Part 5

_Ikawaló._--Angkapán ng̃ _tagá_ ang mg̃a salitâng ugát. Dapat alamíng ang mg̃a ugát na binaybáy sa _mag_ ó _mang_ ay dapat magtagláy ng̃ _pag_ ó _pang_, hal.: tagatanod, tagabantáy, tagatugtóg, tagakain, tagapaglutò, tagapagsaing, tagaing̃at, tagapang̃asiwà, tagapaglabá, atbp.

G. ¿Anó ang kaibháng nangyayari sa mg̃a salitâng pangdiwà at sa mg̃a pangturing?

N. Malakí pò ang pagkakáibá ng̃ dalawáng itó, sapagkâ’t ang pangturing kailan ma’y nang̃áng̃ailang̃an ng̃ tulong ng̃ isáng pangdiwà upáng magtagláy ng̃ isáng buông kahulugán ó kayâ’y bumuô ng̃ isáng kaisipán (ó oración); samantalàng ang pangdiwà ay dî na kailang̃an ang tulong, at sukat sa kanyáng sarili’y maáarìng magkaroón ng̃ isáng buông kátuturán. Halimbawà: malinaw na tubig, magandáng buwán, mainit na araw. Sa halimbawàng itó ang _tubig_, ang _buwán_ at ang _araw_ ay mg̃a salitâng pangdiwà na siyáng nagbibigáy ng̃ kahulugán sa kaisipán, at kahì’t banggitín ang bawà’t isá ay maúunawàan ng̃ sino man; samantalàng ang _malinaw_, _magandá_ at _mainit_ ay mg̃a pangturing na siyáng bumabago ó tumuturing ng̃ kátuturán sa mg̃a pangdiwàng kasakasama nilá, at kung banggitín ng̃ walâng katulong ay hindî maúunawàan ng̃ sino man, sapagkâ’t hindî matantông kung anó ang malinaw, kung anó ang magandá ó kung anó ang mainit.

G. ¿Maáarì bagá kung minsang malagáy siyáng mag-isá sa kaisipán?

N. Maáarì pò, kailan ma’t ang salitâng pangdiwà na siyáng nagbibigáy ng̃ kátuturán ay hindî nakalantád, ng̃unì’t dapat matalastás na nakatagò, hal.: ang mg̃a masasamâ’y pinarurusahan, ang ikalimá’y huwág papatáy. Sa _masasamâ_ ay nakatagò ang salitâng _tao_ at sa _ikalimá_ ang salitâng _utos_.

G. ¿Maáarì kayâng ang salitâng pangturing ay gamitin lang mag-isá sa pamamagitan ng̃ ibáng paraán?

N. Oo pò, maáarì, kailan ma’t ináakbayán sa una ng̃ pang-akbáy _ang_ na ang kátuturá’y katumbás sa isáng ng̃alang pangdiwà, hal.: ang _masamâ_ ay dapat itapon, ibig sabihin nitó sa makatuwíd ang _kasamâan_; ang _mabuti_ ay dapat úliranin, sa makatuwíd tinutukoy ang _kabutihan_.

UKOL SA BILANG NA DALAWÁ Ó MARAMI

G. ¿Pano ang paglalagáy sa bilang na dalawá ó marami ng̃ mg̃a salitâng pangturing?

N. Kung mg̃a salitâng dalisay ó ugát ay pinang̃ung̃unahan ng̃ _mg̃a_ na siyáng ginágamit sa ganitóng bagay, hal.: pang̃it na tao, tamád na lalaki, kung sa íisá, at kung sa dalawá ó marami’y ginagawâng mg̃a pang̃it na tao, mg̃a tamád na lalaki.

Kung mg̃a salitâng mayhalò na nagbuhat sa _ma_ ay inúulit lamang ang unang pantíg ng̃ ugát, hal.: malakíng aklát, mahabàng talumpatì, magandáng dalaga kung sa íisá, at nagigíng malalakíng aklát, mahahabàng talumpatì, mg̃a magagandáng dalaga kung sa dalawá ó marami.[12] Ng̃unì’t kung ang salitâng pangdiwà ay siyáng náuuná kay sa pangturing ay dapat lagyán ng̃ _mg̃a_ at itó’y kailang̃ang iuná sa pangdiwà at ulitin ang unang pantíg ng̃ salitâng ugát, hal.: mg̃a talumpatìng mahahabà, mg̃a dalagang magagandá.

G. Kung sa isáng kaisipán ay nagkakasamasama ang mg̃a salitâng pangturing, ¿paano ang dapat gawín?

N. Sakalìng ang náuuná’y ang salitâng pangdiwà kay sa mg̃a pangturing, doón dapat iuná ang _mg̃a_ at sa mg̃a itó (pangturing) ay dî dapat lagyán ang bawà’t isá ng̃ _mg̃a_ kundî ulitin ang unang pantíg ng̃ bawà’t ugát, hal.: Sa Sangtinakpá’y may mg̃a bayang malalakí, madadakilà, magigitíng at mararang̃ál. Kung ang náuuná namá’y ang isáng salitâng pangturing kay sa pangdiwà ay dapat iuná roón ang _mg̃a_ at ang mg̃a kasamahán niyá’y dapat ulitin ang mg̃a unang pantíg ng̃ ugát, hal.: Sa Sangsinukob ay may mg̃a masasamâng tao, manglulupig, manggagagá at mamámatay sa kapuwà tao. Dapat alamíng ang hulíng paraáng itó’y hindî lubhâng gamitin dî paris ng̃ una.

SA MG̃A SALITÂNG PANGTULAD (Ó COMPARATIVO)

G. ¿Anó ang _salitâng pangtulad_?

N. Salitâng pangtulad, yaóng nagpapakilala ng̃ katang̃ìán ng̃ isáng pangdiwà kung ipaparis ó ihahalintulad sa kapuwà pangdiwà. Sa Wikàng Tagalog itóng pangtulad ay may dalawáng urì: isá’y ang nagbabadyá ng̃ pagkakatulad at ang ikalawá’y ang pagkakahigít.

G. ¿Alínalín ang mg̃a salitâng pangtulad sa ating wikà?

N. Marami pòng lubhâ, at náritó ang kanyáng pagkakábukódbukód: sa pagkakatulad: _ga_ ó _gangga_, _para_ ó _gaya_, _magkapara_ ó _magkatulad_, _sing_ ó _kasing_, at _magkasíng_; sa pagkakahigít: _lalò_ at _pa_.

G. ¿Kailán ginágamit ang _ga_ ó _gangga_?

N. Ang _ga_ ay ginágamit kailan ma’t ibig sukatin ang lakí, taás, liít, tigás ó anó man ng̃ isáng bagay kung ihahalintulad sa ibá, hal.: itóng brilyante’y ga munggó ang lakí, ga bató ang tigás ng̃ kanyáng pusò, ga damak ang taás ng̃ tubig. Ang _gangga_ ay kawangkî rin ng̃ _ga_ at íisá silá sa paggamit, bagamá’t ang talagáng kágamitán niyá’y kung tumutukoy sa bilang na dalawá ó marami, hal.: ang mg̃a gangganitóng gawâ ay siyáng inúugalì tuwî na ng̃ may masasamâng budhî; ang mg̃a gangganiyáng tao ay siyáng mg̃a dakilà.

G. ¿Kailán dapat gamitin ang _para_ ó _gaya_?

N. Ginágamit ang _para_ ó _gaya_ kailan ma’t pinagpaparis ang isáng bagay sa kapuwà bagay ng̃ walâng lámang̃an. Ang bagay na ipaparis ay dapat ilagáy sa pangtukoy at ang pagpaparisan ay sa pang-arì at ang _para_ ó _gaya_ ay dapat mahulí sa pangturing, hal.: Si Pelisa’y magandáng para ni Mameng; akó’y mabuting gaya niyá; ang mg̃a matá mo’y maniningníng na parang bituwín. Dapat alamíng ang _paris_ at _tulad_ ay kawangkî rin ng̃ _para_ ó _gaya_.

Dapat ding matantô na, kung may _ka_ sa unahán, na sa madalìáng sabi ay nagigíng kapara, kagaya, kaparis, katulad, at ang ibá pang kasing-urì rin nitó gaya ng̃ kawang̃ís, kahambíng, kawangkî, kamukhâ, kahalimbawà, kahalintulad, ay ginágamit ding maminsanminsan katulad ng̃ _para_ ó _gaya_ lalòng lalò na kung hindî lubhâng mahabà ang isáng kaisipán, hal.: Si Lucio’y katulad ni Fidel; ang pusà’y kaparis ng̃ tigre. Lalòng angkáp kung gagamitin sa pagkakailâ ó kayâ’y dagdagán sa una ng̃ _walâ_, hal.: Si Yoyong ay walâng kahalintulad sa karunung̃an; si María’y walâng kahalimbawà sa kahinhinán.

G. ¿Kailán ginágamit ang _magkapara_ ó _magkatulad_?

N. Ang _magkapara_ ó _magkatulad_ at ibá pang gangganitó ay dilì ibá’t nanggaling sa kapara, katulad, kaparis, atbp. na inangkapán ng̃ _mag_. Ginágamit ang mg̃a itó sa mg̃a bagay na pinagpaparis ng̃ walâng lámang̃an, na, ang mg̃a pinagpapara ay dapat ilagáy sa pangtukoy at ang pangturing ay sa hulí, hal.: Si Petra at si María’y magkapara ng̃ gandá; si Siso at si Mente ay magkatulad ng̃ dunong.

G. ¿Kailán ginágamit ang _sing_ ó _kasing_?

N. Ginágamit ang _sing_ ó _kasing_ kailan ma’t pinagpaparis ang isáng bagay sa kapwà bagay nang walâng lámang̃an, at kailang̃ang ilagáy sa pangtukoy ang pang̃alan ó bagay na ipaparis at sa pang-arì namán ang ng̃alan ó bagay na pagpaparisan, hal.: ang mg̃a anák ni Lucio’y singlakí ko, si Mateo’y kasingtaás ni Karlos. Kung tumutukoy sa dalawá ó marami’y kailang̃ang ulitin ang unang pantíg ng̃ ugát ng̃ pangturing, hal.: ang mg̃a anák ni Lucio’y singlalakí ko, ang mg̃a áso’y kasínglalakí ng̃ baboy.

G. ¿Kailán namán ginágamit ang _magkasíng_?

N. Ginágamit ang _magkasíng_ kailan ma’t ang mg̃a pinagpaparis ay na sa pangtukoy at nagsasaád ng̃ dalawáng bagay na magkahalintulad ó magkakapantáy, hal.: si Pedro at si Huan ay magkasingdunong, ang anák mo’t ang anák ko ay magkasingbuti. Kung bumabanggít sa bilang na dalawá ó marami ang bawà’t isá sa mg̃a pinagpaparis ay kailang̃ang ulitin ang ikalawáng pantíg ng̃ _magkasíng_, at sa katagâng sabi’y gawíng _magkakasíng_, hal.: ang mg̃a anák ko ay magkakasingbuti; ang mg̃a kababayan mo’t mg̃a kababayan ko’y magkakasingtulad ng̃ ugalì.

G. ¿Paano ang gagawín kung ibig tumukoy ng̃ isáng ng̃alan ó bagay na nakahihigít?

N. Sa tatlóng kaparaanáng sumúsunód:

1.--Ilagáy sa pangtukoy (ó nominativo) ang nakahihigít at sa panglayon (ó acusativo) ang náhihigtán, hal.: si Andoy ay marunong kay Pedro; ang áso’y mataás sa pusà.

2.--Ang ganitó ring ayos na pinang̃unahan lamang ng̃ _lalò_ ang salitâng pangturing, hal.: Si Lucio’y lalòng mataás kay Huan; ang manggá’y lalòng masaráp sa bayabas.

3.--Ang gayón ding ayos na nilagyán ng̃ _pa_ sa hulí ng̃ pangturing, hal.: si Yoyong ay maputî pa kay Husé; ang araw ay magandá pa sa buwán.

SA MG̃A SALITÂNG PANGTAÁS (Ó SUPERLATIVO)

G. ¿Anó ang _salitâng pangtaás_?

N. Salitâng pangtaás ay siyáng nagpapakilala sa mg̃a pangturing ng̃ kanyáng kataasán, hal.: Si Pedro’y mabuting mabuti, si Lucio’y lubhâng marunong.

G. ¿Paano ang pagtatatág ng̃ mg̃a _salitâng pangtaás_?

N. Sa ibá’t ibáng kaparaanán:

_Una._--Ilagáy sa una ó hulí ang _lubhâ_ ng̃ salitâng pangturing, hal.: Si Ricardo’y lubhâng mabuti, ó kayâ: Si Ricardo’y mabuting lubhâ.

_Ikalawá._--Ilagáy ang _totoó_ sa una ó hulihán ng̃ salitâng pangturing, hal.: Si Ricardo’y totoóng mabuti, ó kayâ: Si Ricardo’y mabuting totoó. Maáarì rin itóng dalawahín at gawíng totoóng totoó, hal.: Si Ricardo’y totoóng totoóng mabuti.

_Ikatló._--Ilagáy sa una ó hulihán ng̃ salitâng pangturing ang _dî sapalâ_, hal.: Si Ricardo’y dî sapalâng mabuti, ó kayâ: Si Ricardo’y mabuting dî sapalâ.

_Ikaapat._--Ilagáy sa una ó hulihán ng̃ salitâng pangturing ang _dî hamak_, hal.: Si Ricardo’y dî hamak na mabuti, ó kayâ: Si Ricardo’y mabuting dî hamak.

_Ikalimá._--Ulitin ó dalawahín ang salitâng pangturing na paglalakipin sa pamamagitan ng̃ pang-anib (ó ligazón) na náuukol, hal.: Si Ricardo’y mabuting mabuti; ang pag-áaral ay mahirap na mahirap.

_Ikaanim._--Ulitin ó dalawahín ang salitâng pangturing at pang̃unahan ng̃ anyông _ka_ at _an_ ó _han_ sa hulihán, hal.: Si Ricardo’y kábutibutihan; ang sampagita’y kagandagandahan sa tanáng bulaklák.

_Ikapitó._--Ang mg̃a salitâng ugát ó dalisay na inangkapán sa una ng̃ _nápaka_, hal.: Si Ricardo’y nápakabuti; ang sampagita’y nápakagandá.

_Ikawaló._--Ang mg̃a pangwatas ay may iláng pangtaás, na, ang ginagawâ ay inúulit ang buông ugát na sining̃itan ng̃ _ng̃_, hal.: tawa ng̃ tawa, tawag ng̃ tawag, kain ng̃ kain.

SA MG̃A SALITÂNG PANGLAKÍ (Ó AUMENTATIVO)

G. ¿Anó ang _salitâng panglakí_?

N. Salitâng panglakí, yaóng nagpaparagdág sa kahulugán ng̃ ugát.

G. ¿Paano ang pagbubuô ng̃ mg̃a itó sa ating wikà?

N. Sa dalawáng kaparaanán lamang:

1)--Ilagáy sa una ng̃ ugát ang salitâng _malakí_, hal.: malakíng tao, malakíng hayop, malakíng lalaki, malakíng babae, malakíng bahay, malakíng pusà, malakíng susô, atbp.

2)--Sugpung̃án ng̃ _an_ ó _han_ ang iláng salitâng ugát, hal.: sa ulo ay uluhán, sa matá ay matahán, sa ilóng ay ilung̃án, sa bibíg ay bibigán, sa ng̃usò ay ng̃usùán, atbp. Dapat alamíng ang mg̃a salitâng itó’y maáarì ring sabihin sa pamamagitan ng̃ _malakí_, hal.: malakíng ulo, malakíng matá, malakíng ilóng, atbp.

SA MG̃A SALITÂNG PANGLIÍT (Ó DIMINUTIVO)

G. ¿Anó ang _salitâng pangliít_?

N. Salitâng pangliít, yaóng nagpapábawas ó nagpapákulang sa kahulugáng tagláy ng̃ salitâng ugát.

G. ¿Paano ang paraáng ginagawâ sa ganitóng pagbabawas?

N. Sa mg̃a kaparaanáng sumúsunód:

1.--Ang mg̃a pangdiwàng dalisay ay inúulit ang buô ó ang unang dalawáng pantíg ng̃ ugát at sakâ sinusugpung̃án ng̃ _an_ ó _han_, hal.: sa harì ay harìharìan; sa dios ay diusdiusan; sa tao ay taútauhan; sa ibon ay ibunibunan; sa matandâ ay matamatandâan; sa bulaklák ay bulabulaklakan; atbp.

2.--Ang mg̃a pangdiwàng mayhalò sa pamamagitan ng̃ _ka_ at _an_ ó _han_ ay nagigíng pangliít kailan ma’t dinagdagán sa una ng̃ _may_, hal.: may kalakasan, may kabutihan, may kahinàan, may kasamâan, may kapulahán, atbp.

3.--Ang mg̃a pangturing na mayhalò sa pamamagitan ng̃ _ma_ ay nagigíng pangliít kailan ma’t inúulit ang salitâng ugát, hal.: maasímasím, malakáslakás, mabutibuti, matamístamís, masamâsamâ, mapulápulá, atbp.

4.--Ang mg̃a pangwatas (ó verbo) na binaybáy sa ibá’t ibáng anyô (ó partícula) ay nang̃agigíng pangliít kailan ma’t inulit ang mg̃a salitâng ugát, hal.: tumatakbótakbó, nagtutulógtulog, nahihigâhigâ, binabasabasa, inilalakadlakad, pinagsalisalitâ, atbp.

5.--Nagigíng pangliít din sa mg̃a salitâng _kauntî_, _muntî_, _maliít_, ang mg̃a ugát na ibá’t ibá, hal.: kauntîng tubig, muntîng bahay, maliít na manggá, atbp.

SA IBÁ PANG BAHAGI NG̃ SALITÂNG PANGTURING

G. ¿Anó pang bahagi mayroón ang salitâng pangturing?

N. Ang mg̃a itó: _Bilang na pangbatay_ (ó número cardinal), _bilang na panghanáy_ (ó número ordinal), _bilang na pang-ulit_ (ó número adverbial) at _bilang na pangbahagi_ (ó número distributivo).

G. ¿Anó ang bilang na pangbatay (ó número cardinal)?

N. Bilang na pangbatay, yaóng tang̃ìng tumutukoy sa karaniwang bilang, hal.: isá, dalawá, sampuô. Kung ibig humigít dito’y kailang̃ang dagdagán sa una ng̃ _labíng_, at kung magkaganitó’y magigíng: labíng isá, labíng dalawá, labíng siyám. Kung ibig pa ring humigít dito ó kayâ’y tumukoy ng̃ mataástaás ay dapat dagdagán sa hulí ng̃ _puô_, at kung magkagayo’y magigíng: dalawáng puô, tatlóng puô, siyám na puô, at ibá’t ibá pang pagdaragdág kung ibig tumukoy ng̃ lalòng mataás na bilang.

G. ¿Anó ang bilang na panghanáy (ó número ordinal)?

N. Yaóng ginágamit sa pagbilang na sunódsunód, hal.: una, ikalawá, ikatló, ikasangpuô.

G. ¿Pano ang pagtatatág ng̃ mg̃a bilang na itó?

N. Madalî pò: sukat na ang dagdagán ng̃ _ika_ ang mg̃a bilang na pangbatay, maliban lamang ang una na dî nang̃áng̃ailang̃an nitó.

G. ¿Anó ang bilang na pang-ulit (ó número adverbial)?

N. Yaóng ginágamit sa pagbilang nang kung mákailang ginawâ ó ginanáp ang isáng bagay, hal.: minsan, makalawá, makatló, makalimá, makasangpuô.

G. ¿Pano namán ang pagtatatág ng̃ mg̃a ganitóng bilang?

N. Dinaragdagán ng̃ _maka_ sa mg̃a bilang na pangbatay, liban lamang ang una na dî kailang̃ang dagdagán.

G. ¿Anó namán ang bilang na pangbahagi (ó número distributivo)?

N. Yaóng ginágamit sa pagbilang na pahatìhatì ó paulitulit, hal.: isáisá, tig-isá, isá.

G. ¿Paano ang pagtatatág ng̃ mg̃a bilang na ganitó?

N. Sa mg̃a paraáng sumúsunód:

_Una._--Ulitin ó dalawahín ang mg̃a bilang na pangbatay na kung minsa’y inúulit ng̃ buô at kung minsa’y iláng pantíg lamang, hal.: isáisá, daládalawá, sangpûsangpuô.

_Ikalawá._--Lagyán sa una ng̃ anyông _tig_ sa mg̃a bilang na pangbatay na kung minsa’y náwawalâ ang unang titik ng̃ salitâng ugát, at mulâ sa limá ay inúulit ang unang pantíg; hal.: tig-isá, tigalawá, tigatló, tiglilimá, tigpipitó, tigsasangpuô.

_Ikatló._--Ulitin ó dalawahín ang unang pantíg ng̃ mg̃a bilang na pangbatay, hal.: íisá, dádalawá, sasangpuô.

TALABABÂAN

[12] Ináakalà kong tumpák ang ganitóng tuntunin sa paglalagáy sa bilang na dalawá ó marami ng̃ mg̃a salitâng pangturing na nagbuhat sa _ma_. Marami ang nápapansin kong gumagawâ na, pinang̃ung̃unahan pa ng̃ _mg̃a_ bukód ang pag-ulit sa unang dalawáng titik ng̃ unang pantíg ng̃ ugát, gaya sa halimbawà, ng̃: _mg̃a mahahabàng talumpatì_, _mg̃a dalagang magagandá_. Sa ganáng kurò ko, ang ganitó’y hindî tumpák sapagkâ’t hindî man lagyán ng̃ _mg̃a_ ay nagbabadyá rin ng̃ dalawá ó marami.

V KABANATA

Salitâng Pangtayô (ó Pronombre)

GURÒ. ¿Anó ang kahulugán ng̃ _salitâng pangtayô_?

NAG-AARAL. Ang pangtayô ay isáng pangkát ó bahagi ng̃ kaisipán (ó oración) na siyáng inilálagáy ó inihahalili sa pangdiwà (ó sustantivo) upáng maiwasan ang malimit nitóng pag-úulitulit.

G. ¿Mangyayari bang ipaliwanag ang bagay na itó sa pamamagitan ng̃ isáng halimbawà?

N. Oo pò; masamâng dinggín ng̃ sino man kung sabihin sa halimbawà: Si _Lucio_’y naparoón sa _pulong_ at sa _pulong_ si _Lucio_’y nagtalumpatì. Ng̃unì’t maúunawàan ng̃ lahát kung sabihing ganitó: Si Lucio’y naparoón sa pulong at dito siyá ay nagtalumpatì. Ang pangtayông _dito_ ay siyáng humalili sa _pulong_, at _siyá_ kay _Lucio_.

G. ¿Iláng bahagi ang sakláw ng̃ salitâng pangtayô?

N. Limá ang kanyáng sinásakláw: _Pangtayô sa ng̃alan ng̃ tao_ (ó pronombre personal), _pangtayô sa pagtuturò_ (ó pronombre demostrativo), _pangtayô sa pag-áarì_ (ó pronombre posesivo), _pangtayô sa pagtatanóng_ (ó pronombre interrogativo), at _pangtayô sa pagbabalak_ (ó pronombre indeterminado).

PANGTAYÔ SA NG̃ALAN NG̃ TAO (Ó PERSONAL)

G. ¿Anó ang _pangtayô sa ng̃alan ng̃ tao_?

N. Yaóng salitâng inilálagáy ó inihahalili sa pangdiwà na tumutukoy sa pang̃alan ng̃ tao, at kung minsa’y sa mg̃a pang̃alan ng̃ hayop ó bagay.

G. ¿Ilán ang mg̃a pangtayông itó?

N. Tatló: _akó_, _ikáw_, _siyá_, na pinamámagatáng una, ikalawá at ikatlóng katawán (ó persona).

G. ¿Saánsaán ginágamit ang tatlóng katawáng itó?

N. Ang _akó_ ay siyáng inilálagáy ó inihahalili sa ng̃alan ng̃ táong nang̃ung̃usap; ang _ikáw_ ay siyáng inihahalili sa ng̃alan ng̃ táong kinakausap; at _siyá_ ay siyáng inihahalili sa ng̃alan ng̃ tao ó bagay na pinag-úusapan.

G. ¿Paano ang pagbábaling (ó declinación) ng̃ mg̃a pangtayô sa ng̃alan ng̃ tao?

N. Gaya ng̃ mg̃a paraáng sumúsunód:

PAGBÁBALING NG̃ MG̃A PANGTAYÔ SA NG̃ALAN NG̃ TAO.

UNANG KATAWÁN.

_Bilang na íisá_ _Bilang na dalawá ó marami_

Pangtukoy Akó. Pangtukoy { Tayo ó kamí. { Kitá ó katá. Pang-arì { Akin. Pang-arì { Atin ó natin. { Ko. { Amin ó namin. { Kanitá ó nitá. { Natá ó ta. Panglayon Sa akin. Panglayon { Sa atin, sa amin. { Sa kanitá, sa natá.

G. ¿Kailan ginágamit ang na sa lagáy na pangtukoy?

N. Gaya na ng̃ namalas ang pangtukoy ay may apat na urì na may ibá’t ibáng kágamitán: _akó_ sa íisá, at _tayo_, ó _kamí_ at _kitá_ ó _katá_ sa dalawá ó marami.

_Unang urì._--Ginágamit ang _akó_ kailan ma’t inihahalili sa ng̃alan ng̃ táong nang̃ung̃usap, hal.: _Akó ay mahirap_, ibig sabihin nitó’y mahirap ang táong nagsasalitâ, na kung ang táong itó sa halimbawà’y nang̃áng̃alang Pedro, ang salitâng yaó’y katumbás ng̃ _Si Pedro ay mahirap_.

_Ikalawá._--Ginágamit ang _tayo_ kung tumutukoy sa dalawá ó marami, kailan ma’t ang táong nang̃ung̃usap at ang táong kinakausap ay nasásakláw kapwà at ibá pa, hal.: _Tayong mg̃a pilipino ay marurunong_, ibig sabihin ng̃ halimbawàng itó na marunong ang nagsasalitâ, sakláw ang kanyáng kausap at patí ng̃ ibáng kababayan natin.

_Ikatló._--Ginágamit namán ang _kamí_ sa dalawá rin ó marami, kailan ma’t ang táong nagsasalitâ ay hindî sinásakláw ang kanyáng kausap kundî ang ibáng kababayan ó kasamahán niyá, hal.: _Kamíng mg̃a pilipino ay marurunong_, ibig sabihin nitó’y marunong ang nang̃ung̃usap sakláw ang kanyáng mg̃a kalahì ó kasama kayâ, ng̃unì’t ang kausap ay hindî nasásakláw.

_Ikaapat._--Ginágamit ang _kitá_ ó _katá_ kailan ma’t tumutukoy sa dalawá lamang at hindî maáarìng humigít dito, at ang dalawáng nátura’y ang nang̃ung̃usap at ang kinakausap; hal.: _kitá ay marunong_, ó _katá ay marunong_, mg̃a salitâng katumbás na sabihing _kitá ó katáng dalawá ay marunong_.

G. ¿Kailán ginágamit namán ang na sa pang-arì?

N. Dapat munang matantô na ang pang-arì ay may limáng urì na, kung gamiti’y nagkakaibáibá: _Akin_ ó _ko_ kung sa íisá at _atin_ ó _natin_, _amin_ ó _namin_, _kanitá_ ó _nitá_ at _natá_ ó _ta_ kung sa dalawá ó marami.

_Unang urì._--Sa íisá’y ginágamit ang _akin_ kailan ma’t itó’y náuuná sa pangdiwà ó pangwatas, at _ko_ kailan ma’t náhuhulí sa mg̃a itó; hal.: Ang _aking_ bahay ay marikít, ó ang bahay _ko_ ay marikít.

_Ikalawá._--Sa dalawá ó marami’y ginágamit ang _atin_ ó _natin_ kailan ma’t ang nagsasalitâ’y sinásakláw ang kanyáng kausap at ibá pa. Dapat gamitin ang _atin_ kailan ma’t náuuná itó sa pangdiwà ó pangwatas, at _natin_ kailan ma’t náhuhulí, hal.: Ang ating baya’y lubhâng magandá, ó ang bayan nati’y lubhâng magandá.

_Ikatló._--Sa bilang na dalawá ó marami’y ginágamit din ang _amin_ ó _namin_ kailan ma’t ang nang̃ung̃usap ay hindî sinásakláw ang kinakausap kundî ang ibáng kasamahán ó kapanalig niyá. Dapat gamitin ang _amin_ kailan ma’t náuuná sa pangdiwà ó pangwatas, at _namin_ kailan ma’t náhuhulí, hal.: Ang aming lupà ay malawak, ó ang lupà namin ay malawak.

_Ikaapat._--Ang _kanitá_ ó _nitá_ ay ginágamit sa dalawáng dalawá lamang at dî maáarìng humigít, kailan ma’t tang̃ìng tumutukoy ó sumasakláw sa dalawáng nag-úusap. Ginágamit ang _kanitá_ kung na sa una ng̃ pangdiwà ó pangwatas at _nitá_ kung na sa hulí nitó, hal.: Ang kanitáng bahay ay muntî, ó ang bahay nitá ay muntî.

_Ikalimá._--Ang _natá_ ó _ta_ ay ginágamit din sa dalawáng dalawá lamang na nakákatulad ng̃ _kanitá_ ó _natá_. Ang kaibhán lang niyó’y hindî maáarìng gamitin sa una at hulihán ng̃ pangdiwà ó pangwatas na dî gaya nitó, kundî sa hulíng hulí lamang, hal.: Ang bahay natá ay muntî, ó ang bahay ta ay muntî.

G. ¿Kailán namán ginágamit ang na sa panglayon?

N. Dapat din munang matantô na ang panglayon ay may apat na urì na kung gamiti’y may ibá’t ibáng kahulugán: _sa akin_ kung sa íisá, at _sa atin_, _sa amin_ at _sa kanitá_ kung sa dalawá ó marami.

_Unang urì._--Ginágamit ang _sa akin_ kailan ma’t tumutukoy sa íisá, hal.: Itóng aklát ay sa akin.

_Ikalawá._--Ginágamit ang _sa atin_ kailan ma’t tumutukoy sa dalawáng nag-úusap at sa ibá pa kung mayroón, hal.: Itóng aklát ay sa atin.

_Ikatló._--Ginágamit ang _sa amin_ kailan ma’t tumutukoy sa nang̃ung̃usap at sa ibá pang kasamahán nitó, ng̃unì’t hindî nasásakláw ang kinakausap, hal.: Itóng aklát ay sa amin.

_Ikaapat._--Ginágamit ang _sa kanitá_ kailan ma’t tang̃ìng bumabanggít sa dalawáng nagpapanayám, hal.: Itóng aklát ay sa kanitá.

G. ¿Paano namán ang pagbábaling ng̃ ikalawáng katawán?

N. Paris ng̃ paraáng sumúsunód:

IKALAWÁNG KATAWÁN.

_Bilang na íisá_ _Bilang na dalawá ó marami_

Pangtukoy { Ikáw. Pangtukoy Kayó. { Ka. Pang-arì { Iyó. Pang-arì { Inyó. { Mo. { Ninyó. Panglayon Sa iyó. Panglayon Sa inyó.

G. ¿Kailan ginágamit ang na sa lagáy na pangtukoy?

N. Ginágamit ang _ikáw_ ó _ka_ sa íisá at _kayó_ sa dalawá ó marami kailan ma’t inihahalili sa ng̃alan ng̃ táong kinakausap. _Ikáw_ kailan ma’t náuuná sa pangdiwà ó pangwatas, at _ka_ kailan ma’t náhuhulí, hal.: Ikáw ay isáng tao, ó isáng tao ka. Ang _kayó_ kailan ma’t tumutukoy sa dalawá ó marami, malagáy man sa una ó hulí ng̃ pangdiwà ó pangwatas, hal.: Kayó’y may salapî, ó may salapî kayó.

G. ¿Kailán ginágamit ang na sa pang-arì?

N. Ginágamit ang _iyó_ ó _mo_ sa íisá at _inyó_ ó _ninyó_ sa dalawá ó marami. _Iyó_ kailan ma’t na sa una ng̃ pangdiwà ó pangwatas, at _mo_ kung sa hulí, hal.: Ang iyóng mukhâ, ó ang mukhâ mo. _Inyó_ kung náuuná sa pangdiwà ó pangwatas, at _ninyó_ kung náhuhulí, hal.: Ang inyóng mg̃a bahay, ó ang mg̃a bahay ninyó.

G. ¿Kailán namán ginágamit ang na sa panglayon?

N. Ginágamit ang _sa iyó_ sa bilang na íisá at _sa inyó_ sa bilang na dalawá ó marami, mapauná ó mapahulí man sa pangdiwà ó pangwatas, hal.: ang aklát na itó ay sa iyó; ang aklát na itó ay sa inyó.

G. ¿Paano ang pagbábaling ng̃ ikatlóng katawán?

N. Gaya ng̃ sumúsunód:

IKATLÓNG KATAWÁN.

_Bilang na íisá_ _Bilang na dalawá ó marami_

Pangtukoy Siyá. Pangtukoy Silá. Pang-arì { Kaniyá. Pang-arì { Kanilá. { Niyá. { Nilá. Panglayon Sa kaniyá. Panglayon Sa kanilá.

G. ¿Kailan ginágamit ang na sa pangtukoy?

N. Ginágamit ang _siyá_ sa íisá at _silá_ sa dalawá ó marami kailan ma’t siyáng inihahalili sa ng̃alan ng̃ tao ó bagay na pinag-úusapan, hal.: Siyá ay marunong; silá ay mangmáng.

G. ¿Kailan ginágamit ang na sa pang-arì?

N. Ginágamit ang _kaniyá_ ó _niyá_ sa íisá at _kanilá_ ó _nilá_ sa dalawá ó marami. _Kaniyá_ kung na sa una ng̃ pangdiwà ó pangwatas, at _niyá_ kung na sa hulí, hal.: Ang kaniyáng kapatíd, ó ang kapatíd niyá. Ang _kanilá_ kung náuuná sa pangdiwà ó pangwatas, at _nilá_ kung náhuhulí, hal.: Ang kaniláng tániman, ó ang tániman nilá.

G. ¿Kailán ginágamit ang na sa panglayon?

N. Ginágamit ang _sa kaniyá_ sa íisá at _sa kanilá_ sa dalawá ó marami, hal.: Iyáng panulat ay sa kaniyá; itóng sinamay ay sa kanilá.

PANGTAYÔ SA PAGTUTURÒ (Ó DEMOSTRATIVO)

G. ¿Anó ang _pangtayô sa pagtuturò_?

N. Yaóng salitâng ginágamit sa pagtuturò sa pang̃alan ng̃ tao ó bagay.

G. ¿May ilán ang sakláw ng̃ pangtayông itó?

N. Tatló: _itó_ ó _yarí_, _iyán_ at _yaón_.

G. ¿Paano ang paggamit ng̃ bawà’t isá?