Part 1

Transcriber’s Note: It would be wise to approach this book with a reference guide to Latin scribal abbreviations to hand. The Unicode characters used to render these are not supported by all fonts and may not display correctly. Additionally, there are a number of symbols on pages 232, 263-8, 271, 275-6 that have no Unicode equivalent, in particular those represented here by ◌ and ⊙ (circles of varying numbers of dots); these pages are included as images in the HTML version, to which the reader may refer.

This key may help.

^{superscripted} in original, _{subscripted}

text printed in two rows [above/below] in original

=bold= in original

_italics_ in original

~s p a c i n g~ in original

≣ text scratched out, text s̶t̶r̶u̶c̶k̶ ̶t̶h̶r̶o̶u̶g̶h̶ but legible, text ⟦erased⟧, text ⁅written in over an erasure⁆

extra spacing between words is intentional, indicating a missing word or words (lacunae)

[NT] represents NT ligature.

¦ represents a broken forward slash (/) indicating separation of two words written as one.

With reference to the MUFI Character Recommendation:

The character ᷑ (U+1DD1 COMBINING UR ABOVE, _passim_ as t᷑) represents U+F153 COMBINING ABBREVIATION MARK SUPERSCRIPT UR ROUND R FORM.

The character ᷎ (U+1DCE COMBINING OGONEK ABOVE, _passim_ as t᷎, r᷎) represents U+F1C8 COMBINING ABBREVIATION MARK ZIGZAG ABOVE CURLY FORM.

The character K (U+212A KELVIN SIGN, page 68 note to line 27) represents U+E8A3 LATIN ABBREVIATION SIGN AUTEM.

In this e-text, page numbers from this edition are given at the head of each page, page numbers from a previous edition in the right margin (in bold), chapter numbers at the start of paragraphs, and line numbers from both editions in the right margin, distinguished e.g. 5 and (5).

Notes originally split across two pages have been rejoined and placed onto the most relevant page.

For this e-text, the text is given twice: first as printed, with all notes and apparatus, and then as text alone.

VITRUVII

DE ARCHITECTURA

LIBRI DECEM.

ITERUM EDIDIT VALENTINUS ROSE.

LIPSIAE IN AEDIBUS B. G. TEUBNERI MDCCCXCIX.

LIPSIAE. TYPIS B. G. TEUBNERI

_Ut post triginta annos Vitruvium ex meo Müllerique mei († 14. Aug. 1893) apparatu iterum ederem, id non mea effecit voluntas sed editore Lipsiensi postulante (3. I. 1895) imposita quasi necessitas. necessitatem in studium convertit occasio. nam eodem fere temporis momento evenit ut amica manu favente codicis Scletstatensis (de quo a. 1879 A. Giry, Revue de philol. III, 16-18) propter Mappae claviculam tunc in museum Berolinense delati, mox autem Josepho Gény bibliothecario Scletstatensi indulgente in bibliothecam translati amplior notitia suppeteret. quae cum ad ipsum quidem auctoris textum iuvandum nihil, non nihil tamen faceret ad illustranda textus traditi fata, prioris editionis supplementum praestare videbatur delectabile. parum quidem codex ille antiquus est (saeculi X vergentis), immo magistrali saeculi licentia multo magis etiam ut emendatus ita deformatus, quam aut Leidensis aut (unde[1] reliqui) Pithoeanus, qui propaginis Harleianae testes sunt antiquissimi, id tamen peculiare habet quod licet ad Harleiani codicis exemplar et ipse sit descriptus, proprio tamen conatu quamvis desultorio nec ultra fere primum librum pro medii aevi more pertinaci ad alterius stirpis exemplar ipso quidem codice Gudiano antiquius correctus est, non in margine tantum, et inter scribendum radendo, sed in ipsa statim prima scriptione. etenim quod primum promptumque alterius generis indicium olim (praef. p. VI) quaerenti fore videbatur, in textu ipso sine ullo rasurae vestigio habet verba quae post ipsum statim operis initium in codice antiquissimo (H saec. IX^{2}) praetermissa sunt, reliqua autem quae solus servavit Gudianus (saec. XI^{1}), aeque omnia desiderantur, nisi quod in eodem fere primo libro parvula quaedam verbis iam scriptis ipse superaddidit, utriusque generis a librariis postea confusi quasi princeps quoddam praebens specimen. hoc autem conscriptum est sex librariorum (sicut octo Leidense) invicem aut scribentium aut corrigentium festinanti diligentia. qui Germani certe omnes (ut is qui plumbo solummodo vel graphio impresso passim nonnulla notavit et supra p. 58, 6 “carpinus” adscripsit “haginbuocha”) non solum ad exemplaria correxerunt sed ex proprio captu multa et ad saeculi consuetudinem. atque similiter post egit qui et ipsum Scletstatense exemplar adhibuisse deprehenditur corrector codicis Gudiani, qui vice versa lectiones Harleianas infersit stirpi Gudianae._

_Utrumque vero librorum genus (H et G) ad codicem Fuldensem (praef. p. IV. VI. cf. de catalogo saec. XVI N. Kindlinger, Katalog und Nachrichten von der … Bibliothek in Fulda Lpz. 1812 p. 80 sub IX, 3, 14: de antiquo enim indice ex codice Vat. Pal. 1877 imperfecte edito non habeo quod referam) redire credo in Germania antiquissimum et ad “scoticae scripturae” quam qui ex eo produnt “inexperientiam”[2], ita quidem ut ipsi Fuldensi quibus praestat ea debeat Gudiani pater, lacunas Harleianus Reginberto atque exemplari quod vel “scripsit vel scribere fecit” Augiensi (inter a. 838-842 s. G. Becker Cat. ant. 9, 5), quo postea etiam usus est Hermannus Contractus monachus Augiensis in ipsa Augia mortuus a. 1054 (cf. ad p. 232, 10). in Augia enim descriptum fuisse Vitruvii exemplar illud quod in monasterium S. Pantaleonis (a. 964 conditum) translatum Coloniae legebat qui paginae vacuae iuxta crucis figuram (f. 145^{b}) nomen inscripsit “Goderamnus propositus” eiusdem monasterii, hoc indicare videtur codicis nunc foliis quibusdam truncati[3] appendicula atque “sumpta ex phisicis probamenta” illa aeque truncata, quae ad Augiensem bibliothecam pertinent et ad Mappae claviculam iam a. 822 ibi servatam (Becker 6, 139), servatam sc. cum alio volumine iuxta collocato (6, 138) “de architectura” sine nomine tradita eadem fortasse ratione qua in codice Scletstatensi, quo utrumque opus eodem volumine coniunctum postea in ipsa Augia repetitum est.[4] istam scilicet appendiculam cuius in codice Harleiano nunc initium solum extat ab ~altera manu~ adscriptum, ex integro tunc codice uno tenore et ab ipsa Vitruvii finiti manu descriptam praebet Leidensis (f. 105^{a}-6^{a}, item Escorialensis f. 84-86 cf. Haenel, Cat. Mst. p. 958) atque eadem excerpta ad finem etiam aucta repetit Scletstatensis. contra Pithoeanus (item qui ex eo Vaticanus) sine nomine auctoris Vitruvio finito addidit Faventinum (qui et ipse bibliothecae Augiensis testis est: Becker 10, 2). Pithoeanus quidem omnium qui ex H ut antiquissimus fuit ita feracissimus. nam ex eo fluxerunt et is ad quem pertinent ~blc~ (et qui ex c, h et m) et Vaticanus s. XI, cuius integra nunc uti licuit scripturae collatione ab Augusto Wilmanns olim facta[5], et (ex quo Parisiensis alter p) Franekeranus (qui nunc est Leuwardiae in bibliotheca Frisiae provinciali no. 51) belle et antique scriptus saec. X^{2} atque Scletstatensi si non auctoritate, certe aetate compar.[6] Pithoeani autem praeter mea nunc usus sum integra librorum I et X collatione a Friderico Haase († 1867) exemplari editionis Tanchnitianae (Lips. 1836) pridem adscripta._

_Antiquos igitur quos superesse scimus Vitruvii codices id est ante saec. XII scriptos, ipse vidi omnes (praeter Vaticanum, de quo supra, et Escorialensem, de quo vid. praef. p. V: post ea autem quae mea causa olim diligentissime adnotavit F. Jagor a. 1867, de eodem codice relatum est ex schedis G. Loewe anni 1879 in Sitz.-Ber. d. Wiener Ak. ph. h. Kl. 112, 180 et Wiener Stud. 1888/89 IX, 327. X, 168). principes omnium H et G. qui secundas partes agunt, ex uno omnes pendent codice Harleiano P, L, e, praeter S, qui Gudiani patrem novit cum E. reliqui omnes inferioris ordinis sunt et merito negligendi. quorum si origines sciremus, id est si nomina traderentur monasteriorum quibus scripti fuerant, architecturam germanicam lepidissima historia illustraremus. Leidense quidem exemplar monasterii olim fuisse suspicor S. Michaelis Hildenesheimensis, cui primus praepositus fuit Goderamnus ille qui codicem Harleianum (id est Coloniensem) manibus versaverat. etenim ad finem libri quarti (f. 40^{a}) vetus lectoris coaevi manus rudem quandam sed veram imaginem margini appinxit columnae illius aeneae, tunc scilicet novae et spectabilis, quam ad exemplum Traiani factam (scil. inter annos 1001 quo Romae fuerat et quo ecclesia dedicata est 1022) Christo victori iuxta altare erexerat Bernwardus episcopus (993-1022)[7]._

_Vitruvio, sicut olim, subdidi Faventinum, id est Epitomam, cui nomen auctoris reddidit Iosephus Haupt anno 1871. eius textum contuli cum Anonymi cuiusdam compilatione, qua ex ipso Vitruvii textu tunc vulgari epitoma vetus aucta fuit. hanc scil. unus servavit codex Scletstatensis ad finem non perscriptam, immo remisso labore aut mutilam aut imperfectam, sicut qua eiusdem librarii manus voluminis initium fecit imperfecta est Mappae clavicula. de hac Anonymi opella nuper retulit S. Krohn a. 1896, de altera autem et recentiore (s. XII) Epitomae editione, quae est “de architectura valde utilis scientia” (cf. praef. p. XII et infra ad Faventini initium) disserendum erit ei qui ipsam edet Claviculam illam summopere memorabilem, id est ei a cuius benevolentia pauca haec praefari exorsus sum, Ludovico Kaemmerer._

_Marginibus adscripsi numeros paginarum quae fuerunt editionis prioris (anni 1867) eo consilio ut novae quoque editioni servaretur indicis Nohliani (ab anno 1876) utilitas, quo de Vitruvii sermone ita nituntur recentiorum studia universa (ipsius Nohl, Praun, Oehmichen, Eberhard etc.) ut sine eo non existerent omnino._

_Scripsi ~Berolini~ 26. Julii 1898 (quae libro impresso nunc relego 14. Junii 1899)._

_=Valentinus Rose.=_

[1] _quod demonstravit apparatus prioris editionis criticus. unum hic exemplum afferam, quod verba p. 149, 24 “et ex intestino opere lacunariis ornatus” quae leguntur in GHLS, ea cum P omittunt ~fpv(b)l(ch)~. similiter p. 273, 13. 281, 2 etc._

[2] _exemplo utor vitiis ex _p (= r)_ anglosaxonico (e. g. _per = res_) translato mox in _n: natione (?)_ p. 32, 3. _contigrationem_ G 52, 18. 24. _remissionibus_ 136, 8. _spissionibus_ 194, 13. _notatione_ 219, 27. _nostrum_ 230, 22. _notae_ 255, 14. _voluntatem_ 260, 22. mox in _p: pythmo_ 9, 13. _desepti_ 63, 20. _hypetri_ 96, 22. _excepto_ 167, 5. cf. _p_ pro _f: prontibus_ H 100, 15. _porte_ G 168, 13.--_f_ pro _p: confressione_ H 237, 18.--_r_ pro _p: raribus_ 121, 23. _saprinea_ G 56, 18 etc. etc. de nota anglosax. pro _autem_ in G saepe repetita (explicat suprascripto _autem_ G^{c} ad p. 155, 1. cf. 69, 22. 201, 6.) v. praef. p. VI (vid. etiam p. 191, 8. 196, 12. 199, 12 etc., pro _vero_ HG^{c} p. 70, 5).--simillimae sunt notae _r_ et _s_, ut fuerunt in x, vel in ipso H, unde vitia plurima: sed hoc late patet, sicut _u = a_. alia ratio est vulgaris apud librarios saec. IX confusionis vocalium _u = o, a = o, i = e_._

[3] _folio 158^{b} finitur ultimus quaternio XX, post quem volumen claudunt quattuor folia 159-162. ex prioribus duo quaterniones XIIII et XV septena tantum folia habent, item post f. 108 et 114 singula folia recisa sunt, quae eadem forte causa inutilia essent quam quae pagina versa vacua relicta sunt f. 84^{b}, 103^{b}, 133^{b}, 145^{b}. quem codicem qui et foliorum forma quadrata et paginarum ambitu effigie quadam minuta repetit, etiam numero foliorum aequaret textus Scletstatensis, nisi post f. 116 (quod finitur ed. p. 200, 17 post v. _ferum_, ut Harl. f. 116 finitur ed. p. 200, 18 post v. _dissolvere_) in ipso primum folio 117^{a}, ut iterata vice infra, omittendo peccasset. Harleianus enim grandioribus litteris verbisque sine compendio (~ex exemplari quidem compendioso~) exscriptus latiore spatio utitur. specimen scripturae habes in Catal. of ancient mss. in the British Museum P. II (Lond. 1884) tab. 55._

[4] _Scletstatensis codicis ~pars prior~ a duobus manibus scripta fuit, quarum altera ~Claviculae~, post prologum et indicem, particulam scripsit (f. 1-12), eadem Faventini textum, quem inceperat, reliquit imperfectum. altera eiusdem Mappae aliaque de coloribus etc. ~excerpta~ dedit varia atque confusa tribus foliorum quaternionibus (sign. I-III, f. 13-38) quorum tertii in altera parte, post inserta duo illa folia delineationibus architectonicis destinata, rursus prior manus scripsit excerptum ex Vitruvii libro III (cf. V. Mortet: Bibl. de l’éc. des ch. 1896 p. 289, Revue de phil. 1898 p. 34, aliaque veterum auctorum fragmenta per saecula IX et X celeberrima saepeque obvia, ad Mappam non pertinentia). sequitur altera Excerptorum series (m. 2) usque ad Faventinum (m. 1).--deinde ~altera eiusdem voluminis parte~, sine nomine _Incipit prologus de architectura_, quo finito ipsius Vitruvii nomen uno loco comparet in rubrica libri primi (ad p. 2, 17). hanc partem alii sex librarii scripserunt._

[5] _is codex, propter nitorem scil. exemplaris, multis locis verba auctoris obscura in albo omisit, velut “liacolorum” illud, de quo Nohl, Ind. Vitr. prf. p. III (cf. p. 72)._

[6] _hunc ad bibliothecam Berolinensem missum inspexi ipse m. Iulio 1898. unde cognovi ex eo ipso descriptum fuisse p, alius autem suaeque ex P originis esse v._

[7] _qua comparata manifestum est alienum esse capitulum quod nunc spectatur columnae olim fractae restitutum (cf. tabulam in: Vaterländ. Archiv Jahrg. 1825 Bd. 2 S. 250. Kratz, Dom zu Hildesheim II S. 60 cum tab. 7 fig. 1 et tab. 12 fig. 3. cf. tab. 4 fig. 3.--de Bernwardi studiis chemicis Kratz III, 11 et Pyrgalli carmen apud Leibnitz Scr. Brunsv. II introd. p. 18. Lüntzel, Gesch. der Diöcese u. Stadt Hildesheim, II, 176. cf. Mappae inscr. in cat. Aug. “de efficiendo auro” et ipsius voluminis Scletst. “De chymia Manuscript”). in summa columna erat Christi statua crucifixi quidem, sed sine cruce (Kratz 2, 62), manibus supra pectus complicatis, praeter subligaculum nudi, cum corona spinea et cum ligno suppedaneo._

Vitruvii codices antiqui habentur hi

_=H= = ~Harleianus~ mus. Brit. 2767 (saec. IX^{2})_ _unde =L= = ~Leidensis~ Voss. lat. fol. 88 (s. X)_ _et =e= = ~Escorialensis~ III F. 19 (s. X/XI)_ _et =P= = (~Pithoeanus~) Paris. lat 10277 (s. X^{1})_ _ex quo is unde_ { _=b= = ~Bruxellensis~ 5253 (s. XI)_ { _=l= = ~Leidensis~ Voss. lat. fol. 107 (s. XI)_ { _=c= = ~Cottonianus~ mus. Brit. Cleop. D 1 (s. XI)_ _ex quo_ _=h= = ~Harl.~ mus. Brit. 3859 (s. XI/XII)_ _[=m= = ~Morris.~ nunc Berolinensis lat. fol. 601 (s. XII)]_ _=f= = (~Franekeranus~) Leuward. 51 (s. X^{2})_ _ex quo_ _=p= = ~Paris.~ lat. 7227 (s. XI/XII)_ _=v= = ~Vaticanus~ reg. Suec. 1504 (s. XI)_ _et =S= = Scletstatensis 1153^{bis} (s. X^{2})_ _=G= = Wolfenbuttelensis ~Gudianus~ 69 (s. XI^{1})_ _=E= = (epitomati Vitruvii) Wolfenb. ~Gudianus~ 132 (s. X)_

_itaque in hac editione =x= mihi est pro codicum omnium consensu = H(S)G(E): de quibus singulis notatur tantum ubi differunt, de reliquis non curandum._

In supplementum editionis prioris (a. 1867) sequitur eorum quae vel addenda vel corrigenda tunc fuerant adnotatio (cf. praef. p. VII not.).

_ad p. 1, 6 lege _gubernaren̤tur_ c (contra dele ad v. 3 _gloriarentur_ ante corr. c)._

_ad p. 9, 19 l. _trigonis_ G(Lp): _tridonis_ H(Plbch) [in p sc. _trigonis_ est ex f^{c}]._

_in p. 16, 8 l. _occidentem_ (pro vit. typ. _accidentem_)._

_in p. 16, 13 l. _vitiantur_ (quod volueram, cum codd., pro _vitiabuntur_, quod inmutatum ex textu vulg. ramansit)._

_ad p. 17, 20 adde (quae excidit) notam _compositionis_ rec.: _-nibus_ G H (Llch)._

_ad p. 20, 22 excidit nota haec _passuum_ rec.: _passus_ G H(Llch)._

_ad p. 27, 11 l. _ae≣thestę_ (i. e. _aetthestę_) ante ras. G._

_ad p. 29, 11 et 15 omisi olim, quae recentes viderentur, correcturas codicis H. sunt autem negligenti ductu atque inconsueto supra additae, quas nunc signavi H^{2} (sicut calamo sine atramento impressas codicis S = S^{2}): _(11) ab .ı. [ad/ab] .k._ et _(15) ab .[l/ı]. ad .n.__

_ad p. 30, 22 cf. ed. pr. p. VII not._

_ad p. 50, 22 add. _in(im _G^{c}_)pudico_ G H(Llc)._

_ad p, 52, 25 l. _despectationes_ G H (non _disp._)._

_p. 52, 24 l. _cenaculorum_ (non _coe-_): textum Lor. a me correctum cum in officinam dederim, fieri potuit ut remaneret _o_ illud, non (ut p. 150, 12) deletum._

_ad p. 55, 14 omisi notam _quem (habent)_: _quae_ H (L, _quę_ Glc)._

_ad p. 57, 4 l. _terreni habens_ G H (_habentes_ G^{c}), ubi delevi _habens_._

_ad p. 57, 10 add. _est enim_: _&enim_ H (Llc) = _Et n̶_ G._

_ad p. 59, 6 l. _tinia_ ante corr. G (_tenia_ errore G^{c} qui voluit _tinea_)._

_ad p. 60, 6 l. _se dededissent_ H (G^{c}), _sede dedissent_ Llc, _se¦d̲e̲ dedissent = se dedissent_ L^{c}, _sed|e(d)idissent?_ ante corr. G._

_ad p. 61, 17 l. _amiserint_ G^{c}: _amiserunt_ G H(Llc)._

_ad p. 78, 14 adde notam _contracturae iusta_ Joc.: _contractura eius tali_ G H(Llc)._

_ad p. 81, 12 l. _proiecturae cymatium_ H(Llc), _proiecturę cimatiū_ G._

_ad p. 85, 18-20 l. _columnas--possent_ om. G etc._

_ad p. 96, 4 adde notam _orientis & (et) simulacrum_ G H(Llc)._

_ad p. 97, 26 adde notam _altitudinis_ Mar. (ed. pr.): _-ne_ G H(Llc)._

_ad p. 98, 8 adde notam _eae_ H(Llc): _hae_ G._

_in p. 111, 5 l. _gravis et ex gravi_ (= G H)._

_ad p. 113, 18 adde notam _et disdiatesseron et disdiapente_ (G, _& diatesseron & disdiapente_ H): sic codd._

_ad p. 118, 7 add. n. _qua_ Phil.: _quę_ G, _quae_ H (_quę_ Ll, _que_ c)._

_ad p. 124, 2 _hypaethrasque_ Lor.: _hypetrisque_ G H._

_ad p. 127, 5 add. n. _ambulationes_ lc._

_ad p. 127, 15 adde n. _subdextro_ G H._

_ad p. 129, 20 adde n. _exęquanda_ G(Pl): _exaequenda_ H(Lc)._

_ad p. 129, 22 adde n. _structura_ Lor.: _structurae(ę)_ G H(Llc)._

_ad p. 130, 21 l. _potuerunt_ G(Lc): _poterunt_ H(l)._

_ad p. 135, 19 (non ad v. 16) l. _tumore_ H (et ante corr. c)._

_ad p. 136, 8 adde n. _remissiores_: _remissionibus_ E G H(Llc)._

_ad p. 139, 6 adde n. _species se_ H(lc)._

_in p. 140, 4 l. _pronuntiandum_ (pro _c_ ex ed. Tauchn. negligenter rep.)._

_in p. 146, 29 l. _ne minus pedes occupent septenos_ (sic codd.: ubi _occupent pedes septenos_ edd.)._

_ad p. 149, 9 l. _distat_ G (non ad 8 _distantes_): _distant_ H(Llc)._

_in p. 151, 7 l. _formatur historia_ (sic codd., non _historia formatur_, ut edd.)._

_ad p. 152, 15 l. _materies_ H(Ll): _matries_ G(ch)._

_ad p. 155, 9 adde n. _invidiore_ (sine corr.) G._

_ad p. 158, 24 l. _extentionē_ G: _-ne_ H(Llc)._

_ad p. 159, 11 l. _De mausoleo_ H (_De maus oleo_ L, _De|manus oleo_ l, _De man̤us oleo_ c), _demaus oleo_ G. cf. ad p. 50, 27._

_ad p. 161, 7 add. n. _servos_ H (L, _-us_ Glc)._

_ad p. 163, 6 add. n. _clavis_ G: _clavi (fixi)_ H._

_ad p. 170, 15 add. n. _canalis_ G: _-les_ H (Llc)._

_ad p. 172, 5 add. n. _e quarum_: _e(ae _H L_)quibus_ G H._

_ad p. 176, 13 l. _egraegia_ H._

_in p. 181, 10 l. _vocitant_._

_ad p. 181, 10 add. n. _vocitant_ G H: _vocant_ edd._

_ad p. 182, 7 l. _violacio_ E G H(L, _-tio_ lc et G^{c})._

_ad p. 189, 22 l. _percipit_ E G^{c}(lc): _percepit_ G H._

_ad p. 190, 4 l. _&tenuatos_ H E, _et tenuatos_ G._

_ad p. 190, 17 l. _atlante_ H (_athlante_ lch): _anthlante_ EG(L)._

_ad p. 195, 7 add. n. _ammonem (-ē)_ GH._

_ad p. 201, 8 not. v. 10 monendum est omissionem illam verborum v. 11-12 quae notatur pertinere ad codd. lc(f), non ad L._

_ad p. 219, 5 add. n. _architectata_ EG: _architecta_ H(Llc)._

_ad p. 219, 26 add. n. _subiens_ EG: _subic(t _L_)iens_ H(Llc)._

_ad p. 220, 18 l. _radios uti ꝑ centrum_ (hoc excidit!) _cum itineribus coronantes_ EGH._

_ad p. 222, 5 l. _is_ E(G^{c} l): _his_ GH(ch), _ubi [ı/hı]s_ G^{c} (non = _hiis_, sed) = _≣is_ S^{c}._

_ad p. 225, 6 l. _linea_ EG (lch): _linia_ H(L)._

_ad p. 228, 12 _in s. c. laevo et auriga (&auri|ga _H_) pedes_ GH (unde addidi _tauri_)._

_ad p. 229, 8 add. n. _ophiuchos_ EH(Llc), _ophiychos_ G._

_ad p. 232, 4 add. n. _ex_ EG: _&_ H._

_ad p. 232, 17 add. n. _enascentiā_ H (_-am_ c)._

_ad p. 234, 20 add. n. _altera(-rạ̇ _L^{c}_) aestivus_ H(L)._

_ad p. 241, 19 add. n. _spatio_ G (ut sexcenties iste _o_ pro _a_)._

_ad p. 249, 3 l. sed ante corr. G (pro G^{c}) _discenderent_._

_in p. 255, 19 l. _tunc vero etiam plostra_ (ubi _etiam_ errore omiserat textus Schneideri)._

_in p. 257, 16 l. _tympani eius_ (cum codd., pro _eius tympani_ edd.)._

_in p. 258, 16 l. _est eius_ (cum codd., pro _eius est_ edd.)._

_in p. 258, 18 l. _tantundem et longitudine_ (sic codd., _t. in l._ edd.)._

_in p. 263, 14 l. _pedum quaternum et sextantis_ (ubi _et sextantis_ textus Schneideriani errore neglecto excidit)._

_ad p. 263, 14 add. n. _sextantes_ EGH(Llc, _-tis_ L^{c}, _-te_ E^{c})._

_ad p. 265, 9 add. n. _denticulo_ (Schn.): _-lus_ GH._

_ad p. 267, 6 add. n. _habentes_ Phil.: _habens_ GH._

_ad p. 274, 15 add. n. _scorpiones_ G: _-nis_ H(Llc)._

_ad p. 277, 13 add. n. _gręce_ G (l, _graece_ L): _graeci_ H(Pch)._

_ad p. 278, 3 l. _amoxopodes_ G, _-pedes_ H(Llc)._

_ad p. 278, 4 l. _pedes XXVIIII._ H(Llc), _pedes XXVIII._ | G._

In codd. HG rubricae capitulorum in textu primi libri litt. unc. scribuntur hae

_post tit. _Vitruvii de architectura liƀ. I_ (H, om. G)._

_(ad p. 2, 17) _De architectis instituendis_ (litt. min. in m. suppl. G^{c})._

_(ad p. 11, 10) _II. Ex quibus rebus architectura constet.__

_(ad p. 12, 19) _III. De aedibus sacris.__

_(ad p. 14, 5) _IIII. De osteis_ (_ostiis_ H^{c} G) _operum et balnearum_ (= PL, _-orum_ H^{c} G) _et fenestris.__

_(ad p. 14, 11) _V. De qualitatibus locorum et copiis operum.__

_(ad p. 15, 5) _VI. De partibus architecturae.__

_(ad p. 15, 27) _VII. De corporatura animalium et locorum salubritate.__

_(ad p. 18, 22) _VIII. De iocineribus animalium inspiciendis ad explorandam aeris qualitatem_ (in m. G^{c})._

_(ad p. 20, 9) _VIIII. De municipio_ (sic GL et in textu Pvf et ind. vf^{c}, _De municio_ H et ante corr. e, unde _De minutio_ ind. P et ex hoc _De minucio_ in textu vel h et a. c. ind. f, sed _De munitionibus_ S) _de loco in locum translato.__

_(ad p. 20, 24) _X. De fundamentis murorum et turrium constitutionibus.__

_(ad p. 23, 13) _XI. De divisione operum quae intra muros sunt et dispositione ut ventorum noxii flatus vitentur.__

_(ad p. 30, 1 solus numerus restat) _XI._ (= PL, pro _XII._ ut SG^{c}) usque ad finem, ubi _Liber primus explicit_ (_deo gratias amen_ add. solus H) _incipit liber secundus.__

_quae capitula in indicem capitulorum colliguntur (post praefationem ad p. 2, 17) in cod. P _Incipiunt capitula I (--XI)_._

_ea ex P etiam habent ~fvpblch~, non habent neque L(e) neque S. reliquorum praeter I librorum nunc non extant rubricae (sed cf. G ad p. 146, 11 et 169, 25)._

Quae omittuntur in codice Harleiano (eisque qui hunc sequuntur), servata autem leguntur in G, haec sunt verba

_libri I_

_p. 2, 18 _suo indicio probantur omnia_ (GS) ex homoeoteleuto._

_p. 15, 16 _locis_ (GS^{1})._

_p. 19, 22 _fit_ (G)._

_p. 20, 7 _per_ (GS^{1})._

_p. 28, 8 _ad Κ_ (_ad h_ G = _ad k_ S, _ad h_ S^{2})._

_libri II_

_[p. 31, 11 _ut_ (S, om. HG)._

_p. 43, 26 _ad_ (GS) ex h._

_[p. 44, 8 _in_ (S, om. HG)._

_p. 47, 19 _non enim_ (GS^{1})._

_p. 47, 20 _structura_ (G)._

_p. 61, 23 _quae_ (G) ex h._

_libri III_

_p. 68, 9 _autem_ (EG)._

_p. 72, 12-14 _octo et dimidię--columnarum_ (G) ex hom._

_p. 72, 17 _invenit_ (G)._

_p. 77, 14-15 _quartae reliquae--torus_ (G) ex hom._

_p. 79, 14 _ab_ (G) ex h._

_libri IV_

_p. 86, 3 _altitudinis_ (G) ex hom._