Part 13

G. ¿Alínalín ang mg̃a kágamitán ng̃ anyông _makí_?

N. Ang mg̃a tuntunin niyá sa paggamit ay itóng mg̃a sumúsunód:

I.--Sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ pakikisama ng̃ isá sa isá, hal.: sa sama ay makisama, sa sakáy ay makisakáy, sa sunò ay makisunò, sa salo ay makisalo, sa sabáy ay makisabáy.

II.--Sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ pakikiramay ng̃ isá sa ibá, sang-ayon sa lamán ng̃ ugát, hal.: sa tuwâ ay makituwâ, sa lungkót ay makilungkót, sa damay ay makiramay, sa pighatî ay makipagpighatî, sa tang̃is ay makitang̃is, sa luhà ay makiluhà, atbp.

III.--Sa mg̃a pangwatas na nagsusulit ng̃ mg̃a kilos ó galáw ng̃ kamáy ó ng̃ bibíg ng̃ isá sa isá alinsunod sa lamán ng̃ ugát, hal.: sa larô ay makipaglarô, sa away ay makipag-away, sa bunô ay makipagbunô, sa usap ay makiusap ó makipag-usap, sa kamáy ay makikamáy ó makipagkamáy, sa yakap ay makiyakap ó makipagyakap, sa talo ay makipagtalo, sa panayám ay makipanayám, atbp.

IV.--Naipangwawatas din ang _makí_ na sinugpung̃án ng̃ _an_ ó _han_ at nagkakahulugán ng̃ mg̃a gawâng kinusà sa sarili sang-ayon sa ugát, hal.: sa birò ay makipagbirùan, sa sagót ay makipagsagutan, sa salitâ ay makipagsalitâan, sa taním ay makipagtaniman, atbp.

V.--Kung iáangkáp ang anyông _makí_ sa mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ bayan, lahì, ugalì, hilig, lagáy, urì, atbp. ay nagkakáhulugan ng̃ pakikitulad ó pakikiayos, hal.: makíamerikano, makikastilà, makíintsík, makitao, makihayop, makílalaki, makibabae, makipusà, makiunggóy, makiahas, atbp.

VI.--Kung iáangkáp ang _makí_ sa mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ mg̃a karaniwang gamitin sa pamumuhay ng̃ tao ay nagkakahulugán ng̃ paghing̃î ng̃ kauntî ng̃ anó man sang-ayon sa ugát na tagláy, hal.: sa apóy ay makiapóy (makisindí), sa asín ay makiasín, sa alak ay makialak, sa higop ay makihigop, sa hing̃î ay makihing̃î, sa sawsáw ay makisawsáw, sa ng̃ang̃à ay making̃ang̃à, atbp.

XXV KABANATA

Tungkól sa anyông “MAGKÁ”

GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na anyông _magká_?

NAG-AARAL. Tinátawag na anyông _magká_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _magká_ sa salitâng ugát.

G. ¿Alín ang dapat kásaligán sa kanyáng pagbabaybáy?

N. Dapat niyáng kásaligán ang hugis ó paraán sa pagbabaybáy na ginawâ sa anyông _maká_, na, ang ikinaíibá nitó’y walâng _g_ at yaó’y mayroón. Baybayín natin ang mg̃a ugát na _sala_ at _utang_ na nagigíng pangwatas kung máangkapán ng̃ _magká_.

_Ayos_ _Panahón_ _Sala_ _Utang_

Pangbadyá Magkasala Magkautang Panghiwatig Kasalukuyan Nagkakasala Nagkakautang „ Nakaraán Nagkasala Nagkautang „ Nakaraán na Nagkasala na Nagkautang na „ Haharapín Magkakasala Magkakautang Pang-utos Magkasala Magkautang Pangsukob Kasalukuyan Kung nagkakasala Kung nagkakautang „ Nakaraán Kung nagkasala Kung nagkautang „ Haharapín Kung magkakasala Kung magkakautang

ANG KANYÁNG PANGTIYÁK

G. ¿Alín ang katugmâng pangtiyák ng̃ _magká_?

N. Ang katugmâ nitó, gaya ng̃ mg̃a anyông pangbalak na nagpapásimulâ sa _m_ ay _pagká_. Sa tulong ng̃ mg̃a pang̃ulong anyông pangtiyák, itóng _pagká_ ay nagigíng _pagka-in_, _ipagka_ at _pagka-an_. Ng̃unì’t hindî tinatanggáp itóng _pagka-in_ kundî ang dalawáng náhuhulí: ang _ipagka_ at _pagka-an_. Ilagáy natin sa pangtiyák ang pangwatas na _magkasala_ na binaybáy sa pangbalak.

_Ayos_ _Panahón_ _IPAGKA_ _PAGKA-AN_

Pangbadyá Ipagkasala Pagkasalahan Panghiwatig Kasalukuyan Ipinagkakasala Pinagkakasalahan „ Nakaraán Ipinagkasala Pinagkasalahan „ Nakaraán na Ipinagkasala na Pinagkasalahan na „ Haharapín Ipagkakasala Pagkakasalahan Pang-utos Ipagkasala Pagkasalahan Pangsukob Kasalukuyan Kung ipinagkakasala Kung pinagkakasalahan „ Nakaraán Kung ipinagkasala Kung pinagkasalahan „ Haharapín Kung ipagkakasala Kung pagkakasalahan

KÁGAMITÁN NG̃ ANYÔNG NÁBANGGÍT

G. ¿Saánsaán ginágamit ang anyông _magká_?

N. Ang talagáng kahulugán ng̃ _magká_ kung máangkáp sa ugát ay magkaroón ng̃ anó man sang-ayon sa ugát na tagláy. Nang lalòng maliwanagan ang bagay na itó ay kailang̃ang ilagdâ ang mg̃a ganitóng tuntunin:

I.--Ang mg̃a ugát na náuukol sa mg̃a sakít ng̃ katawán ng̃ tao na máangkapán ng̃ _magká_ ay nagkakahulugán ng̃ pagkakaroón ng̃ anó man na dati’y walâ alinsunod sa lamán ng̃ ugát, hal.: sa sakít ay magkasakít, sa sipón ay magkasipón, sa mutà ay magkamutà, sa galís ay magkagalís, sa lagnát ay magkalagnát, sa pigsá ay magkapigsá, atbp.

II.--Nagkakahulugán din ng̃ pagkakaroón na dati’y walâ kung siyá’y iangkáp sa mg̃a ugát na tumutukoy sa mg̃a kapalaran ng̃ tao, hal.: sa palad ay magkapalad, sa anák ay magkaanák, sa pilak ay magkapilak, sa lupà ay magkalupà, sa gintô ay magkagintô, sa bahay ay magkabahay, sa tungkól ay magkatungkól, atbp.

III.--Gayón ding kahulugán ang mátatamó kung angkáp sa mg̃a ugát na bumabanggít sa sarìsarìng sangkáp ó pag-áarì ng̃ tao ó sa anó mang bagay, hal.: sa tubig ay magkatubig, sa apóy ay magkaapóy, sa kahoy ay magkakahoy, sa lang̃ís ay magkalang̃ís, sa tabò ay magkatabò, sa bung̃a ay magkabung̃a, sa hayop ay magkahayop, atbp.

IV.--Ang mg̃a ugát na náuukol sa ibá’t ibáng kasakunâang nangyayari sa bayan ó sa mg̃a tao ay magagawâ ring pangwatas sa _magká_, na, ang kahulugá’y ang pagkakaroón ng̃ anó man na dati’y walâ sang-ayon sa lamán ng̃ ugát, hal.: sa gutom ay magkagutom, sa guló ay magkaguló, sa bagyó ay magkabagyó, sa salot ay magkasalot, sa digmâ ay magkadigmâ, sa lindól ay magkalindól, atbp.

V.--Ang mg̃a ugát namáng nagbabadyá ng̃ mg̃a kasiràán ng̃ anó man na inúulit ang násabing ugát at angkapán ng̃ _magká_ ay nagtatagláy ng̃ matindíng kahulugán, hal.: magkagibâgibâ, magkabuwálbuwál, magkaguhôguhò, magkabutásbutás, magkapunítpunít, magkasirâsirâ, magkawindángwindáng, magkalanságlanság, atbp.

VI.--Sa mg̃a pagkakátaóng pangyayari ay binabaybáy rin sa anyông _magká_, hal.: magkatipon, magkasalubong, magkapanayám, magkatamà, magkasama, magkaaway, magkaguló.

VII.--Kung angkapán ng̃ _magká_ ang ugát at sugpung̃án ng̃ _an_ ó _han_ ay nagkakahulugán din ng̃ mg̃a pangyayaring hindî kinukusà, hal.: magkatakbuhan, magkasuntukan, magkasikarán, magkahagarán, magkamatayán, magkadaganán, atbp.

XXVI KABANATA

Ukol sa anyông “MAGÍNG”

GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na anyông _magíng_?

NAG-AARAL. Tinátawag na anyông _magíng_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _magíng_ sa salitâng ugát.

G. ¿Paano ang mg̃a paraán ng̃ kanyáng pagbabaybáy?

N. Ang mg̃a kaparaanán ng̃ pagbabaybáy sa _magíng_ ay katulad din ng̃ sa mg̃a ibáng anyô. Dapat maalalang sa mg̃a panahóng kasalukuyan at haharapín ay kailang̃ang ulitin ang unang dalawáng titik ng̃ hulíng pantíg ng̃ náturang anyô. Ihalimbawà natin ang mg̃a ugát na _sukà_ at _alak_ na kung angkapán kapwà ng̃ _magíng_ ay nagigíng mg̃a pangwatas.

_Ayos_ _Panahón_ _Sukà_ _Alak_

Pangbadyá Magíng sukà[28] Magíng alak Panghiwatig Kasalukuyan Nagigíng sukà Nagigíng alak „ Nakaraán Nagíng sukà Nagíng alak „ Nakaraán na Nagíng sukà na Nagíng alak na „ Haharapín Magigíng sukà Magigíng alak Pang-utos Magíng sukà Magíng alak Pangsukob Kasalukuyan Kung nagigíng sukà Kung nagigíng alak „ Nakaraán Kung nagíng sukà Kung nagíng alak „ Haharapín Kung magigíng sukà Kung magigíng alak

G. ¿Alín ang pangtiyák ng̃ anyông _magíng_?

N. Ang katugmâ nitóng anyông itó ay _pagíng_. Sa mg̃a pang̃ulong anyông pangtiyák ay isá lamang ang tinatanggáp: ang _i_ na nagigíng _ipagíng_. Baybayín natin dito ang pangwatas na _magíng sukà_.

_Ayos_ _Panahón_ _IPAGÍNG_

Pangbadyá Ipagíng alak Panghiwatig Kasalukuyan Ipinagigíng alak „ Nakaraán Ipinagíng alak „ Nakaraán na Ipinagíng alak na „ Haharapín Ipagigíng alak Pang-utos Ipagíng alak Pangsukob Kasalukuyan Kung ipinagigíng alak „ Nakaraán Kung ipinagíng alak „ Haharapín Kung ipagigíng alak

G. ¿May ibá pa bagáng pangtiyák itóng _magíng_?

N. Mayroón pa pò: ang _ika_ na nagsusulit ng̃ dahilán (ó motivo) at _pa-in_ na nagbabadyá ng̃ pag-úutos, na kung iangkáp sa _pagíng_ ay nagigíng _ikapagíng_ at _papagíng-in_. Baybayín namán natin dito ang pangwatas na _magíng alak_.

_IKAPAGÍNG_ _PAPAGÍNG-IN_

Pangbadyá Ikapagíng alak Papagíng alakin Kasalukuyan Ikinapagigíng alak Pinapagigíng alak Nakaraán Ikinapagíng alak Pinapagíng alak Nakaraán na Ikinapagíng alak na Pinapagíng alak na Haharapín Ikapagigíng alak Papagigíng alakin Pang-utos Ikapagíng alak Papagíng alakin Kasalukuyan Kung ikinapagigíng alak Kung pinapagigíng alak Nakaraán Kung ikinapagíng alak Kung pinapagíng alak Haharapín Kung ikapagigíng alak Kung papagigíng alakin

G. ¿Alín ang kágamitán ng̃ anyông _magíng_?

N. Ginágamit siyá sa mg̃a tuntuning sumúsunód:

I.--Anó mang ugát ay magagawâng pangwatas sa _magíng_ na ang kahulugá’y ang pagkakabago ó pagigíng anó man ng̃ isáng bagay, hal.: magíng sukà, magíng alak, magíng kahoy, magíng tao, magíng hayop, magíng banál, magíng dukhâ, magíng manók, atbp.

II.--Ginágamit din ang _magíng_ sa ibá’t ibáng pang̃ung̃usap at nagkakaroón namán ng̃ ibá’t ibáng kahulugán, hal.: magíng akin, magíng iyó, magíng totoó, magíng kabulàanan, ¿magigíng ilán? at ibá’t ibá pa.

TALABABÂAN

[28] Dapat matantô na itóng _magíng_ at ang kaniyáng sakláw ay sinising̃itan ng̃ _ng̃a_ na nagigíng _mang̃agíng_, _nang̃agigíng_, at ibá pa, kailan ma’t tumutukoy sa bilang na dalawá ó marami.

XXVII KABANATA

Hinggíl sa anyông “MAGSÍ”

GURÒ. ¿Anó ang pinamámagatáng anyông _magsí_?

NAG-AARAL. Pinamámagatáng anyông _magsí_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _magsí_ sa salitâng ugát.

G. ¿Alín ang tuntunin ng̃ kanyáng pagbabaybáy?

N. Ang mg̃a tuntunin nitóng _magsí_ ay katulad din ng̃ sa _magíng_ na inúulit ang hulíng pantíg ng̃ anyô sa mg̃a panahóng kasalukuyan at haharapín. Ang dapat lamang maalala sa anyông itó ay ang pangwatas na nagbuhat sa _um_ at ang sa _mag_. Kung náuukol sa una ay _magsí_ lamang at sa hulí’y _magsipag_. Baybayín natin ang mg̃a pangwatas na _tumang̃is_ at _mag-aral_ sa anyông itóng _magsí_ at _magsipag_.

_Nagbuhat sa “UM”_ _Nagbuhat sa “MAG”_

Pangbadyá Magsitang̃is[29] Magsipag-aral Kasalukuyan Nagsisitang̃is Nagsisipag-aral Nakaraán Nagsitang̃is Nagsipag-aral Nakaraán na Nagsitang̃is na Nagsipag-aral na Haharapín Magsisitang̃is Magsisipag-aral Pang-utos Magsitang̃is Magsipag-aral Kasalukuyan Kung nagsisitang̃is Kung nagsisipag-aral Nakaraán Kung nagsitang̃is Kung nagsipag-aral Haharapín Kung magsisitang̃is Kung magsisipag-aral

G. ¿Alín ang pangtiyák ng̃ anyông _magsí_?

N. Ang pangtiyák na náuukol sa kanyá’y ang _pagsí_. Itó’y maáarì lamang tulung̃an ng̃ mg̃a pang̃ulong anyông _i_ at _an_ na nagigíng _ipagsí_ at _pagsi-an_. Baybayín natin sa mg̃a náturang pangtiyák ang pangwatas na _magsitang̃is_.

_Ipagsí_ _Pagsi-an_

Pangbadyá Ipagsitang̃is Pagsitang̃isan Kasalukuyan Ipinagsisitang̃is Pinagsisitang̃isan Nakaraán Ipinagsitang̃is Pinagsitang̃isan Nakaraán na Ipinagsitang̃is na Pinagsitang̃isan na Haharapín Ipagsisitang̃is Pagsisitang̃isan Pang-utos Ipagsitang̃is Pagsitang̃isan Kasalukuyan Kung ipinagsisitang̃is Kung pinagsisitang̃isan Nakaraán Kung ipinagsitang̃is Kung pinagsitang̃isan Haharapín Kung ipagsisitang̃is Kung pagsisitang̃isan

G. ¿Alín ang talagáng kahulugán ng̃ náturang anyô?

N. Ang tunay na kahulugán ng̃ _magsí_ ay tumutukoy sa karamihan ó sa lahát na siyáng gumagawâ ó nagtitiís ng̃ anó man sang-ayon sa lamáng tagláy ng̃ ugát, hal.: magsitang̃is, magsitawa, magsigawâ, magsilakad, magsitakbó, magsitulóy, magsipanhík, magsipasok, magsisulat, magsibasa, magsilabás, magsipanóod, magsiahon, magsipagsimbá, magsipaglutò, magsipagtaním, magsipagpasiál, magsipag-aral, magsipagsaing, magsipaglathalà, atbp.

TALABABÂAN

[29] Nangyayari kung minsan na itóng _magsí_ at _magsipag_ ay sinising̃itan ng̃ _ng̃a_, na, sa madalìáng sabi ay nagigíng _mang̃agsí_ at _mang̃agsipag_, gaya ng̃ _mang̃agsitang̃is_ at _mang̃agsipag-aral_. Ang kahulugán nitó’y hindî lubhâng naiibá sa mg̃a yaón, baga ma’t itó’y nagbabadyá ng̃ lalòng karamihan.

XXVIII KABANATA

Tungkól sa anyông “MAGPATÍ”

GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na anyông _magpatí_?

NAG-AARAL. Tinátawag na anyông _magpatí_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _magpatí_ sa salitâng ugát.

G. ¿Alín ang mg̃a panutong sinúsunód sa kanyáng pagbabaybáy?

N. Ang panuto nitóng _magpatí_ ay dapat isunód sa _magpaka_ na inúulit ang hulíng pantíg sa náturang anyô sa mg̃a panahóng kasalukuyan at haharapín. Sa pagbabaybáy ay ihalimbawà natin ang mg̃a ugát na _luhód_ at _higâ_ na kung angkapán ng̃ _magpatí_ ay kapuwà nagigíng pangwatas.

_Luhód_ _Higâ_

Pangbadyá Magpatiluhód Magpatihigâ Kasalukuyan Nagpapatiluhód Nagpapatihigâ Nakaraán Nagpatiluhód Nagpatihigâ Nakaraán na Nagpatiluhód na Nagpatihigâ na Haharapín Magpapatiluhód Magpapatihigâ Pang-utos Magpatiluhód Magpatihigâ Kasalukuyan Kung nagpapatiluhód Kung nagpapatihigâ Nakaraán Kung nagpatiluhód Kung nagpatihigâ Haharapín Kung magpapatiluhód Kung magpapatihigâ

G. ¿Alín ang katugmâng pangtiyák ng̃ _magpatí_?

N. Ang katugmâ nitó ay _pagpatí_. Tinatanggáp niyá sa pagtulong ang _ika_ na nagbabadyá ng̃ bagay ó dahilán at _an_ na nagsusulit namán ng̃ poók ó dako; anó pa’t sa katagâng sabi ang pangtiyák ng̃ _magpatí_ ay _ikapagpatí_ at _pagpati-an_. Baybayín natin sa dalawáng itó ang pangwatas na _magpatiluhód_.

_IKAPAGPATÍ_ _PAGPATI-AN_

Pangbadyá Ikapagpatiluhód Pagpatiluhurán Kasalukuyan Ikinapagpapatiluhód Pinagpapatiluhurán Nakaraán Ikinapagpatiluhód Pinagpatiluhurán Nakaraán na Ikinapagpatiluhód na Pinagpatiluhurán na Haharapín Ikapagpapatiluhód Pagpapatiluhurán Pang-utos Ikapagpatiluhód Pagpatiluhurán Kasalukuyan Kung ikinapagpapatiluhód Kung pinagpapatiluhurán Nakaraán Kung ikinapagpatiluhód Kung pinagpatiluhurán Haharapín Kung ikapagpapatiluhód Kung pagpapatiluhurán

G. ¿Saán ginágamit ang anyông _magpatí_?

N. Ang mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ sarìsarìng anyô ó kilos ng̃ katawán na binabaybáy sa _um_ ó sa _mag_, ay binabaybáy rin dito sa _magpatí_ na ang kahulugán nitó’y umayos ó umanyô sa biglâáng gawâ ó kilos ng̃ anó man sang-ayon sa kátuturáng tagláy ng̃ ugát, hal.: magpatiluhód, magpatirapâ, magpatihulóg, magpatihigâ, magpatisubsób, magpatilagpák, magpatiupô, magpatihapay, magpatidulás, magpatiluklók, atbp.

Kung sa _magpatí_ ay alisín ang _g_, at ang nátitiráng _mapatí_ ay iangkáp sa mg̃a náturang kilos ng̃ katawán ay nagkakahulugán ng̃ gawâ, ayos ó galáw na hindî kinukusà alinsunod sa ugát na tagláy, hal.: mapatiluhód, mapatirapâ, mapatiupô, mapatisubsób, mapatihigâ, mapatihulóg, mapatihapáy, mapatitumbá, atbp. Dapat namáng mabatíd na kahì’t walâng _ti_ ang _magpatí_ kundî _magpa_ lamang ay nagtatagláy rin ng̃ gayóng kahulugán kung iangkáp sa mg̃a násabing ugát, hal.: mapaluhód, maparapâ, mapaupô, mapasubsôb, mapahigâ, mapahulog, atbp.

XXIX KABANATA

Ukol sa anyông “MANGHÍ”

GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na anyông _manghí_?

NAG-AARAL. Tinátawag na anyông _manghí_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _manghí_ sa salitâng ugát.

G. ¿Nagkakaroón ba ng̃ mg̃a kabaguhan itóng _manghí_?

N. Nagkakaroón pò kailan ma’t iniáangkáp sa mg̃a ugát, at ang tuntunin ng̃ kanyáng pagkakabagobago ay dapat ialinsunod sa anyông _mang_ gaya sa _kukó_ ay _manghing̃ukó_, sa _ting̃á_ ay _manghining̃á_.

G. ¿Paano ang paraán ng̃ kanyáng pagbabaybáy?

N. Gaya rin ng̃ mg̃a natapos ay inúulit ang hulíng pantíg ng̃ anyô sa mg̃a panahóng kasalukuyan at haharapín. Kunin nating halimbawà ang binanggít na _kukó_ at _ting̃á_.

_Kukó_ _Ting̃á_

Pangbadyá Manghing̃ukó Manghining̃á Kasalukuyan Nanghihing̃ukó Nanghihining̃á Nakaraán Nanghing̃ukó Nanghining̃á Nakaraán na Nanghing̃ukó na Nanghining̃á na Haharapín Manghihing̃ukó Manghihining̃á Pang-utos Manghing̃ukó Manghining̃á Kasalukuyan Kung nanghihing̃ukó Kung nanghihining̃á Nakaraán Kung nanghing̃ukó Kung nanghining̃á Haharapín Kung manghihing̃ukó Kung manghihining̃á

G. ¿Alín ang pangtiyák ng̃ _manghí_?

N. Ang katugmâ nitóng pangtiyák ay _panghí_. Tumutukoy dito ang _i_ at ang _an_ na nagigíng _ipanghí_ at _panghi-an_. Ang anyông _in_ ay maáarì ring tumulong kung minsan baga ma’t kauntî ang sakláw niyáng mg̃a ugát. Sa pagbabaybáy nitóng pangtiyák ay kunin nating halimbawà ang pangwatas na _manghing̃ukó_.

_IPANGHÍ_ _PANGHI-AN_ _PANGHI-IN_

Pangbadyá Ipanghing̃ukó Panghing̃ukuhán Panghing̃ukuhín Kasalukuyan Ipinanghihing̃ukó Pinanghihing̃ukuhán Pinanghihing̃ukó Nakaraán Ipinanghing̃ukó Pinanghing̃ukuhán Pinanghing̃ukó Nakaraán na Ipinanghing̃ukó na Pinanghing̃ukuhán na Pinanghing̃ukó na Haharapín Ipanghihing̃ukó Panghihing̃ukuhán Panghihing̃ukuhín Pang-utos Ipanghing̃ukó Panghing̃ukuhán Panghing̃ukuhín Kasalukuyan Kung Kung Kung ipinanghihing̃ukó pinanghihing̃ukuhán pinanghihing̃ukó Nakaraán Kung Kung Kung ipinanghing̃ukó pinanghing̃ukuhán pinanghing̃ukó Haharapín Kung Kung Kung ipanghihing̃ukó panghihing̃ukuhán panghihing̃ukuhín

G. ¿Alínalín ang kanyáng mg̃a kágamitán?

N. Ginágamit ang _manghí_ sa mg̃a ugát na tumutukoy sa iláng mg̃a dumí ng̃ katawán ó sa iláng mg̃a hayuphayupan na nagkakahulugán ng̃ paglilinis, hal.: sa kukó ay manghing̃ukó, sa ting̃á ay manghining̃á, sa kuto ay manghing̃uto, sa tuma ay manghinuma, sa mutà ay manghimutà, sa tutulí[30] ay manghinulí, atbp.

Ginágamit din ang _manghí_ sa iláng mg̃a ugát na bumabanggít sa mg̃a bagay na maáarìng pulutin, kunin, pilìin, hanapin, atbp., hal.: sa palay ay manghimalay, sa pulot ay manghimulot, sa puti ay manghimuti, sa tabas ay manghinabas, atbp.

Ginágamit pa rin ang _manghí_ sa iláng ugát na tumutumbók sa ibá’t ibáng bagay, gaya sa sawà ay manghinawà, sa sayang ay manghinayang.

TALABABÂAN

[30] Ang ugát na itó’y náwawalâ ang unang pantíg kung iangkáp sa _manghí_.

XXX KABANATA

Hinggíl sa anyông “MAGKÁNG”

GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na anyông _magkáng_?

NAG-AARAL. Tinátawag na anyông _magkáng_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _magkáng_ sa salitâng ugát.

G. ¿Paano namán ang paraán ng̃ kanyáng pagbabaybáy?

N. Ang kaibhán nitóng _magkáng_ sa ibáng mg̃a anyô ay inúulit ang unang pantíg ng̃ ugát sa lahát ng̃ panahón, bukód pa ang pag-úulit sa unang dalawáng titik ng̃ hulíng pantíg ng̃ náturang anyô sa mg̃a panahóng kasalukuyan at haharapín. Sa pagbabaybáy nitó ay kunin nating halimbawà ang mg̃a ugát na _pawis_ at _ihì_ na kung angkapán ng̃ _magkáng_ ay nang̃agigíng pangwatas.

_Pawis_ _Ihì_

Pangbadyá Magkangpapawis Magkangíihì Kasalukuyan Nagkakangpapawis Nagkakangíihì Nakaraán Nagkangpapawis Nagkangíihì Nakaraán na Nagkangpapawis na Nagkangíihì na Haharapín Magkakangpapawis Magkakangíihì Pang-utos Magkangpapawis Magkangíihì Kasalukuyan Kung nagkakangpapawis Kung nagkakangíihì Nakaraán Kung nagkangpapawis Kung nagkangíihì Haharapín Kung magkakangpapawis Kung magkakangíihì

G. ¿Alín ang katugmâng pangtiyák ng̃ _magkáng_?

N. Ang katugmâ nitóng anyông itó ay _pagkáng_. Itó’y tinutulung̃an ng̃ _i_ at ng̃ _an_ na nagigíng _ipagkáng_ at _pagkáng-an_. Sa pagbabaybáy ay kunin nating halimbawà ang pangwatas na _magkangpapawis_.

_IPAGKÁNG_ _PAGKÁNG-AN_

Pangbadyá Ipagkangpapawis Pagkangpapawisan Kasalukuyan Ipinagkakangpapawis Pinagkakangpapawisan Nakaraán Ipinagkangpapawis Pinagkangpapawisan Nakaraán na Ipinagkangpapawis na Pinagkangpapawisan na Haharapín Ipagkakangpapawis Pagkakangpapawisan Pang-utos Ipagkangpapawis Pagkangpapawisan Kasalukuyan Kung ipinagkakangpapawis Kung pinagkakangpapawisan Nakaraán Kung ipinagkangpapawis Kung pinagkangpapawisan Haharapín Kung ipagkakangpapawis Kung pagkakangpapawisan

G. ¿Saán ginágamit ang anyông _magkáng_?

N. Ginágamit ang _magkáng_ sa mg̃a ugát na tumutukoy sa mg̃a bagay na lumalabás sa katawán ng̃ tao ó sa mg̃a anyô nitó na hindî kinukusà kundî pagkakátaón ó pagkapilit, hal.: magkangpapawis, magkangluluhà, magkangdudugô, magkangíihì, magkangtatae, magkangtatawa, magkanggagalit, magkanghihiyâ, magkangpuputot, atbp. Bukód dito ay ginágamit din sa ibáng bagay, gaya ng̃ magkangtutuyô, magkanghuhulog, magkangsasakít, magkanglilihís, magkanghuhubád, magkanglalabis, atbp.

XXXI KABANATA

Tungkól sa anyông “MAGSA”

GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na anyông _magsa_?

NAG-AARAL. Tinátawag na anyông _magsa_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _magsa_ sa salitâng ugát.

G. ¿Paano ang kanyáng paraán sa pagbabaybáy?

N. Gaya rin ng̃ mg̃a anyông nagdaán, na inúulit ang hulíng pantíg ng̃ anyông ibig baybayín sa mg̃a panahóng kasalukuyan at haharapín. Ihalimbawà natin sa pagbabaybáy ang ugát na _tagalog_ na nagigíng pangwatas kung angkapán ng̃ _magsa_.

_Ayos_ _Panahón_ _Tagalog_

Pangbadyá Magsatagalog Panghiwatig Kasalukuyan Nagsasatagalog „ Nakaraán Nagsatagalog „ Nakaraán na Nagsatagalog na „ Haharapín Magsasatagalog Pang-utos Magsatagalog Pangsukob Kasalukuyan Kung nagsasatagalog „ Nakaraán Kung nagsatagalog „ Haharapín Kung magsasatagalog

G. ¿Alín ang pangtiyák nitóng _magsa_?

N. Ang talagáng katugmâ nitó’y _pagsa_ sana, ng̃unì’t itó’y hindî angkáp na gamitin. Dapat lamang gamitin ang _sa_ na tinutulung̃an ng̃ _in_ at ng̃ _i_ na nagigíng _sa-in_ at _ísa_. Dapat lamang mabatíd na ang mg̃a pangtiyák na itó’y tang̃ìng magagamit kailan ma’t ang kahulugán ng̃ pangwatas ay náuukol sa pagsasalin ng̃ isáng wikà sa isáng kapwà wikà. Baybayín natin ang pangwatas na _magsakastilà_.

_SA-IN_ _ÍSA_

Pangbadyá Sakastilàin[31] Isakastilà Kasalukuyan Sinasakastilà Isinasakastilà Nakaraán Sinakastilà Isinakastilà Nakaraán na Sinakastilà na Isinakastilà na Haharapín Sasakastilàin Isasakastilà Pang-utos Sakastilàin Isakastilà Kasalukuyan Kung sinasakastilà Kung isinasakastilà Nakaraán Kung sinakastilà Kung isinakastilà Haharapín Kung sasakastilàin Kung isasakastilà

G. ¿Saán ginágamit itóng anyông _magsa_?

N. Kung iangkáp sa mg̃a ugát na anó man ay nagkakahulugán ng̃ pagparis ó pagtulad sa mg̃a gawî, kilos, ugalì, pananamít, atbp., hal.: magsaamerikano, magsakastilà, magsainglés, magsaintsík, magsabisayà, magsailokano, magsapusà, magsakahoy, magsabanal, atbp.

Kung iangkáp sa mg̃a ng̃alan ng̃ ibá’t ibáng wikà sa Sangsinukob ay nagkakahulugán namán ng̃ pagsasalin ng̃ isá sa isá, hal.: magsakastilà, magsatagalog, magsainglés, magsabisayà, magsailokano, magsaalemán, magsaintsík, magsakapangpang̃an, atbp.

TALABABÂAN

[31] Lalòng malimit gamitin sa ganitóng bagay ang _in_ lamang na walâng _sa_, sa makatuwíd bagá’y nagigíng _kastilàin_, _kinakastilà_, _kakastilàin_, atbp.

XXXII KABANATA

Salitâng Pangbago (ó Adverbio)