Part 6

N. Ginágamit ang _itó_ ó _yarí_ kung ang isáng pang̃alan ng̃ tao ó bagay na itinuturò ay malapit sa nang̃ung̃usap kay sa nakikiníg. _Iyán_ kung ang itinuturò ay malapit sa nakikiníg kay sa nang̃ung̃usap. At _yaón_ kung ang bagay na itinuturò ó pinag-úusapa’y malayò sa dalawáng nag-úusap.

G. ¿Paano ang pagbábaling ng̃ mg̃a pangtayô sa pagtuturò?

N. Gaya ng̃ mg̃a kaparaanáng sumúsunód:

PAGBÁBALING NG̃ MG̃A PANGTAYÔ SA PAGTUTURÒ.

ITÓ Ó YARÍ.

_Bilang na íisá._ _Bilang na dalawá ó marami._

Pangtukoy Itó ó yarí Pangtukoy Itóng mg̃a ó yaríng mg̃a Pang-arì { Dito sa ó dini sa Pang-arì { Dito sa mg̃a ó dini sa mg̃a { Nitó ó nirí { Nitóng mg̃a ó niríng mg̃a Panglayon { Nitó ó nirí Panglayon { Nitóng mg̃a ó niríng mg̃a { Dito sa ó dini sa { Dito sa mg̃a ó dini sa mg̃a

IYÁN.

_Bilang na íisá._ _Bilang na dalawá ó marami._

Pangtukoy Iyán Pangtukoy Iyáng mg̃a Pang-arì { Diyán sa Pang-arì { Diyán sa mg̃a { Niyán { Niyáng mg̃a Panglayon { Niyán Panglayon { Niyáng mg̃a { Diyán sa { Diyán sa mg̃a

YAÓN.

_Bilang na íisá._ _Bilang na dalawá ó marami._

Pangtukoy Yaón Pangtukoy Yaóng mg̃a Pang-arì { Doón sa Pang-arì { Doón sa mg̃a { Niyaón ó noón { Niyaóng mg̃a ó noóng mg̃a Panglayon { Niyaón ó noón Panglayon { Niyaóng mg̃a ó noóng mg̃a { Doón sa { Doón sa mg̃a

G. ¿Paano ang paggamit ng̃ mg̃a pangtayô sa pagtuturò?

N. Nábubuô sa mg̃a ganitóng kaparaanán:

_Una._--Ginágamit ang _itó_ ó _yarí_ sa íisá at _itóng mg̃a_ ó _yaríng mg̃a_ sa dalawá ó marami kailan ma’t na sa pangtukoy at ang bagay na itinuturò ay malapit sa nagsasalitâ kay sa nakikiníg, hal.: Itóng aking pusò, ó yaríng aking pusò; itóng mg̃a matá ko, ó yaríng mg̃a matá ko.

_Ikalawá._--Ginágamit ang _iyán_ sa íisá at _iyáng mg̃a_ sa dalawá ó marami kailan ma’t na sa pangtukoy at ang bagay na itinuturò ay malapit sa nakikiníg kay sa nang̃ung̃usap, hal.: Iyáng damít mo; iyáng mg̃a bisig mo.

_Ikatló._--Ginágamit ang _yaón_ sa íisá at _yaóng mg̃a_ sa dalawá ó marami kailan ma’t na sa pangtukoy at ang bagay na itinuturò ay malayò sa dalawáng nag-úusap, hal.: Yaóng punò ng̃ saging ay malayò; yaóng mg̃a bulaklák ay magagandá.

Ang mg̃a lagáy na nasa sa pang-arì at panglayon ay ginágamit katulad din halos ng̃ mg̃a nang̃aunáng pangtayô.

G. ¿Paano ang dapat gawín kung ang pagtuturò sa isáng bagay ay tinitiyák ó tinutukoy na mabuti?

N. Kung ang anó mang _pangtayô_ (ó pronombre) ay na sa unahán ng̃ pangdiwà ay inúulit ang pangtayông na nasa pangtukoy sa hulihán nitó, kahì’t na ang una (pangtayô) ay na sa lagáy na pang-arì ó panglayon, hal.: itóng batàng itó; dukhâ ang amá niyáng batàng iyán.

G. ¿May ibá bang paraán upáng huwág dalawahín ang pangtayô kahì’t na ang isáng bagay ay tinitiyák na mabuti?

N. Mayroón pò, at sa bagay na itó’y dapat lagyán ng̃ pang-akbáy ang pangdiwà at sa hulí nitó’y ang náuukol na pangtayông dapat taglayín, hal.: ang batàng itó ay malikót, sa lugál na sabihing: itóng batàng itó ay malikót; mahirap ang buhay ng̃ matandâng yaón, sa lugál na sabihing: mahirap ang buhay niyaóng matandâng yaón.

PANGTAYÔ SA PAG-ÁARÌ (Ó POSESIVO)

G. ¿Anó ang _pangtayô sa pag-áarì_?

N. Yaóng salitâng ginágamit sa pag-angkín ó pag-arì ng̃ anó mang bagay, hal.: Ang aking bahay, ang iyóng lupà, ang kaniyáng manók.

G. ¿Alínalín ang mg̃a pangtayô sa pag-áarì?

N. Lahát ng̃ mg̃a pang-arì (ó genitivo) ng̃ mg̃a pangtayô sa ng̃alan ng̃ tao (ó pronombre personal).

G. ¿Paano ang ginagawâng pagbábaling?

N. Sa pamamagitan ng̃ mg̃a pang-akbáy ng̃ mg̃a pang̃alan ng̃ bagay.

PAGBÁBALING NG̃ MG̃A PANGTAYÔ SA PAG-ÁARÌ.

AKIN.

_Bilang na íisá._ _Bilang na dalawá ó marami._

Pangtukoy Ang akin ó ko Pangtukoy Ang aking mg̃a ó ko Pang-arì { Ng̃ akin ó ko Pang-arì { Ng̃ aking mg̃a ó ko { Sa akin ó ko { Sa aking mg̃a ó ko Panglayon { Sa akin ó ko Panglayon { Sa aking mg̃a ó ko { Ng̃ akin ó ko { Ng̃ aking mg̃a ó ko

IYÓ.

_Bilang na íisá._ _Bilang na dalawá ó marami._

Pangtukoy Ang iyó ó mo Pangtukoy Ang iyóng mg̃a ó mo Pang-arì { Ng̃ iyó ó mo Pang-arì { Ng̃ iyóng mg̃a ó mo { Sa iyó ó mo { Sa iyóng mg̃a ó mo Panglayon { Sa iyó ó mo Panglayon { Sa iyóng mg̃a ó mo { Ng̃ iyó ó mo { Ng̃ iyóng mg̃a ó mo

KANIYÁ.

_Bilang na íisá._ _Bilang na dalawá ó marami._

Pangtukoy Ang kaniyá ó niyá Pangtukoy Ang kaniyáng mg̃a ó niyá Pang-arì { Ng̃ kaniyá ó niyá Pang-arì { Ng̃ kaniyáng mg̃a ó niyá { Sa kaniyá ó niyá { Sa kaniyáng mg̃a ó niyá Panglayon { Sa kaniyá ó niyá Panglayon { Sa kaniyáng mg̃a ó niyá { Ng̃ kaniyá ó niyá { Ng̃ kaniyáng mg̃a ó niyá

Ang _atin_ ó _natin_, ang _inyó_ ó _ninyó_ at _kanilá_ ó _nilá_ ay binabaling ding kaparis ng̃ mg̃a náuná.

PANGTAYÔ SA PAGTATANÓNG (Ó INTERROGATIVO)

G. ¿Anó ang _pangtayô sa pagtatanóng_?

N. Ang inihahalili sa ng̃alan ng̃ tao ó bagay sa mg̃a pagtatanóng.

G. ¿Sa ilán nábubuô?

N. Sa tatló: _sino_, _anó_ at _alín_.

G. ¿Pano ang pagbábaling sa tatlóng itó?

N. Gaya nitóng sumúsunód:

SINO

_Bilang na íisá._ _Bilang na dalawá ó marami._

Pangtukoy Sino Pangtukoy Sinosino ó sinong mg̃a Pang-arì { Kanino Pang-arì Kaníkanino ó kaninong mg̃a { Nino Panglayon Sa kanino Panglayon Sa kaníkanino ó kaninong mg̃a

ANÓ

_Bilang na íisá._ _Bilang na dalawá ó marami._

Pangtukoy Anó Pangtukoy Anóanó ó anóng mg̃a Pang-arì { Sa anó Pang-arì { Sa anóanó ó anóng mg̃a { Ng̃ anó { Ng̃ anóanó ó anóng mg̃a Panglayon { Sa anó Panglayon { Sa anóanó ó anóng mg̃a { Ng̃ anó { Ng̃ anóanó ó anóng mg̃a

ALÍN

_Bilang na íisá._ _Bilang na dalawá ó marami._

Pangtukoy Alín Pangtukoy Alínalín ó alíng mg̃a Pang-arì { Sa alín Pang-arì { Sa alínalín ó alíng mg̃a { Ng̃ alín { Ng̃ alínalín ó alíng mg̃a Panglayon { Sa alín Panglayon { Sa alínalín ó alíng mg̃a { Ng̃ alín { Ng̃ alínalín ó alíng mg̃a

G. ¿Paano ang paggamit ng̃ _sino_, _anó_ at _alín_?

N. Ginágamit ang _sino_ kailan ma’t ang pagtatanóng ay tumutukoy sa tao ó pang̃alan ng̃ tao, hal.: ¿Sino ang hinahanap mo?--Si Pedro; ¿Sino ang tinátawag niyá?--Si Huan.

Ginágamit ang _anó_ kailan ma’t tumutukoy ang pagtatanóng sa mg̃a bagay lamang, hal.: ¿anó ang ibig mong makain?--Ang tinapay; ¿anó ang hawak niyá?--Ang aklát.

Ginágamit namán ang _alín_ kailan ma’t ang pagtatanóng ay bumabanggít sa mg̃a pang̃alan ng̃ tao ó sa mg̃a bagay, hal.: ¿alín ang magandá kay Petra at kay María?--Si María; ¿alín ang minamasdán mo?--ang dagat.

G. ¿Paano ang paggamit sa _kanino_ at _nino_?

N. Ginágamit ang _kanino_ kailan ma’t ibig mabatíd kung sino ó alín ang kinaúukulan ng̃ isáng bagay, hal.: ¿Kaninong aklát itó?--Kay Lucio; ¿kanino itóng kanin?--Sa pusà.

Ginágamit namán ang _nino_ kailan ma’t hindî nawatasan ang sagót sa pagtatanóng, hal.: ¿kaninong bahay yaón?--Kay Menang.--¿Nino?

PANGTAYÔ SA PAGBABALAK (Ó INDETERMINADO)

G. ¿Anó ang _pangtayô sa pagbabalak_?

N. Yaóng tumutukoy sa mg̃a pang̃alan ng̃ tao ó bagay na dî nátitiyák.

G. ¿Alínalín ang mg̃a pangtayông itó?

N. Ang karaniwang gamiti’y itóng mg̃a sumúsunód: _Anó man_, _bahagyâ_ ó _kauntî_, _balàng_, _sino man_, _ilán_, _isá_, _ibá_, _ibá pa_ at _walâ_. Halimbawà: Walâ akóng mamalas na anó man; bahagyâ nang umulán kahapon; balàng araw; walâ siyáng makitang sino man; may naparitong iláng tao; may ibáng táong dumating; at ibá pa.

SA MG̃A ANYÔNG ISINÁSAMA SA MG̃A PANGTAYÔ

G. ¿Mayroón ba sa ating wikà ng̃ mg̃a anyô (ó partícula) na isinásama sa mg̃a pangtayô?

N. Mayroón pò, at ang mg̃a pang̃ulo ay itó: _Ba_ ó _bagá_ at _kayâ_.

G. ¿Anó ang kabutihang nátatamó sa ganitóng pagsasama?

N. Ang kabutihan nitó’y nagpapagandá sa mg̃a salitâ at nagbibigáy lakás sa mg̃a pagtatanóng.

G. ¿Saánsaán ginágamit ang _ba_ ó _bagá_ at _kayâ_?

N. Ang mg̃a itó’y malimit gamitin sa mg̃a pagtatanóng, at kung minsa’y kahì’t hindî sa bagay na itó. Dapat matantô na ang mg̃a iyá’y inilálagáy sa hulihán ng̃ mg̃a pangtayô, hal.: ¿Anó _ba_ ang hawak mo? ó kayâ’y ¿anó _bagá_ ang hawak mo? ¿Sino _kayâ_ ang táong itó?

VI KABANATA

Salitâng Pangwatas (ó Verbo)

GURÒ. ¿Anó ang kátuturán ng̃ _salitâng pangwatas_?

NAG-AARAL. Salitâng pangwatas ay isáng bahagi ó pangkát ng̃ kaisipán na siyáng másasabing diwà ng̃ isáng wikà, na, nagbabadyá ng̃ lasa ó halagá, gawâ, ayos ó lagáy na lagìng nagpapahayag ng̃ panahón (ó tiempo), bilang (ó número) at katawán (ó persona).

G. ¿Bakit ang salitâng pangwatas ay siyáng diwà ng̃ isáng wikà?

N. Sapagkâ’t ang pangwatas ay siyáng nagbibigáy buhay ó kátuturán sa mg̃a salitâ at kaisipán, hal.: _Si Pedro ay susulat_, _ang sanggól ay umíiyák_, _ang pusà ay kakain_. Ang mg̃a pangwatas sa halimbawàng itó’y ang _susulat_, _umíiyák_ at _kakain_.

G. ¿Sa anó nabábahagi ang salitâng pangwatas?

N. Ang pangwatas ay nabábahagi sa mg̃a sumúsunód: _pangdaán_ (ó transitivo), _pangtatág_ (ó intransitivo), _pangpalít_ (ó recíproco), _pangtagò_ (ó impersonal), _pangbalak_ (ó activo) at _pangtiyák_ (ó pasivo).

G. ¿Anó ang tinátawag na _pangwatas na pangdaán_?

N. Ang pangwatas, na, ang kanyáng gawâ ó kahulugá’y dumaraán ó maáarìng dumaán sa ng̃alan ng̃ tao ó bagay na siyáng layon ó pangtung̃o (complemento) ng̃ kaisipán, hal.: _UMIBIG sa Dios_, _BUMASA ng̃ aklát_, _HUMUKAY ng̃ lupà_.

G. ¿Anó ang _pangwatas na pangtatág_?

N. Ang pangwatas, na, ang kanyáng gawâ ó kátuturá’y hindî dumaraán ó lumalampás sa isáng ng̃alan ng̃ tao ó bagay, hal.: _matulog_, _mamatáy_, _mahigâ_.

G. ¿Anó ang tinátawag na _pangwatas na pangpalít_?

N. Ang pangwatas na nagbabadyá ng̃ kilos ó galáw ng̃ dalawá ó ang pagpapalitan ng̃ gawâ ng̃ dalawá ó maraming tao, hal.: _si Lucio at si Pedro ay NAGSUSULATAN_; _siná Mameng ay NAG-AAWITAN_; _ang mg̃a batà’y NAGKUKUTUSAN_.

G. ¿Anó ang _pangwatas na pangtagò_?

N. Ang pangwatas na hindî nagbabadyá ng̃ pang̃ulo (ó sujeto) at sa pag-íisip ay kailang̃ang may itagòng anó man, hal.: _umulán_, _umaraw_, _bumagyó_, _kumulóg_, _kumidlát_, _gumabí_, _humápon_, _umumaga_, at ibá pang gangganitó. Dapat alamíng ang mg̃a pangwatas na itó’y tang̃ìng magagamit sa mg̃a pangbadyá (ó infinitivo) at sa ikatlóng katawán (ó persona) ng̃ bilang na íisá sa lahát ng̃ panahón.

G. ¿Anó ang _pangwatas na pangbalak_?

N. Ang pangwatas na tumutukoy ó nagbabadyá ng̃ anó mang pang̃alan ó bagay na hindî tiyák, hal.: _sumulat_, _magsaing_, _mang̃isdâ_, _mahigâ_.

G. ¿Anó ang _pangwatas na pangtiyák_?

N. Ang pangwatas na bumabanggít ó nagbabadyá ng̃ anó mang pang̃alan ó bagay na tiyák, hal.: _basahin_, _iluto_, _sulatan_.

G. ¿Paano ang pagbubuô ng̃ salitâng pangwatas?

N. Sa ating wikà’y binubuô ang salitâng itó ng̃ ugát (ó raíz) at ng̃ anyô (ó partícula) na may ibá’t ibáng hugis.

G. ¿Anó ang tinátawag na _ugát_?

N. Tinátawag na _ugát_ ang salitâng dalisay ó kayâ’y ang walâng halòng anó man, gaya ng̃ _basa_, _sulat_, _lakad_, _takbó_, _kain_, _tulog_, _larô_, _upô_, _higâ_, _bahín_, atbp.

G. ¿Anó ang tinátawag na _anyô_?

N. Tinátawag namáng _anyô_ ang iláng titik ó pantíg na ang karamiha’y walâng kátuturáng tagláy kung sa kanyáng sarili lamang, na siyáng iniáangkáp, isinising̃it ó isinusugpóng sa mg̃a salitâng ugát upáng itó’y magkaroón ng̃ ibá’t ibáng ayos at kahulugán sa ating wikà.

G. ¿Sa anó dapat hatìin ang mg̃a anyô?

N. Upáng maiwasan ang pagkakálahóklahók, ang mg̃a anyô ay dapat bahagiin sa tatlóng kátawagán: _Anyông pang-angkáp_, _anyông pangsing̃it_, at _anyông pangsugpóng_.

G. ¿Anó ang kátuturán ng̃ anyông pang-angkáp?

N. Yaóng anyông inilálagáy ó iniáangkáp sa una ng̃ salitâng ugát upáng magíng pangwatas, hal.: _UMibig_, _MAGsaing_, _MANGbugbóg_, _MAligò_.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông pangsing̃it?

N. Yaóng anyông inilálagáy sa gitnâ ó isinising̃it sa unang dalawáng titik ng̃ unang pantíg ng̃ salitâng ugát upáng magíng pangwatas, hal.: _tUMakbó_, _gUMibik_, _sUMugat_.

G. ¿Anó ang kahulugán namán ng̃ anyông pangsugpóng?

N. Ang anyông inilálagáy sa hulihán ó idinurugtóng sa salitâng ugát upáng magíng pangwatas, hal.: _ibigIN_, _pulutIN_, _tugtugAN_, _utang̃AN_.

G. ¿Lahát ó anó mang ugát sa ating wikà ay nagagawâ bagáng pangwatas?

N. Oo pò, kahì’t na ang mg̃a ugát na itó’y magíng salitâng pangdiwà (ó sustantivo) at salitâng pangturing (ó adjetivo), sa pamamagitan ng̃ ibá’t ibáng anyô na ináangkáp, isinising̃it at isinusugpóng.

G. ¿Marami bagá ang mg̃a anyông ginágamit sa ating wikà?

N. Lubhâng marami pò, at ang mg̃a naggigilasang anyông itó ay lubhâng malakí ang itinutulong sa ating salitâ at siyáng bumubuô nitó magíng sa tinátawag na pangdiwà, sa pangturing, sa pangwatas at sa ibá’t ibáng pangkát ó bahagi ng̃ kaisipán.

SA MG̃A PANG̃ULONG BAHAGI NG̃ MG̃A ANYÔ

G. ¿Alín ang mg̃a bahaging lalòng mahalagá ng̃ mg̃a anyô?

N. Ang pinakapang̃ulong bahagi nitó’y dalawá lamang: _anyông pangbalak_ (ó partícula indeterminada) at _anyông pangtiyák_ (ó partícula determinada).

G. ¿Anó ang kátuturán ng̃ anyông pangbalak?

N. Ang mg̃a anyông kung iangkáp, ising̃it ó isugpóng sa mg̃a ugát ay nang̃agigíng pangwatas na pangbalak na tumutukoy ó nagbabadyá ng̃ anó mang bagay ó pang̃alang hindî tiyák, hal.: _bUMasa ka ng̃ aklát_, at sa ganitó’y kahì’t anóng aklát; _MAGlutò ka ng̃ manók_ at sa ganitó’y kahì’t anóng manók; _MANGhuli ka ng̃ palakâ_ at sa ganitó’y kahì’t anóng palakâ.

G. ¿Anó ang kátuturán ng̃ anyông pangtiyák?

N. Ang mg̃a anyông kung iangkáp, ising̃it ó isugpóng sa mg̃a ugát ay nang̃agigíng pangwatas na pangtiyák na nagbabadyá ng̃ anó mang tiyák na bagay ó pang̃alan na siyáng katugmâ ng̃ mg̃a anyông pangbalak. Halimbawà: _basaHIN mo itóng aklát_ at sa ganitó’y tinutukoy ang aklát na babasahin; _lutùIN mo iyáng manók_, at sa ganitó’y tinitiyák ang manók na lulutùin; _huliHIN mo yaóng palakâ_, at sa ganitó’y dinadalirì ang palakâng huhulihin.

G. Ang mg̃a anyông pangbalak at pangtiyák, ¿sa anó dapat hatìin?

N. Magíng ang pangbalak at magíng ang pangtiyák ay dapat bahagiin sa dalawá: _pang̃ulo_ at _pangtulong_. Tinátawag na _pang̃ulo_ ang anyông lalòng mahalagá at malimit gamitin, na, siyáng nagpapagaláw sa ating mg̃a pangwatas. Tinátawag namáng _pangtulong_ ang anyông kung pakasusurìing maigi ay hindî kailang̃an, ng̃unì’t mahalagá rin sapagkâ’t bukód sa siyáng tumutulong sa mg̃a pang̃ulo ay siyá pang lalòng nagpaparikít sa ating mg̃a salitâ.

G. ¿Alínalín ang mg̃a pang̃ulo at mg̃a pangtulong na anyô sa pangbalak?

N. Ang mg̃a pang̃ulong anyô sa pangbalak na siyáng pinanununtunán ng̃ ibá ay apat: ang _um_, ang _mag_, ang _mang_ at ang _ma_. Itóng mg̃a anyông itó ay nang̃agigíng pangwatas kailan ma’t iniangkáp, isining̃it ó isinugpóng sa mg̃a ugát, gaya sa halimbawà ng̃ _utang_ ay _UMutang_, ng̃ _larô_ ay _MAGlarô_, ng̃ _hulà_ ay _MANGhulà_, ng̃ _tulog_ ay _MAtulog_. Ang mg̃a pangtulong ay lubhâng marami at dahil dito’y lubhâng mahirap itanghál ng̃ páminsanan. Sakâ na itó mapapag-aralan kung sumapit na sa kanyáng kabanatang kinaúukulan.

G. ¿Alínalín namán ang mg̃a pang̃ulo at mg̃a pangtulong na anyô sa pangtiyák?

N. Ang mg̃a pang̃ulong anyô sa pangtiyák na siyáng pinagbábatayán ng̃ mg̃a ibá ay tatló: ang _in_, ang _i_ at ang _an_. Kung ang mg̃a anyông itó ay iangkáp ó isugpóng sa mg̃a ugát ay nang̃agigíng pangwatas din na siyáng ginágamit sa pagtukoy ó pagdalirì ng̃ anó mang ng̃alan ó bagay; hal.: sa _sulat_ ay _sulatIN_, sa _subò_ ay _Isubò_, sa _hulà_ ay _hulàAN_. Ang mg̃a pangtulong na anyô ay nakakápatas sa karamihan ng̃ mg̃a pangtulong sa pangbalak at kung minsa’y humihigít dito, kayâ’t hindî na dapat itanghál sa kabanatang itó kundî sa kanyáng kinaúukulan.

G. Sa madalìáng sabi, ¿alín ang mg̃a pang̃ulong anyô na sinásakláw ng̃ pangbalak at ng̃ pangtiyák?

N. Náitó ang sakláw ng̃ isá’t isá na siyáng pinakapang̃ulo: anyông pangbalak: _um_, _mag_, _mang_ at _ma_; at anyông pangtiyák: _in_, _i_ at _an_.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _um_?

N. Tinátawag na anyông _um_, ang pangwatas na kinasising̃itan ó kinaáangkapán ng̃ _um_ ang salitâng ugát. Ang _um_ ay pangsing̃it kung ang ugát ay nagpapásimulâ sa pangtinig (ó consonante), gaya ng̃ _bUMasa_, _lUMakad_, _tUMakbó_; at pang-angkáp kung nagpapásimulâ namán sa ting̃ig (ó vocal), paris ng̃ _UMulán_, _UMakay_, _UMutang_.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _mag_?

N. Tinátawag na anyông _mag_ ang pangwatas, na, naáangkapán ng̃ _mag_ ang salitâng ugát, paris ng̃ _MAGsaing_, _MAG-alay_, _MAGlarô_.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _mang_?

N. Tinátawag na anyông _mang_ ang pangwatas na ang salitâng ugát ay ináangkapán ng̃ _mang_, paris ng̃ _MANGbihag_, _MANG̃ahoy_, _MANG̃usá_.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _ma_?

N. Tinátawag na anyông _ma_ ang pangwatas, na, kinaáangkapán ng̃ _ma_ ang salitâng ugát, gaya ng̃ _MAhulog_, _MAgulat_, _MAhigâ_.

G. ¿Anó namán ang tinátawag na anyông _in_?

N. Tinátawag na anyông _in_ ang pangwatas na kinasusugpung̃án ng̃ _in_ ang salitâng ugát, paris ng̃ _buhatIN_, _tapusIN_, _ulitIN_.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _i_?

N. Tinátawag na anyông _i_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _i_ sa salitâng ugát, paris ng̃ _Isulat_, _Isumbóng_, _Ilakad_.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _an_?

N. Tinátawag na anyông _an_ ang pangwatas, na, ang salitâng ugát ay sinusugpung̃án ng̃ _an_, gaya ng̃ _utang̃AN_, _sumbung̃AN_, _tuksuhAN_.

VII KABANATA

Ukol sa pagbabaybáy (ó conjugación)

GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na _pagbabaybáy_ (ó conjugación)?

NAG-AARAL. Tinátawag na pagbabaybáy ang pagkakasunódsunód ng̃ nangyayaring pagkakabagobago sa pangwatas.

G. ¿Sa anó nabábahagi itóng pagbabaybáy?

N. Nabábahagi sa apat na siyáng pinagmumulâan ng̃ pagkakáibáibá ng̃ pangwatas: _Ayos_ (ó modo), _panahón_ (ó tiempo), _bilang_ (ó número) at _katawán_ (ó persona).

SA MG̃A AYOS NG̃ PANGWATAS

G. ¿Anó ang mg̃a _ayos ng̃ pangwatas_ (ó modos del verbo)?

N. Tinátawag na mg̃a ayos ng̃ pangwatas, yaóng mg̃a karaniwang hugis na ibá’t ibá sa pagsasaysáy ó pagbabadyá ng̃ pangwatas.

G. ¿Ilán ang mg̃a ayos na ginágamit sa ating wikà?

N. Apat, katulad ng̃ sa kastilà: _Pangbadyá_ (ó infinitivo), _panghiwatig_ (ó indicativo), _pang-utos_ (ó imperativo) at _pangsukob_ (ó subjuntivo).

G. ¿Anó ang ipinahahayag ng̃ _ayos pangbadyá_?

N. Ang pangbadyá ay nakákawangkîng totoó ng̃ mg̃a salitâng pangdiwà (ó sustantivo) na may hugis pangwatas at siyáng pinanggagaling̃an ng̃ ibá’t ibáng ayos, hal.: _Sumulat_, _magtago_, _manglibák_, _mahinog_. Dapat mabatíd na ang ayos na itó ay hindî maáarìng magbadyá ng̃ panahón, ng̃ bilang ni ng̃ katawán (ó persona).

G. ¿Anó ang sinasaysáy ng̃ _ayos panghiwatig_?

N. Ang panghiwatig ay nagpapahayag ng̃ lubós, malayà at tápatang kátuturán ng̃ pangwatas, na hindî nang̃áng̃ailang̃an ng̃ anó mang tulong ng̃ ibá, at dahil dito kung kayâ siyáng lalòng madalás gamitin kay sa ibá, hal.: _Akó’y bumabasa_, _siyá’y sumusulat_, _tayo’y nang̃ing̃isdâ_, _silá’y nang̃agsasaing_.

G. ¿Anó ang ibinabadyá ng̃ _ayos pang-utos_?

N. Ang pang-utos ay nagbabadyá ng̃ pag-úutos, panunuyò, pang̃ang̃aral ó pagpapahintulot; hal.: _bumasa ka_, _mang̃usá tayo_, _tumakbó kayó_.

G. ¿Anó namán ang sinasabi ng̃ _ayos pangsukob_?

N. Ang pangsukob ay hindî nagbabadyá ng̃ anó mang kátuturán kung sa kanyáng sarili lamang kundî nang̃áng̃ailang̃an ng̃ tulong ng̃ kapwà pangwatas, at ginágamit kailan ma’t nagsasaysáy ng̃ pagnanais ó pakikibagay (ó condicional), hal.: _Kung susulat siyá ay sabihin mo sa akin_, _kung nang̃ung̃usap ka’y nagagalit akó_.

SA MG̃A PANAHÓN NG̃ PANGWATAS

G. ¿Anó ang mg̃a _panahón ng̃ pangwatas_ (ó tiempos del verbo)?

N. Tinátawag na mg̃a panahón ng̃ pangwatas, yaóng ibá’t ibáng panig ng̃ pagbabaybáy (ó conjugación) na nagpapakilala ng̃ panahóng ginagawâ ó nangyayari ang kátuturán ng̃ pangwatas.

G. ¿Ilán ang mg̃a panahón ng̃ pangwatas na dapat gamitin?

N. Ang mg̃a panahóng itó, kung talagáng titiyaking maigi ay may tatló lamang na siyáng matatawag na _ganáp_: ang _kasalukuyan_ (ó presente), ang _nakaraán_ (ó pasado) at _haharapín_ (ó venidero), ng̃unì’t itóng dalawáng náhuhulí ay hinahatì pa sa ibá’t ibáng bahagi.

G. ¿Ilán ang mg̃a panahóng sakláw ng̃ ayos panghiwatig (ó modo indicativo)?

N. Sa Wikàng Tagalog ay apat lamang: _kasalukuyan_ (ó presente), _nakaraán_ (ó pretérito perfecto), _nakaraán na_ (ó pretérito pluscuamperfecto) at _haharapín_ (ó futuro). Sa ibáng pangwatas ay may isá pang panahóng idinaragdág na tinátawag na _kararaán pa_ (ó pretérito imperfecto).

G. ¿Anó ang ipinahahayag ng̃ kasalukuyan ng̃ panghiwatig (ó presente de indicativo)?

N. Ang kasalukuyan ng̃ panghiwatig ay nagbabadyáng ang kátuturán ng̃ pangwatas ay ginaganáp, ginagawâ ó nangyayari sa ng̃ayón, hal.: _Akó’y bumabasa_, _siyá’y sumusulat_, _silá’y naglalarô_.

G. ¿Anó ang sinasaysáy ng̃ _nakaraán_ (ó pretérito perfecto)?

N. Ang nakaraán ay nagsasaysáy na ang kátuturán ng̃ pangwatas ay nangyari ó lumipas na, hal.: _Siyá’y nag-aral_, _akó’y natulog_, _tayo’y naglakád_.

G. ¿Anó ang ibinabadyá ng̃ _nakaraán na_ (ó pluscuamperfecto)?

N. Ang nakaraán na, ay nagbabadyá na ang kátuturán ng̃ pangwatas ay nangyari na, higít pa sa panahóng nakaraán; hal.: _nakasulat na akó nang dumating ang liham_; _nang umulán ay nakapaligò na siyá_.

G. ¿Anó ang sinasabi ng̃ panahóng haharapín (ó futuro)?

N. Ang haharapín ay nagsasaysáy na ang kátuturán ng̃ pangwatas ay mangyayari, gagawín ó gaganapín, hal.: _Akó’y mang̃ing̃isdâ_, _siyá’y maglalakbáy_, _tayo’y magpupulong_.

G. ¿Ilán ang panahóng sakláw ng̃ ayos pang-utos (ó modo imperativo)?

N. Íisá pò lamang, at ang isáng itó’y tinátawag na kasalukuyan (ó presente), sapagkâ’t ang salitâng nagbabadyá ng̃ pag-úutos, panunuyò, at ibá pa ay sápilitáng na sa panahóng násabi, kahì’t na ang pag-úutos na itó at panunuyò ay ginaganáp ó gaganapín pagkátapos; hal.: Itóng sulat ay _dalhín_ mo ng̃ayón, ó itóng sulat ay _dalhín_ mo bukas. Dapat matantô na ang panahóng itó ay walâng unang katawán, (ó primera persona) sapagkâ’t hindî mangyayari kailan man na ang isáng nag-úutos ay mag-utos sa kanyáng sarili.

G. ¿Ilán ang panahóng sakláw ng̃ ayos pangsukob (ó modo subjuntivo)?

N. Tatló lamang: kasalukuyan (ó presente), nakaraán (ó pasado) at haharapín (ó futuro).

G. ¿Anó ang sinasaysáy ng̃ panahóng kasalukuyan?

N. Ang nagbabadyá ng̃ ginaganáp ó nangyayari sa ng̃ayón kailan ma’t nagkakahulugán ng̃ pagnanais ó pakikibagay, hal.: Kung _bumabasa_ akó ay sumusulat ka; kung _kumakain_ ka ay huwág kang maglalarô.

G. ¿Anó ang ipinahahayag ng̃ panahóng nakaraán?

N. Ang panahóng nakaraán ay nagpapahayag na ang kátuturán ng̃ pangwatas ay nangyari na, at nagkakahulugán ng̃ pagnanais ó pakikibagay; hal.: _bumasa_ ka sana at akó’y babasa rin; kung ikáw’y _lumakad_ ay nakita mo sana ang prusisión.

G. ¿Anó ang ibinabadyá ng̃ panahóng haharapín?

N. Ang panahóng haharapín ay nagbabadyáng ang kátuturán ng̃ pangwatas ay mangyayari ó gagawín, at nagkakahulugán ng̃ pagnanasà ó pakikibagay; hal.: kung _áalís_ ka’y sabihin mo sa akin; kung _babasa_ ka ay bumasa ka ng̃ marahan.

SA MG̃A BILANG AT SA MG̃A KATAWÁN

G. ¿Anó ang _bilang_ ng̃ pangwatas (ó número del verbo)?

N. Bilang ng̃ pangwatas ang nangyayaring pagkakabagobago na nagbabadyá kung ang pang̃ulo (ó sujeto) ay náuukol sa isá ó maraming tao ó bagay.

G. ¿Ilán itóng mg̃a bilang ng̃ pangwatas?