Part 12

VIII.--Ang mg̃a ugát na tumutukoy sa ibá’t ibáng anyô ó kilos ng̃ katawán ng̃ tao ay naipangwawatas din sa _maká_ na ang kahulugá’y ang kalabisán ó kasagwâan ng̃ náturang anyô ó kilos, hal.: sa dilat ay makadilat, sa ng̃isi ay makang̃isi, sa ng̃ang̃á ay makang̃ang̃á, sa ting̃ín ay makating̃ín, atbp.

TALABABÂAN

[25] Dapat alalahanin na ang _pag_ ay siyáng pangtiyák ng̃ _mag_. Gayón din ang dapat gawín sa ibáng anyông pang̃ulo ng̃ pangwatas.

XXI KABANATA

Hinggíl sa anyông “MAGPA”

GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na anyông _magpa_?

NAG-AARAL. Tinátawag na _magpa_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _magpa_ sa salitâng ugát.

G. ¿Paano ang pagbabaybáy sa anyông itó?

N. Madalî pò: sukat nang maalaman na sa mg̃a panahóng kasalukuyan at haharapín ay kailang̃ang ulitin ó dalawahín ang unang dalawáng titik ng̃ hulíng pantíg ng̃ anyông _magpa_. Baybayín natin ang mg̃a pangwatas na _magpabasa_ at _magpataním_ na nagbuhat sa _bumasa_ at _magtaním_[26].

_Ayos_ _Panahón_ _Bumasa_ _Magtaním_

Pangbadyá Magpabasa Magpataním Panghiwatig Kasalukuyan Nagpapabasa Nagpapataním „ Nakaraán Nagpabasa Nagpataním „ Nakaraán na Nagpabasa na Nagpataním na „ Haharapín Magpapabasa Magpapataním Pang-utos Magpabasa Magpataním Pangsukob Kasalukuyan Kung nagpapabasa Kung nagpapataním „ Nakaraán Kung nagpabasa Kung nagpataním „ Haharapín Kung magpapabasa Kung magpapataním

ANG KANYÁNG PANGTIYÁK

G. ¿Alín ang pangtiyák nitóng anyông _magpa_?

N. Ang pangtiyák ng̃ _magpa_ ay _pa_ lamang. Itóng _pa_ kung tulung̃an ng̃ mg̃a pang̃ulong anyông pangtiyák ay nagigíng _pa-in_, _ipa_ at _pa-an_ na siyáng mg̃a pangtiyák ng̃ _magpa_ kung ang pangwatas na ibig baybayín ay nagbuhat sa _um_. Kung nagbuhat namán sa _mag_, ang pangtiyák ng̃ _magpa_ ay _papag-in_, _ipapag_ at _papag-an_. Sa pagbabaybáy sa mg̃a pangtiyák ng̃ náturang _magpa_ ay kunin din nating halimbawà ang dalawáng pangwatas na _bumasa_ at _magtaním_ na babaybayíng isáisá ó hiwáhiwaláy.

NÁUUKOL SA “UM”

_PA-IN_ _IPA_ _PA-AN_

Pangbadyá Pabasahin Ipabasa Pabasahan Kasalukuyan Pinababasa Ipinababasa Pinababasahan Nakaraán Pinabasa Ipinabasa Pinabasahan Nakaraán na Pinabasa na Ipinabasa na Pinabasahan na Haharapín Pababasahin Ipababasa Pababasahan Pang-utos Pabasahin Ipabasa Pabasahan Kasalukuyan Kung pinababasa Kung ipinababasa Kung pinababasahan Nakaraán Kung pinabasa Kung ipinabasa Kung pinabasahan Haharapín Kung pababasahin Kung ipababasa Kung pababasahan

NÁUUKOL SA “MAG”

_PAPAG-IN_ _IPAPAG_ _PAPAG-AN_

Pangbadyá Papagtanimín Ipapagtaním Papagtanimán Kasalukuyan Pinapagtataním Ipinapagtataním Pinapagtatanimán Nakaraán Pinapagtaním Ipinapagtaním Pinapagtanimán Nakaraán na Pinapagtaním na Ipinapagtaním na Pinapagtanimán na Haharapín Papagtatanimín Ipapagtaním Papagtatanimán Pang-utos Papagtanimín Ipapagtaním Papagtanimán Kasalukuyan Kung Kung Kung pinapagtataním ipinapagtataním pinapagtatanimán Nakaraán Kung Kung Kung pinapagtaním ipinapagtaním pinapagtanimán Haharapín Kung Kung Kung papagtatanimín ipapagtaním papagtatanimán

G. ¿Maáarì bagáng baybayín sa ibá itóng anyông _magpa_?

N. Ang _magpa_ ay nababaybáy sa ibáng paraán kailan ma’t inangkapán ng̃ _maká_ na náuukol sa kapangyarihan, at kung magkaganitó ang _magpa_ ay magigíng _pagpa_. Ihalimbawà natin ang ugát na _ginhawa_ at _panhik_ na sang-ayon dito ay nagigíng _makapagpaginhawa_ at _makapagpapanhik_.

_Ayos._ _Panahón._ _Ginhawa._ _Panhik._

Pangbadyá Makapagpaginhawa Makapagpapanhik Panghiwatig Kasalukuyan Nakapagpapaginhawa Nakapagpapapanhik „ Nakaraán Nakapagpaginhawa Nakapagpapanhik „ Nakaraán na Nakapagpaginhawa na Nakapagpapanhik na „ Haharapín Makapagpapaginhawa Makapagpapapanhik Pang-utos Makapagpaginhawa Makapagpapanhik Pangsukob Kasalukuyan Kung Kung nakapagpapaginhawa nakapagpapapanhik „ Nakaraán Kung nakapagpaginhawa Kung nakapagpapanhik „ Haharapín Kung Kung makapagpapaginhawa makapagpapapanhik

KÁGAMITÁN NG̃ NÁSABING ANYÔ

G. ¿Saánsaán ginágamit ang anyông _magpa_?

N. Ang talagáng kátuturán nitóng _magpa_ kung naáangkáp sa salitâng ugát ay ang mag-utos ó magtulot ó mamanhík sa kanino man na gawín ang anó mang bagay sang-ayon sa kátuturáng tagláy ng̃ ugát. Gayón man, upáng matalastás ang ibá’t ibáng kágamitán na kanyáng sinásakláw ay náitó ang mg̃a tuntunin ng̃ sa kanyá’y paggamit.

I.--Ginágamit ang _magpa_ sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ pag-úutos ng̃ isáng tao sa sino man na gawín ang iniúutos sang-ayon sa kahulugán ng̃ ugát, hal.: sa gawâ ay magpagawâ, sa tahî ay magpatahî, sa tindá ay magpatindá, sa lutò ay magpalutò, sa lakad ay magpalakad, sa ligò ay magpaligò, sa basa ay magpabasa, sa sulat ay magpasulat, sa taním ay magpataním, sa lang̃óy ay magpalang̃óy, atbp.

II.--Tungkól sa mg̃a ugát na nagpapahayag ng̃ anó man at magawâng pangwatas dito sa anyông _magpa_ ay nagbabadyá ng̃ pagkakawang gawâ ng̃ isá sa sino man sang-ayon sa kátuturán ng̃ ugát, hal.: sa buhay ay magpabuhay, sa kain ay magpakain, sa inóm ay magpainóm, sa tirá ay magpatirá, sa damít ay magparamít, atbp.

III.--Hinggíl namán sa mg̃a ugát na nagsusulit ng̃ mg̃a likás na pangyayari ay nagagawâ ring pangwatas sa _magpa_, na ang kátuturá’y lumikhâ ng̃ anó man sang-ayon sa ugát, na, tang̃ìng magagawâ ng̃ Dios ó ng̃ katalagahán, hal.: sa kulóg ay magpakulóg, sa kidlát ay magpakidlát, sa araw ay magpaaraw, sa ulán ay magpaulán, sa bagyó ay magpabagyó, sa lindól ay magpalindól, sa bahâ ay magpabahâ, atbp. Ang gayóng paglikhâ ay magagawâ rin kung minsan ng̃ sino mang tao, hal.: sa alon ay magpaalon, sa hang̃in ay magpahang̃in, sa tunóg ay magpatunóg, sa ugong ay magpaugong, atbp.

IV.--Kung naáangkapán ng̃ _magpa_ ang mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ panahón ay nagtatagláy ng̃ kahulugáng pag-úutos sa ibá ó dilì kayâ’y kusà sa kanyáng sarili na magpatirá ó magpabayàng abutin ng̃ anó man sang-ayon sa ugát, hal.: sa gabí ay magpagabí, sa tanghalì ay magpatanghalì, sa umaga ay magpaumaga, sa hapon ay magpahapon, sa hating-gabí ay magpahating-gabí, atbp.

V.--Ukol sa ibá’t ibáng ugát na nagbabadyá ng̃ anó man ay naipangwawatas din sa _magpa_, at ang mg̃a itó’y nagkakahulugán ng̃ tikís ó kusàng paggawâ ng̃ sino man sa kanyáng sarili sang-ayon sa isinasaysáy ng̃ ugát, hal.: sa gandá ay magpagandá, sa buti ay magpabuti, sa araw ay magpaaraw, sa ulán ay magpaulán, sa lamíg ay magpalamíg, sa hang̃in ay magpahang̃in, sa anod ay magpaanod, atbp.

VI.--Nagtatagláy ng̃ kahulugán ang mg̃a pangwatas na binaybáy sa _magpa_ ng̃ paghing̃î ó pagbibigáy ng̃ anó man sang-ayon sa kátuturán ng̃ ugát, hal.: sa limós ay magpalimós, sa buwís ay magpabuwís, sa utang ay magpautang, sa sanglâ ay magpasanglâ, sa tubò ay magpatubò, sa hirám ay magpahirám, atbp.

VII.--Kung ang anyông _magpa_ ay alisán ng̃ _g_ at ang natirá’y iangkáp sa mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ anó man ay nagtatagláy ng̃ kahulugáng maparoón sa isáng dako ó poók ó kayâ’y maparoón sa kanino man ó saán man ó kailan man, hal.: sa ibabâ ay mapaibabâ, sa itaás ay mapaitaás, sa sulok ay mapasulok, sa siksík ay mapasiksík, sa iyó ay mapaiyó, sa akin ay mapaakin, sa silang̃anan ay mapasilang̃anan, sa kalunuran ay mapakalunuran, sa araw ay mapaaraw, sa gabí ay mapagabí, sa hapon ay mapahapon, atbp.

TALABABÂAN

[26] Dapat matantô na sa pangbalak ng̃ anyông itó ay walâng kailang̃ang ang isáng pangwatas ay magbuhat sa _um_ ó sa _mag_. Ng̃unì’t sa pangtiyák ay kailang̃ang matalastás ang _pag_ na siyáng katugmâ ng̃ _mag_.

XXII KABANATA

Tungkól sa anyông “PA”

GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na anyông _pa_?

NAG-AARAL. Tinátawag na anyông _pa_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _pa_ sa salitâng ugát.

G. ¿Paano namán ang pagbabaybáy sa anyông itó?

N. Gaya rin ng̃ mg̃a ibá, at ang tang̃ìng dapat matantô ay sa mg̃a panahóng kasalukuyan at mg̃a nakaraán ay dapat iangkáp ang _na_, at kailang̃ang ulitin ó dalawahín sa mg̃a panahóng kasalukuyan at haharapín ang unang dalawáng titik ng̃ unang pantíg ng̃ ugát, ó kayâ’y isinising̃it ang _sa_ sa ugát at sa anyô sa madlâng panahón ng̃ pangwatas gaya ng̃ ginagawâng maminsanminsan. Ihalimbawà natin ang dalawáng ugát na _diyán_ at _bundók_ na kung iayon sa mg̃a kaparaanáng binanggít ay nagigíng pangwatas na _pariyán_ at _pasabundók_.

_Ayos_ _Panahón_ _Pariyán_ _Pasabundók_

Pangbadyá Pariyán Pasabundók Panghiwatig Kasalukuyan Napaririyán[27] Napasasabundók „ Nakaraán Napariyán Napasabundók „ Nakaraán na Napariyán na Napasabundók na „ Haharapín Paririyán Pasasabundók Pang-utos Pariyán Pasabundók Pangsukob Kasalukuyan Kung napaririyán Kung napasasabundók „ Nakaraán Kung napariyán Kung napasabundók „ Haharapín Kung paririyán Kung pasasabundók

ANG KANYÁNG PANGTIYÁK

G. ¿Alín namán ang pangtiyák nitóng _pa_?

N. Ang anyông _pa_ ay siyáng anyông pangbalak at siyá ring anyông pangtiyák. Ng̃unì’t sa bagay na itó ang _pa_ ay nagigíng _pa-in_, _ipa_ at _pa-an_, sapagkâ’t kailang̃ang tulung̃an ng̃ mg̃a pang̃ulong anyông pangtiyák gaya na ng̃ ginawâ sa mg̃a anyông nakaraán. Dapat namáng matalastás na ang ikalawáng paraáng ginamit sa pangbalak ay hindî maáarìng ilagáy sa pangtiyák. Kunin nating halimbawà ang pangwatas na _pahalík_ na binubuô ng̃ anyông _pa_ at ng̃ ugát na _halík_.

_PA-IN_ _IPA_ _PA-AN_

Pangbadyá Pahalikín Ipahalík Pahalikán Kasalukuyan Pinahahalík Ipinahahalík Pinahahalikán Nakaraán Pinahalík Ipinahalík Pinahalikán Nakaraán na Pinahalík na Ipinahalík na Pinahalikán na Haharapín Pahahalikín Ipahahalík Pahahalikán Pang-utos Pahalikín Ipahalík Pahalikán Kasalukuyan Kung pinahahalík Kung ipinahahalík Kung pinahahalikán Nakaraán Kung pinahalík Kung ipinahalík Kung pinahalikán Haharapín Kung pahahalikín Kung ipahahalík Kung pahahalikán

G. ¿Mayroón pa bang ibáng pangtiyák ukol sa anyông _pa_?

N. Mayroón pò, ng̃unì’t itó’y tang̃ìng maáarì sa mg̃a pangwatas na _pumarito_, _pumariyán_ at _pumaroón_. Ang mg̃a pangtiyák na itó’y ang _ika_ na tumutukoy sa kadahilanan (ó causal) at _pa-an_ na bumabanggít sa poók (ó local). Ang _ka-in_ ay hindî maáarì, sapagkâ’t nagtatagláy ng̃ ibáng kátuturán. Ihalimbawà natin sa pagbabaybáy ang pangwatas na _parito_ sang-ayon sa anyông pinag-áaralan.

_Ayos_ _Panahón_ _IKA_ _PA-AN_

Pangbadyá Ikaparito Parituhan Panghiwatig Kasalukuyan Ikinaparirito Pinarirituhan „ Nakaraán Ikinaparito Pinarituhan „ Nakaraán na Ikinaparito na Pinarituhan na „ Haharapín Ikaparirito Parirituhan Pang-utos Ikaparito Parituhan Pangsukob Kasalukuyan Kung ikinaparirito Kung pinarirituhan „ Nakaraán Kung ikinaparito Kung pinarituhan „ Haharapín Kung ikaparirito Kung parirituhan

KÁGAMITÁN NG̃ ANYÔNG NÁBANGGÍT

G. ¿Saánsaán namán ginágamit itóng anyông _pa_?

N. Itóng _pa_ ay isáng anyông malimit gamitin sa Wikàng Tagalog. Ang talagáng kátuturán niyá’y ang pag-úutos, panunuyò, pagpapabayà ó pagpapahintulot sa kanino man na náuukol sa kanyáng sarili sang-ayon sa lamán ng̃ ugát. Nang lalòng lumiwanag ay náritó ang kanyáng mg̃a kágamitán.

I.--Ginágamit ang anyông _pa_ sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ pag-úutos na huming̃î ng̃ anó man na náuukol sa sarili ng̃ sino mang tao, hal.: sa limós ay palimós, sa kupkóp ay pakupkóp, sa ampón ay paampón, sa kain ay pakain, sa awà ay paawà, sa kandilì ay pakandilì, sa tanggól ay patanggól, sa sanggaláng ay pasanggaláng, sa saklolo ay pasaklolo, atbp.

II.--Ginágamit din ang _pa_ sa mg̃a pangwatas na nagsusulit ng̃ pagpapabayà ó pagpapahintulot na gawín sa kanino man ang bagay na sinasabi ng̃ ugát, hal.: sa kurót ay pakurót, sa halík ay pahalík, sa sundót ay pasundót, sa hipò ay pahipò, sa kagát ay pakagát, sa tampál ay patampál, sa sikad ay pasikad, sa hampás ay pahampás, atbp.

III.--Ukol sa mg̃a ugát na nagsusulit ng̃ ibá’t ibáng kilos ó galáw ay nagagawâ ring pangwatas dito sa _pa_, at ang kátuturá’y ang anyô ó hugis ng̃ anó man sang-ayon sa lamán ng̃ ugát, hal.: sa labás ay palabás, sa pasok ay papasok, sa untî ay pauntî, sa lakí ay palakí, sa lakás ay palakás, sa hinà ay pahinâ, sa lalâ ay palalâ, sa taás ay pataás, sa babà ay pababâ, sa init ay painít, sa lamíg ay palamíg, sa hilís ay pahilís, sa likô ay palikô, atbp.

IV.--Tungkól sa mg̃a ugát na nagsasaysáy ng̃ dako ó poók at angkapán ng̃ _pa_ ay nagigíng pangwatas din, hal.: dini, parini; dito, parito; diyán, pariyán; doón, paroón; atbp.

V.--Kung ang anyông _pa_ ay sugpung̃án ng̃ _sa_, gaya na ng̃ násabi, at sundán ng̃ ibá’t ibáng ugát na nagsasaád ng̃ poók ó dako ay nagkakahulugán ng̃ pagparoón sang-ayon sa lamán ng̃ ugát, hal.: sa ilog ay pasailog, sa dagat ay pasadagat, sa bukid ay pasabukid, sa gubat ay pasagubat, sa lálawigan ay pasalalawigan, sa Amérika ay pasa Amérika, sa Hapón ay pasa Hapón, atbp.

VI.--Ang anyông _pa_ ay nagkakahulugán ng̃ magsabi ó magsaysáy ng̃ anó man sang-ayon sa kinaáangkapáng ugát, hal.: sa oo ay paoo, sa ayaw ay paayaw, sa hindî ay pahindî, sa iná ay painá, atbp.

VII.--Hinggíl sa mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ sarìsarìng kilos ó anyô ng̃ katawán na inangkapán ng̃ _pa_ ay nagpapakilala ng̃ gayóng anyô ó hugis sang-ayon sa kátuturán ng̃ ugát, hal.: sa lakad ay palakad, sa takbó ay patakbó, sa upô ay paupô, sa hilíg ay pahilíg, sa tayô ay patayô, sa taób ay pataób, sa higâ ay pahigâ, sa lawít ay palawít, sa yukô ay payukô, sa kubà ay pakubâ, atbp.

TALABABÂAN

[27] Ináakalà kong hindî tumpák sa mg̃a anyông ganitó ang pag-úulit ng̃ anyông _pa_ sa mg̃a panahóng kasalukuyan at haharapín na ang ginagawâ’y _napapariyán_ at _papariyán_. Kailang̃ang ulitin ang unang pantíg ng̃ ugát at hindî ng̃ anyô gaya ng̃ ginawâ sa halimbawà.

XXIII KABANATA

Ukol sa anyông “MAGPAKA”

GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na anyông _magpaka_?

NAG-AARAL. Tinátawag na anyông _magpaka_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _magpaka_ sa salitâng ugát.

G. ¿Paano ang paraán ng̃ kanyáng pagbabaybáy?

N. Gaya rin ng̃ mg̃a kaparaanáng pinairal sa mg̃a anyông tinalikdán, at ang dapat lamang matantô sa anyông itó ay ang pag-úulit ng̃ _pa_ sa mg̃a panahóng kasalukuyan at haharapín. Sa pagbabaybáy ay kuning halimbawà ang mg̃a ugát na _busóg_ at _hirap_ na kung máangkapán ng̃ _magpaka_ ay nagigíng pangwatas na _magpakabusóg_ at _magpakahirap_.

_Ayos_ _Panahón_ _Busóg_ _Hirap_

Pangbadyá Magpakabusóg Magpakahirap Panghiwatig Kasalukuyan Nagpapakabusóg Nagpapakahirap „ Nakaraán Nagpakabusóg Nagpakahirap „ Nakaraán na Nagpakabusóg na Nagpakahirap na „ Haharapín Magpapakabusóg Magpapakahirap Pang-utos Magpakabusóg Magpakahirap Pangsukob Kasalukuyan Kung nagpapakabusóg Kung nagpapakahirap „ Nakaraán Kung nagpakabusóg Kung nagpakahirap „ Haharapín Kung magpapakabusóg Kung magpapakahirap

ANG KANYÁNG PANGTIYÁK

G. ¿Alín ang pangtiyák ng̃ _magpaka_?

N. Gaya rin ng̃ anyông _magpa_ na may dalawáng kaparaanán: isá’y kung ang pangwatas ay magbuhat sa _um_ at ang ikalawá’y kung magbuhat sa _mag_. Ang pangtiyák ng̃ _magpaka_ sa unang paraán ay _paka_ na nagigíng _paka-in_, _ipaka_ at _paka-an_ dahilán sa tulong ng̃ mg̃a pang̃ulong anyông pangtiyák; sa ikalawá ay _pakapag_ na nagigíng _pakapag-in_, _ipakapag_ at _pakapag-an_ sang-ayon sa dahiláng nábanggít. Kailang̃ang pag-úkulan ng̃ tig-isáng halimbawà ang _magpakarahan_ at ang _magpakasisi_ na nagbuhat sa _dumahan_ at _magsisi_.

NÁUUKOL SA “UM”

_PAKA-IN_ _IPAKA_ _PAKA-AN_

Pangbadyá Pakarahanin Ipakarahan Pakarahanan Kasalukuyan Pinakararahan Ipinakararahan Pinakararahanan Nakaraán Pinakarahan Ipinakarahan Pinakarahanan Nakaraán na Pinakarahan na Ipinakarahan na Pinakarahanan na Haharapín Pakararahanin Ipakararahan Pakararahanan Pang-utos Pakarahanin Ipakarahan Pakarahanan Kasalukuyan Kung Kung Kung pinakararahan ipinakararahan pinakararahanan Nakaraán Kung pinakarahan Kung ipinakarahan Kung pinakarahanan Haharapín Kung pakararahanin Kung ipakararahan Kung pakararahanan

NÁUUKOL SA “MAG”

_PAKAPAG-IN_ _IPAKAPAG_ _PAKAPAG-AN_

Pangbadyá Pakapagsisihin Ipakapagsisi Pakapagsisihan Kasalukuyan Pinakapagsisisi Ipinakapagsisisi Pinakapagsisisihan Nakaraán Pinakapagsisi Ipinakapagsisi Pinakapagsisihan Nakaraán na Pinakapagsisi na Ipinakapagsisi na Pinakapagsisihan na Haharapín Pakapagsisisihin Ipakapagsisisi Pakapagsisisihan Pang-utos Pakapagsisihin Ipakapagsisi Pakapagsisihan Kasalukuyan Kung Kung Kung pinakapagsisisi ipinakapagsisisi pinakapagsisisihan Nakaraán Kung Kung Kung pinakapagsisi ipinakapagsisi pinakapagsisihan Haharapín Kung Kung Kung pakapagsisisihin ipakapagsisisi pakapagsisisihan

G. ¿Mayroón pa bang ibáng pangtiyák itóng _magpaka_?

N. Mayroón pa pò, ng̃unì’t bihiràng gamitin sapagkâ’t kauntî ang mg̃a ugát na náuukol sa kanyá. Ang násabing pangtiyák ay _pagpaka_ na maáarìng tulung̃an lamang ng̃ _i_ at ng̃ _an_, sa makatuwíd ay nagigíng _ipagpaka_ at _pagpaka-an_. Baybayín natin ang ugát na _busóg_ na siyáng angkóp sa mg̃a pangtiyák na itó.

_Ayos_ _Panahón_ _IPAGPAKA_ _PAGKAPA-AN_

Pangbadyá Ipagpakabusóg Pagpakabusugán Panghiwatig Kasalukuyan Ipinagpapakabusóg Pinagpapakabusugán „ Nakaraán Ipinagpakabusóg Pinagpakabusugán „ Nakaraán na Ipinagpakabusóg na Pinagpakabusugán na „ Haharapín Ipagpapakabusóg Pagpapakabusugán Pang-utos Ipagpakabusóg Pagpakabusugán Pangsukob Kasalukuyan Kung Kung ipinagpapakabusóg pinagpapakabusugán „ Nakaraán Kung ipinagpakabusóg Kung pinagpakabusugán „ Haharapín Kung ipagpapakabusóg Kung pagpapakabusugán

KÁGAMITÁN NG̃ NÁTURANG ANYÔ

G. ¿Alínalín ang mg̃a kágamitáng sakláw nitóng _magpaka_?

N. Ang kanyáng sakláw sa paggamit ay itóng mg̃a sumúsunód:

I.--Ang anyông _magpaka_ ay nagagawâng pangwatas na ang kahulugá’y ang paggawâ ó pagtitiís na kusà sa sariling kalooban ng̃ sino man sang-ayon sa kátuturáng tagláy ng̃ ugát, hal.: magpakabusóg, magpakagutom, magpakauhaw, magpakabuti, magpakagalíng, magpakatapang, magpakalakás, magpakababà, magpakataás, magpakayaman, magpakahirap, magpakarukhâ, magpakabuti, magpakamatáy, magpakatiís, atbp. Dapat matantô na sa mg̃a pangwatas na itó’y náuukol ang mg̃a pangtiyák na _ipagpaka_ at _pagpaka-an_.

II.--Ginágamit itóng _magpaka_ upáng magbigáy ng̃ matindíng kahulugán sa anó mang bagay, kilos ó galáw sang-ayon sa lamán ng̃ ugát, hal.: magpakaing̃at, magpakarahan, magpakabaít, magpakaisip, magpakahusay, magpakatuwíd, magpakatandâ, atbp. Dapat ding matantô, na, dito náuukol ang mg̃a pangtiyák na _paka-in_, _ipaka_ at _paka-an_ kung sa _um_ at _pakapag-in_, _ipakapag_ at _pakapag-an_ kung sa _mag_.

III.--Kung ulitin ó dalawahín ang ugát ng̃ mg̃a pangwatas na náuukol sa una at ikalawáng tuntunin ay lalòng nagbibigáy ng̃ matindíng kahulugán, hal.: magpakababàbabà, magpakabutibuti, magpakahiraphirap, magpakabusógbusóg, magpakaisipisip, magpakabaítbaít, magpakarahandahan, magpakaing̃at-ing̃at, atbp. Dapat matantông kung ang ugát ay may tatlóng pantíg ay inúulit lamang ang dalawáng una, hal.: sa dálitâ ay magpakadalidálitâ, atbp.

XXIV KABANATA

Hinggíl sa anyông “MAKÍ”

GURÒ. ¿Anó ang pinamámagatáng anyông _makí_?

NAG-AARAL. Pinamámagatáng anyông _makí_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _makí_ sa salitâng ugát.

G. ¿Paano namán ang kanyáng pagbabaybáy?

N. Hindî rin naglalayô sa mg̃a kaparaanáng ginamit sa mg̃a náuná, at ang dapat matantô rito’y ang pag-úulit sa ikalawáng pantíg ng̃ anyông _makí_ sa mg̃a panahóng kasalukuyan at haharapín. Gaya na ng̃ mg̃a násabi, ang _pag_ ay dapat alalahanin kailan ma’t ang pangwatas ay nagbuhat sa _mag_. Sa pagbabaybáy ay kuning halimbawà ang mg̃a ugát na _tulog_ at _usap_ na sang-ayon sa anyông itó ay nagigíng pangwatas na _makitulog_ at _makipag-usap_.

_Ayos_ _Panahón_ _Tulog_ _Usap_

Pangbadyá Makitulog Makipag-usap Panghiwatig Kasalukuyan Nakikitulog Nakikipag-usap „ Nakaraán Nakitulog Nakipag-usap „ Nakaraán na Nakitulog na Nakipag-usap na „ Haharapín Makikitulog Makikipag-usap Pang-utos Makitulog Makipag-usap Pangsukob Kasalukuyan Kung nakikitulog Kung nakikipag-usap „ Nakaraán Kung nakitulog Kung nakipag-usap „ Haharapín Kung makikitulog Kung makikipag-usap

ANG KANYÁNG PANGTIYÁK

G. ¿Alín ang pangtiyák na nátutugmâ sa _makí_?

N. Ang katugmâng pangtiyák ng̃ anyông itó ay _pakí_. Sa pagtulong ng̃ mg̃a pang̃ulong anyông pangtiyák ay tinatanggáp lamang ang _i_ at ang _an_ at ang _in_ ay hindî, kayâ’t nagigíng _ipakí_ at _paki-an_. Náritó ang mg̃a halimbawàng ang isá’y náuukol sa _um_ at ang ikalawá’y sa _mag_.

NÁUUKOL SA “UM”

_Ayos_ _Panahón_ _IPAKÍ_ _PAKI-AN_

Pangbadyá Ipakitulong Pakitulung̃an Panghiwatig Kasalukuyan Ipinakikitulong Pinakikitulung̃an „ Nakaraán Ipinakitulong Pinakitulung̃an „ Nakaraán na Ipinakitulong na Pinakitulung̃an na „ Haharapín Ipakikitulong Pakikitulung̃an Pang-utos Ipakitulong Pakitulung̃an Pangsukob Kasalukuyan Kung ipinakikitulong Kung pinakikitulung̃an „ Nakaraán Kung ipinakitulong Kung pinakitulung̃an „ Haharapín Kung ipakikitulong Kung pakikitulung̃an

NÁUUKOL SA “MAG”

_Ayos_ _Panahón_ _IPAKIPAG_ _PAKIPAG-AN_

Pangbadyá Ipakipag-usap Pakipag-usapan Panghiwatig Kasalukuyan Ipinakikipag-usap Pinakikipag-usapan „ Nakaraán Ipinakipag-usap Pinakipag-usapan „ Nakaraán na Ipinakipag-usap na Pinakipag-usapan na „ Haharapín Ipakikipag-usap Pakikipag-usapan Pang-utos Ipakipag-usap Pakipag-usapan Pangsukob Kasalukuyan Kung Kung ipinakikipag-usap pinakikipag-usapan „ Nakaraán Kung ipinakipag-usap Kung pinakipag-usapan „ Haharapín Kung ipakikipag-usap Kung pakikipag-usapan

KÁGAMITÁN NG̃ NÁSABING ANYÔ