Chapter 18

Achttiende Les.

Voegwoorden.

De _voegwoorden_ dienen, om zinnen of zinsdeelen met elkander te verbinden en duiden meestal eenigermate de betrekking aan, die er tusschen de zinnen bestaat.

De voornaamste voegwoorden zijn:

kaj = en. ke = dat. se = indien (voorwaardelijk). cxu = of, indien (twijfelend, onrechtstreeksche vraag). cxar = want, aangezien, daar. tial-ke = omdat, doordat. por ke = opdat. gxis = totdat. dum = terwijl. almenaux = tenminste. sekve = dus, bijgevolg. do = dus. kontrauxe = daarentegen. kvankam = alhoewel, ofschoon. kvazaux _of_ kiel se = alsof. cxu ... cxu = hetzij (dat) .... hetzij (dat). kiam = toen. tuj kiam = zoodra. laux tio se = volgens dat, naar gelang. antaux ol = vooraleer, alvorens, vóórdat. anstataux = inplaats van se ne ke = tenzij. esceptinte ke = behalve dat. malgraux ke = ondanks, niettegenstaande. tamen = nochtans, evenwel, toch. sed = maar, echter.

De voegwoorden worden gevolgd:

_a._ door de _aantoonende wijs_, wanneer de werking als _zeker_ wordt voorgesteld, bijv.:

Kvankam li estas malsana = Ofschoon hij ziek is.

_b._ door de _voorwaardelijke wijs_, wanneer de werking als _verondersteld_ of _voorwaardelijk_ opgegeven wordt, bijv.:

Se vi estus malsana, mi irus al vi = Indien gij ziek waart, zou ik naar u gaan.

_c._ door de _aanvoegende wijs_ (die den vorm heeft van de gebiedende wijs), wanneer de werking als _doel_ voorgesteld wordt, bijv.:

Ordonu ke li venu = Gebied dat hij kome.

Estas necese ke li iru = Het is noodig dat hij ga.

_Anstataux_ en _por_ worden altijd gevolgd door de _onbepaalde wijs_, bijv.:

Anstataux babiladi, laboru = Inplaats van te babbelen, werk.

Mi venas por vidi = Ik kom om te zien.

_Antaux ol_ kan gevolgd worden door de _onbep. wijs_, en door de _aant. wijs_, bijv.:

Antaux ol foriri, li diris: = Alvorens weg te gaan, zei hij:

Antaux ol li foriris, li diris: = Alvorens hij weg ging, zei hij:

_Se_ wordt gevolgd door de _voorwaardelijke wijs_, wanneer men zich bevindt voor een twijfelachtige zaak, afhangende van een veronderstelling of voorwaarde, bijv.:

Se vi volus, vi estus felicxa = Indien gij wildet, zoudt gij gelukkig zijn.

_Por ke_ wordt altijd gevolgd door de _aanvoegende wijs_, bijv.: Por ke oni rekompencu vin, konvenas, ke vi gxin meritu = Opdat men u beloone, betaamt het, dat gij het verdient.

_Ke_ wordt gevolgd door de _aanvoegende wijs_, wanneer de werking of de toestand afhangt van _een bede_, _den wil_, _de begeerte_, _de noodzakelijkheid_, _de betamelijkheid_ of _de verdienste_, door het voorafgaande w. w. uitgedrukt, bijv.:

Vi meritas, ke oni pendigu vin = Gij verdient, dat men u ophange.

Aanmerking: De voegwoorden, evenals de betrekkelijke voornaamwoorden, worden altijd door een komma voorafgegaan. Het is in 't Esperanto regel, in den zin een komma te plaatsen, waar die ook in 't Nederlandsch voorkomt.

Wanneer het voorzetsel _zonder_ gevolgd wordt door de onbepaalde wijs, dan wordt het vertaald door _ne_ met het deelwoord, bijv.:

Zonder te groeten ging hij heen = Ne salutante, li foriris.

Uitdrukkingen met _dan ook_, zooals: _wie dan ook_, _wat dan ook_, _waar dan ook_, worden vertaald door _ajn_, bijv.:

Kiu ajn faros gxin = Wie het (dan) ook zal doen.

Kion ajn vi faros = Wat gij (dan) ook zult doen.

Kie ajn vi estos = Waar gij (dan) ook zult zijn.

_Voorvoegsels_ _pra-_ en _eks-_.

_Pra-_ heeft een oorsprong aangevende beteekenis, meestal betrekking hebbend op vervlogen tijden. Het kan beteekenen oer-, voor-, oud- en achter-, bijv.:

pratempo = oertijd; pragepatroj = voorouders; pranepo = achterkleinzoon; praonklino = oudtante.

_Eks-_ beteekent voormalig, gewezen, oud, ex, bijv.:

ekskapitano = voormalig kapitein. eksinstruisto = gewezen onderwijzer. eksmembro = oudlid. eksministro = exminister.

Leer van buiten:

Dio God universo heelal globo aardbol mondo wereld naturo natuur astro hemellichaam suno zon radio straal lumo licht luno maan stelo ster cxielo hemel aero lucht horizonto gezichtseinder horizon temperaturo luchtsgesteldheid frosto vorst negxo sneeuw glacio ijs nubo wolk nebulo nevel, mist fulmo weerlicht vento wind maro zee lago meer bordo oever, boord insulo eiland monto berg valo dal, vallei fonto fontein, bron rivero rivier konko schelp greno graan of koren ponto brug vojo weg, baan dezerto woestijn trajno trein besto dier, beest leono leeuw tigro tijger lupo wolf vulpo vos azeno ezel aglo arend korvo raaf alauxdo leeuwerik papago papegaai rano kikvorsch vermo worm serpento slang insekto insect abelo bij (insect) araneo spin formiko mier musxo vlieg papilio vlinder promeni wandelen fali vallen droni verdrinken parfumi welriekend maken, parfumeeren penetri doordringen dangxere gevaarlijk for ver, weg nepenetrebla ondoordringbaar

Vertaling:

Eksurbestro, praavo, praarbaro, praa, eksoficiro, malluma, malseka, leonino, tigrino, azenino, lageto, rivereto, bestego, insulano, montano, leonido, azenido, stelaro, negxero, glaciejo, glaciajxo, glaciigi, insularo.

Vertaal in Esperanto:

Aanhoudende vorst, licht maken, donker maken, donker worden, waterval, stralen (w.w.), lichtstraal, beginnen te vriezen, slangenbeet, boekwinkel, boekhandelaar, adresseeren, afzender, slijpen (scherp maken), slijpsteen, mogelijk maken.

Vertaling:

Se li scius, ke mi estas tie cxi, li tuj venus al mi. Ordonu al li, ke li ne parolu. Se la lernanto scius bone sian lecionon, la instruisto lin ne punus. Estas necese, ke li venu. Kiam vi ekparolis, ni atendis auxdi ion novan, sed baldaux ni rimarkis ke ni trompigxis. Li foriris, ne salutante. Permesu, ke mi diru tiun malagrablan veron. Mi deziras ke vi tuj respondu. Antaux ol ekparoli, oni devas pripensi. Ni revenos de la urbo je la sesa. Por ke mi auxdu viajn vortojn, estas necese ke vi rediru ilin. Ne vidinte mian amikinon dum kvar jaroj, mi ne rekonis sxin. Gardu, infanoj, ekkriis la patrino, tie estas granda hundo, kiu mordos vin. Mi neniam permesos, ke vi eliros ankoraux tiel malfrue. Estas via devo ke vi restu hejme, kaj gardu la infanojn. Kiam la gardisto venis en la plej malproksima parto de la gxardeno, li auxdis ion, sed vidante nenion, li foriris. Kian ajn libron vi legas, legu atente. Vi devas foriri kien ajn. Li devas fari tion kiel ajn. Ne estas permesate diri gxin al kiu ajn. Donu al mi ion, kion ajn.

Vertaal in Esperanto:

Opdat gij morgen niet te laat zult komen voor den eersten trein, zal ik u om 5 uur wekken. De arme vrouw, die uit honger een brood stal, werd door den rechter niet veroordeeld. De gevangene bracht den tijd van zijn gevangenschap door met lezen (lezende). Ik kon niet verhinderen, dat mijn broeder u beleedigde, maar gij zijt zelf de oorzaak daarvan. Ik deed den kunstenaar mijn hartelijke gelukwenschen en hij accepteerde ze vriendelijk. Wij geven niet aan bedelaars, die aan de deur komen. Indien men oud wordt, heeft men gaarne een vreedzaam tehuis. Ik ben u zeer dankbaar voor het geschenk, dat gij mij met mijn verjaardag hebt geschonken. Het is betreurenswaardig, dat gij zooveel uitgaat en zoo weinig aan uw werk denkt. Overdenk toch, dat gij nu den ouderdom hebt, op welken men het gemakkelijkst leert. Hij strooide de graankorrels naar alle kanten uit. Wilt gij de dienstbode nog eens roepen, het is noodig, dat ik haar iets beveel. Ik verzoek u dit te doen, hoe dan ook. Gij kunt het in de kamer zetten, waar dan ook. Een van u moet het gedaan hebben, wie dan ook. Gij moet uit den salon gaan, waarheen dan ook. Zoodra het kleine meisje haar vader zag aankomen, begon het te lachen.

Lees- en Vertaaloefening:

MIRINDAJxOJ.

Okaze kunvenis kvar sinjoroj, grandaj majstroj kaj amantoj de mensogado. Longan tempon ili sidis silente, fine unu diras:--Cxu vi auxdis, kian sukceson havis Aramburo? Mi mem vidis, ke en la teatro estis tiel malvaste, ke oni ne povis aplauxdi en horizontala direkto, sed aplauxdis en vertikala.--Tre povas esti, diris la dua; kaj mi unu fojon estis en teatro, kaj prezentu al vi, tie estis tiel plenege, ke oni ne povis ridi en horizontala direkto, sed ridis en vertikala....--Cxio cxi estas malvera diris la tria; sed jen mi, kiam mi estis en Afriko, vidis negron tiel nigran, ke oni bezonis, por lin rigardi, ekbruligi kandelon.--Nu, tio cxi ankaux estas malvera, diris la kvara; sed jen mi, kiam mi estis en Anglujo, mi vidis tie maldikan frauxlinon, ke sxi bezonis du fojojn eniri la cxambron, por ke oni povu sxin rimarki.

(_El Fundamenta Krestomatio_).