Part 13

[39] Isinatagalog co na ang tulang itó at gayón din ang _El embarque_, _Por la educación_, _A la juventud filipina_, ang zarzuelang _Junto al Pasig_, ang _El Consejo de los Dioses_, at iba pa at ipalilimbag cong calakip n~g librong BUHAY NI RIZAL na aking sinulat. _Pascual H. Poblete._

[40] "Tulisán sa dagat" ang tunay na cahulugan sa tagalog n~g wicang castílang "filibustero", ayon sa "Diccionario de la lengua castellana" na gawâ n~g "Real Academica Española"; n~guni't dito sa Filipinas ay binigyan n~g m~ga castílà n~g ibang cahulugan. Tinatawag dito nilang "filibustero" ang filipinong ayon sa m~ga sapantáhà nila'y nag-aacalang lumabag at maglugso n~g capangyarihan n~g España sa sangcapuluang ito at n~g macapagsarili. Pinag-uusig n~g gobierno n~g castílà n~g catacottacot n~g panahong iyon ang bawa't filipinong mapaghinalaang may budhíng "filibustero". Cung sabihin n~g m~ga di marunong n~g wicang castila'y "plibastiero."

[41] Capulun~gang lagui n~g pagsisiyasat n~g lahat n~g m~ga limbag. Cautusan dito n~g panahon n~g Gobierno n~g España, na ang lahat n~g m~ga limbag at ipinalilimbag upang ilathálà, gaya n~g m~ga libro at m~ga pamahayagan, ay paraanin muna sa "Comisión Permanente de Censura." Pinarurusahan n~g mabigat ang sumuay sa cautusang ito. Naboboo ang sinabi n~g Comisión n~g m~ga fraile at m~ga castílà.

[42] Ang tinatawag niya ritong Bayang sarili ay ang España.

[43] Ang m~ga cagawad ó cawaní n~g gobierno.

[44] Si Costa'y castílâ.

[45] Capón.

[46] Pantás na castílâ.

[47] Ang mairuguin sa lahát n~g bagay na nauucol sa Filipinas.

[48] Sa laking pag-guiliw ni Blumentritt sa Filipinas ay pinan~galanan ang isang anac niyang babae n~g "Loleng" at ang inuugali niya at n~g caniyang m~ga anac ay ang asal n~g m~ga filipinong may pinag-aralan. Maraming di ano lamang ang m~ga librong sinulat ni Blumentritt tungcol sa Filipinas at ang isa sa m~ga librong ito'y ang "Diccionario Etnográfico de Filipinas."

[49] _Psicologia_: isang bahagui nang Filosofía na nagsasaysay n~g nauucol sa calolowa at sa canyáng m~ga sancap at m~ga gawâ.

[50] _Antropólogo_: ang pantas na nacatatalos n~g carunun~gang _Antropología_, na kinapapalamnan n~g m~ga nauucol sa catawan at caasalan n~g tao.

[51] Bawat siglo'y may isang daang taon.

[52] Casaysayan n~g m~ga nangyari.

[53] Ang binábanguit dito'y ang pagsasan galang n~g m~ga filipino sa capangyarihan n~g m~ga francés sa pakikibaca sa Conchinchina, sa utos n~g España.

[54] Datìng sacóp n~g España ang Borneo, na n~gayo'y tinatawag ni North British Borneo; n~guni't sa capabayâan n~g Gobierno n~g España'y napalipat sa capangyarihan n~g Inglaterra.

[55] Inaanyayahan co ang lahat n~g m~ga cababayang cami'y magtayô n~g isáng capisanang ang pamagát di'y _Liga Filipina_. Ang súsunding palatuntunan sa capisanang ito'y ang Estatutos ó Palatuntunan n~g _Liga Filipinang_ itinayô ni Rizal na isinatagalog co n~gayon. Bawa't sang-ayon dito sa aking anyaya'y macasusulat sa akin dito sa daang Misericordia blg. 123, bayang Sta. Cruz, Maynílà. Cung marami, ang tanggapin cong pagsang-ayon tatawag acó n~g malakíng pulong at n~g macapaghalal n~g m~ga púnò at iba pang kinacailan~gang gawin. Totoong mahalagá ang magcaroon ang m~ga filipino n~g ganitong capisanan ..._Pascual H. Poblete_.

[56] Ang sabing "hotel" ay ipinan~gun~gusap na Otel. Wicang francés na ang cahulugan ay tahanang sarili, at cung minsan nama'y bahay na tumatangap na tumúloy at magpacain sa canino mang nagbabayad. Sa wicang castila'y "hostería" ú "hospedería".

[57] Ang m~ga caisipang nauucol sa pamamahalà n~g bayan.

[58] Ang cahulugan n~g sabing Pilato ay "lalaking may sandatang palasô." Ang pan~galan niya'y Poncio at apellido ang Pilato. Nang panahong yao'y siya'y Presidente ó Procurador sa Judea, catungculang guinanap niya n~g sampong taon, n~g panahong harì si Tiberio. Nang magpasimulâ si Juan Bautista n~g pan~gan~garal, ang gobernador sa Judea ay si Pilato. Sinasabi ni San Lúcas, na ang isá sa m~ga guinawâ ni Pilato ay ang pagpatay sa iláng m~ga taga Galilea, at inihalò ang canilang dugô sa m~ga hayin niya sa canyang kinikilalang m~ga dios. Sa isá sa m~ga fiestang maraming m~ga judío ang napasasa Jerusalem, nagpasimulâ ang iláng m~ga galileo n~g panghihimagsic na laban sa pamunuan, sa loob n~g templo, cagagawang pinutol sa pagpapatay sa m~ga namiminunò sa gawang iyon.

Talastas na n~g lahát cung ano ang m~ga cagagawan ni Pilato tungcol cay Jesús, cayâ hindî co na sasabihin dito.

Nang makaraan ang isang taón mulâ nang mamatay si Cristo, ang m~ga judio'y nang himagsic cay Pilato, dahil sa pagcagamit nito sa m~ga cayamanan nang templo, upang may maipagpagawa nang isang páagusan nang tubig. Napilitan si Pilatong payapain ang panghihimagsic na iyon sa pamamag-itan nang m~ga sandata. Ang m~ga catampalasanan ni Pilato sa m~ga samaritano ay siyang pumilit sa m~ga tawong ito na magsacdal cay Vitelio, prefecto sa Syria. Ang naguing hatol nito'y alisan si Pilato n~g catungculan at ipadala sa Roma, at doon nama'y pinarusahan siya nang hatol na ipatapon, Lucas III. 1; XIII. 1; Mateo XXVII; Marcos XV; Lucas XIII; Juan XVIII. 28; IX; Tingnan "Ang gawa n~g m~ga apostol" III. 13; IV. 27; XIII. 28. 1.a Timoteo VI. 13; Flav, Josefo, Antig. lib, XVIII, c. II-IV.

[59] Si Anan ó Anas ay anac ni Seth, Sumo Pontífice nang m~ga judío, at bianan ni Cayfas, na siyang caacbay niya sa pagcapapa. Nang hulihin si Jesús ay dinalá muna ito sa bahay ni Anas.--Lucas III. 2; Juan XVIII; 13.

Sa pagca't siya ang pan~gulong punò n~g m~ga sacerdote, siya ang nan~gulo sa pulong na pinagdalhan sa m~ga apóstol ni Jesús, upang sa canila'y ipagbawal ang pagpapatuloy n~g pan~gan~garal.--Hechos IV. 6. Sinasabi ni Josefo, na si Anas ay inihalal na Sumo Pontífice ni Cyrenio, gobernador sa Judea, at siya ang inihalili cay Joaron na binawian nang mataas na catungculang iyon. Si Anás naman ay inalisàn nang catungculan ni Valerio Grato, procurador nang Judea, na inihalal ni Tiberio Neron, at ang inihalili sa caniya'y si Ismael, na anac ni Phabi.--Joseph. Antiquit lib. XXVIII cap. II.

[60] Si Caiphas na ang apellido'y Joseph ay manugang ni Anás at Sumo Pontífice ring gaya nito. Sa bahay ni Caiphas linibac, siniphayò, sinampal at hinatulang mamatay si Jesús. Sinasabi ni Josefo na si Caiphas ay inalis sa pagcapontífice ni Vitelio. Lib. XXVIII Cap. IV.

[61] Man~ga pantàs na tagalagda ó tagasulat nang man~ga cautusan.

[62] Isá sa man~ga secta nang man~ga judío. Ang man~ga napapanig sa sectang ito'y humihiwalay sa abang tawo, sa pag-aacala nilang sila ang lalong banál at marunong cay sa iba.

[63] Ang Joseph na ito ay tubò sa Arimathea, isáng maliit na bayang n~g una'y tinatawag na Ramlet, na na sa lupaíng naguing pag-aarì n~g tribu ni Dan, sa dacong hilagaan n~g Lydda. Nananahan si Joseph n~g panahóng yaon sa Jerusalem, sa pagca't doo'y may m~ga lupà siya at bahay, at siya'y lihim na alagad ni Jesucristo, na cawan~gis naman n~g maraming mayayamang tagaroon. N~g mamatay si Jesús sa Cruz, humarap si Joseph cay Pilato, sa pagasa niyang siya'y caaalang alan~ganan, dahil sa siya'y Senador at tawong mayaman, at canyang hinin~gî ang bangcay n~g Màrtir sa Gólgota, na canyang pinahiran n~g gamot at paban~gó, na ang casama niya'y si Nicodemo, at ang bangcay ni Cristo'y inalibing niya, na ang catulong niya'y ang sinabi n~g si Nicodemo, sa isang yun~gib, na na sa lupaing canyang pag-aari, na hindi nálalayò sa pinagpacuan cay Cristo. Hindì co masabi cung ano ang kinahinatnan nang banal na si Joseph sa pagca't walang sinasabi tungcol sa canya ang m~ga Evangelio at "Ang m~ga gawa n~g m~ga apostol."--Mateo XXVII. 75; Marcos XV. 42 Lucas XXIII. 50; Juan XIX, 37.

Ang cahulugan nang pan~galang "Nicodemo" ay "dugong walang sala." Capanig nang panahong iyon si Nicodemo sa secta nang m~ga fariseo, siya'y príncipe nang m~ga judío at alagad na lihim ni Jesucristo. Isang gabí ay nakipagkita siya cay Jesús at sila'y nagsalitaan n~g m~ga bagay na mahahalagá. Itinuro sa canya nang dakilang Maestro ang pan~gangaìlan~gang magbagong buhay ayon sa tacdâ nang Espíritu Santo, sa pamamag-itan nang pananampalataya sa Anac nang Dios, na ipinagcaloob sa sanglibutan at nang magtamó n~g walang hangang buhay ang lahat n~g sa caniya'y sumampalataya. Ang naguing bun~ga n~g pagsasalitaan nilang ito'y ang pagbabalic loob ni Nicodemo, na mulâ niyao'y naguing alagad ni Jesús, cahit sa lihim, bagay na anaki'y pinagcacakilalanan n~g cahinaan n~g canyang pananampalataya sa Mananacop. Walang ibang sinasabi sa Evangelio tungcol sa canya cung di ang canyang pagsasanggalang cay Jesús n~g ito'y ibig sanang dacpín n~g m~ga fariseo isang araw. N~g mamatáy sa Cruz si Jesús, nagdalá si Nicodemo n~g sandaang librang nagcacahalong "mirra" at "áloe" at n~g siyang mailagay na paban~go sa catawan n~g Mananacop, bagay na guinawâ niya sa tulong ni Joseph na taga Arimathea. ¿Ano ang naguing buhay ni Nicodemo pagcatapos? Hindi co masabi, sapagca't walang sinasaysay sa bagay na ito ang m~ga Santong Casulatan. Juan III. 1-21; VII. 500 at XIX. 39.

[64] Matibay na carretóng may apat na gulóng, na guinagamit n~g m~ga hucbó ó n~g m~ga ferrocarril.

[65] Isang instrumento n~g música na may m~ga cuerdang tansô na guinagamit n~g unang panahon.

[66] "La Independencia" n~g ica 4 n~g Noviembre n~g 1898.

[67] Ang isáng Nación ó ang isáng caharîan.

[68] Tinatawag na "indio" ang inianác sa India, ayon sa "Diccionario de la Lengua Castellana" na gawâ n~g Real Academia Española; datapowa't ang cahulugang bigay n~g m~ga castilà at n~g m~ga lahing castilà sa sabing "indio" ay ang táong dalisay na filipino, na ipinalalagay nilang cutad ang isip, imbî at hindî marunong magmahál sa sariling dan~gal.

[69] Isáng lupaíng maláyò sa nacasasacop na Nacióng nacalupig.

[70] Ang pagsulong sa ano mang cagalin~gan, sa halimbawà: ang pagsulong sa dunong, sa gandá n~g caugalian, sa calayâan, sa caguinhawahan at iba pa.

[71] Ang pinaghihinalâang gumawâ ó gumagawâ n~g ano mang casamâan: sa maiclíng sabi, ang "hinalain".

[72] Sipì sa _La Voz Española_ na pinamamatnugutan n~g lubhang catoto n~g m~ga fraileng castilang si Don Joaquín Pellicena y Camacho, n~g ica 30 n~g Diciembre n~g 1896.

[73] Iba ang umaahit n~g balahibo n~g tupa, at iba ang nagtátamong dan~gal, samacatuwid baga'y madalas na iba ang napapaghinalaan n~g m~ga cagagawan n~g ibá.