Part 14

GURÒ. ¿Anó ang kátuturán ng̃ _salitâng pangbago_?

NAG-AARAL. Ang pangbago ay isáng pangkát ó bahagi ng̃ kaisipán na siyáng malimit na isinásama sa pangwatas, ó sa ibá pang pang̃ung̃usap na sakláw ng̃ kaisipán upáng bumago sa kanyáng tagláy na kahulugán; gaya ng̃: _lumakad ka ng̃ MARAHAN_, _bumasa kayó ng̃ MADALÎ_, _tumakbó siyá ng̃ MATULIN_; mg̃a pagbabadyáng ang mg̃a pangbagong _marahan_, _madalî_, _matulin_ ay siyáng bumabago sa mg̃a pangwatas na _lumakad_, _bumasa_ at _tumakbó_.

G. ¿Alín pang mg̃a salitâ ang maáarìng samahán ng̃ pangbago?

N. Bukód pa sa pangwatas ay maáarì ring sumama ang pangbago sa pangturing (ó adjetivo), sa kapuwà pangbago at kung minsa’y sa pangdiwà (ó sustantivo); hal.: _totoóng PANG̃IT_, _lubhâng MALAYÒ_, _labis na KAGANDAHAN_.

G. ¿Alín ang kaibhán ng̃ pangbago sa pangturing?

N. Ang pangbago ay naiibá sa pangturing dahil sa itó’y lagìng kasakasama ng̃ pangdiwà at yaó’y kaakibat na madalás ng̃ pangwatas. Marami ng̃âng salitâng pangturing ang ginágamit din sa pangbago, ng̃unì’t itó’y nagkakahulugán ng̃ mg̃a bagay na hindî tiyák, at lagìng na sa bilang na íisá, mg̃a bagay ó dahiláng malinaw na makikilala sa lamán ng̃ pang̃ung̃usap ó ng̃ kaisipán. Ang bagay na itó’y lalòng maliliwanagan sa pamamagitan ng̃ isáng halimbawà. Kung sabihing _ang TUBIG ay MALINAW_, at _itóng TAO ay MABUTI_ ay hindî mapag-áalinlang̃anang ang mg̃a salitâng _malinaw_ at _mabuti_ ay kapuwà pangturing na kinasasamahan ng̃ mg̃a pangdiwàng _tubig_ at _tao_. Ng̃unì’t kung sabihin namáng _MANG̃USAP kang MALINAW_, at _SUMULAT siyáng MABUTI_, ang mg̃a salitâ ritong _malinaw_ at _mabuti_ ay mg̃a pangbago at hindî mg̃a pangturing, sapagkâ’t ang kaniláng kinasasangkapán ay mg̃a pangwatas na _mang̃usap_ at _sumulat_.

G. ¿May iláng urì ang mg̃a salitâng pangbago?

N. May dalawá katulad ng̃ salitâng pangturing: _dalisay_ (ó simple) at _mayhalò_ (ó compuesto). Gaya nang ipinaliwanag, _dalisay_ ay ang ugát na walâng sangkáp, gaya ng̃ _dito_, _diyán_, _doón_, _labis_, _lubhâ_, _lalò_, _oo_, _hindî_, _totoó_, atbp.; at _mayhalò_ ay ang ugát na may sangkáp, na itó’y mangyayari sa pag-áangkáp ng̃ _ma_, gaya ng̃ _matulin_, _marahan_, _malinaw_, _mabuti_, _masamâ_, _madalî_, _malimit_, _malayò_, _madalang_, _marami_, atbp.

G. ¿Ang mg̃a pangbago ay maáarì rin bang gawíng salitâng pangtaás (ó superlativo) at pangbawas (ó diminutivo)?

N. Maáarì rin pò; ang pagbubuô sa pangtaás ay inúulit ang buông salitâng pangbago, gaya ng̃ _mabuting mabuti_, _masamâng masamâ_, _malinaw na malinaw_, _mahusay na mahusay_, atbp.; ang sa pangbawas ay inúulit lamang ang unang dalawáng pantíg ng̃ salitâ kung itó’y may tatló, at kung may dalawá ay inúulit namáng buô, gaya ng̃ _maminsanminsan_, _manakanaka_, _mámayámayâ_, _mabutibuti_, _maigiigi_, _inótinót_, _untîuntî_, _dahandahan_, atbp.

SA IBÁ’T IBÁNG BAHAGI NG̃ PANGBAGO

G. Hinggíl sa ibá’t ibáng kahulugán nitóng pangbago, ¿sa paano dapat hatìin upáng magkabukódbukód?

N. Dapat bahagiin sa mg̃a ganitóng kátawagán: pangbago sa _panahón_ (ó tiempo), sa _poók_ (ó lugar), sa _ayos_ (ó modo), sa _sukat_ (ó cantidad), sa _tulad_ (ó comparación), sa _hanáy_ (ó orden), sa _pagpapatotoó_ (ó afirmación), sa _pagkakailâ_ (ó negación) at sa _álinlang̃an_ (ó duda).

G. ¿Alínalín ang sakláw ng̃ kaníkanyáng bahagi?

N. Ang mg̃a pang̃ulong sakláw ng̃ bawà’t kátawagán ay itóng mg̃a sumúsunód:

Sa PANAHÓN, gaya ng̃ _ng̃ayón_, _bukas_, _kahapon_, _kamakalawá_, _kamakailan_, _kanina_, _muna_, _bago_, _mámayâ_, _sakâ_, _hulí_, _tanghalì_, _maaga_, _kagabí_, _tuwî_, _tuwî na_, _kailan man_, _samantalà_, atbp.

Sa POÓK, gaya ng̃ _dito_, _dini_, _diyán_, _doón_, _malapit_, _malayò_, _saán_, _sa loób_, _sa labás_, _sa haráp_, _sa likód_, _sa itaás_, _sa ibabâ_, _sa ibabaw_, _sa ilalim_, _sa tapát_, _sa gitnâ_, _sa siping_, _sa tabí_, _sa pag-itan_, _sa piling_, _sa kabilâ_, _saán man_, atbp.

Sa AYOS, gaya ng̃ _ganitó_, _ganirí_, _ganoón_ ó _gayón_, _ganyán_, _gaya_, _para_, _mabuti_, _masamâ_, _tikís_, _sadyâ_, _kusà_, _kaginságinsá_, _biglâ_, _agád_, _kagyát_, _bukód_ ó _tang̃ì_, _akbáy_, _agapay_, _sabáy_, _pagdaka_, _liban_, _lamang_, _bahagyâ_, _halos_, _ayon_, _alinsunod_, _baligtád_, _tiwarík_, atbp.

Sa SUKAT, gaya ng̃ _marami_, _kauntî_, _kapaták_, _karampót_, _muntî_, _walâ_, _kasiyahan_, _kaigihan_, _katamtaman_, _siyá na_, _sukat_, _lubhâ_, atbp.

Sa TULAD gaya ng̃ _lalò_, _higít_, _labis_, _kulang_, atbp.

Sa HANÁY gaya ng̃ _káunáunahan_, _sunódsunód_, _káhulíhulihan_, _kátapustapusan_, _káwakáswakasan_, atbp.

Sa PAGPAPATOTOÓ, gaya ng̃ _oo_, _oo ng̃â_, _siyá ng̃â_, _totoó_, _totoóng totoó_, _gayón_ ó _gayón din_, _mandín_, _kaipalà pa_, atbp.

Sa PAGKAKAILÂ, gaya ng̃ _hindî_ ó _dî_, _dilì_, _ni_, _isá man_, _hindî rin_, _huwág_, _hindîng hindî_, _kailan man_, atbp.

Sa ÁLINLANG̃AN, gaya ng̃ _marahil_, _sakalì_, _kung sakalì_, _kung bagá_, _sakalì_, _disin_, _diwa_, _tila_, _bakâ_, atbp.

G. ¿Mayroón bang pangbago na náuukol sa dalawáng kátawagán?

N. Mayroón pò, ng̃unì’t íilán lamang, gaya ng̃ _kailan man_ na náuukol sa PANAHÓN at sa PAGKAKAILÂ, hal.: _ng̃ayón at KAILAN MAN_; _hindî ko ginagawâ KAILAN MAN ang iyóng sinasabi_.

XXXIII KABANATA

Salitâng Pang-ukol (ó Preposición)

GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na _salitâng pang-ukol_?

NAG-AARAL. Tinátawag na pang-ukol ang pangkát ó bahagi ng̃ kaisipán na siyáng ginágamit sa pagbabadyá ng̃ kaukulán ó kapangyarihan ng̃ dalawáng pang̃ung̃usap; hal.: tubig _na_ malinaw; aklát _ni_ Terio; kumot _sa_ Iloko.

G. ¿Marami bagá ang mg̃a salitâng pang-ukol sa ating wikà?

N. Sa biglâng pagkukurò ay walâ isá man sa Wikàng Tagalog ng̃ mg̃a salitâng pang-ukol, sapagkâ’t ang mg̃a náuukol sa kanyá ay ginágamit na sa ibáng panig gaya sa pang-anib (ó ligazón) at sa pang-akbáy (ó artículo). Gayón man, sapagkâ’t itóng bahagi ng̃ pang-ukol ay isá sa maháhalagáng pangkát ng̃ kaisipán ay kinakailang̃ang magkaroón siyá ng̃ mg̃a salitâng dapat gamitin yamang dito’y lalòng tumpák ang paggamit. Náitó ang mg̃a salitâng pang-ukol sa ating wikà: _na_, _ni_, _kay_, _ng̃_, _pará kay_, _pará sa_, _laban kay_, _laban sa_, _sa haráp_, _sa ilalim_, _sa may_, _mulâ_ ó _sapúl_, _dapit_ ó _dako_, _hanggán_, _ayon_ ó _alinsunod_, at _bagay sa_, ó _tungkól sa_.

G. ¿Kailán ginágamit ang bawà’t isá?

N. Isáisáhín natin ang pagpapaliwanag:

Ginágamit ang _na_ kung pinaglalakip ang dalawáng bagay na, ang isá’y náuukol sa isá, hal.: bahay _na_ pawid, aklát _na_ mapulá, tubig _na_ malinaw. Dapat matantô na itóng pang-ukol na _na_ ay inilálagáy na _na_ kailan ma’t ang unang salitâ ó bagay ay nagtatapós sa pangtinig, liban lamang sa _n_. Kung nagtatapós namán sa ting̃ig (ó vocal), ang _na_ ay nagigíng _ng_, na isinusugpóng sa unang salitâ, gaya ng̃: magandá_ng_ barò, dakilà_ng_ asal, malakí_ng_ bahay. Kung nagtatapós sa _n_, ang _na_ ay nagigíng _g_ lamang na isinusugpóng din sa unang salitâ, gaya ng̃: bayan_g_ marang̃ál, kundiman_g_ marikít, tugtugan_g_ masayá.

Ginágamit ang _ni_ kailan ma’t pinaglalakip ang isáng bagay na anó man sa isáng ng̃alan ng̃ táong kinaúukulan ó nagmamayarî, hal.: bahay _ni_ Tasio, alak _ni_ Ayala, aklát _ni_ Huan.

Ginágamit ang _kay_ kailan ma’t pinagsasama ang isáng salitâng nagbabadyá ng̃ anó mang layon sa ng̃alan ng̃ táong paglalayunan, hal.: tumirá _kay_ Luis, dumalaw _kay_ Mariano, tumung̃o _kay_ Pedro.

Ginágamit ang _ng̃_ kailan ma’t ibig pagsamahin ang isáng bagay ó kasangkapan sa isáng kapwà bagay ó ng̃alan ng̃ katungkulan na siyáng kinaúukulan ó nagmamayarî, hal.: haligi _ng̃_ bahay, tungkô _ng̃_ kalán, bayabas _ng̃_ tao, aklát _ng̃_ abogado, panitik _ng̃_ mánunulát. Kung minsa’y hindî na nilálagyán ng̃ _ng̃_, hal.: _Panulat-babae_, _timpalák-kagandahan_, atbp.

Ginágamit ang _sa_ kailan ma’t nais pagsamahin ang isáng salitâng nagsusulit ng̃ anó mang layon sa ng̃alan din ng̃ anó mang bagay na pinaglalayunan, hal.: lumang̃óy _sa_ tubig, sumakáy _sa_ bangkâ, tumung̃o _sa_ bukid, tumirá _sa_ bundók. Ginágamit din ang _sa_ kailan ma’t pinaglalakip ang anó mang bagay sa bayang kanyáng pinanggaling̃an, hal.: tubig _sa_ Mariláw, tabako _sa_ Kagayán, tao _sa_ Bisayà, kumot _sa_ Iloko, barò _sa_ Kalibo, Birhen _sa_ Mulawin, atbp. Sa bagay na itó’y madalás din namáng hindî na lagyán ng̃ _sa_, ó dilì kayâ’y sa pamamagitan lamang ng̃ pang-anib (ó ligazón), hal.: tubig Mariláw, kumot Iloko, tabako_ng_ Kagayán, tao_ng_ Bisayà, barò_ng_ Kalibo, atbp.

Ginágamit ang _pará kay_ kung ibig pagsamahin ang isáng bagay ó ng̃alang tiyák sa isáng ng̃alan namán ng̃ tao na kanyáng kinaúukulan, hal.: itóng manggá’y _pará kay_ Luis, yaóng saging ay _pará kay_ Binong, si Mameng ay _pará kay_ Huan, si Anong ay _pará kay_ Binay.

Ginágamit namán ang _pará sa_ kailan ma’t pinagsasama ang isáng bagay ó ng̃alan sa isáng bagay na kanyáng kinaúukulan, hal.: Ang Pilipinas ay _pará sa_ mg̃a pilipino, ang babae ay _pará sa_ lalaki, ang anák ay _pará sa_ iná, ang tao ay _pará sa_ bayan, akó’y _pará sa_ iyó, si Huan ay _pará sa_ pusà.

Ginágamit din ang _laban kay_ kailan ma’t nais pagsamahin ang isáng bagay ó ng̃alang tiyák sa isáng ng̃alan ng̃ táong kinakalaban ó kakalabanin, hal.: Si Jeffries _laban kay_ Johnson, ang suiso’y _laban kay_ Rakú, si Kulás ay _laban kay_ Ninoy.

Ginágamit ang _laban sa_ kailan ma’t pinagsasama ang isáng bagay ó ng̃alan sa isáng bagay na kanyáng kinakalaban, hal.: ang pusà’y _laban sa_ áso, ang ahas ay _laban sa_ dagâ, ang tao’y _laban sa_ hayop, si Lucio’y _laban sa_ tigre, ang Rusia’y _laban sa_ Hapón, ang Espanya’y _laban sa_ Maruekos.

Ang kágamitán ng̃ ibá pang pang-ukol ay dî na dapat pagpaliwanagan, sapagkâ’t hindî lubhâng kahirapang gawín.

XXXIV KABANATA

Salitâng Pangbigkís (ó Conjunción)

GURÒ. ¿Anó ang _salitâng pangbigkís_?

NAG-AARAL. Pangbigkís ay isáng pangkát ó bahagi ng̃ kaisipán na siyáng ginágamit sa pagbibigkís ó pagsasama ng̃ mg̃a pang̃ung̃usap at ng̃ mg̃a kaisipán, hal.: _Si Lucio AT si Pedro ay kapuwà mabuti_; _si Lukas ay mayaman, NG̃UNÌ’T maramot_; _siyá’y hindî paroroón, SAPAGKÂ’T may sakít_.

G. Upáng magkabukódbukód ang ibá’t ibáng urì ng̃ mg̃a pangbigkís ¿sa anó itó dapat hatìin?

N. Dapat hatìin sa mg̃a kátawagáng sumúsunód: pangbigkís sa _pag-íisá_ (ó copulativa), sa _paghihiwaláy_ (ó disyuntiva), sa _pagsubalì_ (ó adversativa), sa _pagtikím_ (ó condicional), sa _pagdadahilán_ (ó causal), sa _pagpapatulóy_ (ó continuativa), sa _pagpaparis_ (ó comparativa), sa _paglalayon_ (ó final) at sa _pagtatamó_ (ó ilativa).

PANGBIGKÍS SA PAG-ÍISÁ

G. ¿Anó ang _pangbigkís sa pag-íisá_ at alín ang kanyáng sakláw?

N. Ang salitâng ginágamit lamang sa pagsasama ng̃ isáng pang̃ung̃usap sa kapuwà, ó kayâ’y sa dalawáng kaisipán. Ang kanyáng sakláw ay itó: _at_, _sakâ_, _patí_, _sampuô_, _ni_, _man_.

G. ¿Saán ginágamit ang _at_?

N. Ginágamit ang _at_ sa mg̃a salitâ ó sa mg̃a kaisipáng nagsasaád ng̃ pagpapatotoó, hal.: _ang tao AT ang hayop ay kapuwà kinapál ng̃ Lumikhâ_; _si Mariano AT si Antonio ay kapuwà marunong_; _ang pagmámahál sa ating wikà ay isáng banál na gawâ AT ang gumágamit sa kanyá’y maituturing na magiting sa ating bayan_.

Pagkâ marami ang mg̃a pang̃ung̃usap ó kaisipáng nagkakasunódsunód na pagsasamasamahin sa pamamagitan ng̃ pangbigkís _at_, itó’y kailang̃an lamang gamitin sa hulíng salitâ ó kaisipán, hal.: _ang mg̃a tao, hayop, lang̃it, lupà AT halaman ay paraparang nilikhâ ng̃ Maykapál_; _ang pagsusugál ay siyáng nagpapadayukdók, nagpapasirà ng̃ puri AT humihila sa katamarán_.

Kung minsa’y ang _at_ ay paulitulit at siyáng nagsasama sa dalawá ó tatlóng salitâ na bumubuô ng̃ mg̃a pangkát na ibá’t ibá, at ang pangkát na itó’y hindî kailang̃ang dugtung̃án ng̃ násabing _at_, hal.: _ang lalaki AT babae_, _batà, binatà AT matandâ_, _pang̃inoón AT alilà_, _mayaman AT dukhâ ay paraparang tao na may karapatáng mabuhay sa balát ng̃ lupà_.

Sa iláng salitâng pangdiwà, pangturing ó pangwatas ay nangyayaring huwág lagyán saán man ng̃ _at_, hal.: ang mg̃a bahay, simbahan, tuláy, halaman ay pawàng nang̃asirà lahát; si Pedro’y mabaít, marunong, magandá, mayaman; sumulong ka, lakad, takbó.

Kung minsan namá’y inúulit sa bawà’t salitâ ang pangbigkís _at_ kahì’t na yaó’y lubhâng marami, hal.: sinigawán ko silá ng̃ isá _at_ dalawá _at_ tatló _at_ apat na sigáw _at_ hindî rin mang̃akariníg.

G. ¿Saán ginágamit ang _sakâ_?

N. Ginágamit itóng _sakâ_ sa pagbibigkís din ng̃ mg̃a salitâng nagbabadyá ng̃ pagpapatotoó. Kung talagáng pakasusurìin ang talagáng kahulugán ng̃ _sakâ_ ay nakákatumbás ng̃ _pa_ na naghihiwatig ng̃ pagdaragdág, hal.: ang pusà, áso, baboy _sakâ_ manók ay pawàng mg̃a hayop. Nakákatumbás din niyáng madalás ang pangbigkís _at_, hal.: ang pusà, áso, baboy _at_ manók, atbp. Malimit ding mangyari na ang _sakâ_ ay idinurugtóng sa _at_ na ang kahulugá’y hindî rin nagbabago, hal.: ang pusà, áso, baboy _at sakâ_ manók ay pawàng mg̃a hayop. Dapat matantô na ang kaibhán ng̃ _sakâ_ sa _at_ ay hindî yaón maáarìng gamitin sa pagbibigkís ng̃ mg̃a kaisipán (ó oración).

G. ¿Saán ginágamit ang _patí_?

N. Gaya rin ng̃ _sakâ_ na ginágamit sa pagsasama ng̃ mg̃a salitâng nagsusulit ng̃ pagpapatotoó, baga ma’t ang _patí_ ay nagkakahulugán ng̃ pagkakásama at hindî pagdaragdág, hal.: Noó’y payapà ang dagat, tahimik ang hang̃in, _patí_ ng̃ ibo’y humuhuni ng̃ buông lugód sa himpapawíd. Kung ang _patí_ ay hindî pang̃ung̃unahan ng̃ isáng pangtigil (ó coma) ay karaniwang pang̃unahan ng̃ _at_, hal.: Payapà niyón ang dagat _at patí_ ng̃ hang̃i’y lubhâng tahimik. Kung ang _patí_ ay na sa una ng̃ mg̃a salitâ ay nakákatumbás ng̃ _pa_ baga ma’t itó’y hindî rin lubhâng angkáp, hal.: _patí_ akó’y kanyáng idinamay; _patí_ ng̃ sandók ay iyóng hinihirám; na, ganitó ang mg̃a katumbás na sabihin: akó _pa_’y kanyáng idinamay; ang sandók _pa_’y iyóng hinihirám.

G. ¿Saán namán ginágamit ang _sampuô_?

N. Ginágamit itóng katulad na katulad ng̃ _patí_, magíng sa una mapalagay at magíng sa gitnâ.

G. ¿Anó ang kágamitán ng̃ _ni_?

N. Ginágamit ang _ni_ sa pagbibigkís ng̃ dalawáng salitâ na nagbabadyá ng̃ pagkakailâ; at sa bagay na itó ay inúulit din ang _ni_, ó kayâ sa una’y ginágamitan ng̃ isáng pangbago (ó adverbio) na may kahulugán ding pagkakailâ, hal.: _ni_ akó _ni_ ikáw ay hindî magtatamó ng̃ kapalaran; _hindî_ nagalit _ni_ natuwâ ang aking binirò. Sa hulíng bagay na itó’y maáarì ring sundán ng̃ isáng pangbago ang pangbigkís _ni_ na, ang náturang pangbago ay siyá ring ginamit sa una, upáng magkaroón ng̃ lalòng lakás ang pagtatatuwâ, hal.: _hindî_ nagalit _ni dî_ natuwâ ang aking binirò.

G. ¿Alín ang kágamitán ng̃ _man_?

N. Ginágamit ang _man_ gaya rin ng̃ _ni_ sa pagsasama ng̃ dalawáng salitâng nagsusulit ng̃ pagtatatuwâ, baga ma’t siyá’y walâng totoóng lakás na tagláy na paris ng̃ _ni_, hal.: _ni_ ikáw _ni_ akó ay hindî nagkápalad; ay másasabi sa _man_ ng̃ ganitó: ikáw _ma’t_ akó ay hindî nagkápalad.

PANGBIGKÍS SA PAGHIHIWALÁY

G. ¿Anó ang _pangbigkís sa paghihiwaláy_, at alín ang kanyáng sakláw?

N. Ang salitâng nagbabadyá ng̃ pagkakáibá ó pagkakáhiwaláy ó pagkakabago ng̃ dalawá ó maraming bagay, mg̃a pagkukurò ó mg̃a pang̃alan. Ang sinásakláw niyá’y itó: _ó_, _ó kayâ_, _dilì kayâ_, _magíng_.

G. ¿Saán ginágamit ang _ó_, _ó kayâ_, _dilì kayâ_?

N. Ginágamit ang _ó_ sa mg̃a salitâng nagsusulit ng̃ pagkakáhiwaláy, hal.: _tao Ó hayop_, _patáy Ó buháy_, _ikáw Ó akó_.

Ginágamit din ang _ó_ sa pagpapaliwanag ng̃ salitâng sinambít na, hal.: si Rizal _ó_ ang Dakilàng Bayani ng̃ mg̃a pilipino ay pinatáy ng̃ kanyáng kaaway.

Ginágamit ang _ó kayâ_ kawangkî ng̃ _ó_ lamang, hal.: tao _ó kayâ_’y hayop; patáy _ó kayâ_’y buháy, atbp.

Ginágamit namán ang _dilì kayâ_ katulad din ng̃ _ó kayâ_, hal.: bukas _dilì kayâ_’y sa makalawá; sa sábado _dilì kayâ_’y sa linggó. Dapat matantô na itó’y hindî malimit gamitin dî gaya ng̃ _ó_ at _ó kayâ_.

G. ¿Saán ginágamit namán ang _magíng_?

N. Ginágamit ang _magíng_ sa mg̃a bagay na ring nasambít, at sa kanyáng paggamit ay kailang̃ang ulitin, hal.: _magíng_ ng̃ayón, _magíng_ bukas ay walâng kailang̃an; _magíng_ ikáw, _magíng_ akó ay íisá rin. Kailang̃ang matantô na kung pinag-úulitulit itóng _magíng_ ay karaniwan nang pag-itanan ng̃ pangbigkís na _ó_, hal.: magíng sa lakad, magíng sa takbó _ó_ magíng sa lang̃óy ay walâ kang magagawâ.

PANGBIGKÍS SA PAGSUBALÌ

G. ¿Anó ang sinasaysáy ng̃ _pangbigkís sa pagsubalì_?

N. Ang salitâng nagsasaysáy ng̃ iláng paglabág ó pagsuwáy ukol sa mg̃a násabi at sa mg̃a sasabihin.

G. ¿Alínalín ang malimit gamitin?

N. Itóng mg̃a sumúsunód: _ng̃unì_, _dátapuwâ_ ó _dapuwâ_, _subalì_, _baga man_, _kahì_ ó _káhimán_, _bagkús_, _kundî_; hal.: Ibig ko sanang kumain, _ng̃unì’t_ hindî maarì; siyá’y mariwasâ, _dátapuwâ’t_ (ó _dapuwâ’t_) maramot; ang mg̃a lihim ng̃ Kalikasán ay hindî maabótabót ng̃ isip ng̃ tao, _subalì’t_ pinagsusumikapang matarók hanggáng kaubúduburan; _baga ma’t_ siyá’y dukhâ ay marang̃ál namáng tao; _kahì’t_ (ó _káhimán_) akó’y walâng muwáng ay nakababatíd din ng̃ iláng karapatáng katutubò sa tao; huwág mong gawín sa ganyáng paraán _kundî_ sa ganitó.

G. ¿Anóng kaibhán mayroón ang _kundî_ sa _kung dî_?[32]

N. Hindî dapat ibilang sa íisá ang dalawáng itó, sapagkâ’t may malakíng aguwát ang kahulugán ng̃ isá’t isá. Ang _kundî_ na may isáng pang̃ung̃usap ay pangbigkís (ó conjunción) at ang _kung dî_ na may dalawáng salitâ ay pangbago (ó adverbio). Upáng maiwasan ang pagkakalahók ó pagkakámalî ay dapat matantông ang _kung dî_ ay maáarìng gawíng _kung hindî_ na may íisáng kátuturán, samantalàng ang _kundî_ ay dî maáarìng baguhin ó dagdagán. Halimbawà: Hindî ikáw ang tinátawag ko _kundî_ (pangbigkís) si Pedro; hindî mo siyá áabutan _kung dî_ (ó _kung hindî_) ka magmamadalî.

UKOL SA IBÁNG PANGBIGKÍS

G. ¿Anó ang ibinabadyá ng̃ _pangbigkís sa pagtikím_?

N. Nagbabadyá ng̃ iláng pagtikím (ó condición) ó ang nang̃áng̃ailang̃ang maganáp ang anó mang pangyayari.

G. ¿Alínalín ang mg̃a pangbigkís na itó?

N. Ang mg̃a itó: _kung_, _pag_, _kapág_, _pagkâ_, _kailan man_, _yamang_ ó _yayamang_. Halimbawà: _kung_ ibig mong matuto ay mag-aral ka; _kapág_ ikáw’y natulog akó ay áalís; _pagkâ_ akó’y sumusulat ay huwág kang magaláw; makapaglalarô ka, _kailan ma’t_ natapos mo ang iyóng ginagawâ; _tuwîng_ babasa ka’y babasa rin akó; _yamang_ (ó _yayamang_) akó’y sinaklolohan mo, kitá namá’y pagpapalàin.

Dapat mabatíd na ang pangbigkís _kung_ ay hindî nagbabadyá kung minsan ng̃ pagtikím kundî ng̃ pag-áalinlang̃an, hal.: ¿_kung_ sino akó? ¿_kung_ áaraw bukas? Dapat ding mabatíd na ang mg̃a salitâng _sa tuwî_ ó _tuwî na_ ay katulad din ng̃ pangbigkís na _tuwî_.

G. ¿Anó ang _pangbigkís sa pagdadahilán_?

N. Ang salitâng ipinang̃ung̃una sa mg̃a kaisipáng nagbibigáy ng̃ dahilán ó katuwiran sa anó mang bagay na sinambít. Ang kanyáng sakláw ay itó: _sapagkâ’t_ ó _pagkâ’t_, _palibhasà_; hal.: hindî siyá makapasok, _sapagkâ’t_ (ó _pagkâ’t_) may sakít; siyá’y marunong ng̃ayón, _palibhasà_’y pinag-aral siyá ng̃ kanyáng magulang.

G. ¿Anó ang _pangbigkís sa pagpapatulóy_?

N. Ang salitâng ginágamit sa pagpapatulóy ó pagtulong sa kaisipán, at itó: _kung gayón_, _kayâ ng̃â_; hal.: Ipinang̃ang̃aral ko sa iyó, _kung gayón_, na huwág mo nang gagawín sa mulîmulî; _kayâ ng̃â_, nang huwág tayong madakíp ay huwág kang maing̃ay.

G. ¿Anó ang kahulugán ng̃ _pangbigkís sa pagpaparis_?

N. Yaóng salitâng nagsusulit ng̃ pagpapara ó pagtutulad ng̃ isáng bagay na talinghagà sa isáng kaisipáng talinghagà rin, at náitó: _kung paano_, _gayón_, ó _gayón din_, hal.: _kung paano_ ang kadilimán ng̃ pang̃inorin kung nagbabalàng umulán, ay _gayón_ (ó _gayón din_) ang kalabùan ng̃ katuwiran sa ibabaw ng̃ lupà.

G. ¿Anó ang kátuturán ng̃ _pangbigkís sa paglalayon_?

N. Yaóng salitâng inilálagáy sa una ng̃ isáng kaisipán na siyáng nag-úulat ng̃ layon ó nasà ng̃ isá ó iláng kaisipáng nang̃auná, at náitó: _upáng_, _nang_, _pará_, hal.: Nagsisikap siyá sa paggawâ _upáng_ mabuhay; nag-áaral ang tao _nang_ dumunong; naghahanap-buhay akó _pará_ sa kagaling̃an mo.

G. ¿Anó ang kahulugán namán ng̃ _pangbigkís sa pagtatamó_?

N. Ang salitâng ginágamit sa pagtatamó ó pagkakaroón ng̃ isáng kabagayán hinggíl sa mg̃a bagay na naipahiwatig na, at náitó: _kung gayón_ ó _kung magkagayón_; hal.: Walâ kang puknát sa pagtatapon ng̃ salapî sa mg̃a bagay na walâng kabuluhán, _kung gayón_ (ó _magkagayón_) ay dárating ang araw ng̃ iyóng pagtang̃is at pagsisisi.

TALABABÂAN

[32] Sa ikaíilag sa pagkakámalî ng̃ dalawáng itó ay ináakalà kong tumpák na ang _kundî_ (pangbigkís) ay isulat lamang ng̃ ganitó ng̃ walâng _g_ sa gitnâ, at ang _kung dî_ (pangbago) ay ganitó namán dapat gawín.

XXXV KABANATA

Salitâng Pangdamdám (ó Interjección)

GURÒ. ¿Anó ang salitâng _pangdamdám_?

NAG-AARAL. _Pangdamdám_ ay siyáng káhulíhulihang pangkát ó bahagi ng̃ kaisipán na siyáng ginágamit sa pagbabadyá ng̃ mg̃a sarìsarìng bagay na nangyayari sa ating damdamin na nilílikhâ ng̃ ating namamalas, naririníg, nagugunitâ, nararamdamán, ninanasà ó iníibig.

G. ¿Anó ang talagáng salitâng _pangdamdám_?

N. Ang ganáp na pangdamdám ay mg̃a sigáw ó hibík na hindî halos mawatasan, sapagkâ’t ang isáng pagkagulat ó pagkatakot ay biglâáng ibinibigkás sa ating damdamin na walâng ibáng nasàng sabihin kundî ang kanyáng namalas ó nadiníg na kagulatgulat ó katakátaká, kayâ’t ang mg̃a pangdamdám ay nagkakatulad halos sa mg̃a ginágamit ng̃ ibá’t ibáng wikà.

G. ¿Alín ang mg̃a pangdamdám na karaniwan sa ating wikà?

N. Itóng mg̃a sumúsunód: _¡Abá!_, _¡ah!_, _¡oh!_, _¡ay!_, _¡bah!_, _¡arúy!_, _¡ayán!_, _¡hoy!_, _¡abá ko!_, _¡iná ko!_ ó _¡nakú!_, _¡sús!_, _¡pshe!_, _¡sits!_, _¡uy!_, _¡ping!_, atbp.

Mayroón pang maraming pangdamdám na nagbuhat sa ibá’t ibáng pangkát ng̃ kaisipán gaya ng̃ _¡dalí!_, _¡lakad!_, _¡sulong!_, _¡tabí!_, _¡ilag!_, _¡sayang!_, _¡nawà!_, _¡urong!_, _¡tayo na!_, _¡halina!_, _¡hilat!_, _¡ikáw palá!_, _¡buti ng̃â!_, _¡buwisit!_, _¡sawîng palad!_, _¡kahì’t manawarì!_, _¡Dios ko!_ atbp.

Mayroón pa ring pangdamdám sa ating wikà na mg̃a buôbuô nang pang̃ung̃usap na nagbabadyá ng̃ pagtataká ó panunumpâ ó pagtutung̃ayáw, gaya ng̃: _¡kay daming tao!_ _¡kay dunong mo!_ _¡kay lakás niyá!_ _¡sumpa ko!_ _¡saksí ko ang lang̃it!_ _¡saksí ko ang lupà!_ _¡tinamaan ka ng̃ kulóg!_ _¡tamaan ka sana ng̃ hang̃in!_ _¡kanin ka ng̃ buwaya!_ _¡lamunin ka ng̃ lupà!_ atbp.

Ilán sa mg̃a pangdamdám ay karaniwang inúulit upáng magkaroón ng̃ lalòng lakás sa pagsusulit ó pagdaramdám, gaya ng̃ _¡sulong sulong!_, _¡lakad lakad!_, _¡tabí tabí!_, _¡hala hala!_, _¡dalî dalî!_, _¡abá abá!_, _¡ay, ay!_ atb.

XXXVI KABANATA

Ukol sa Pagbabawas (ó Síncopa)

GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na _pagbabawas_?

NAG-AARAL. Tinátawag na pagbabawas ang salitâng binawasan ó inalisán sa gitnâ ng̃ iláng titik, ó pantíg kung minsan, upáng magkaroón ng̃ madalîng pagbigkás ó kayâ’y nang lalòng gumandá at tumamís ang ating sariling wikà, hal.: sa _matuwíd_ ay _matwíd_, sa _sakayan_ ay _sakyán_, sa _atipán_ ay _aptán_, sa _buhusan_ ay _busan_.

G. ¿Alín ang mg̃a tuntuning sinúsunód ukol dito?

N. Ang mg̃a tuntunin ó pátakarán sa mg̃a salitâng pagbabawas ay itóng mg̃a sumúsunód:

_Una._--Ang mg̃a salitâng may tatló, apat ó ilán mang pantíg (ó sílaba) na sa gitnâ niyá’y may magkasiping na _uw_ ay maáarìng alisín ang _u_, at sa ganitó’y nábabawasan namán ng̃ isáng pantíg ang náturang salitâ, hal.: sa _kapuwà_ ay _kapwà_, sa _takuwíl_ ay _takwíl_, sa _káluluwá_ ay _kálulwá_, sa _biguwasán_ ay _bigwasán_, sa _kaluwalhatian_ ay _kalwalhatian_.

Dapat mabatíd na hindî maáarìng bawasan ang mg̃a salitâng may dalawáng pantíg, gaya sa halimbawà ng̃ _huwág_, _tuwíd_, _duwág_, _tuwî_, _tuwád_, _tuwâ_, _buwál_, _buwíg_, atbp. ay dî magagawâng _hwág_, _twíd_, _dwág_, _twî_, _twád_, _twâ_, _bwál_, _bwíg_.

_Ikalawá._--Ang mg̃a salitâng may tatló, apat ó ilán mang pantíg na sa gitnâ nitó’y may magkasiping na _iy_ ay maáarìng alisín ang _i_, at sa dahiláng itó’y nábabawasan ng̃ isáng pantíg ang násabing salitâ, hal.: sa _pasiyá_ ay _pasyá_, sa _akiyát_ ay _akyát_, sa _kudiyapì_ ay _kudyapì_, sa _kabiyawan_ ay _kabyawan_, atbp. Dapat ding matantô na hindî maáarìng bawasan ang may dalawáng pantíg paris sa halimbawà ng̃ _tiyáp_, _tiyák_, _biyák_, _liyág_, atbp. ay dî magagawâng _tyap_, _tyak_, _byak_, _lyag_.