n~g filipino upang macapagpatayô n~g isáng monumento cay Rizal, sa pamamag-itan n~g paraang magtatayo n~g isàng Comité (capisanan) na ang bubu-o'y m~ga guinoong filipino na siyang mamamahalà n~g nauucol sa paglalaganap n~g paghin~gî n~g ambag at makikipag-alam sa m~ga municipio at iba pang pagcacatiwalaang manghin~gî n~g ambag, at ang lahat n~g untiunting matitipong ambag ay doon ilalagac sa Tesorero Insular n~g Gobierno, at n~g mangyaring magawâ ang lahát n~g ito'y aco'y namanhic na maglagdâ n~g isáng ucol na Ley ang Comisión Civil. Capowa napahinuhod sa akin. Inilagda n~g sinàbi n~g Comisión Civil ang ipinakiusap cong Ley at inihalal na bubuô n~g Comité ang m~ga tagaritong aking ipinalagay, na dî iba cung dî si na guinoong Tomás G. del Rosario, Ponciano Rizal, Teodoro Rafael Yangco, Juan Tuason, Dr. Aristón Bautista Lim, Mariano Limjap, Ramón Genato at Maximino Paterno. Hindî nawalan n~g m~ga calahì at n~g pamahayagang filipinong sumalangsang sa aking panucalà, na dî umano'y sa pagca't na sa mahigpít na carukhaan ang bayan ay hindî marapat isipin ang m~ga gayong pagcacagugol cung dî ang marapat pagsicapa'y ang mapapagcunan n~g macacain; pan~gan~gatuwirang hayag cong sinagot sa aking pinamamatnugutang sariling páhayagang "El Grito del Pueblo" at "Ang Kapatíd n~g Bayan" na hindî icababawas n~g yaman ó icáraragdag n~g paghihirap na ang pitong millóng filipino'y umambag n~g tigagalawang céntimo bawa't isa, upang macapagtayo sa kinatimbuwan~gang lúpà n~g naghayin n~g dugô at buhay at n~g ang bayang ito'y magcamit calayâan at dan~gal; na ang dalawang céntimong ibibigay n~g bawa't filipino'y maguiguing isang maliwanag na tagapagpatotoo sa boong cataohang ang lahing caymangui'y marunong magmahal sa capatíd na may mahal at bayaning pusong natutong magtanghal n~g capurihan n~g bayang kinaguisnan, bucod sa macapagpapasulong n~g calooban sa m~ga cababayan upang panghinularan ang m~ga dakilang gawang cagalin~gan n~g pinaghahandugan n~g gayong bagay, at ang "monumento'y" magpapagunitâ sa maghahalihaliling tao sa panahóng hinaharap, sa natutong pumucaw sa m~ga carugong náhihimbing sa caalipnan at nagban~gong puri ... Naraos ang panghihin~gî n~g ambág at n~gayo'y casalucuyang iniin~gatan n~g Tesorero Insular ang may m~ga isáng daan at labing anim na libong piso (P. 116000) na siyang gugugulin sa hindî malalao't matatayong monumento cay Rizal, sa paseo n~g Luneta, na sa canya'y pinagbarilan. Cung magalíng ó masamâ ang aking guinawâ sa pagcapanucalà n~g monumentong iyón, ang m~ga cababayang may damdamin ang siyang magpasiya.

Sa pagpapaunlac din sa ating capatíd na _Martir_ ay naglathalà acó n~g linguhang páhayagang Rizal, na sa casawîang palad ay hindî tumagal ang buhay.

Ang m~ga guinawâ cong ito'y sa pagtupad sa aking catungculang pagcafilipino.

Matibay na n~gang totoo ang hindî pagcalimot cay Rizal. Sa taon-tao'y guinagawâ, sa sangcapuluang itó, sa icatatlompô n~g Diciembre, ang pag-aalaala n~g sa canya'y pagbaril, na nalalao'y lalò namang naguiguing dakilà. Sa Maynilà at sa m~ga bayanbayan ay may m~ga itinayong Escuela Rizal, Instituto Rizal, Colegio Rizal, Liceo Rizal, Ateneo Rizal, Restaurant Dimas Alang, Cinematógrafo Rizal, Orquesta Rizal, Club Rizal, at may man~ga nagbibilí naman n~g Relój Rizal, Tela Rizal, Cronómetro Rizal, Botones Rizal, Tabaco Rizal, Zapatos Rizal, Fósforos Rizal; Papel Rizal, sa lahat n~g bahay n~g bawa't may damdaming filipino'y may larawan ni Rizal; pinan~galanang Rizal n~g Gobierno ang isá sa m~ga lalong malalaking lalawigan dito Filipinas, ang lalong caraniwang gamiting sello n~g Correong dalawang céntimo ang halagá ay larawan ni Rizal ang naroroon; ang cay Rizal ding larawan ang na sa billete ó papel na gastahing dalawang piso ang halagá, na siyang lalong laganap; ano pa't masasabing saan man sa lupaíng itó'y walang naririn~gíg at walang namamasdan cung dî si Rizal ... Ang m~ga cuhiláng sa canya'y nagpapatay at cahi't patay na'y canilang pinagtataniman pa, baga man lihim at dî maihayag, napipilitang gamitin ang sello n~g Correo ni Rizal, in~gatan ang billeteng dalawang piso ni Rizal ... Iyan ang waláng catapusáng n~gitn~gít na parusa sa may pusaling budhî!...

Inilagdâ co ang maiclíng casaysayan n~g buhay ni Rizal, sa pagca't uliráng maningning na mapanghihinularan n~g lahát sa pagsinta sa kinaguisnang bayan at sa capowâ tao, sa pagsisicap sa pag-aaral at sa calinisan n~g asal. Ang nagawâ niya'y ¿bakit hindî magagawâ n~g bawa't filipino?

Pinagsicapan cong isinawicà natin ang canyang m~ga kinathang _Noli me tangere_ at _Filibusterismo_, at isasatagalog co rin ang canyang m~ga tulâ at iba pang canyang m~ga sinulat sa pagca't ang lahat n~g iya'y siyang matibay na haligui n~g cagalanggalang na sambahan n~g ating m~ga calayaan at casarinlang canyang pinagpilitang itayô sa catigastigasang bató n~g pagsintang maalab at dalisay sa kinaguisnang lúpà, sa pamamag-itan n~g canyang macapangyarihang ísip.

Ang _Noli me tangere_ at ang _Filibusterismo'y_ ilaw na maliwanag na pumapatnugot sa m~ga filipino sa lacbaying cahiraphirapan at mapan~ganig na pagtatamó n~g casarinlang minimithî. Cay Ibarra-Simoun at cay Elías ay mamamalas natin ang pagsintang tunay sa cagandaganhang lupang kinakitaan natin n~g unang liwanag; cay Don Rafael Ibarra at sa canyang anác na Crisóstomo'y ang pag-uusig n~g m~ga tacsíl sa bawa't may magandang cálolowa; cay Cápitán Tiago'y ang taong walang malay nalulugso ang puri dahil sa pagca mapaniwalaín sa hiduwang pinasasampalatayanan n~g m~ga gumagamit n~g religión ni Cristo upang madayà ang sangcataohan; sa ina ni María Clara'y ang babaeng ibinulid sa ban~gin n~g carumaldumal na cahalayan n~g nanumpang magpapacalinis n~g calolowa't catawan hanggang nabubuhay; cay María Clara'y ang dalagang pinagmunglaymunglay ang púsò n~g tunay na amáng nagpapangap na "cahalili n~g Dios" at ang kinasapitang calaguimlaguim n~g cahabaghabag n~g kinúculong hangang nabubuhay sa dì umano'y ligpitan n~g m~ga esposa n~g Dios; sa m~ga fraileng si párì Dámaso, si párì Sibyla at si párì Salví, ang malulupít at casuclamsuclam na caugalîan n~g m~ga táong may catungculang mahigpít na magpacabaít at magpacalinis n~g asal; cay filósofo Tasio'y mapaguunawà ang casakitsakit na cahan~galáng naghaharì sa m~ga filipino; cay cabesang Talés ay ang táong ipinahamac n~g malupít na pag-uusig n~g magpacailan ma'y caaway n~g m~ga filipino; cay Dr. Pasta ay ang larawan n~g m~ga pantás na walang pinagsisicapan cung di ang canyang sariling cagalin~gan at iyayaman; cay Doña Consolación at cay Doña Victorina'y ang m~ga babaeng han~gal at halíng na siyang unaunang nagpapahirap ó cumucutyà sa m~ga calahì, dahil sa sila'y kinasama ó naguing asawa nang líping dito'y nacapangyayari; cay Sisa'y ang cahabaghabag na babaeng pinahirapan hangang sa masirà ang ísip at mamatay n~g m~ga tampalasang may budhing halimaw; sa isáng salita'y bawa't talata n~g _Noli me tangere_ at _Filibusterismo'y_ palatuntunang maningníng sa pamumuhay dito sa Filipinas, palibhasa'y casaysayan nang catotohanang m~ga nangyari at nangyayari pa sa m~ga lupaíng ito. Sa alin mang bahay n~g tunay na filipino'y hindî dapat mawalâ ang dalawang librong iyon at salaminíng laguì ang buhay ni Rizal, at sa araw na gawíng patnubay n~g cafilipinuhan ang buhay ni Rizal, at gamiting palatuntunan ang _Noli me tangere_, ang _Filibusterismo_ at iba pang m~ga casulatan n~g "Martir sa Luneta", sa araw na iyo'y macahihiyaw na tayong lahat, na ang Filipinas ay ligtas na sa lahat n~g caalipnan, at ang lupaíng ito'y siyâng pangulo sa dan~gal sa boong casilan~ganan, lowalhating sa sancapuluang ito'y mithî ni Rizal, Andres Bonifacio, Marcelo Hilario Del Pilar, n~g yutayutang m~ga filipino at n~g abang si

PASCUAL H. POBLETE.

[Larawan: G. Saturnina Rizal ni Hidalgo ó Neneng Rizal Capatíd na matandâ n~g Dr. Jose Rizal, at casalucuyang nagpapalimbag n~g "_NOLI ME TANGERE_" at "_FILIBUSTERISMO_." SA WICANG TAGALOG, Imp. de M Fernández, Paz 447, Sta. Cruz.]

MGA TALABABA:

[1] Marami ang tumatawag n~g _Silan~gan_ sa Laguna.

[2] _Indio_ ang tawag n~g m~ga castilà at n~g m~ga mestizong castila sa tunay na lahing malayo.

[3] Táong may dunong.

[4] Táong-hayop.

[5] Ang catumbas n~g casabihang ito sa wicâ natin ay yaong: _Ang naghahanáp sa wala, ay baliw ang cahalimbawa._

[6] Escultura: ang paggawâ n~g ano mang larawang bató ó cahoy.

[7] Ang paglúlan. (Pagpupuri sa m~ga sasacyángdagat ni Magallanes.)

[8] Nagtátamo n~g dilág ang Inang Bayan sa pamamag-itan n~g dunong.

[9] Capisanang humahatol ó nagpápasiya.

[10] Ang pagpupulong n~g m~ga dios.

[11] Sa tabi n~g Pasig.

[12] Casulatang inilalathálà sa pamahayagan.

[13] Pag-ibig sa tinubuang lúpà.

[14] Ang Diariong Tagalog ang caunaunahang pámahayagang wicang castílà at wicang tagalog na inilathálà sa araw-araw. Sapagca't n~g panahóng iyo'y inuusig ang sino mang filipinong nagpapakita n~g pagcamalulugdín sa m~ga calayaan; inilagáy na ang namamatnugot sa _Diariong Tagalog_ ay ang castilang si Don Francisco Calvo Muñoz, na Administrador n~g Rentas Estancadas; n~guni't ang tunay na sumusulat ay si G. Marcelo Hilario del Pilar at si G. Pascual H. Poblete. Tumutulong ding madalás si G. José Cuaderno.

[15] Hucóm na humahatol n~g m~ga nauucol sa sinasampalatayanan.

[16] _Hada_: Hiwagang babae na n~g panahong una'y pinaniniwalaan n~g m~ga europeo.

[17] Ang hindi tulâ, ang tuloytuloy na pananalitâ.

[18] Si Codro ang hulíng hárì sa Atenas at inihayin sa kinamulatang bayan ang canyáng buhay.--Leonidas, hárì sa Esparta na nagsangaláng n~g daang Termópilas, sa pamamag-itan n~g tatlong daang tao, laban cay Jerjes.

[19] Panghihimagsic ang itinagalog n~g ibá sa salitáng _revolución_, na tila hindî angcáp, sa pagca't dito'y ang sinasabing _revolución_ ay ang bagong pagpapalacad n~g isang bayan ô nación.

[20] Calacaráng tadhánà n~g May-Capal sa lahat n~g canyáng linikhâ.

[21] Malayang mag-ísip, na ano pa't hindî sumasampalataya cung dî sa masasabing parang nakikita at nahihípo.

[22] Ang ayaw sumampalatayang may Dios.

[23] Ang napapanig sa "partido políticong ang sinusunod na palatuntuna'y ang pagsasangalang at paglalaganap n~g lahat n~g m~ga calayaan.

[24] Tinatawag sa políticang "clerical" ang "partido" ó ang taong ang sinusunod na palatuntuna'y ang pagsasangalang sa lahat n~g m~ga sacerdote, sa pinasasampalatayanan n~g m~ga sacerdote at sa icaguiguinhawa at icauunlac n~g m~ga sacerdote.

[25] Ang napapanig sa "partido republicano" na ang sinusunod na palatuntuna'y ang m~ga naucol sa pagtatayo n~g "república" at sa m~ga pamamahala n~g bayan sa bayan sa icagagaling n~g bayan din.

[26] Ang m~ga capanig sa partidong nagpupumilit na si Don Cárlos de Borbón, na caíbigan n~g m~ga fraile at n~g lahat n~g m~ga sacerdote, ang siyang maguing hari sa España.

[27] Ang cabooan n~g isang samahan n~g m~ga táong nagcacaisa n~g pasiya tungcol sa inaacala nilang lalong magalíng na pamamahala at pamiminuno sa bayan.

[28] Ang halos na sa calaguitnaan n~g sangcalupaan.

[29] _Brindo_ ang na sa, wicang castílà; galing sa wicang _brindar_, na ang cahuluga'y ang pag-inóm n~g alac na tandâ n~g paghahan~gád n~g icagagalíng n~g pinag-aalayan.

[30] Walang tunay na catumbás sa wicang tagalog ang wicang castilang _Patria_, na ang cahuluga'y tinubuang bayan, tinubuang lúpà, sariling bayan, sariling lúpà, kinaguisnang bayan at iba pa.--Paunáwà n~g tumagalog.

[31] Hiwatigan n~g bumabasang hindî tinatawag ni Rizal na "Inang-Bayan." Catutubong pan~galan ang "Inang Bayan:" ang sabing "Inang España'y" pan~galang kinaugalian lamang, (gaya n~g pagtawag n~g m~ga musmós sa hindî tunay na iná: Nanay Andang, nanay Liling at iba pa). Paunawâ ni W.E. Retana.

[32] Caraniwang cublihan.

[33] May tiníc na cahoy na inilalagáy sa landás at n~g mahadlan~gán ang lacad n~g nan~gagcacabayong sundalo.

[34] Patibóng na pang-húli sa caaway.

[35] Bacod na malakíng cahoy.

[36] Bacod na malalakíng cahoy na pataguilíd.

[37] Palatuntunang nagtatadhanâ n~g m~ga hábà n~g m~ga cublihan.

[38] Mangagamot sa matá.