Part 7

N. Dalawá, kaparis ng̃ ibáng bahagi ng̃ kaisipán: _bilang na íisá_ at _bilang na dalawá ó marami_. Kung tumutukoy lamang sa isáng tao ó bagay ay dapat gamitin ang bilang na íisá, gaya ng̃ _Si Pedro ay bumabasa_, _si Lucio ay sumusulat_. Kung bumabanggít namán sa dalawá ó maraming tao ó bagay, ay dapat gamitin ang bilang na dalawá ó marami, gaya ng̃ _tayo ay kumain_, _silá’y maglutò_.

G. ¿Anó ang _katawán_ (ó persona) sa urì ng̃ Balarilà?

N. Tinátawag na katawán ang alín mang salitâng pangdiwà (ó sustantivo) ó pangtayô (ó pronombre) na siyáng pang̃ulo (ó sujeto) ng̃ pangwatas.

G. ¿Ilán ang mg̃a katawán?

N. May anim na lahát: tatló ang náuukol sa bilang na íisá: _akó_, _ikáw_ at _siyá_; hal.: _Akó_’y bumabasa; _ikáw_’y sumusulat; _siyá_’y naglalarô; at tatló rin ang sa dalawá ó marami: _tayo_ ó _kamí_, _kayó_ at _silá_, hal.: _tayo_ ó _kamí ay nag-áaral_, _kayó’y naglulutò_, _silá’y lumálakad_. Dapat matantô na ang _ikáw_ ay nagigíng _ka_ kailan ma’t náhuhulí sa pangwatas, gaya ng̃ _ikáw’y sumusulat_, ó _sumusulat ka_.

VIII KABANATA

Ang pangbalak na anyông “UM”

GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na anyông _um_?

NAG-AARAL. Tinátawag na anyông _um_ ang pangwatas na may pangsing̃it ó pang-angkáp na _um_ sa salitâng ugát.

G. ¿Anó ang káhalagaháng tagláy ng̃ anyông itó?

N. Malakí pò, sapagkâ’t sa kanyá nanggagaling ang lubhâng maraming pangwatas na tagalog na siyáng nagbibigáy kápakanán sa ating mg̃a salitâ, at dahil dito kung kayâ ang _um_ ay dapat ibilang sa isáng mahalagá at pang̃ulong anyô sa ating wikà.

G. ¿May iláng hugis (ó forma) itóng anyông _um_?

N. Dalawá: Una, kung ang _um_ ay nákukulóng ng̃ dalawáng titik ng̃ unang pantíg ng̃ salitâng ugát na nagsisimulâ sa pangtinig (ó consonante); at ikalawá, kung naáangkáp sa salitâng ugát na nagpapásimulâ sa ting̃ig (ó vocal).

MG̃A TUNTUNIN SA PAGBABAYBÁY

G. ¿Paano ang pagbabaybáy (ó conjugación) sa unang hugis ng̃ anyông “um”?

N. Bago tumung̃o sa pagbabaybáy ay kailang̃an munang matantô ang mg̃a tuntunin nitó, at itóng mg̃a sumúsunód:

_Una._--Ang _pangbadyá_ (ó infinitivo) ay binubuô ng̃ salitâng ugát na nagsisimulâ sa pangtinig at ng̃ anyông “um” na isinising̃it itó sa unang dalawáng titik niyón, gaya ng̃ _sumulat_, _gumamót_, _lumayô_.

_Ikalawá._--Ang _panahóng kasalukuyan_ ng̃ panghiwatig (ó presente de indicativo) ay binubuô ng̃ pangbadyá at inúulit ang unang pantíg ng̃ salitâng ugát, gaya ng̃ _sumusulat_, _gumagamót_, _lumalayô_.

_Ikatló._--Ang _panahóng nakaraán_ (ó tiempo pasado) ay katulad din ng̃ pangbadyá, na, binubuô ng̃ salitâng ugát at ng̃ pangsing̃it na _um_ gaya ng̃ _sumulat_, _gumamót_, _lumayô_.

_Ikaapat._--Ang _panahóng nakaraán na_ (ó pluscuamperfecto) ay may dalawáng paraán ng̃ pagbubuô: una, ináangkapán ng̃ _naka_ ang salitâng ugát at sa hulí’y dinaragdagán ng̃ _na_ gaya ng̃ _nakasulat na_, _nakagamót na_, _nakalayô na_; at ikalawá, ang pangbadyá at dinaragdagán pa sa hulí ng̃ _na_, gaya ng̃ _sumulat na_, _gumamót na_, _lumayô na_.

_Ikalimá._--Ang _panahóng haharapín_ (ó futuro) ay binubuô ng̃ salitâng ugát at ang pag-ulit ng̃ unang pantíg nitó, gaya ng̃ _susulat_, _gagamót_, _lalayô_.

_Ikaanim._--Ang _pang-utos_ (ó imperativo) ay ang ginágamit sa pangbadyá ó kayâ’y ang ugát na sining̃itan ng̃ _um_ sa unang pantíg nitó; gaya ng̃ _sumulat_, _gumamót_, _lumayô_.

_Ikapitó._--Ang _panahóng kasalukuyan ng̃ pangsukob_ (ó presente de subjuntivo) ay binubuô ng̃ kasalukuyan sa panghiwatig at sakâ pinang̃ung̃unahan ng̃ salitâng _kung_; gaya ng̃ _kung sumusulat_, _kung gumagamót_, _kung lumalayô_.

_Ikawaló._--Ang _panahóng nakaraán_ (ó tiempo pasado) ay binubuô ng̃ nakaraán sa panghiwatig at sa una’y nilálagyán ng̃ _kung_; gaya ng̃ _kung sumulat_, _kung gumamót_, _kung lumayô_.

_Ikasiyám._--Ang _panahóng haharapín_ (ó tiempo futuro) ay binubuô ng̃ haharapín sa panghiwatig at sa una’y dinaragdagán ng̃ _kung_; gaya ng̃ _kung susulat_, _kung gagamót_, _kung lalayô_.

G. Ng̃ayóng máitatág na ang mg̃a tuntunin ukol sa unang hugis ng̃ anyông _um_, ¿paano ng̃â ang kanyáng pagbabaybáy?

N. Sang-ayon sa mg̃a tuntuning náilagdâ ay dapat baybayín ang unang hugis ng̃ _um_ na siyáng isinising̃it sa unang dalawáng titik ng̃ unang pantíg ng̃ ugát na nagpapásimulâ sa pangtinig (ó consonante) sa paraáng sumúsunód. Ilagáy na halimbawà ang ugát na _sulat_ at sing̃itan natin ng̃ _um_ ang unang pantíg nitó, na nagigíng pangwatas na _sumulat_.

PAGBABAYBÁY SA ANYÔNG “UM”

UNANG HUGIS.

_Ayos._ _Panahón._ _Pagbaybáy._

Pangbadyá Sumulat. Panghiwatig Kasalukuyan Sumusulat. „ Nakaraán Sumulat. „ Nakaraán na { Nakasulat na. { Sumulat na. „ Haharapín Susulat. Pang-utos Sumulat. Pangsukob Kasalukuyan Kung sumusulat[13]. „ Nakaraán Kung sumulat[14]. „ Haharapín Kung susulat.

G. ¿Paano namán ang mg̃a tuntunin ng̃ pagbabaybáy sa ikalawáng hugis ng̃ anyông _um_?

N. Ang mg̃a tuntuning ginamit sa pagbabaybáy sa unang hugis ay katulad din nitóng ikalawá, ng̃unì’t ang kauntîng kaibhán lamang ay iniáangkáp dito ang _um_ sa mg̃a salitâng ugát na nagpapásimulâ sa ting̃ig (ó vocal) samantalàng doó’y isinising̃it. Baybayín natin ang ugát na _ibig_ sang-ayon sa ikalawáng hugis ng̃ anyông _um_, sa makatwíd ang pangwatas na _umibig_.

PAGBABAYBÁY SA ANYÔNG “UM”

IKALAWÁNG HUGIS.

_Ayos._ _Panahón._ _Pagbaybáy._

Pangbadyá Umibig. Panghiwatig Kasalukuyan Umíibig. „ Nakaraán Umibig. „ Nakaraán na { Nakaibig na. { Umibig na. „ Haharapín Íibig. Pang-utos Umibig. Pangsukob Kasalukuyan Kung umíibig. „ Nakaraán Kung umibig. „ Haharapín Kung íibig.

G. ¿Anó ang dapat ipaalaala ukol sa anyông _um_?

N. Na, ang anyông _um_ magíng sa una at ikalawáng hugis, sa iláng lálawigang nagsasalitâ ng̃ Wikàng Tagalog ay ginagawâng _na_ sa panahóng kasalukuyan, hal.: _Si Pedro ay násulat_, _siyá’y nábulong_, _akó’y náinóm_ sa lugál na sabihing _sumusulat_, _bumubulóng_ at _umíinóm_.

G. ¿Anó pa ang mg̃a kabaguhang nangyayari ukol sa _um_?

N. Bukód sa mg̃a tuntunin nang náilagdâ ukol sa pagbabaybáy, ay mayroón pang isáng paraáng sinúsunód na siyáng másasabing tang̃ì ó bukód na tang̃ìng mangyayari kailan ma’t ang pangwatas ay may dalawáng pantíg at nagpapásimulâ sa titik na _b_, _k_ ó _p_, na, alín man sa mg̃a itó’y nagigíng _m_ kung sa _pangbadyá_ (ó infinitivo) at _pang-utos_ (ó imperativo), at nagigíng _n_ kung sa _kasalukuyan_ at _nakaraán_ ng̃ panghiwatig (ó indicativo). Ang ibáng mg̃a panahón ay sinúsunód ang dating tuntunin. Halimbawà itóng sumúsunód:

_Ugát_ _Pangbadyá_ _Pang-utos_ _Kasalukuyan_ _Nakaraán_

Bihag. Mihag. Mihag. Nínihag. Nihag. Kuha. Muha. Muha. Núnuha. Nuha. Payag. Mayag. Mayag. Nánayag. Nayag.

KÁGAMITÁN NG̃ ANYÔNG “UM”

G. ¿Kailán ginágamit ang pang̃ulong anyông itó?

N. Sa ibá’t ibáng pangkát na náuuwî sa sarìsarìng bagay. Náritó ang mg̃a tuntuning sumúsunód ukol sa kanyáng paggamit:

I.--Sa pagpapahayag ng̃ pagbabago ng̃ anó man, hal.: pumutî, umitím, pumulá, lumakí, lumiít, umuntî, tumaás, bumabà, atbp.

II.--Sa pagsusulit ng̃ pagbabago ng̃ katawán ng̃ tao ó hayop, hal.: pumayát, tumabâ, umunlád, lumakí, tumaás, tumangkád, pumandák, gumalíng, lumubhâ, sumamâ, bumuti, atbp. Ang ilán nitó’y ginágamit sa _mag_, gaya ng̃ magbuntís, maghirap, maglubhâ atbp.

III.--Sa pagsasaysáy ng̃ kilos na kinukusà ng̃ tao, hal.: lumakad, tumakbó, gumapang, tumaób, dumapâ, tumagilid, umupô, lumuhód, tumindíg, tumihayà, tumalón, lumusong, lumang̃óy, lumuksó, atbp.

IV.--Sa pagsasabi ng̃ mg̃a katutubòng gawî ng̃ katawán, hal.: lumuhà, umiyák, tumang̃is, dumahák, lumurâ, sumuka, kumain, lumamon, uminóm, lumagók, kumamot, humikáb, bumahín, atbp.

V.--Sa pagbabadyá ng̃ mg̃a sariling gawî ng̃ damdamin kung sinasadyâ, hal.: tuming̃in, duminíg, umamóy, lumasáp, numamnám, humipò, dumumí, atbp. Ang ilán nitó’y ginágamit sa _mag_, gaya ng̃ magmasíd, magmalas, atbp.

VI.--Sa pagsusulit ng̃ kusàng pagsirà, paglupít ó pagsakít, hal.: pumatáy, sumugat, sumunog, sumirà, gumibâ, bumasak, bumalì, sumuntók, pumutók, kumurót, kumalabít, tumampál, sumikad, sumipà, atbp.

VII.--Sa pagpapahayag ng̃ sarìsarìng katayùán ng̃ halaman, hal.: tumubò, sumuplíng, sumibol, lumitáw, lumakí, tumaás, lumagô, lumusóg, tumabâ, umunlád, umusbóng, sumang̃á, sumariwà, atbp. Ang ilán nitó’y ginágamit sa _mag_, _mang_ ó _ma_, gaya ng̃ mag-ugát, mamulaklák, maunsiyamî, atbp.

VIII.--Sa pagsasaysáy ng̃ ibá’t ibáng kilos ó galáw ng̃ tubig, hal.: bumukál, bumalong, lumakí, bumuhâ, lumiít, kumati, umalon, tumapon, umagos, tumilansík, atbp.

IX.--Sa pagsasabi ng̃ paggawâ ng̃ anó man sa ibá, hal.: gumupít, gumamót, kumamot, sumukláy, umahit, kumapit, tumang̃an, humilot, atbp.

X.--Sa pagsasaád ng̃ mg̃a kilos na may tinatanggáp ang kumikilos ó ang gumagawâ, hal.: umutang, bumilí, umabót, humuli, sumunggáb, dumaklót, kumuha, tumanggáp, atbp.

XI.--Sa pagbabadyá ng̃ mg̃a kilos ng̃ dalawá, kailan ma’t tumutukoy lamang sa íisá, hal.: sumama, sumabáy, sumunód, sumalo, sumunò, tumirá, atbp. Kung bumabanggít sa dalawá ay ginágamit sa anyông _mag_, gaya ng̃ magsama, magsabáy, magsunód, magsalo, atbp.

XII.--Sa pagsusulit ng̃ lagáy ng̃ panahón at ng̃ lakad ng̃ ibá’t ibáng tangláw sa kalang̃itán, hal.: umaraw, umulán, umumaga, tumanghalì, humápon, gumabí, humatinggabí, sumikat, sumilang, lumiwanag, dumilím, kumulimlím, kumisláp, numingníng, atbp. Tumutukoy rin kung minsan sa mg̃a anyông _mag_ at _mang_, paris ng̃ magdilím, mamanaag, atbp.

XIII.--Sa pagsasaád ng̃ mg̃a katutubòng pangyayari sa pang̃anorin at sa katalagahán, hal.: humang̃in, bumagyó, umulán, umambón, kumidlát, kumulóg, lumindól, atbp.

XIV.--Sa pagsasaysáy ng̃ pagsigíd ó pagkagát ng̃ anó mang hayop, hal.: kumagát, sumigíd, tumukâ, sumakmál, pumupog, kumamot, sumuwák, sumipà, atbp.

XV.--Sa pagsasabi ng̃ mg̃a sigáw ó huni ng̃ anó mang hayop, hal.: sumigáw, humuni, umung̃al, tumahól, ng̃umiyáw, tumilaok, sumiyáp, kumakag, atbp.

XVI.--Sa pagbabadyá ng̃ mg̃a sarìsarìng pagtugtóg ó pag-awit na ginagawâ ng̃ tao sa sarili niyá ó sa ibá’t ibáng kasangkapan, hal.: umawit, kumantá, tumugtóg, humihip, tumipâ, sumutsót, pumito, atbp.

XVII.--Sa pagsusulit ng̃ nahihinggíl sa poók ó dako, hal.: lumapit, lumayô, gumitnâ, tumabí, dumoón, dumito, dumiyán, pumarito, pumaroón, pumarini, pumariyán, atbp.

XVIII.--Sa paggamit ng̃ ibá’t ibáng hugis ng̃ kasangkapan sa paggawâ ng̃ anó man, hal.: sa baríl ay bumaríl, sa sibát ay sumibát, sa sumpít ay sumumpít, sa bató ay bumató, sa lagarì ay lumagarì, sa paít ay pumaít, sa guntíng ay gumuntíng, sa tabò ay tumabò, sa saguwán ay sumaguwán, sa timbâ ay tumimbâ, atbp.

TALABABÂAN

[13] Dapat alamíng sa panahóng itó ay maáarì ring gamitin ang _pag_, _pagkâ_, _kapág_ at _kapagkâ_, baga ma’t ang _kung_ ay siyáng angkáp na angkáp na gamitin.

[14] Sa mg̃a panahóng nakaraán at haharapín nitóng pangsukob ay maáarì namáng sundán ng̃ _sana_ ó _disin_.

IX KABANATA

Ang pangbalak na anyông “MAG”

GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na anyông _mag_?

NAG-AARAL. Tinátawag na anyông _mag_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _mag_ sa salitâng ugát.

G. ¿Mahalagá rin bagá ang anyông itó na paris ng̃ _um_?

N. Kung ang _um_ ay may mataás na urì at lubhâng makabuluhán sa ating mg̃a pangwatas gayón sa ating wikà, ang _mag_ namán ay mayroóng ding urìng dakilà at káhalagaháng tagláy; kayâ’t ang _mag_ ay nábibilang na pang̃alawá ng̃ _um_.

MG̃A PANUTO SA PAGBABAYBÁY

G. ¿Paano ang mg̃a tuntuning sinúsunód sa pagbabaybáy nitóng anyông _mag_?

N. Ang mg̃a panuto ó pátakaráng dapat sundín sa pagbabaybáy ay itóng mg̃a sumúsunód:

_Una._--Ang _pangbadyá_ (ó infinitivo) ay binubuô ng̃ salitâng ugát at ng̃ pang-angkáp na _mag_, gaya ng̃ _MAGlarô_, _MAG-isip_, _MAGnasà_.

_Ikalawá._--Ang _panahóng kasalukuyan ng̃ panghiwatig_ (ó presente de indicativo), ang _mag_ ay dapat gawíng _nag_ at ulitin ó dalawahín ang unang pantíg ng̃ salitâng ugát, gaya ng̃ _naglalarô_, _nag-íisip_, _nagnanasà_.

_Ikatló._--Ang _panahóng nakaraán_ ay binubuô ng̃ salitâng ugát at sakâ _nag_ na siyáng nagíng kapalít ng̃ _mag_, gaya ng̃ _naglarô_, _nag-isip_, _nagnasà_.

_Ikaapat._--Ang _panahóng nakaraán na_ ay may dalawáng kaparaanán ng̃ pagbubuô: una, ang pangbadyáng _mag_ ay dapat gawíng _pag_ at sakâ angkapán ng̃ _naka_ bago sa hulí’y dinaragdagán ng̃ _na_, gaya ng̃ _nakapaglarô na_, _nakapag-isip na_, _nakapagnasà na_; at ikalawá, ang panahóng nakaraán at sakâ dinaragdagán sa hulí ng̃ _na_, gaya ng̃ _naglarô na_, _nag-isip na_, _nagnasà na_.

_Ikalimá._--Ang _panahóng haharapín_ ay binubuô ng̃ pangbadyá at sakâ inúulit ó dinadalawá ang unang pantíg ng̃ salitâng ugát, gaya ng̃ _maglalarô_, _mag-iisip_, _magnanasà_.

_Ikaanim._--Ang _pang-utos_ (ó imperativo) ay katulad din ng̃ pangbadyá ó kayâ’y ang ugát na inangkapán ng̃ _mag_, gaya ng̃ _maglarô_, _mag-isip_, _magnasà_.

_Ikapitó._--Ang _panahóng kasalukuyan ng̃ pangsukob_ (ó presente de subjuntivo) ay binubuô ng̃ kasalukuyan sa panghiwatig at sakâ pinang̃ung̃unahan ng̃ _kung_, gaya ng̃ _kung naglalarô_, _kung nag-íisip_, _kung nagnanasà_.

_Ikawaló._--Ang _panahóng nakaraán_ ay binubuô ng̃ nakaraán sa panghiwatig at nilálagyán sa una ng̃ _kung_, gaya ng̃ _kung naglarô_, _kung nag-isip_, _kung nagnasà_.

_Ikasiyám._--Ang _panahóng haharapín_ ay binubuô ng̃ haharapín sa panghiwatig at sakâ nilálagyán sa una ng̃ _kung_, gaya ng̃ kung _maglalarô_, kung _mag-iisip_, kung _magnanasà_.

G. ¿Paano ng̃ayón ang hugis ng̃ pagbabaybáy ng̃ anyông _mag_?

N. Sang-ayon sa mg̃a náilagdâng tuntunin ay dapat baybayín sa kaparaanáng sumúsunód. Ilagáy na halimbawà ang ugát na _larô_ at angkapán itó ng̃ _mag_, na nagigíng pangwatas na _maglarô_.

PAGBABAYBÁY SA ANYÔNG “MAG”

_Ayos._ _Panahón._ _Pagbaybáy._

Pangbadyá Maglarô. Panghiwatig Kasalukuyan Naglalarô. „ Nakaraán Naglarô. „ Nakaraán na { Nakapaglarô na. { Naglarô na. „ Haharapín Maglalarô. Pang-utos Maglarô. Pangsukob Kasalukuyan Kung naglalarô. „ Nakaraán Kung naglarô. „ Haharapín Kung maglalarô.

KÁGAMITÁN NG̃ ANYÔNG “MAG”

G. ¿Kailan dapat gamitin ang anyông “mag” na siyáng ikalawáng pang̃ulo ng̃ mg̃a anyông pangbalak?

N. Sa mg̃a bagay at kaparaanáng sumúsunód:

I.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagtatapon, pagbibiyayà ó pagpapahayag, hal.: magtapon, maglabás, magbigáy, magkaloób, magbiyayà, magtulot, magsulit, magsalitâ, magsaysáy, magtalumpatì, magpahayag, atbp.

II.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagkilos ó paggaláw na ginagawâ sa ibá, hal.: mag-alís, maglagáy, maglapit, maglayô, magpanhik, magpanaog, atbp. Kung ang pagkilos ó paggaláw na itó’y ibinabagay lamang sa sarili ay dapat iukol sa _um_, hal.: umalís, lumagáy, lumapit, lumayô, pumanhík, pumanaog, atbp.

III.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagkilos ó paggawâ na ginaganáp ng̃ sino man sa kaniyáng sarili, hal.: mag-ahit, maggupit, maghilamos, maghugas, magsukláy, atbp.

IV.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagsusuút ó ng̃ paggamit sa katawán na nanggaling sa mg̃a ng̃alan ng̃ kasúutan, hal.: sa barò ay magbarò, sa salawál ay magsalawál, sa tapis ay magtapis, sa singsing ay magsingsing, sa hikaw ay maghikaw, sa salakót ay magsalakót, sa payong ay magpayong, sa tungkód ay magtungkód.

V.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagigíng anó man na nagbuhat sa mg̃a ng̃alan ng̃ katungkulan, na lalòng kapit na kapit sa mg̃a salitâng hirám, hal.: magdiputado, (diputado); mag-abogado, (abogado); maggobernador, (gobernador); maggurò, (gurò); magmédiko, (médiko); atbp.

VI.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ paggawâ ng̃ anó mang lutò na nagbuhat sa mg̃a salitâng pangdiwà (ó sustantivo), hal.: sigáng, magsigáng; paksíw, magpaksíw; gulay, maggulay; kanin, magkanin; gisá, maggisá; lutò, maglutò; ihaw, mag-ihaw; bagong, magbagong; atbp.

VII.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ paggamit, na nanggaling sa mg̃a pangdiwà (ó sustantivo), hal.: sukà, magsukà; patís, magpatís; asín, mag-asín; ulam, mag-ulam; atbp.

VIII.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagtatangkilik ó paggawâ ng̃ anó man na nanggaling sa mg̃a salitâng pangdiwà (ó sustantivo), hal.: bahay, magbahay; aklát, mag-aklát; prinsá, magprinsá; asarol, mag-asarol; pisì, magpisì; katám, magkatám; susì, magsusì; atbp.

IX.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ sumakáy ó maglakbáy na nagbubuhat sa mg̃a pang̃alan ng̃ sasakyán, hal.: bangkâ, magbangkâ; trambia, magtrambia; tren, magtren; bapor, magbapor; globo, magglobo; karitón, magkaritón; atbp.

X.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pakikipanig ó pakikitulad sa asal at kasúutan ng̃ mg̃a bansá, bayan ó lahì na nang̃agsipagbuhat sa mg̃a ng̃alan ó kátawagán ng̃ mg̃a itó, hal.: amerikano, mag-amerikano; kastilà, magkastilà; intsík, mag-intsík; atbp.

XI.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ anó man sang-ayon sa ugát na tagláy, na nanggagaling sa mg̃a salitâng hirám, hal.: sombrero, magsombrero; tsikolate, magtsikolate; misa, magmisa; martilyo, magmartilyo; asukal, mag-asukal; atb.

XII.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ mg̃a kilos ng̃ dalawá kung ang mg̃a itó’y nábabanggít kapwà, hal.: magkita, mag-usap, mag-away, magtalo, magsama, magpulong, magyakap, atbp. Kung bumabanggít sa tatló ó marami ay dapat ulitin ang buông ugát ó ang dalawáng pantíg nitó, at ang _mag_ ay dapat ilagáy na palagì sa pang-angkáp; hal.: magkitakita, magtalotalo, magyakapyakap, atbp.

XIII.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ paggagawàan ó pagkikilusán ng̃ dalawá magíng sa anó man tumutukoy, at sa mg̃a pangwatas na itó’y dapat na sugpung̃án ng̃ _an_ ó _han_, hal.: mag-aliwan, magyakapán, magsintahan, magsayahan, magtuksuhan, magtawanan, atbp. Upáng tumukoy sa tatló ó marami ay dinadalawá ang ugát, hal.: mag-alíwalíwan, magtuksútuksuhan, magyakápyakapan. Ukol sa hulíng bagay na itó ay may isá pang paraáng ginagawâ, at itó’y ang paglalagáy sa bilang na dalawá ó marami (ó número plural) ng̃ pangwatas, hal.: mang̃ag-aliwan, mang̃agtuksuhan, mang̃agyakapan.

XIV.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagkukunwarî ó pagdadahilán, at ang pagbubuô nitó’y dinadalawá ó inúulit ang salitâng ugát na may dalawáng pantíg na ináangkapán ng̃ _mag_ at sinusugpung̃án ng̃ _an_ ó _han_; hal.: magbulagbulagan, magsakítsakitan, mag-iyakiyakan, atbp. Kung may tatlóng pantíg ay dapat ulitin lamang ang unang pantíg at ang unang dalawáng titik ng̃ ikalawáng pantíg ng̃ ugát, hal.: maghimuhimutukan.

XV.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagmamayabáng ó pamamarali ó pagsasayá na nagbubuhat sa mg̃a salitâng pangturing (ó adjetivo) na inangkapán ng̃ _ma_, hal.: magmabutí, magmataás, magmalakí, magmarunong, magmabihís, magmagilás, magmasayá, magmagalák, atbp.

XVI.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ mg̃a kilos na pagpaparami ó pagpapalabis, na kung sa _um_ ay nagkakahulugán ng̃ íisá, at ang mg̃a pangwatas na itó’y dapat bigkasíng mariín sa hulíng pantíg; hal.: sumulat, magsulát; tumawa, magtawá; bumasa, magbasá; atbp. Ng̃unì’t kinakailang̃ang ulitin ó dalawahín ang unang pantíg ng̃ ugát ng̃ iláng pangwatas ng̃ _um_, hal.: bumilí, magbibilí; tumakbó, magtatakbó; atbp.

XVII.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagdaragdág ó pagpapalawig, kailan ma’t dinadalawá ó inúulit ang salitâng ugát, hal.: magkuròkurò, magnilaynilay, magdilìdilì, mag-isipisip.

XVIII.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ paglalakip ng̃ dalawá ó ang náuukol sa mg̃a kamag-anak, katoto, kapanalig, hal.: mag-amá, mag-iná, mag-anák, magbiyanan, magkaibigan, magkatoto, magbayáw, atbp.

XIX.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagpípitagan ó pag-áanyayà, kailan ma’t dalawá ang tinutukoy, hal.: magpugay, magkamáy, magyakap, magpaalam, mag-anyayà, magyakag, magyayâ, atbp.

XX.--Sa mg̃a bilang na marami kung ipinangbabahagi sa hanáy, pulutóng ó tumpók, at sa bagay na itó ay inúulit ang unang dalawáng pantíg kahì’t na magkaroón itó ng̃ pantíg na dalawá ó tatló, hal.: mag-isáisá, magdaládalawá, maglimálimá, atbp.

XXI.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ ibá’t ibáng kilos ng̃ paghahalaman ó pagtataním kailan ma’t tumutukoy sa pagkakaroón, hal.: magtaním, magpunlâ, mag-usbóng, magsang̃á, magbung̃a, magdilíg, mag-ugát, magdahon, atbp.

XXII.--Ang mg̃a salitâng ugát na nagpapásimulâ sa _m_ na hindî maáarìng baybayín sa _um_, ay ginagawâng pangwatas sa pamamagitan ng̃ _mag_, hal.: magmatá, magmasíd, magmalas, magmana, atbp.

XXIII.--Ang mg̃a salitâng ugát na nagpapásimulâ sa _w_ na hindî maáarìng baybayín sa _um_, ay ginagawâng pangwatas sa pamamagitan ng̃ _mag_, gaya sa warì ay magwarì, sa wastô ay magwastô, sa wikà ay magwikà, sa wilíg ay magwilíg, sa walís ay magwalís, atbp.

X KABANATA

Ang pangtiyák na anyông “IN”

GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na anyông _in_?

NAG-AARAL. Tinátawag na anyông _in_ ang pangwatas na may sugpóng na _in_ sa salitâng ugát.

G. ¿Anó ang káhalagahán ng̃ anyông itó?

N. Malakí pò, sapagkâ’t nanggagaling sa kanyá ang mg̃a pangwatas na tagalog na nagbabadyá ng̃ anó mang tiyák na bagay ó pang̃alan, na siyáng nagigíng katugmâ ng̃ mg̃a anyông pangbalak; kayâ’t ang _in_ ay siyáng pang̃ulo sa mg̃a anyông pangtiyák.

G. ¿Paano ang paggamit sa anyông _in_?

N. May dalawáng paraán ang paggamit sa anyông itó: Una, kung ang salitâng ugát ay nagtatapós sa pangtinig (ó consonante), ó kayâ’y sa ting̃ig (ó vocal) na may kudlít na banayad (`) ó salakót (^) ay ginágamit ang _in_, gaya sa _lasáp_ ay _lasapín_, sa _hasâ_ ay _hasâin_, sa _larô_ ay _larùin_, atbp. Ikalawá, kung ang salitâng ugát ay nagtatapós sa ting̃ig (ó vocal) na walâng diín ó kudlít, ó kayâ’y sa ting̃ig na may kudlít na mariín (´), ang anyông _in_ ay dapat gawíng _hin_, gaya sa _mana_ ay _manahin_, sa _hila_ ay _hilahin_, sa _damá_ ay _damahín_ ó _damhín_, sa _batá_ ay _batahín_ ó _bathín_.

G. ¿Alín ang mg̃a kabaguhang dapat mangyari sa pagsusugpóng nitóng _in_ sa salitâng ugát?

N. Itóng mg̃a sumúsunód:

_Una._--Kung _e_ ang katapusáng titik ng̃ salitâng ugát ay dapat gawíng _i_, gaya sa _page_ ay _pagihin_, sa _gabe_ ay _gabihin_, sa _butsé_ ay _butsihín_, sa _kapé_ ay _kapihin_.

_Ikalawá._--Kung ang katapusáng pantíg ng̃ ugát ay may _e_ na pinagigitnâan ng̃ mg̃a pangtinig (ó consonante), ang náturang _e_ ay dapat gawíng _i_, gaya sa _kiskés_ ay _kiskisín_, sa _atés_ ay _atisin_.

_Ikatló._--Kung _o_ ang katapusáng titik ng̃ salitâng ugát ay dapat gawíng _u_, gaya sa _tuksó_ ay _tuksuhín_, sa _larô_ ay _larùin_, sa _pasò_ ay _pasuin_.

_Ikaapat._--Kung ang katapusáng pantíg ng̃ ugát ay may _o_ na pinagigitnâan ng̃ mg̃a pangtinig (ó consonante), ang násabing _o_ ay dapat gawíng _u_, gaya sa _bunot_ ay _bunutin_, sa _kahoy_ ay _kahuyin_, sa _pukpók_ ay _pukpukín_.

_Ikalimá._--Kung ang katapusáng pantíg ng̃ salitâng ugát ay nagdudulo sa _ad_, _ed_, _id_, _od_, ó _ud_, na ang mg̃a itó’y maáarìng baybayín sa _in_, ang _d_ ay dapat gawíng _r_ sang-ayon sa talagáng tuntuning sinúsunód ukol dito; gaya sa _tilád_ ay _tilarín_, sa _lipád_ ay _liparin_, sa _sisid_ ay _sisirin_, sa _ubod_ ay _uburin_, atbp. Kung minsan ay hindî nagbabago ang _d_, at dahil dito ay náwawalâ ang _i_ ó ang _o_ sa mg̃a salitâng nagtatapós sa _id_ ó _od_, gaya sa _patíd_ ay _patdín_, sa _bukód_ ay _bukdín_.

Dapat matantô na ang dalawáng tuntuning náuuná ay bihiràng mangyari, sapagkâ’t sa Wikàng Tagalog ay madalang kung dî man másasabing walâ ang mg̃a salitâng mayroóng _e_ sa katapusáng pantíg ng̃ mg̃a salitâng ugát.

HUGIS NG̃ “IN” AT ANG KANYÁNG MG̃A TUNTUNIN SA PAGBABAYBÁY

G. ¿Mayroóng ilán ang hugis (ó forma) ng̃ _in_?