Part 11
Paglarùan namin ó natin itó Paglarùan mo itó Paglarùan ninyó itó Paglarùan niyá itó Paglarùan nilá itó
AYOS PANGSUKOB
_Panahóng kasalukuyan_
Kung pinaglalarùan ko itó Kung pinaglalarùan namin ó natin itó Kung pinaglalarùan mo itó Kung pinaglalarùan ninyó itó Kung pinaglalarùan niyá itó Kung pinaglalarùan nilá itó
_Panahóng nakaraán_
Kung pinaglarùan ko itó Kung pinaglarùan namin ó natin itó Kung pinaglarùan mo itó Kung pinaglarùan ninyó itó Kung pinaglarùan niyá itó Kung pinaglarùan nilá itó
_Panahóng haharapín_
Kung paglalarùan ko itó Kung paglalarùan namin ó natin itó Kung paglalarùan mo itó Kung paglalarùan ninyó itó Kung paglalarùan niyá itó Kung paglalarùan nilá itó
HUWARAN SA IKATLÓNG PANGTIYÁK NG̃ “MAG”
ANYÔNG “PAG-IN”
AYOS PANGBADYÁ Paglarùin.
AYOS PANGHIWATIG
_Panahóng kasalukuyan_
_Bilang na íisá_ _Bilang na dalawá ó marami_
Pinaglalarô ko itó Pinaglalarô namin ó natin itó Pinaglalarô mo itó Pinaglalarô ninyó itó Pinaglalarô niyá itó Pinaglalarô nilá itó
_Panahóng nakaraán_
Pinaglarô ko itó Pinaglarô namin ó natin itó Pinaglarô mo itó Pinaglarô ninyó itó Pinaglarô niyá itó Pinaglarô nilá itó
_Panahóng nakaraán na_
Pinaglarô ko na itó Pinaglarô na namin ó natin itó Pinaglarô mo na itó Pinaglarô na ninyó itó Pinaglarô na niyá itó Pinaglarô na nilá itó
_Panahóng kararaán_
Kapaglalarô ko pa itó Kapaglalarô pa natin ó namin itó Kapaglalarô mo pa itó Kapaglalarô pa ninyó itó Kapaglalarô pa niyá itó Kapaglalarô pa nilá itó
_Panahóng haharapín_
Paglalarùin ko itó Paglalarùin namin ó natin itó Paglalarùin mo itó Paglalarùin ninyó itó Paglalarùin niyá itó Paglalarùin nilá itó
AYOS PANG-UTOS
_Panahóng kasalukuyan_
Paglarùin namin ó natin itó Paglarùin mo itó Paglarùin ninyó itó Paglarùin niyá itó Paglarùin nilá itó
AYOS PANGSUKOB
_Panahóng kasalukuyan_
Kung pinaglalarô ko itó Kung pinaglalarô natin ó namin itó Kung pinaglalarô mo itó Kung pinaglalarô ninyó itó Kung pinaglalarô niyá itó Kung pinaglalarô nilá itó
_Panahóng nakaraán_
Kung pinaglarô ko itó Kung pinaglarô namin ó natin itó Kung pinaglarô mo itó Kung pinaglarô ninyó itó Kung pinaglarô niyá itó Kung pinaglarô nilá itó
_Panahóng haharapín_
Kung paglalarùin ko itó Kung paglalarùin namin ó natin itó Kung paglalarùin mo itó Kung paglalarùin ninyó itó Kung paglalarùin niyá itó Kung paglalarùin nilá itó
HUWARAN SA UNANG PANGTIYÁK NG̃ “MANG”
ANYÔNG “PANG-IN”
AYOS PANGBADYÁ Pang̃isdâín.
AYOS PANGHIWATIG
_Panahóng kasalukuyan_
_Bilang na íisá_ _Bilang na dalawá ó marami_
Pinang̃ing̃isdâ ko itó Pinang̃ing̃isdâ namin ó natin itó Pinang̃ing̃isdâ mo itó Pinang̃ing̃isdâ ninyó itó Pinang̃ing̃isdâ niyá itó Pinang̃ing̃isdâ nilá itó
_Panahóng nakaraán_
Pinang̃isdâ ko itó Pinang̃isdâ namin ó natin itó Pinang̃isdâ mo itó Pinang̃isdâ ninyó itó Pinang̃isdâ niyá itó Pinang̃isdâ nilá itó
_Panahóng nakaraán na_
Pinang̃isdâ ko na itó Pinang̃isdâ na namin ó natin itó Pinang̃isdâ mo na itó Pinang̃isdâ na ninyó itó Pinang̃isdâ na niyá itó Pinang̃isdâ na nilá itó
_Panahóng kararaán_
Kapapang̃isdâ ko pa itó Kapapang̃isdâ pa natin ó namin itó Kapapang̃isdâ mo pa itó Kapapang̃isdâ pa ninyó itó Kapapang̃isdâ pa niyá itó Kapapang̃isdâ pa nilá itó
_Panahóng haharapín_
Pang̃ing̃isdâín ko itó Pang̃ing̃isdâín namin ó natin itó Pang̃ing̃isdâín mo itó Pang̃ing̃isdâín ninyó itó Pang̃ing̃isdâín niyá itó Pang̃ing̃isdâín nilá itó
AYOS PANG-UTOS
_Panahóng kasalukuyan_
Pang̃isdâín namin ó natin itó Pang̃isdâín mo itó Pang̃isdâín ninyó itó Pang̃isdâín niyá itó Pang̃isdâín nilá itó
AYOS PANGSUKOB
_Panahóng kasalukuyan_
Kung pinang̃ing̃isdâ ko itó Kung pinang̃ing̃isdâ namin ó natin itó Kung pinang̃ing̃isdâ mo itó Kung pinang̃ing̃isdâ ninyó itó Kung pinang̃ing̃isdâ niyá itó Kung pinang̃ing̃isdâ nilá itó
_Panahóng nakaraán_
Kung pinang̃isdâ ko itó Kung pinang̃isdâ namin ó natin itó Kung pinang̃isdâ mo itó Kung pinang̃isdâ ninyó itó Kung pinang̃isdâ niyá itó Kung pinang̃isdâ nilá itó
_Panahóng haharapín_
Kung pang̃ing̃isdâín ko itó Kung pang̃ing̃isdâín namin ó natin itó Kung pang̃ing̃isdâín mo itó Kung pang̃ing̃isdâín ninyó itó Kung pang̃ing̃isdâín niyá itó Kung pang̃ing̃isdâín nilá itó
HUWARAN SA IKALAWÁNG PANGTIYÁK NG̃ “MANG”
ANYÔNG “IPANG”
AYOS PANGBADYÁ Ipang̃isdâ.
AYOS PANGHIWATIG
_Panahóng kasalukuyan_
_Bilang na íisá_ _Bilang na dalawá ó marami_
Ipinang̃ing̃isdâ ko itó Ipinang̃ing̃isdâ namin ó natin itó Ipinang̃ing̃isdâ mo itó Ipinang̃ing̃isdâ ninyó itó Ipinang̃ing̃isdâ niyá itó Ipinang̃ing̃isdâ nilá itó
_Panahóng nakaraán_
Ipinang̃isdâ ko itó Ipinang̃isdâ namin ó natin itó Ipinang̃isdâ mo itó Ipinang̃isdâ ninyó itó Ipinang̃isdâ niyá itó Ipinang̃isdâ nilá itó
_Panahóng nakaraán na_
Ipinang̃isdâ ko na itó Ipinang̃isdâ na namin ó natin itó Ipinang̃isdâ mo na itó Ipinang̃isdâ na ninyó itó Ipinang̃isdâ na niyá itó Ipinang̃isdâ na nilá itó
_Panahóng haharapín_
Ipang̃ing̃isdâ ko itó Ipang̃ing̃isdâ namin ó natin itó Ipang̃ing̃isdâ mo itó Ipang̃ing̃isdâ ninyó itó Ipang̃ing̃isdâ niyá itó Ipang̃ing̃isdâ nilá itó
AYOS PANG-UTOS
_Panahóng kasalukuyan_
Ipang̃isdâ namin ó natin itó Ipang̃isdâ mo itó Ipang̃isdâ ninyó itó Ipang̃isdâ niyá itó Ipang̃isdâ nilá itó
AYOS PANGSUKOB
_Panahóng kasalukuyan_
Kung ipinang̃ing̃isdâ ko itó Kung ipinang̃ing̃isdâ namin ó natin itó Kung ipinang̃ing̃isdâ mo itó Kung ipinang̃ing̃isdâ ninyó itó Kung ipinang̃ing̃isdâ niyá itó Kung ipinang̃ing̃isdâ nilá itó
_Panahóng nakaraán_
Kung ipinang̃isdâ ko itó Kung ipinang̃isdâ namin ó natin itó Kung ipinang̃isdâ mo itó Kung ipinang̃isdâ ninyó itó Kung ipinang̃isdâ niyá itó Kung ipinang̃isdâ nilá itó
_Panahóng haharapín_
Kung ipang̃ing̃isdâ ko itó Kung ipang̃ing̃isdâ namin ó natin itó Kung ipang̃ing̃isdâ mo itó Kung ipang̃ing̃isdâ ninyó itó Kung ipang̃ing̃isdâ niyá itó Kung ipang̃ing̃isdâ nilá itó
HUWARAN SA IKATLÓNG PANGTIYÁK NG̃ “MANG”
ANYÔNG “PANG-AN”
AYOS PANGBADYÁ Pang̃isdâan.
AYOS PANGHIWATIG
_Panahóng kasalukuyan_
_Bilang na íisá_ _Bilang na dalawá ó marami_
Pinang̃ing̃isdâan ko itó Pinang̃ing̃isdâan namin ó natin itó Pinang̃ing̃isdâan mo itó Pinang̃ing̃isdâan ninyó itó Pinang̃ing̃isdâan niyá itó Pinang̃ing̃isdâan nilá itó
_Panahóng nakaraán_
Pinang̃isdâan ko itó Pinang̃isdâan namin ó natin itó Pinang̃isdâan mo itó Pinang̃isdâan ninyó itó Pinang̃isdâan niyá itó Pinang̃isdâan nilá itó
_Panahóng nakaraán na_
Pinang̃isdâan ko na itó Pinang̃isdâan na namin ó natin itó Pinang̃isdâan mo na itó Pinang̃isdâan na ninyó itó Pinang̃isdâan na niyá itó Pinang̃isdâan na nilá itó
_Panahóng haharapín_
Pang̃ing̃isdâan ko itó Pang̃ing̃isdâan natin ó namin itó Pang̃ing̃isdâan mo itó Pang̃ing̃isdâan ninyó itó Pang̃ing̃isdâan niyá itó Pang̃ing̃isdâan nilá itó
AYOS PANG-UTOS
_Panahóng kasalukuyan_
Pang̃isdâan namin ó natin itó Pang̃isdâan mo itó Pang̃isdâan ninyó itó Pang̃isdâan niyá itó Pang̃isdâan nilá itó
AYOS PANGSUKOB
_Panahóng kasalukuyan_
Kung pinang̃ing̃isdâan ko itó Kung pinang̃ing̃isdâan namin ó natin itó Kung pinang̃ing̃isdâan mo itó Kung pinang̃ing̃isdâan ninyó itó Kung pinang̃ing̃isdâan niyá itó Kung pinang̃ing̃isdâan nilá itó
_Panahóng nakaraán_
Kung pinang̃isdâan ko itó Kung pinang̃isdâan namin ó natin itó Kung pinang̃isdâan mo itó Kung pinang̃isdâan ninyó itó Kung pinang̃isdâan niyá itó Kung pinang̃isdâan nilá itó
_Panahóng haharapín_
Kung pang̃ing̃isdâan ko itó Kung pang̃ing̃isdâan namin ó natin itó Kung pang̃ing̃isdâan mo itó Kung pang̃ing̃isdâan ninyó itó Kung pang̃ing̃isdâan niyá itó Kung pang̃ing̃isdâan nilá itó
HUWARAN SA UNANG PANGTIYÁK NG̃ “MA”
ANYÔNG “IKA”
AYOS PANGBADYÁ Ikatisod.
AYOS PANGHIWATIG
_Panahóng kasalukuyan_
_Bilang na íisá_ _Bilang na dalawá ó marami_
Ikinatítisod ko itó Ikinatítisod namin ó natin itó Ikinatítisod mo itó Ikinatítisod ninyó itó Ikinatítisod niyá itó Ikinatítisod nilá itó
_Panahóng nakaraán_
Ikinatisod ko itó Ikinatisod namin ó natin itó Ikinatisod mo itó Ikinatisod ninyó itó Ikinatisod niyá itó Ikinatisod nilá itó
_Panahóng nakaraán na_
Ikinatisod ko na itó Ikinatisod na namin ó natin itó Ikinatisod mo na itó Ikinatisod na ninyó itó Ikinatisod na niyá itó Ikinatisod na nilá itó
_Panahóng haharapín_
Ikatítisod ko itó Ikatítisod namin ó natin itó Ikatítisod mo itó Ikatítisod ninyó itó Ikatítisod niyá itó Ikatítisod nilá itó
AYOS PANG-UTOS
_Panahóng kasalukuyan_
Ikatisod namin ó natin itó Ikatisod mo itó Ikatisod ninyó itó Ikatisod niyá itó Ikatisod nilá itó
AYOS PANGSUKOB
_Panahóng kasalukuyan_
Kung ikinatítisod ko itó Kung ikinatítisod namin ó natin itó Kung ikinatítisod mo itó Kung ikinatítisod ninyó itó Kung ikinatítisod niyá itó Kung ikinatítisod nilá itó
_Panahóng nakaraán_
Kung ikinatisod ko itó Kung ikinatisod namin ó natin itó Kung ikinatisod mo itó Kung ikinatisod ninyó itó Kung ikinatisod nilá itó Kung ikinatisod nilá itó
_Panahóng haharapín_
Kung ikatítisod ko itó Kung ikatítisod namin ó natin itó Kung ikatítisod mo itó Kung ikatítisod ninyó itó Kung ikatítisod niyá itó Kung ikatítisod nilá itó
HUWARAN SA IKALAWÁNG PANGTIYÁK NG̃ “MA”
ANYÔNG “KA-AN”
AYOS PANGBADYÁ Katisuran.
AYOS PANGHIWATIG
_Panahóng kasalukuyan_
_Bilang na íisá_ _Bilang na dalawá ó marami_
Kinatítisuran ko itó Kinatítisuran namin ó natin itó Kinatítisuran mo itó Kinatítisuran ninyó itó Kinatítisuran niyá itó Kinatítisuran nilá itó
_Panahóng nakaraán_
Kinatisuran ko itó Kinatisuran namin ó natin itó Kinatisuran mo itó Kinatisuran ninyó itó Kinatisuran niyá itó Kinatisuran nilá itó
_Panahóng nakaraán na_
Kinatisuran ko na itó Kinatisuran na namin ó natin itó Kinatisuran mo na itó Kinatisuran na ninyó itó Kinatisuran na niyá itó Kinatisuran na nilá itó
_Panahóng haharapín_
Katitisuran ko itó Katitisuran namin ó natin itó Katitisuran mo itó Katitisuran ninyó itó Katitisuran niyá itó Katitisuran nilá itó
AYOS PANG-UTOS
_Panahóng kasalukuyan_
Katisuran namin ó natin itó Katisuran mo itó Katisuran ninyó itó Katisuran niyá itó Katisuran nilá itó
AYOS PANGSUKOB
_Panahóng kasalukuyan_
Kung kinatítisuran ko itó Kung kinatítisuran namin ó natin itó Kung kinatítisuran mo itó Kung kinatítisuran ninyó itó Kung kinatítisuran niyá itó Kung kinatítisuran nilá itó
_Panahóng nakaraán_
Kung kinatisuran ko itó Kung kinatisuran namin ó natin itó Kung kinatisuran mo itó Kung kinatisuran ninyó itó Kung kinatisuran niyá itó Kung kinatisuran nilá itó
_Panahóng haharapín_
Kung katitisuran ko itó Kung katitisuran namin ó natin itó Kung katitisuran mo itó Kung katitisuran ninyó itó Kung katitisuran niyá itó Kung katitisuran nilá itó
TALABABÂAN
[21] Inilagáy ang _itó_ upáng tumukoy ng̃ bagay na ginagawâ, at dapat matantô na ang mg̃a katawán (ó persona) ay dapat ilagáy sa pang-arì na siyáng angkóp sa mg̃a pangtiyák na pangwatas.
[22] Hindî ko na inilagáy rito ang ikalawáng hugis nitóng _in_, sapagkâ’t hindî lubhâng naiibá sa una, liban sa pag-áangkáp niyá sa ugát.
[23] Dapat alamíng sa mg̃a anyông _i_ at _an_ ay walâng panahóng kararaán, kundî sa _in_ lamang.
[24] Hindî na kailang̃ang italâ ang _in_, _i_ at _an_ na mg̃a katugmâ nitóng _mag_, sapagkâ’t kaparis din ng̃ sa _um_. Tang̃ìng bábanggitín dito ang mg̃a pangtiyák din nitóng _mag_ na _ipag_, _pag-an_ at _pag-in_ (kung itó’y maáarì).
XIX KABANATA
Sa mg̃a pangtulong na anyô ng̃ pangwatas
GURÒ. ¿Alínalín namán ang mg̃a anyông pangtulong ng̃ ating pangwatas?
NAG-AARAL. Nápakarami pò at nang mákilala ay náitó ang mg̃a anyông pangtulong sa pangbalak: _maká_, _magpa_, _pa_, _magpaka_, _makí_, _magká_, _magíng_, _magsí_, _magpatí_, _manghí_, _magkáng_ at _magsa_.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _maká_?
N. Tinátawag na anyông _maká_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _maká_ sa salitâng ugát, gaya ng̃ _maka_lakad, _maka_utang, _maka_kain.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _magpa_?
N. Tinátawag na anyông _magpa_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _magpa_ sa salitâng ugát, gaya ng̃ _magpa_turò, _magpa_lamíg, _magpa_gandá.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _pa_?
N. Tinátawag na anyông _pa_ ang pangwatas na kinaáangkapán nitó, gaya ng̃ _pa_tulong, _pa_hilot, _pa_tampál.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _magpaka_?
N. Tinátawag na anyông _magpaka_ ang pangwatas na kinaáangkapán ng̃ anyông itó, gaya ng̃ _magpaka_babà, _magpaka_baít, _magpaka_runong.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _makí_?
N. Tinátawag na anyông _makí_ ang pangwatas na binubuô ng̃ salitâng ugát at ng̃ pang-angkáp na _makí_, gaya ng̃ _maki_panayám, _makí_kastilà, _makí_apóy.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _magká_?
N. Tinátawag na anyông _magká_ ang pangwatas na binubuô ng̃ ugát at ng̃ pang-angkáp na _magká_, gaya ng̃ _magká_utang, _magká_sakít, _magká_sunog.
G. ¿Anó namán ang tinátawag na anyông _magíng_?
N. Tinátawag na anyông _magíng_ ang pangwatas na kinaáangkapán nitó, gaya ng̃ _magíng_ tao, _magíng_ hayop, _magíng_ talà.
G. ¿Anó namán ang tinátawag na anyông _magsí_?
N. Tinátawag na anyông _magsí_ ang pangwatas na kinaáangkapán nitó, gaya ng̃ _magsí_pasok, _magsi_takbó, _magsi_dalang̃in.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _magpatí_?
N. Ang pangwatas na binubuô ng̃ salitâng ugát at ng̃ pang-angkáp na _magpatí_, gaya ng̃ _magpati_luhód, _magpati_rapá, _magpati_higâ.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _manghí_?
N. Ang pangwatas na binubuô ng̃ salitâng ugát at ng̃ pang-angkáp na _manghí_, gaya ng̃ _manghí_ng̃ukó, _manghí_ning̃á, _manghí_ng̃uto.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _magkáng_?
N. Tinátawag na anyông _magkáng_ ang pangwatas na may kaangkáp ng̃ anyông itó, gaya ng̃ _magkang_hihirap, _magkang_puputot, _magkang_íihì.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _magsa_?
N. Tinátawag na anyông _magsa_ ang pangwatas na may kaangkáp nitó, gaya ng̃ _magsa_kastilà, _magsa_ilokano, _magsa_haponés.
G. ¿Alín namán ang mg̃a anyông pangtulong sa pangtiyák na katugmâ ng̃ mg̃a anyông pangbalak na tinalikdán?
N. Marami rin pò, at bawà’t isáng anyông pangbalak ay may katugmâng pangtiyák na ang kadalasá’y dalawá, tatló at kung minsan pa’y humigít sa bilang na itó. Sapagkâ’t lubhâng malawig na isáisáhín ay hindî na dapat banggitín dito kundî sa kinaúukulan ng̃ bawà’t isá.
XX KABANATA
Ukol sa anyông “MAKÁ”
GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na anyông _maká_?
NAG-AARAL. Tinátawag na anyông _maká_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _maká_ sa salitâng ugát.
G. ¿Anó ang kahulugán nitóng anyông _maká_?
N. Náuuwî itó sa dalawáng kahulugán: ang una’y _kapangyarihan_ (ó potencial) gaya ng̃ _makalakad_, _makatakbó_, at ang ikalawá’y _kadahilanan_ (ó causal) gaya ng̃ _makabuti_, _makaginhawa_.
G. ¿Paano ang pagbabaybáy nitóng anyông _maká_?
N. Gaya rin ng̃ sa mg̃a anyông _mag_, _mang_ at _ma_ na inúulit ang unang dalawáng titik ng̃ unang pantíg ng̃ ugát sa mg̃a panahóng kasalukuyan at haharapín. Baybayín natin ang mg̃a pangwatas na _makatakbó_ at _makagalíng_ na ang una’y náuukol sa kapangyarihan at ang hulí’y sa kadahilanan.
_Ayos_ _Panahón_ _Kapangyarihan_ _Kadahilanan_
Pangbadyá Makatakbó Makagalíng Panghiwatig Kasalukuyan Nakatatakbó Nakagagalíng „ Nakaraán Nakatakbó Nakagalíng „ Nakaraán na Nakatakbó na Nakagalíng na „ Haharapín Makatatakbó Makagagalíng Pang-utos Makatakbó Makagalíng Pangsukob Kasalukuyan Kung nakatatakbó Kung nakagagalíng „ Nakaraán Kung nakatakbó Kung nakagalíng „ Haharapín Kung makatatakbó Kung makagagalíng
G. ¿Anó ang dapat matantô ukol sa pagbabaybáy nitóng _maká_?
N. Dapat matantô na kung ang pangwatas na binabaybáy ay nagbuhat sa anyông “um” ay dapat isunód sa ginawâng pagbabaybáy sa mg̃a pangwatas na _makatakbó_ at _makagalíng_, ng̃unì’t kung sa “mag” ay dapat ding ibatay sa náturang pagbabaybáy, na ang kaibhán lamang nitó ay dinaragdagán pa ng̃ _pag_[25] sa gitnâ ng̃ _maká_ at ng̃ ugát. Dapat ding matantô na ang bagay na itó’y tang̃ìng nangyayari sa kapangyarihan at hindî sa kadahilanan. Baybayín namán natin ang mg̃a pangwatas na _makapag-aral_ at _makapagturò_ na nagbuhat sa _mag-aral_ at _magturò_.
_Ayos_ _Panahón_ _Kapangyarihan_
Pangbadyá Makapag-aral Makapagturò Panghiwatig Kasalukuyan Nakapag-áaral Nakapagtuturò „ Nakaraán Nakapag-aral Nakapagturò „ Nakaraán na Nakapag-aral na Nakapagturò na „ Haharapín Makapag-áaral Makapagtuturò Pang-utos Makapag-aral Makapagturò Pangsukob Kasalukuyan Kung nakapag-áaral Kung nakapagtuturò „ Nakaraán Kung nakapag-aral Kung nakapagturò „ Haharapín Kung makapag-áaral Kung makapagtuturò
ANG KANYÁNG PANGTIYÁK
G. ¿Alín ang pangtiyák ng̃ _maká_ kung náuukol sa kapangyarihan?
N. Kung náuukol sa kapangyarihan, ang pangtiyák ng̃ _maká_ ay _ma-in_, _mai_ at _ma-an_, kailan ma’t ang pangwatas ay nagbuhat sa “um”. Ng̃unì’t dapat mabatíd, na, ang _in_ ay ináalís sa _ma-in_ at nagigíng _ma_ lamang at sa _mai_ at _ma-an_ ay ináalís din ang náturang _in_. Kung ang pangwatas ay nagbuhat sa _mag_, ang _ma_, _mai_ at _ma-an_ ay dapat gawíng _mapag_, _maipag_ at _mapag-an_. Náritó ang dalawáng halimbawà na náuukol sa bawà’t isá.
NÁUUKOL SA “UM”
_Ma._ _Mai._ _Ma-an._
Pangbadyá Masulat Maisulat Masulatan Kasalukuyan Nasusulat Naisusulat Nasusulatan Nakaraán Nasulat Naisulat Nasulatan Nakaraán na Nasulat na Naisulat na Nasulatan na Haharapín Masusulat Maisusulat Masusulatan Pang-utos Masulat Maisulat Masulatan Kasalukuyan Kung nasusulat Kung naisusulat Kung nasusulatan Nakaraán Kung nasulat Kung naisulat Kung nasulatan Haharapín Kung masusulat Kung maisusulat Kung masusulatan
NÁUUKOL SA “MAG”
_Mapag._ _Maipag._ _Mapag-an._
Pangbadyá Mapag-aral Maipag-aral Mapag-aralan Kasalukuyan Napag-áaral Naipag-áaral Napag-áaralan Nakaraán Napag-aral Naipag-aral Napag-aralan Nakaraán na Napag-aral na Naipag-aral na Napag-aralan na Haharapín Mapag-áaral Maipag-áaral Mapag-áaralan Pang-utos Mapag-aral Maipag-aral Mapag-aralan Kasalukuyan Kung napag-áaral Kung naipag-áaral Kung napag-áaralan Nakaraán Kung napag-aral Kung naipag-aral Kung napag-aralan Haharapín Kung mapag-áaral Kung maipag-áaral Kung mapag-áaralan
G. ¿Alín ang pangtiyák ng̃ _maká_ kung náuukol sa kadahilanan?
N. Kung náuukol sa kadahilanan, ang pangtiyák ng̃ _maká_ ay _ika_ kung tumutukoy sa pangwatas na nagbuhat sa _um_, at _ikapag_ kung tumutukoy namán sa pangwatas na nanggaling sa _mag_. Dapat mabatíd na, magíng ang _ika_ at magíng ang _ikapag_ ay dapat sing̃itan ng̃ _in_ sa gitnâ ng̃ _k_ at _a_ sa mg̃a panahóng kasalukuyan at mg̃a nakaraán. Náritó ang halimbawà ng̃ isá’t isá.
_Ayos._ _Panahón._ _Ika._ _Ikapag._
Pangbadyá Ikagalíng Ikapagsaing Panghiwatig Kasalukuyan Ikinagagalíng Ikinapagsasaing „ Nakaraán Ikinagalíng Ikinapagsaing „ Nakaraán na Ikinagalíng na Ikinapagsaing na „ Haharapín Ikagagalíng Ikapagsasaing Pang-utos Ikagalíng Ikapagsaing Pangsukob Kasalukuyan Kung ikinagagalíng Kung ikinapagsasaing „ Nakaraán Kung ikinagalíng Kung ikinapagsaing „ Haharapín Kung ikagagalíng Kung ikapagsasaing
KÁGAMITÁN NG̃ NÁTURANG ANYÔ
G. ¿Alín ang kágamitán ng̃ anyông _maká_?
N. Itóng _maká_ baga ma’t nábibilang sa mg̃a anyông pangtulong ay isá rin sa malimit gamitin sa ating mayamang salitâ. Náitó ang mg̃a sinúsunód na tuntunin ng̃ sa kanyá’y paggamit:
I.--Ginágamit ang _maká_ sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ kalayàang makagawâ ng̃ anó mang kilos sa sariling katawán, hal.: makabasa, makasulat, makakain, makaihì, makatakbó, makalakad, makapasok, makalabás, makaligò, makalang̃óy, makagawâ, makadipá, makatulog, atbp.
II.--Ang mg̃a salitâng ugát na tumutukoy sa kaisipán at sa damdamin ng̃ tao ay nagagawâ ring pangwatas dito sa _maká_ at kung magkaganitó’y nagbabadyá ng̃ mg̃a kilos ó gawàing pagkakátaón ó hindî ináasahang mangyari, hal.: sa alala ay makaalala, sa gunitâ ay makagunitâ, sa isip ay makaisip, sa damdám ay makaramdám, sa damá ay makadamá, sa hipò ay makahipò, sa kita ay makakita, sa masíd ay makamasíd, sa ting̃ín ay makating̃ín, sa diníg ay makariníg, sa amóy ay makaamóy, atbp.
III.--Kung ang isáng pangwatas ay nagkakahulugán ng̃ anó mang bagay na binabalak gawín, ang ugát na yaó’y magagawâ ring pangwatas dito sa _maká_ na ang kahulugá’y kung makakayang ganapín ang náturang balak, hal.: _Mang̃ing̃isdâ_ akó kung _makakapang̃isdâ_, _susulat_ siyá kung _makasusulat_, _papasok_ akó kung _makapapasok_, atbp.
IV.--Ginágamit din ang _maká_ sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ kasiràáng hindî sinasadyâ na ibinung̃a ng̃ mg̃a katutubòng pangyayari. Dapat matantô na itó’y malimit gamitin sa mg̃a panahóng nakaraán, hal.: ang _hang̃in_ ay siyáng _nakagibâ_ ng̃ mg̃a bahay, ang _apóy_ ay siyáng _nakatupok_ ng̃ táhanan, ang _lindól_ ay siyáng _nakaguhô_ ng̃ simbahan, ang _bahâ_ ay siyáng _nakasirà_ ng̃ mg̃a halaman, atbp.
V.--Nagagawâ ring pangwatas dito sa _maká_ ang mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ lumbáy ó sayá ng̃ sino man, at ang mg̃a pangwatas na itó’y nagkakahulugán ng̃ anó mang pangyayari na siyáng lumilikhâ ng̃ gayóng kalumbayan ó kasayahan, hal.: sa iyák ay makaiyák, sa lumbáy ay makalumbáy, sa lungkót ay makalungkót, sa luhà ay makaluhà, sa sayá ay makasayá, sa alíw ay makaalíw, sa tawa ay makatawa, atbp. Dapat lamang mabatíd, na, ang mg̃a pangwatas na itó’y napakalimit gamitin sa panahóng nakaraán.
VI.--Ang mg̃a salitâng ugát na nagbabadyá ng̃ kagaling̃an ó kasamâan ng̃ anó mang bagay ay nagagawâ ring pangwatas dito sa _maká_ na nagkakahulugán ng̃ isáng bagay na siyáng lumilikhâ ng̃ násabing kagaling̃an ó kasamâan, hal.: sa buti ay makabuti, sa galíng ay makagalíng, sa buhay ay makabuhay, sa ginhawa ay makaginhawa, sa samâ ay makasamâ, sa lalâ ay makalalâ, sa sakít ay makasakít, atbp.
VII.--Ang mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ anó man at náangkapán ng̃ _maká_ ay nagigíng salitâng pangdiwà (ó sustantivo) na ang kahulugá’y pagkampí ó pagsapì sa gayó’t ganitóng pangkát, panig, lapìán, atbp., hal.: sa bago ay makabago, sa lumà ay makalumà, sa bayan ay makabayan, sa parì ay makaparì, sa tao ay makatao, sa hayop ay makahayop, sa kastilà ay makakastilà, sa intsík ay makaintsík, atbp.