v. 292 (ubi Küster hanc constructionem πρὸς τὸ σημαινόμενον, non

πρὸς τὸ ῥητὸν, aliis exemplis illustrat) _dextera, quem_ inf. X, 307, ubi vid. Drak. Conf. Gronov. ad Liv. I, 59; XXIX, 12, ad Sen. Herc. fur. 1157, et Obss. I, 16; Intpp. ad Valerium Flaccum I, 15. [“X, 307” recte X, 306]

494. _Mox_, non _Moxque_, Col.

Turbatos una properans consumere peste Conripit æratam jam dudum in bella bipennem, Deposito clipeo mutatus tela, Sychæus. 500

499. _æratam_, ære præfixam, _in bella_, ad belli usum, ut _ærata securis_, ap. Virg. Æn. XI, 656. Ita et interpretatur V.D. in _Allgem. Lit. Zeit._ a. 1796, N. 139.

498. _una peste_ Col. Parm. Med. Vulgo _ima p._, arbore ab imo excisa, Mars. 499. Vulgg. _in colla_, quod probat N. Heins. si auctore Gron. Obss. I, 13, _elatam_ refingatur pro _æratam_, quod adstruit ex Val. Fl. V, 614, ubi vid. Burm. _in colle_ ed. Basil. quod non displicebat Dausq. Utrumque, certe posterius, languet, nec verbis _jam dudum_ satis convenit; _in bella_ scripti, quod cum Modio recte, opinor, amplectuntur Dausq. Cell. Drak. et Lefeb. qui tamen male interpretatur: «_jamdudum_, h.e. statim corripit bipennem ex ære, (ut αὐχένα κόψας χαλκείῳ πελέκει dixit Apollon.) quam in, vel ad bella gerebat; ut _aqua in potum_, _panis in cibum_, _pecunia in bellum_, etc. Notus idiotismus et locus clarus, licet non intellectus Gronovio nec aliis.» Præstat Dausq. ratio: olim in usus belli præparatam; etsi vix dubito, quin poeta scripserit, _aptatam jamdudum in bella_, ad belli usum, non ad arbores cædendas, vel _ad rura factam_, ut VIII, 550; Ill. Ernesti simplicius putat dicere, omnem formulam instar epith. orn. elatam, pro bipenni bellica, _ærata_ securi Æn. XI, 656.

Incumbunt sociæ dextræ, magnoque fragore Pulsa gemit, crebris subcumbens ictibus, arbos. Fluctuat infelix concusso stipite turba; Ceu Zephyrus quatit antiquos ubi flamine lucos, Fronde super tremuli vix tota cacuminis hærens 505 Jactatur, nido pariter nutante, volucris. Procubuit tandem multa devicta securi Subfugium infelix miseris, et inhospita quercus, Elisitque virum spatiosa membra ruina.

501 sqq. Silio ante oculos fuisse videtur locus Virg. Æn. II, 626 sq., cujus tamen pulchritudinem non adsecutus est. Verba _vix tota hærens_ et _nido pariter nutante_ argute ac frigide dicta notat Ill. Ernesti. 504 sqq. Conf. Virg. Ge. II, 209. 508. _inhospita quercus_, quæ parum tutum præbuit refugium.

505. _Fronte_ Col. prob. Modio. 506. _Jactatur_, non _Luctatur_, Col. _nutante_ id. et Ox. ut ap. Lucan. I, 141; Stat. Th. IX, 535; Sen. Thyest. 464 et 654, quos laudat N. Heins. _mutante_ R. 2. Vulgo _luctante_. 509. Ita Colon. et ed. Veneta Marsi prior, ut altera in comment. ejus; _virum s. magna r._ Ox. et Put. vulgo _viros s. magna ruina_.

Inde aliæ cladum facies: contermina cædis 510 Conlucet, rapidoque involvitur æsculus igni. Jamque inter frondes, arenti robore gliscens Verticibus sævis, torquet Vulcanus anhelos Cum fervore globos flammarum, et culmina torret. Nec tela interea cessant: semiusta gementum, 515 Atque amplexa cadunt ardentes corpora ramos.

510. Imitat. Virg. Georg. II, 303 sq. --_cladum_ vid. ad I, 41. --_facies_ vid. ad IV, 591. 513. _Verticibus_, ut II, 631.

510. _cædi_ recte forsan ex ed. Veneta a. 1483, recepit Lefeb. _tædis_ vel invitis membranis scribendum credebant N. Heins. et Casaub. ad marg. ed. Gryph. Vocem _conterminus_ cum secundo casu junxit, citatus a Draken. Apul. Met. VI, p. 118 et 120, ed. Pricæi, vel p. 178 et 180, ed. Elmenh. Sed _cæsis_ neminem conjecisse, merito miratur Cl. Ernesti. 513. _Vorticibus_ Med. et al. vid. ad II, 631, et not. ad III, 475. 514. _lumina torret_ duo scripti cum R. 3, Parm. Med. _robora t._ Veneta prior. 515. _semusta_ Drak. et Lefeb. Sed. vid. ad III, 16.

Hæc inter miseranda virum certamina consul Ecce aderat, volvens iram exitiumque Sychæo. At juvenis dubio tantæ discrimine pugnæ Occupat eventum telo tentare priorem; 520 Cui medio leviter clipeo stetit æris in ora Cuspis, et obpositas vetita est tramittere crates.

518. _volvens_, moliens, machinans; (vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 9, et 23.) vel volvens animo, pectore, _volutans_; vid. Ind. et conf. sup. v. 369. _Bellum adversus nos volverat_ dixit Tac. Ann. III, 38. 520. _Occupat_, etc. φθάνει πλήξας monente Heyn. ad Virg. Æn. XII, 300. 521. _æris ora_, ἄντυξ, ἴτυς χάλκειος. Conf. Hom. Iliad. υ, 275, et sup. IV, 290 seq. 522. _vetita est_, non potuit. --_crates_ ut ap. Virg. Æn. VII, 633. Conf. Intpp. ad Val. Fl. III, 199. --Cito tentat prius mortem Flaminio inferre telo; _Cui_ Sychæo, h.e. cujus cuspis stetit in Flaminii _clipeo medio_, _in ora_, in summa superficie _æris_, et non potuit _tramittere crates_, æris laminas; Lenz.

519. _dubio_ omnes scripti et editi ante Marsum, qui primus _subito_ dedit. 520. _eventu_ Parm. _priori_ malebat N. Heins.

Sed non et consul misso concredere telo Fortunam optatæ cædis parat, ac latus ense Haurit; nec crudæ tardarunt tegmina parmæ. 525 Labitur infelix, atque adpetit ore cruento Tellurem exspirans: tum, diffundente per artus Frigore se Stygio, manantem in viscera mortem Adcipit, et longo componit lumina somno.

525. _Haurit latus ense_; vid. ad I, 392. --_crudæ_, e crudo corio. 526. _adpetit ore cruento Tellurem expirans_, ut alias _morsu adprendere_, _mordere_, _mandere humum_, ὀδὰξ λάζεσθαι, seu ἑλεῖν οὖδας, vel γαῖαν Hom. Iliad. β, 418, (ubi vid. Kœppen) λ, 748, al. Conf. Heins. et Drak. ad h.l. et IX, 383; XVII, 264; Heyne in V.L. ad Virg. Æn. X, 489; Jani et Lamb. ad Hor. Od. II, vii, 12. 527. Cf. Virg. Æn. X, 745, 746. 528. _manantem in viscera mortem_, conf. Virg. Cir. vers. 182. 529. _componit_, claudit, ut ap. Val. Flacc. VII, 247, et inf. VII, 204; X, 343. --_longo somno_ vid. ad II, 574.

524. _at_ emend. Dausq. et Barth. Adv. V, 15; quod præter Cell. tacitus recepit Lef. 526. _appetit_ Col. et Put. cum ed. Veneta a. 1483. Vulg. _oppetit_ tuetur Lef. et exponit: facie ob terram prona, hanc ore mordet. Male! v. not.

Atque ea dum variis permixtus tristia Mavors 530 Casibus alternat, jam castris Mago relictis, Jam Libyæ ductor properantia signa citato Raptabant cursu, et cessata reponere avebant Tempora cæde virum, ac multo pensare cruore. It globus intorquens nigranti turbine nubem 535 Pulveris, et surgit sublatis campus arenis, Quaque ferens gressum flectit vestigia ductor, Undanti circum tempestas acta procella Volvitur, atque altos operit caligine montes.

533. _Raptabant_, cf. ad IV, 218. --_reponere_, ut _pensare_, restituere tanto majore strage, ut X, 487, et al. vid. Drak. _cessata_, intermissa a cæde. 534. _pensare_, ut I, 534. 535. Omnia in majus auxit. Cf. Virg. Æn. IX, 33. --_nubem pulveris_ cf. ad I, 311, et II, 174. 536. _campus_, propr. pulvis e campo. 538. _Undanti procella_, ut _pulveris nube_, qui _undare_ dicitur, ut flamma sup. II, 631; στροφάλιγγι κονίης.

533. _Raptabant_, non _Raptabat_, scripti et R. 2; _havebant_ Col. _habebant_ Ox. et Put.

Obcubuere femur Fontanus, Buta canorum 540 Transfixi guttur, pressoque e vulnere cuspis Prospexit terga: hunc tristes luxere Fregellæ Multiplicem proavis, hunc mater Anagnia flevit.

541. Cuspis inpressæ sagittæ a tergo exstabat. Conf. I, 383, 397; II, 120. 542. Similia loca, ubi silvis, mari, terræ aliisque rebus inanimatis tristitia luctusque tribuitur, VI, 284; XIV, 513 sq. et alia laudant Drak. h.l. Cerda ad Virg. Æneid. VII, 759; Schwebel ad Bion. I, 32, et Ill. Harles. Anthol. Gr. poet. p. 111. Conf. ad I, 49, et III, 463. --_Fregellæ_, Volscorum urbs in Latio ad ripam Liris, quum a Romanis defecisset, diruta; vid. Strab. V, p. 164; Liv. VIII, 22; IX, 12. 543. _Anagnia_, hod. _Anagni_, princeps Hernicorum urbs; vid. Cluver. Ital. ant. p. 981, et Heyne ad Virg. Æn. VII, 684. --_Multiplicem proavis_ comparant Vellei. II, 105.

540. _femur_ scripti et edd. antt. Vulg. _simul_ primus edidit Nicander, vel potius, teste Lef. Benessa. _Buta_ e scriptis recepere Cell. Drak. Lef. _Butes_ memoratur Virg. Æn. V, 372, et alius Æn. IX, 647; XI, 691; _Bura_ R. 3; _Butta_ plurimæ ex. priscis edd. Vulgo _Bucca_. Sed _Buca_ Marsus et Martinus Herbip. probb. Dausq. N. Heins. et Draken. quoniam _Buca_ cognomen Æmiliæ gentis, et urbs Italiæ, de qua vid. ad VIII, 564. 542. _luxere_, non _misere_ Col. et Oxon. cum R. 2; vid. not.

Haud dispar fortuna tibi, Lævine; sed auso Non eadem: neque enim Tyrio concurrere regi 545 Tentas; sed lectus par ad certamen Ithemon, (Autololum moderator erat) quem poplite cæso Dum spolias, gravis inmiti cum turbine costas Fraxinus inrupit, conlapsaque membra sub ictu Hoste superfuso subita cecidere ruina. 550

548. _inmiticum turbine_, sævo, magno cum impetu. 550. _Hoste superfuso_, super te cadente: nam, dum Ithemonem, poplitibus semet excipientem, nec tamen toto jam corpore prolapsum, spoliat, hasta Hannibalis ictus concidit, hoste superfuso. Ill. Ernesti explicat: tibi, Lævine, super hostem fuso, seu cadenti. Sed tum _hosti superfuso_, vel _hostem super fuso_ dicendum erat.

546. _Ithemon_, non _Hiremon_, Col. _Irhemon_ R. 2. Comma et parenthesin tacite delevit Lefeb. 548. _spoliat_ scripti. 549. _irrupit_, non _irrumpit_, scripti.

Nec Sidicina cohors defit. Viridasius armat Mille viros, nulli victus vel ponere castra, Vel junxisse ratem, duroque resolvere muros Ariete, et in turrim subitos inmittere pontes.

551. _Sidicini_ incolehant _Teanum Sidicinum_, coloniam et opp. Campaniæ, (nunc _Teano_, seu _Tiano_) _a Teano Apulo_ diversum. Cf. VIII, 511; XI, 176; XII, 524; Strab. V, p. 248, al. 237. --_armat_, ducit armatos. 552. _nulli victus_, secundus, a nullo superatus, _ponere_, in arte ponendi, etc. Conf. VI, 142; VII, 223. 553. _ratem_ Dausq. adcipit de jungendis navibus, ut turres, sambucæ, similesque machinæ inponantur: melius N. Heins. et Drak. de ponte ex ratibus _juncto_ ad flumina transeunda, de quo vid. Lips. Poliorc. II, 5. 554. De ejusmodi ponte, seu exostra vid. Veget. de re mil. IV, 17 et 21; Lips. l.c. II, 4, et Hard. ad Plin. VII, 45.

551. _Viriasius_ Col. et R. 2. 552. _nulli victus_ Col. quod et placebat Dausq. qui vulgatum _n. melius_ explicabat: nulli melius fuit, magis profuit.

Quem postquam Libyæ ductor virtute feroci 555 Exsultare videt (namque illi vulnere præceps Terga dabat levibus diffisus Arauricus armis); Acrius hoc pulchro Mavorte adcensus in iram, Et dignum sese ratus in certamina sævo Comminus ire viro, referenti e corpore telum 560 Advolat, et fodiens pectus, «Laudande laborum, Quisquis es, haud alia decuit te obcumbere dextra.

556. _Exsultare_, γαυριᾷν. 560. _referenti_, Viridasio evellenti e _corpore_ Araurici fugientis _telum_, quo eum vulneraverat. 561. Cf. Virg. Æn. X, 825 sq. et sup. ad I, 398. --_Laudande laborum_ χάριν, ἕνεκα, h.e. ob res præclare gestas, πόνον μάχης, ut VII, 28, al.

557. _Arauricus_ Col. cum R. 3, Parm. Med. _Araucus_ Put. In aliis _Avaricus_ et _Auraricus_; vid. ad III, 403. 559. _certamina_, non _certamine_, duo scripti et R. 2. 560. _referens_ scil. Hannibal, male et invitis libris, neque admonitis quidem lectoribus, edidit Lefeb.

Ad manes leti perfer decus: Itala gentis Ni tibi origo foret, vita donatus abires.» Hinc Fadum petit, et veterem bellare Labicum, 565 Cui Siculis quondam terris congressus Hamilcar Clarum spectato dederat certamine nomen. Inmemor annorum, seniumque oblitus, in arma Ille quidem cruda mente, et viridissimus iræ Ibat; sed vani frigentem in Marte senectam 570 Prodebant ictus: stipula crepitabat inani Ignis iners, cassamque dabat sine robore flammam.

563. _leti decus_, quia manu mea peris. 565. _Labicum_, nomen ductum ab urbe, de qua vid. ad VIII, 366. --_veterem bellare_, ut VI, 616. Cf. ad IV, 530. 567. _spectato_, singulari et insigni. 569 sq. Mente quidem juvenili, sed corpore et viribus senilibus; Drak. qui _crudos_ dici fere juvenes et puellas, nuptiis nondum maturas, monet; vid. ad I, 187, 405, et conf. Virg. Æn. V, 394 seq. VI, 304; IX, 610 sq. 571. _Prodebant_, indicabant, ut X, 116, nisi malis destituebant, et ita periculo, ab hoste inminenti, objiciebant; vid. ad II, 247. 572. Imitat. Virg. Ge. III, 99. --_iners_, languidus. Cf. ad VII, 629. --_cassam_, vid. Heins. ad Ovid. Fast. VI, 406, et Rem. Am. v. 446. --_robore_, viribus; ut acer ejus animus sine corporis robore.

565. _Fadium_ malebat N. Heins. quod tacitus recepit Lefeb.

Quem postquam adcepit patrio monstrante superbus Armigero Pœnum ductor, «Certamina primæ Hic lue nunc, inquit, pugnæ: te notus Hamilcar 575 Hac trahit ad manes dextra.» Tum librat ab aure Intorquens jaculum, et versantem in vulnere sese Transigit: extracta fœdavit cuspide sanguis Canitiem, ac longos finivit morte labores.

573. _adcepit_ forte pro excepit, scilicet occurrentem; an, ut κατέλαβε, invenit, seu invasit? Lef. interpretatur, animadvertit, quod vellem exemplis firmasset. --_patrio_ Hamilcaris, quocum b. Punico I, pugnasse fingitur v. 566, 567, quæ _prima_ ejus _pugna_ fuit. 576. _librat ab aure_, etc. Maronianum Æneid. IX, 417, ubi vid. Cerda. 577. _versantem in vulnere sese_ ex eodem Virg, Æn. XI, 669, ubi vid. Heyne in V.L. --_versantem_, quum jaculo jam transactus esset, quod video jam monuisse Ill. Ernesti.

573. _aspexit_ conj. Burm. _accessit_, vel _agnovit_ Drak. Posses etiam _excepit_, ut ap. Virg. Æn. III, 332 et al. 578. _exacta_ Tell.

Nec minus Herminium primis obtruncat in armis, 580 Adsuetum, Trasymene, tuos prædantibus hamis Exhaurire lacus, patriæque alimenta senectæ Ducere suspenso per stagna jacentia lino.

580. _primis in armis_, vid. Heins. ad Ovid. Met. VIII, 313, et A. A. I, 181. Conf. ad IV, 167. 582. Plurimum hoc ad miserationem lectoris movendam valet. --_alimenta ducere_, victum quærere. 583. _stagna_ bene et apte _jacentia_ dicuntur: nam in tranquillo mari facilius libentiusque piscaberis, quam in turbido.

583. _jacentia_, non _latentia_, Col. h.e. tranquilla, non commota, ut locis, a N. Heins. adscriptis, Lucan. I, 261; III, 524; V, 434, 443; Val. Fl. III, 731; VI, 211; Stat. Silv. II, ii, 29, 74, et Theb. VII, 87; Martial. V, 1; _cubat unda_, Grat. Cyneg. 434; _stagna sedent_, et al. Epitheton tamen h.l. languet, et præstiterit _patentia_ h.e. late extenta, vel _virentia_. 584. _exanimum_ Parm. sed sono minus grato; conf. VV. DD. ad Virg. Æ. I, 484; IV, 8; IX, 444, 451; X, 496.

Interea exanimem mæsti super arma Sychæum Portabant Pœni, corpusque in castra ferebant. 585 Quos ubi conspexit tristi clamore ruentes Ductor, præsago percussus pectora luctu, «Quinam, inquit, dolor, o socii, quemve ira Deorum Eripuit nobis? num te, dulcedine laudis Flagrantem et nimio primi Mavortis amore, 590 Atra, Sychæe, dies properato funere carpsit?»

584. Conf. Virg. Æn. X, 841 sq. (ubi vid. Cerda) et v. 506. Huc pertinere illud Laconicarum matrum, filiis clipeum tradentium, ἢ τὰν, ἢ ἐπὶ τὰν, notat Drak. 587. _percussus_, vid. ad II, 213, in V.L. --_præsago luctu_, ut ap. Virg. Æn. X, 843; ubi tamen de patre agitur, qui, conspectis militibus, cadaver cum gemitu portantibus, primum omnium filii mortem animo præsagit; sed quæ præcipue causa est, cur Hannibal confestim Sychæi necem suspicetur? Hinc ab Ill. Ernesti jam monitum video, Silium non tam rei naturam secutum, quam verba Maronis imitatum, et hinc ineptam illam H. interrogationem v. 589 sq. ortam esse. Non desunt tamen argumenta, quibus poeta defendi possit. Nam primum Sychæus inter reliquos duces eminebat. Deinde Hannibal ejus avunculus erat: (vid. III, 245 seq.) et in toto ejus exercitu nemo erat cujus jactura ac mors acerbiorem ei dolorem incutere poterat, si Magonem exceperis, qui tamen nunc demum in aciem cum fratre redierat. 591. _carpsit_, abstulit. Propr. vita carpitur, h.e. sensim consumitur. Cf. XIII, 627, et ad II, 458.

588. _quemve_ Col. quod et conj. Dausq. Vulgo _quæve_. Modius suspic. _quæ te_.

Utque, dato gemitu, lacrimæ adsensere ferentum, Et dictus pariter cædis mærentibus auctor; «Cerno, ait, adverso pulchrum sub pectore vulnus Cuspidis Iliacæ: dignus Carthagine, dignus 595 Hasdrubale ad manes ibis; nec te optima mater Dissimilem lugebit avis, Stygiave sub umbra Degenerem cernens noster vitabit Hamilcar.

592. _lacrimæ_, non verba: vox enim deficit eos, qui dolori subcumbunt, et _curæ leves loquuntur_, _ingentes stupent_, ut utar verbis Sen. Hippol. 604. Cf. Clark. ad Hom. Od. κ, 246. 594. Viri fortis est, hostem semper adversum spectare, adeoque _adverso_, non _averso_ ab hostibus corpore, hoc est, pectore, non in tergo, ut fugientes solent, vulnerari. Cf. IV, 194, et mox v. 639, 642, 669 sq. (ubi v. Dausq.) IX, 368 seq. X, 7; Ovid. Fastor. II, 211; Intpp. ad Curt. III, ii, 9; Klotz. ad Tyrt. II, xix, 20; Gell. II, 11; Virg. Æn. XI, 55; Plin. VII, 28, et inpr. Hom. Iliad. ν, 288 sq. ρ, 166 sqq. 595. _Iliacæ_, Romanæ. 596. _Hasdrubale_ patre tuo, (vid. III, 246) _avis_, avo Hamilcare. 598. _Degenerem_ conf. Virg. Æn. II, 549.

592. _Utque_ scripti et priscæ edd. ante Marsum, qui primus edidit _Atque_, quod Dausq. et Cell. interpretantur _continuo_, _statim_; de qua particulæ vi cf. Gronov. ad Liv. XXVI, 39; Duker. et Drak. ad Liv. XXVII, 21; Davis. ad Cic. Legg. II, 4; Burm. et Heyne ad Virg. Ge. I, 203, et Æn. VI, 162; conf. sup. not. ad II, 134.

At mihi Flaminius, tam mæsti causa doloris, Morte sua minuet luctus: hæc pompa sequetur 600 Exsequias, seroque emtum volet inpia Roma, Non violasse mei corpus mucrone Sychæi.»

600. Elegantissime: ut enim pompa sequitur defunctum, ita Flaminius Sychæo submittetur, Schmid. qui tamen non omnem sententiæ vim adsecutus videtur: nam _pompa_ eo spectat, quod Flaminius Romanorum Dux et Consul est, cujus morte Sychæum ulcisci parat. 601. Imitat. Virg. Æn. X, 503; Conf. X, 287. --_emtum_ scilicet magni, seu magno pretio (vid. ad IV, 754); quod absolute ita dictum haud reperire memini. --_sero_, frustra; vid. Broukh. et Heyne ad Tibull. I, viii, 41 --_volet_, optabit, scilicet propter magnas, quas nunc ab illis expetam, pœnas. Cf. loca similia VII, 620; (ubi vid. Drak.) IX, 372; X, 287; Virg. Æ. V, 230; Claud. R. P. III, 194. --_pompa_, funus Flaminii in pompa ferendum; _seroque volet emtum_, velit Roma quovis pretio infectam facere posse Sychæi cædem; Lenz. 602. _violasse_, ut _lædere_, et hinc _inviolabilis_, et _inlæsus_; vid. Ind. et Draken. ad X, 261; XV, 764, et XVI, 111.

599. _Fit_ pro _At_, Put. unde _Sic_ reposuit Lef. ut sit pro utinam, de quo vid. ad II, 301. Idem _minuat_ ex Col. Put. et R. 2; recepit. Sed quis non videt locum ita languere? 601. _careque emtum_ pro _seroque e._ recte, opinor, conj. Schrader in Obss. p. 27, 28, ubi monet, illud _emtum_ sic nude non poni, sed solemnia verba esse _emere care_, (ut ap. Hor. Ep. II, i, 238) _magno_, _parvo_, _minimo_, _morte_, (v. Drak.) literasque _s_ et _c_ millies a librariis permisceri, vel ultimam præcedentis vocis literam, adhærentem initio sequentis sic exaratæ _cr_, causam vitii fuisse.

Sic memorans torquet fumantem ex ore vaporem, Iraque anhelatum proturbat pectore murmur, Ut multo adcensis fervore exuberat undis, 605 Clausus ubi exusto liquor indignatur aheno.

603. Silio præivit Virg. Æn. VII, 462 seq. ubi vid. Heyne. 605. _adcensis_, calefactis, ut _adolere_, Drak. qui laudat Gronov. ad Sen. Med. 666. Weitz. spicil. ad auctor. Moreti v. 39, et Noris. Cenot. Pis. III, 5, p. 393. 606. _indignatur_, ut ap. Virg. Ge. II, 162, et Æ. VIII, 728.

603. _Hæc memorans_ tacite scripsit Lefeb. 606. Vulgg. _aheno_; conf. Gell. II, 3; Intpp. Virg. Æ. II, 470, et Hor. Od. I, xxxiii, 11.

Tum præceps ruit in medios, solumque fatigat Flaminium incessens. Nec dicto segnius ille Bella capessebat, propiorque insurgere Mavors Cœperat, et campo junctus jam stabat uterque; 610 Quum subitus per saxa fragor, motique repente (Horrendum) colles, et summa cacumina totis Intremuere jugis: nutant in vertice silvæ Pinifero, fractæque ruunt super agmina rupes.

607. _fatigat incessens_, probris sæpius vexat, more heroum, et ad pugnam singularem provocat. Conf. ad I, 63. Lefeb. exponit fatigat se, incessens, invadens F. solum. 608. _Nec dicto segnius_, ut ἐμμαπέως ap. Hom. Iliad. ε, 836, et _dicto citius_ ap. Virg. Æn. I, 142, ubi vid. Heyne. 609. _propior insurgere Mavors_, ut supra v. 442, ubi vid. not. 611 seqq. Jam duces utrimque in singulare certamen descendunt, quod animum lectoris magna exspectatione suspendit. Hunc nodum poeta solvit terræ motu, de quo vid. Liv. XXII, 5; Cic. de Div. I, 35, Flor. II, 6; Plin. II, 84; Plut. in Fabio, et Heyne Opuscul. Acad. Vol. III, p. 259.

607. _medios_, non _medium_, Col. Tell. R. 2; _solumque_ Col. et Oxon. quod ex Virg. Æn. XI, 220, et XII, 466, petitum putabant Barth. et Drak. Vulgatam lect. _cælumque_ defendit Dausq. et explicat: querelis et minis auras implet. Ortam potius crediderim ex loco Maronis Æn. I, 280, margini adscripto. 608. _dicto_, non _dictu_, omnes libri prisci ante Wolfii Basil. prob. Dausq.

Inmugit penitus convulsis ima cavernis 615 Dissiliens tellus, nec parvos rumpit hiatus; Atque umbras late Stygias inmensa vorago Faucibus ostendit patulis, Manesque profundi Antiquum expavere diem. Lacus ater, in altos Sublatus montes et sede excussus avita, 620 Lavit Tyrrhenas ignota adspergine silvas.

617 seq. Præivit Virg. Æ. VIII, 243 sq. ubi vid. Cerda et Heyne. Conf. Ovid. Met. II, 260 sq. V, 356 sq. quosque Drak. et Lefeb. comparant, Lucret. VI, 575, 599; Stat. Th. VIII, 31, 80; Petron. c. 122, et Claud. R. P. II, 193 seq. 619. _Antiquum_, quem olim viderant, quum in vivis essent. --_Lacus ater_, turbidus, vel sanguine infectus. 621. _Tyrrhenas silvas_ montes Cortonenses in Etruria. Cf. ad IV, 719. --_ignota_, insolita.

615. _concussis cavernis_ conj. Schmid.

Jamque eadem populos magnorumque oppida regum Tempestas et dira lues stravitque tulitque. Ac super hæc reflui pugnarunt montibus amnes, Et retro fluctus torsit mare. Monte relicto 625 Apenninicolæ fugere ad litora Fauni.

623. _stravitque tulitque_, ut _rapiunt feruntque_ dixit Virg. Æn. II, 374; ubi vid. Cerda et Heyne. 624. _reflui montibus_, ad montes, unde oriuntur, ut _relabi montibus_ apud Hor. Od. I, xxix, 11.

624. _refugi_ tacite, et contra omnes libros reposuit Lefeb. Voces _pugnare_ et _mons_ mox iterantur, unde saltem _fontibus_ legendum putabat N. Heins. Non male, etsi displicet Schmidio, qui male _pugnarunt fontibus_ jungit, et vulgatam lect. exponit: retro fluentes amnes et insurgentes pugnant montibus obpositis.

Pugnabat tamen (heu belli vecordia!) miles, Jactatus titubante solo, tremebundaque tela, Subducta tellure ruens, torquebat in hostem, Donec pulsa vagos cursus ad litora vertit 630 Mentis inops, stagnisque inlata est Daunia pubes.

627 sq. Livius, Plin. aliique memorant, tantum fuisse ardorem animorum, ut nemo pugnantium hunc terræ motum senserit. 629. _Subducta_, subsidente. 630. Hæc fuga propr. non ante Flaminii mortem exorta; vid. Liv. XXII, 6, et Polyb. III, 84. 631. _Daunia pubes_ conf. ad IV, 502.

631. _illata est_ Col. Put. Tell. R. 2; ut IV, 596; XI, 245, et aliis locis, a N. Heins. adpositis; conf. Gronov. Obss. II, 8; _in alta_, vel _inalta est_ Oxon. Vulgo _latebat_, pro quo, ut solet, digladiatur Dausq.

Quis consul terga increpitans (nam turbine motæ Ablatis terræ inciderat) «Quid deinde, quid, oro, Restat, io, profugis? vos en ad mœnia Romæ Ducitis Hannibalem: vos in Tarpeia Tonantis 635 Tecta faces ferrumque datis. Sta, miles, et acres Disce ex me pugnas: vel, si pugnare negatum, Disce mori! dabit exemplum non vile futuris Flaminius, ne terga Libys, ne Cantaber umquam Consulis adspiciat: solus, si tanta libido 640 Est vobis rabiesque fugæ, tela omnia solus Pectore consumo, et moriens, fugiente per auras Hac anima, vestras revocabo ad prælia dextras.»

632 seq. Conf. Liv. XXII, 5. In ipsa oratione summa vis inest et gravitas. Nota Lefeb. hæc est: «Noluit Silius, ut ambo duces, præter historiæ fidem, _viritim_ inter se certarent; atque in eo patet poetæ ars ingeniosa.» --_terga_, fugam, ut ap. Ovid. A. A. I, 209; ubi _terga pectoribus_, h.e. virtuti obponuntur. 633. _inciderat_, obviam venerat, _turbine motæ terræ_ propter motum terræ; _Ablatis_ fuga, raptim fugientibus, φερομένοις, ut VI, 57, 257; (ubi Heins. et Drakenborch laudant Ovid. Metam. lib. I, 306; Valer. Flacc. III, 636, et Gronov. ad Livium XXXV, 11); X, 72, 280. Conf. Burmann. ad Val Fl. l.c. et Barth. ad Stat. Thebaid. X, 149. --_Ablatis_, qui se abstulerant, aufugerant, _inciderat turbine motæ terræ_ inlatus, jactatus est concussione terræ; Lenz. 634 sq. Cf. et verba Flaminii ap. Liv. liv. XXII, cap. 3. 638. _futuris_, ἀνθρώποισι ἐσσομένοισι Homer. Iliad. ζ, 358, et ἐπεσσομένοις γενοίμεθα πᾶσιν ἀοιδὴ Theocr. XII, 11; Dausq. 639, 641. Conf. ad v. 594. Repetitio voc. _solus_ magnam vim habet. 642. _consumo_, excipio, sustineo, ut præter me nemo feriatur, ut X, 129. --_tela omnia solus Pectore consumo_, pectore excipiendo omnia hostium tela consumam, id est faciam, ut hostes in me uno omnem telorum adparatum consumant; Lenz.

633. _Ablatus_ Col. et Tell. a m. pr. cum R. 2; quod recepit Lefeb. qui hæc notavit: «Drak. non magis quam alii capit. _Ablatus_ nempe Flaminius a pugna cum Hannibale, terræ motu, _in hos milites_ inciderat. Subintelligit hic poeta pronomen ut solet.» Sed vereor, ut multi sint, qui sapere virum doctum plus quam ceteros arbitrentur. 634. _jam_ pro _ïo_ conj. Dausq. cui fraudi fuisse suspicatur Draken. quod voc. _ïo_ lætantis semper et triumphantis esse crediderit, quum et invocantis sit, etiam in luctu, ut IV, 779, et ap. Ovid. Met. III, 713; conf. Tibull. II, iv, 6, et Heins. ad Ovid. l.c. et V, 625.

Dumque ea commemorat, densosque obit obvius hostes, Advolat ora ferus mentemque Ducarius: acri 645 Nomen erat gentile viro, fusisque catervis Boiorum quondam patriis, antiqua gerebat Vulnera barbaricæ mentis; noscensque superbi Victoris vultus, «Tune, inquit, maximus ille Boiorum terror? libet hoc cognoscere telo, 650 Corporis an tanti manet de vulnere sanguis. Nec vos pœniteat, populares, fortibus umbris Hoc mactare caput: nostros hic curribus egit Insistens victos alta ad Capitolia patres.

645 seq. Conf. Liv. XXII, 6. 646. _Nomen_ hoc, nimirum Ducarii, _acri viro erat gentile_, apud gentiles suos, Boios; et _gerebat vulnera barbaricæ mentis_, vulnus menti feroci per Flaminii victoriam inflictum; Lenz. [647.] _Boiorum_ conf. v. 107 sq. et ad IV, 704. --_antiqua gerebat vulnera_ ut ap. Virg. Æ. I, 36, et Lucret. I, 35. 651. Lefeb. putat, adludi ad ἰχὼρ Hom. Iliad. ε, 340, 416. 652. Cf. Liv. l.c. 654. Vid. ad IV, 704.

646. _fususque_ omnes scripti, quod recepit Lefeb. qui præterea tacite et invitis libris dedit _in patriis_, ut sententia h.l. sit: fusus etiam ipse inter catervas suorum fusas. 650. _licet_ Col. 653. _nostris hic curribus_ h.e. carpentis, Put. Tell. R. 2; Male! 654. _vinctos_ refinxit Lefeb. Non male, sed frustra.

Ultrix hora vocat.» Pariter tunc undique fusis 655 Obruitur telis, nimboque ruente per auras Contectus, nulli dextra jactare reliquit Flaminium cecidisse sua. Nec pugna peremto Ulterior ductore fuit: namque agmine denso Primores juvenum, læva ob discrimina Martis 660 Infensi Superis dextrisque, et cernere Pœnum Victorem plus morte rati, super ocius omnes Membra ducis stratosque artus certamine magno Telaque, corporaque, et non fausto Marte cruentas Injecere manus. Sic densi cædis acervo, 665 Ceu tumulo, texere virum. Tum, strage per undas, Per silvas sparsa, perque altam sanguine vallem, In medias fratre invectus comitante catervas Cæsorum juvenum Pœnus, «Quæ vulnera cernis? Quas mortes? inquit: premit omnis dextera ferrum, 670 Armatusque jacet servans certamina miles.

655 sq. Polyb. III, 84. Flaminium προσπεσόντες τινὲς τῶν Κελτῶν ἀπέκτειναν. Ducarius ipse Consulem occidit, teste Liv. XXII, 6, unde poetam vero decorum anteposuisse, putabat Cell. --_Ultrix hora vocat_ ut fere ap. Virg. Æ. II, 668. --_fusis_ et _nimbo_ vid. ad I, 267 et 311. 657. Non passus est gloriari quemquam, h.e. nemo gloriari potuit, Flaminium sua manu periisse. Virg. Æn. XII, 322; cf. Mars. 659, 663. Hinc Flaminii corpus non invenit Hannibal; vid. Livius XXII, 7; Plut. in Flam. et Fab. 664. _corpora_ sua. --_cædis acervo_, magna super et cum eo occisorum copia. 665. Egregia laus virtutis Romanorum, cujus signa, in mortuis quoque conspicua, Hannibal cum Magone admiratur, militibusque suis commendat. Bene comparant loca simil. Flor. I, xviii, 17, et Eutrop. II, 6, extr. 669. _Quæ vulnera?_ scilicet adversa. Cf. ad v. 594. 671. _servans certamina_, vultum trucem pugnantiumque habitum in ipsa morte retinens.

657. _Confectus_ conj. Burm., ut aliqua certe mortis Flaminii mentio fiat; _relinquit_ Puteol. et R. 2. 660. _læva ob discrimina Martis_, non _sæva ad d. M._, Colon. _lævi_, h.e. adversi (ut _Mars sinister_ I, 8) malebat N. Heins. h.l. et XII, 208; quod merito placuisse videtur Drak. 665. _Sic_ de mendo suspectum Cl. Ernesti, nescio quare. _densæ cædis_ conj. N. Heins. et v. 671, _Armatique_.

Hos, en, hos obitus nostræ spectate cohortes! Fronte minæ durant, et stant in vultibus iræ. Et vereor, ne, quæ tanta creat indole tellus Magnanimos fecunda viros, huic fata dicarint 675 Imperium, atque ipsis devincat cladibus orbem.»

673. _Fronte minæ durant_, ut XIII, 733, ubi Drak. comparat Sen. Œd. 618; Val. Fl. II, 21; Claud. de Rapt. Proserpinæ III, 340; et Flor. I, 18.

672. _Hostesne hos obitus?_ suspic. Dausq. 673. _perstant_, vel _restant_, frustra (vid. ad II, 639) emend. N. Heins. sed mox melius _Ut vereor!_ Lefeb. _En, vereor_ tacitus reposuit, ut passim; _exstant_ conj. Withof. 676. _ne vincat_ conj. N. Heins. Sed _devincere_, quod Lefeb. grave verbum videtur, pro simpl. _vincere_ accipit Draken. quo sensu centies occurrit.

Sic fatus cessit nocti, finemque dedere Cædibus infusæ subducto sole tenebræ.

678. _offusæ_ malebat N. Heins. ut XI, 271, Drak. voci exquisitiori substituentes vulgarem et tritam Lefeb. conf. V, 57. [“XI, 271” recte XI, 269]

* * * * * * * * *

Errata: Liber IV

17n. _Antiq. Aufsätzen_ [Auffätzen] 212n. II, 441, in V.L. [I, 441] 220n. Quint. Smyrn. [“S” incertum] 550n. nec tamen toto jam corpore prolapsum [prolabsum] 549. conlapsaque [conlabsaque] 594n. Hom. Iliad. ν, 288 sq. [Illiad.]

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER SEXTUS.

ARGUMENTUM.

Postero die, ubi primum inluxit, patet fœda hominum equorumque strages, et lacus cruore spumans cernitur; 1-13.

Inter semianimes Romanos duo in primis omnium oculos in se convertunt, Bruttius et Lævinus; quorum ille aquilam, quam in acie tulerat, in terram defodit, ut mortuus eum corpore tegat, Pœnisque ejus captæ gloriam subtrahat; hic ira in rabiem versus, dentibus mortuum hostem laniando exspirat; 14-53.

Dum Pœni his spectaculis oculos animumque pascunt, Romani, passim per agros et silvas omnemque Etruriam palati, trepide fuga salutem quærunt: ex quibus Serranus, M. Atilii Reguli filius, Perusiam noctu sine comite venit, ubi fessus itinere deversari statuit, et cæco ac mirifico casu fores casæ pulsat, in qua habitat Marus, qui Reguli miles et armiger fuerat. Is benigne eum hospitio excipit et vulnera fovet; 54-100.

Tum juvenem, de fœda suorum clade querentem, exhortatur ad animi magnitudinem et imitationem parentis, quem memorat in Africa ad Bagradam cum serpente magnitudinis portentosæ, et deinde cum Pœnis feliciter pugnasse; 101-302.

Sed postremo a Xanthippo, Spartanorum duce, per insidias captum esse; 303-345.

Et quum aliquot annis post a Pœnis, ut de pace, et si eam non posset impetrare, de captivis certe commutandis ageret, Romam missus esset, jurassetque se rediturum, utrumque negandi auctorem Patribus fuisse, et repudiatis amicorum conjugisque precibus, exquisita supplicia subire maluisse, quam fidem jurejurando hosti factam fallere; 346-551.

Interim Romæ ad primum nuncium cladis, ad Trasymenum lacum adceptæ; ingens trepidatio et tumultus oritur, matronæque in primis, vagæ per vias, quæ suorum exercitusque fortuna sit, obvios percunctantur; 552-573.

Una ex iis, Marcia, Reguli quondam conjux, nunc vidua, conspecto filio, quem Marus domum reduxerat, lætitia exsultat, Diisque gratias agit, quod hunc certe, licet vulneratum, sibi reddiderint, 574-589.

Patres autem, qui soli nihil, quod a dignitate sua abhorreat, committunt, de republ. consultant; et advocata populi concione adversus Hannibalem, qui a consilio Romam obpugnandi sæva tempestate, a Jove ipsi inmissa, deterretur, ejusdem Dei instinctu Dictator creatur Q. Fabius Maximus Cunctator, vir genere et nobilitate civitatis suæ facile princeps, qui singulari prudentia cautisque consiliis se parem Hannibali ducem præstat; 589-640.

Pœnus interea per Umbriam et agrum Picenum aliasque Italiæ regiones exercitum præda onustum ducit, et postremo castra in Campaniam movet, ubi templum Liternensium ejusque porticus, in quibus bellum Punicum primum in Carthaginis ignominiam tabulis expressum cernit, dirui jubet; 641-716.

* * *

Totus fere hic liber ad bellum Punicum I, spectat, cujus et brevis historia in fine adjicitur v. 653, 697. Nec reprehendendus est Silius in eo, quod hanc narrationem rerum, cum iis, quas tractat, arto nexu copulatarum, carmini suo intexuit: in quo potius non minus prudenter et cum judicio egisse videtur, quam Virgilius in excidio Trojæ exponendo. Scriptor historicus eam toti forte operi præmisisset: sed poeta quamvis opportunam occasionem, ad hanc rem sibi oblatam, amplecti; et lectores non solum ornatu, sed etiam variatione novoque rerum vel narrationis ordine delectare solet.

Quo vero judicio insertum dicemus episodium de Regulo v. 117, 551? Hoc enim, licet summa arte elaboratum, non modo nimis longum et ab ingenio, ad fastidium luxuriante, profectum, sed alieno quoque loco interpositum videri potest. Non desunt tamen argumenta, quæ si non ad laudandum, saltem ad excusandum poetæ institutum consiliumque plurimum valeant. Primum enim Regulus non rerum modo, in bello Punico I gestarum, maxima fuit pars et auctor, sed insigne etiam utriusque fortunæ exemplum, quique fractos Romanorum animos in primis ad bellum strenue persequendum confirmavit. Propterea Silius ex tota istius belli historia nullum facile argumentum seligere poterat, quod ad poeticam tractationem epicamque dignitatem et vim, quæ in elegantiore phantasmatum narrationisque forma cernitur, et in memorandis factis fatisque virorum, vel virtute, vel fortitudine et audacia conspicuorum versatur, magis adcommodatum esset; et ad animum legentis non tantum admiratione, voluptate et miseratione tenendum, sed etiam virtutis simul sensu imbuendum majorem vim haberet. Omnino autem hoc egregie et summorum poetarum exemplo fit ac more, ut aptissima ornatus materia, qua et oratio variari et lectoris animus non minus delectari quam moveri possit, manibus non dimittatur. Deinde hoc episodium per se quidem a rei summa alienum est; sed ex historia tamen prioris belli petitum: quam quum in carmen suum inferre apud animum constituisset poeta, facile phantasia ejus magnis hisce imaginibus, quæ ante animum obversabantur, tam fortiter feriri et tam vivide adfici poterat, ut paulo diutius iis indulgeret, et longius, quam par erat, a via deflecteret. Præterea non commodiori profecto tempore ab argumento primario ita quodammodo aberrare, et rerum varietate lectores delinire poterat, quam quum tres jam insigniores Romanorum clades memorasset, et non nisi quarta superesset; res vero ab Hannibale paulo ante pugnam Cannensem variis Italiæ locis gestæ minoris fere momenti essent, nec satis poeticum ornatum admitterent. His itaque silentio prorsus prætermissis, rem locumque, epica tractatione digniorem, adripuit, et, ne fastidium moveret continuata præliorum narratio, historia hac carmini inserta et cum ipso argumento ingeniose coagmentata varietatem sectatus est. Denique animus poetæ, delinitus venerandis ejusmodi priscæ virtutis imaginibus atque exemplis, quorum ætas sua inops erat, sæpe iis diutius inmorari solet; nec facile erit, qui id ægre ferat, quum nihil fere magis delectet. Romanorum certe lectorum animos præclara hæc antiquioris disciplinæ, virtutis morumque severitatis imago summa vi percusserit necesse est. Ceterum quod Maro, qui Reguli miles fuerat, narrantis partes adsignavit Silius, in eo consecutus est hoc commodi, ut tota narratio et majorem haberet fidem, quum res ab eo, qui ipse iis interfuit, exponantur, et magis etiam exornari atque amplificari posset, quia senes in suis potissimum, vel amicorum fatis factisque recensendis loquaces esse solent, quod, vel Nestoris exemplo intelligitur, cujus memoriam animo poetæ obversatam esse non inprobabili forte judicio suspicari possis.

Sed jam dudum videri possum opera inani in defendendo poetæ episodio defunctus esse, siquidem dimidia ejus pars, a v. 346, 551, commentitia est fabula, in qua itaque tantopere ornanda ingenii vires frustra consumsisse censendus sit. Quod si verum est, non tam Silius peccasse videtur, quam magnus ille historicorum numerus, quorum auctoritatem secutus est. Meminerimus quoque, nos in poeta legendo versari, cui, in famæ narrationisque diversitate et delectu, non minor fere delectationis ornatusque idonei ratio habenda est, quam summæ veritatis, ad quam singula exigat, modo ne ea, quæ narrat, vel a fide abhorreant, vel infirma auctoritate nitantur. Neutrum vero argumenta, a viris doctis adlata, mihi quidem persuaserunt. Hæc ceteris præivit Palmerius, qui Exercitatt. in auctores Græc. p. 151 sqq. tam ex miro scriptorum Rom. dissensu, quam ex Polybii silentio, et potissimum ex Diodori Fragm. lib. XXIV, p. 273 seq. ed. Vales. et T. II, p. 566, edit. Wesseling. ingeniose conjecit, Regulum omnino Romam a Carthaginiensibus non missum, et in captivitate morbo mortuum, totam vero illam de ejus supplicio narrationem confictam ab uxore ejus et vulgatam fuisse, ut hæc crudelitatem suam in Pœnos captivos, suæ filiorumque suorum custodiæ traditos, excusaret. In hanc sententiam discesserunt Gesn. in Chrestom. Cic. p. 547; Jani ad Horat. Od. III, v, 49; Wesseling. ad Diodor. l.c. Lefeb. ad Sil. VI, 539; J. Toland. in _Collection of several pieces_, Lond. 1726, T. II, p. 28 seq. Hofmannus, Lloid et Iselin in Lexicis suis, quique majori eandem eruditionis adparatu, nec tamen novis fere rationibus commendarunt, _Beaufort_ in fine Diss. _sur l’incertitude des cinq premiers siècles de l’histoire romaine, à Utrecht_, 1738, in-8vo, et Cl. Roos in Diss. de suppliciis, quibus Regulus Carthagine traditur interfectus, Giess. 1790, quæ inserta est Repertorio scholis publicis destinato (_Magazin für öffentl. Schulen, Bremen_ 1791) T. II, P. I, p. 50 sqq. ubi a p. 61, 71; ipso, quo hæc scribo, tempore adjiciendum curavi Epimetrum, et censuram hujus prolusionis. Quæ copiosius ibi disputavi, nunc summatim quidem, sed aliis additis, aliis emendatis, colligere liceat.

Primum quidem non diffiteor, Rom. scriptores non inter se tantum, sed a se quoque dissentire. Nam Cicero de Fin. II, 20; V, 27; Pis. c. 19, et Off. III, 27; Sen. de Prov.c. 3; Val. Max. IX, 2; ext. 1; Tudit. et Tubero ap. Gell. VI, 4; Silius VI, 539 seq. Aurel. Vict. de vir. ill. c. 40, et Zonar. Ann. T. I. Atilium resectis palpebris, vigiliis et inedia, Seneca l.c. et Epist. 98; Silius II, 343, 344 et 435; Flor. II, 2; in cruce, et denique Sen. de Prov.c. 3, de tranquill. animi c. 15, et Epist. 67; Cic. Pis. 19; Val. Max. IX, 2; ext. 1; Aurel. Vict. et Zonar. ll. cc. Silius VI, 539 seq. Oros. IV, 8; Augustin. de Civit. Dei I, 15; Appian. de reb. Pun. c. 4, et inpr. Exc. II, ex Lib. V, de reb. Sic. T. I, pag. 93, edit. Cl. Schweighäus. in arca angusta, seu machina lignea, ferreis clavis undique intus sic munita, ut stare cogeretur, vigiliis ac fatigari corporis laceratione, eum periisse memorant. Cf. Reimar. ad Dion. Cass. T. I, pag. 62, et Duker. ad Flor. II, 2. Sed nihil est, quod hoc dissensu offendamur, si Regulum variis exquisitisque tormentis excruciarunt Pœni, quod præter eos, quos modo laudavi, Horat. Od. III, v, 49; Cic. Parad. II, de Sen. c. 20, et pro Sext. c. 59; Liv. Epit. XVIII; Val. Max. I, i, 14; Eutrop. II, 14, ibique Pæan. et alii testantur. Res quoque aliqua omnino vera esse potest, quamvis inter testes, nuntios et scriptores discrepet; et fama eundo vires adquirere soleat. Mitior præterea et benignior interpretatio præferenda est odiosæ, et, quod æquitatis est, non temere quisquam repugnantiæ coarguendus. Diversas autem auctorum, quos citavi, narrationes facile inter se conciliari posse, jam dudum viderunt a Drak. inf. ad v. 539, laudati Lips. ad Senecæ ll. cc. Salmas. de Cruce Epist. II, p. 491, et Gronov. ad Sen. de Prov. c. 3. Posterior, cui Drak. et Cl. Roos suffragantur, non dubitat, quin veteres auctores ipsam illam machinam ligneam, ferreis clavis præfixam et supplicio Reguli comparatam, _crucem_ adpellaverint, quæ conjectura etiam Dausq. inf. ad v. 539, in mentem venit, sed a locis Silii II, 343 et 435, prorsus aliena videtur. Inepta certe est Dausq. nota: «Crux machina ipsa est, non crux immissa, non commissa: _pendet_ autem Regulus, non quode cruce pependerit; sed quia in alto mutabundus (forte nutabundus), aut propensione sua casum minitaretur, ut _pendentes e rupe capellæ_.» Ego potius Atilium, variis tormentis prius excarnificatum, vel in cruce obiisse cum Lipsio, vel post mortem, exempli et majoris ignominiæ causa, cruci subfixum esse, cum Salmas. crediderim.

Quod ad Diod. l.c. adtinet, tradit ille, uxorem Reguli, obitu mariti comperto, _Pœnorum incuria eum mortuum putasse_, et propterea filiis suis auctorem fuisse, ut Bostarem Hamilcaremque, captivos Carthag. duces, suæque custodiæ commissos, crudeliter tractarent. Hinc potius suspicari possis, Romanos amicosque Marciæ veram atrocis, quam Atilius obierit, mortis rationem ab ea occultasse, ne dolori prorsus subcumberet. Præterea mirum videri potest, captivos Pœnos et ipsos duces, Regulo adhuc vivente, mulieris et juvenum custodiæ traditos fuisse. Minus quis hærebit in loco Gellii VI, 4. «Tuditanus somno diu prohibitum Regulum, atque ita vita privatum refert; idque ubi Romæ cognitum est, nobilissimos Pœnorum captivos liberis Reguli a Senatu deditos... interiisse.» Vide etiam Plinium, lib. IX, cap. 33.

Superest, ut tertium argumentum, a Polybii silentio desumtum, paucis refellam. Primum ex XL libris, quos scripsit, non nisi quinque integri restant, eumque alio, qui periit, libro et loco de hac re egisse, ex ejus Fragm. IX, (καὶ οὔτε τὴν γυναῖκα ἐς λόγους ἐδέξατο, scilicet Regulus) et ex tota historiæ Polybianæ natura ac indole probabiliter colligere mihi videor. Nam Regulus jam A.U. 499, captus, sed demum post cladem, Pœnis A.U. 503, a Metello Cos. inlatam, anno eodem, vel seq. C. Atilio et L. Manlio Coss., Romam missus est, quod intelligitur tum ex Liv. Epit. XVIII, coll. cum init. Epit. XIX, tum ex Eutrop. II, 11; Oros. IV, 10; Zonara VIII, 15 et Dione Cass. Tom. I, p. 62; Exc. 149, ubi vid. Reimar., et Cl. Schweigh. ad Appian. T. III, pag. 189 sq. Polybius autem chronicam composuit historiam, et hanc Pœnorum legationem non modo hanc ob causam rebus a Regulo usque ad captivitatem gestis non adnectere, sed postea quoque justo loco et tempore eo facilius omittere potuit, quum prorsus inutilis fuerit, nec ad fortunam Pœnorum mitigandam, vel ad res mutandas quidquam habuerit momenti. Deinde sola fere prælia, in b. Punico I edita, solasque propemodum res, ab ipsis ducibus, et ne quidem ab omnibus, v.c. a L. Cornelio Scipione in Sardinia et ab aliis gestas, nunquam vero eorum fata, vel prospera, vel adversa, memorare solet; unde historiam quoque annorum ab V.C. 499, 503, quam paucissimis absolvit, et insignes honores, C. Duilio a S.P.Q.R. habitos, Bostaris Hamilcarisque tam captivitatem quam supplicia, et quot non alia? silentio prætermittit. Ad hæc, quæ dixi, confirmanda multum valent verba Polyb. I, 36: λέγεται δὲ καὶ ἕτερος ὑπὲρ τῆς ἀπαλλαγῆς τῆς Ξανθίππου λόγος, ὃν πειρασόμεθα διασαφεῖν, οἰκειότερον λαβόντες τοῦ παρόντος καιρόν. Cf inf. ad v. 680 seqq. et VII, 558. Præterea non facile quisquam, nisi præjudicata opinione imbutus, sibi persuadebit, solo Polybii silentio solaque Diodori auctoritate, quæ nec adeo magna est, nec vulgari quoque sententiæ adversatur, fidem tot scriptorum, qui ne inprobabilia quidem, nedum absurda commemorant, (Tudetani inprimis et Tuberonis, quorum alter cum M. Aquilio Consul et Polybii æqualis fuit; alter, cujus historia a Dionysio, Livio aliisque passim laudatur, belli civilis initio ex SCto Africam provinciam sortitus est, unde rem, de quo quæritur, ex Pœnorum non minus, quam Romanorum actis publicis cognoscere potuit) penitus labefactari, neminemque, vel eorum, vel Romanorum tunc temporis viventium, in veram rei rationem inquisivisse, sed omnes rumori plebis nugisque anilibus temere credidisse. Quam parum firma sunt argumenta, a silentio scriptorum petita! Et nonne eadem ratio ad fidem Diodori convellendam pertinet? Nam Bostaris Hamilcarisque et reliquorum, quæ Diodorus narrat, nec Polybius, nec quisquam alius mentionem facit. Denique ponamus, totam de Reguli supplicio narrationem esse fabulam, quam vel uxor ejus, vel, quod Cl. Roos suspicatur, ipsi Romani sint commenti. Num vero iidem finxerunt etiam, Atilium Romam venisse, et Carthaginem rediisse? id quod Tubero, Cicero et tot alii, ne Polybio quidem excepto, ut ex Frag. supra adlegato adparet, testantur, quodque non mirum videbitur ei, qui meminerit, qualis quantusque vir fuerit Regulus, et quam confidenter Pœni, eo Romanis reddito, captivorum commutationem mitioresque pacis conditiones sperare potuerint. Num et hoc in commentis numerandum est, cui tamen non magis Romani tum viventes fidem habere dubitaverint? cui nemo contradicere ausus sit? quum non clam ille et occulte in urbem venerit, sed frequenti curiæ interfuerit? Silices concoquere potest, qui ad hæc credenda pronum se esse profitetur. Quod si vero Regulus revera Romam profectus est, et non modo non censuit captivos redimendos, verum etiam dissuasit, adeoque summam unicamque hostium spem fefellit: crudelitas, quam Pœni in ipsum redeuntem, et vindicta, quam postea Romani in captivos hostium duces exercuisse dicuntur, quam maxime probabilis est. Ceterum qui propterea forte iter et legationem Atilii in dubium vocare sustinet, quod stulti sit hominis, ea suadere, quibus sibi ipse pestem machinetur, et ad exquisita potius supplicia redire, quam jurisjurandi religionem fallere, eum remitto ad Cic. Off. III, 26 seqq. et tempora respicere jubeo, quibus respublica Romana sanctissima fuit, et bonis exemplis ditissima.

Jam, Tartessiaco quos solverat æquore, Titan In noctem diffusus equos jungebat Eois Litoribus, primique novo Phaethonte retecti Seres lanigeris repetebant vellera lucis.

1. _Tartessiaco quos solverat æquore_ occidentali Oceano. Conf. X, 538, et ad III, 399. --_solverat_, _Titan_.... ut XII, 681. 3, 4. Sol prima luce salutabat _Seres_, extremi orientis populum, (in parte Schensi, seu Chensi, provinciæ Sinensis, cujus urbs Sera nunc Kantschu dicitur, de quo v. Ill. Bruns _in d. Handbuch d. alten Erdbeschr._ T. II, p. 267 seq.) qui _repetebant vellera_, sericum, ut depecterent foliis, de quo serici parandi modo vid. Dausq. ad h.l. et XIV, 664; Cerda et Heyne ad Virg. Georg. II, 121; Intpp. ad Claud. Cons. Olybr. et Probi v. 180 seq. et ad Val. Fl. VI, 699; Salmas. ad Solin. c. 63, et ad Tertull. Pall. p. 198 sq. 233 sq. Hard. ad Plin. VI, 17; XI, 23; XII, 11. Cf. V.L. --_Seres_ in occident. finibus Sinæ, _Tungut_, si fides habenda _Sprengel._ in _Gesch. d. geogr. Entdeck._ p. 126. --_lanigeris lucis_, δένδρα ἐριοφόρα ap. Theophr. H. P. IV, 9. Cf. Herodot. III, 106; Plin. XII, 10, et Claud. l.c.

2. _urgebat_ Ox. et Put. cum priscis edd. Sed _jungebat_ obponitur τῷ _solverat_. 3. _refecti_ conj. N. Heins. Ut vero nox terras tenebris, quasi _amictu_, _velis_, _peplo_, _palla tegere_, sic sol _retegere_ dicitur, quod Draken. illustrat locis Sil. V, 36; XII, 613; XV, 284; Stat. Th. II, 527; III, 416; V, 396; inpr. Virg. Æn. IV, 120; V, 65; Ovid. Met. VIII, 1; et Lucan. IV, 529; conf. Gronov. ad Liv. I, 57. 4. _relegebant_ emend. Burm. ut _legere vellera, fila, ramis_, etc. Sed minima mutatione _lanigeri r. v. luci_ legi posse, et de voce _repetere_ hoc sensu consulendum esse Gronov. Diatr. Stat. c. 34, monet Drak. Ego potius _pectebant_ scribendum esse olim putavi, et nunc idem editum video a Lefeb. qui in antiquis _petebant_ inveniri testatur, et hinc male _repetebant_ emendatum existimat, ne versus claudicaret. Conf. not. Nec tamen prorsus damnanda est lectio vulgata.

Et fœda ante oculos strages, propiusque patebat 5 Insani Mavortis opus: simul arma virique Ac mixtus sonipes, dextræque in vulnere, cæsi Hærentes hastis: passim clipeique, jubæque, Atque artus trunci capitum, fractusque jacebat Ossibus in duris ensis: nec cernere deerat 10 Frustra seminecum quærentia lumina cælum.

5. Cf. Liv. XXII, 6. Poeta autem ad hanc stragem transtulisse videtur, quæ idem Liv. XXII, 51; de Cannensi refert. Conf. ad v. 47. 6. _Insani Mavortis opus_ atrox bellum ejusque eventus. Cf. Virg. Æ. VIII, 516, ubi v. Heyne. 10. _nec cernere deerat_, ut al. _erat_, scilicet copia, seu facultas, licebat, ἦν h.e. ἐξῆν ἔτι ἰδεῖν, ut ap. Tibull. IV, i, 100. Cf. ad v. 488, et I, 163. 11. Cf. Virg. Æn. IV, 691, et ad II, 122.

5. _En_ iterum reposuit Lefeb. Non male, sed contra libros. _At_ vel _Stat_ malebat N. Heins. 7. _d. in pulvere cæsæ H. h._, quæ, etsi abscissæ, etiamnum hastas tenebant, emend. Burm. Non male, judice etiam Drak. conf. V, 670; XIII, 693; _in vulnere cæco_ conj. N. Heins. conf. not. ad V, 2; _dextræque in funere_ (in ipsa morte) _cæsæ_ confidenter edidit Lefeb. _dextræque in v.cæsi H. hostis_, h.e. manus abscissæ etiamnum telum tenentes in corpus hostile inpressum, conj. Cel. Ernesti. Vulgata forte lectio, si verba _dextr. in vulnere_, ut reliqua, quæ præcedunt et sequuntur, substantiva ad _jacebat_ retuleris, ferri potest; vel si distinctione post _vulnere_ sublata, verba sic junxeris, _cæsi h. hostis in vulnere d._, ut paulo durius id dictum sit pro, cæsorum dextræ hastarum loris, seu amentis inhærentes, inplicatæ. [“not. ad V, 2” recte V, 3] 8. _jubæque_, h.e. galeæ, Oxon. vel potius, teste Lefeb. tres scripti cum R. 1 et 2, quod et Dausq. placuit. Vulgo _tubæque_; cf. ad V, 166.

Tum spumans sanie lacus, et fluitantia summo Æternum tumulis orbata cadavera ponto.

13. Vid. ad I, 154; IV, 669, et V, 156.

14. _fuerat tota_ Col. unde _ruerat tota_ ingeniose corrig. N. Heins. quod recepit Lefeb. quum virtus fracta quidem fuerit, nec tamen tota ruerit; conf. ad XV, 739; _ruerat fracta_ multo elegantius foret, judicio Ill. Ernesti, quum fracta, h.e. adfecta fuerit virtus Romana, sed veluti se erexerit, non corruerit. [“ad XV, 739” recte 736: in Not.]

Nec tamen adversis fuerat fracta Itala virtus. Bruttius ingenti miserandæ cædis acervo, 15 Non æquum ostentans confosso corpore Martem, Extulerat vix triste caput, truncosque trahebat Per stragem, nervis interlabentibus, artus, Tenuis opum, non patre nitens linguave; sed asper

15. _Bruttius_ et Volscorum gente, et aquilifer Flaminii in bello, adversus Boios gesto, fuisse fingitur. 16. _non æquum_, non propitium sibi et Romanis. Conf. ad II, 364; III, 2, 260. 18. Proprie artus ipsi interlabuntur, nervis succisis, e v. 13; Ern. 19. _patre_, nobili genere. --_lingua_, arte dicendi. --_nitens_, clarus, inclitus. --_asper Ense_ cf. v. 480, et Heyne ad Virg. Æn. I, 14.

15. _Bruttius_, Col. Vulgo _Brutius_, ut Βρούτιοι, Βρύτιοι et Βρέτιοι in scriptis quibusdam Græcorum libris, prob. Cluver. Ital. aut. IV, 15, p. 1283; conf. VIII, 568; XI, 10. Sed Βρούττιοι et Βρουττία ap. Steph. Byz. qui ab hoc Calabriæ populo _Brettios_, Tyrrheniæ gentem, distinguit. Sic et ap. Gruter. p. 196, 199; Reines. Inscr. Cl. VI, 12, et in optimis codd. Livii aliorumque: Βρέττιοι et Βρεττία Polyb. IX, 7, et plerisque Græcis dicuntur; vid. inpr. Strab. VI, p. 176 al. 255, et Diodor. VI, 15, qui originem hujus nominis exponunt; Βρύττιοι ap. Appian. Hannib. c. 54; ubi vid. omnino Cl. Schweigh. T. III, p. 379 sq.

Ense, nec e Volsca quisquam vir gente redemit 20 Plus ævi, nec magnanima puer addere sese Pubescente gena castris optarat, et acri Flaminio spectatus erat, quum Celtica victor Obrueret bello Divis melioribus arma.

20. _redemit_, virtute sibi paravit. --_ævum_, αἰὼν, æternitas, immortalitas famæ. Ill. Ernesti opinatur, adolescentulum designari, tam strenue se gerentem, ac si provectus ætate miles esset, adeoque quod ætati desit, redimentem h.e. compensantem factis et virtute. 21, 22. Dura est et contorta interpretandi ratio, a Draken. proposita: puer magnanimus _nec_ h.e. nondum pubescente gena (ut _dorsum citatum_ h.e. equi citati, X, 469, et _duro lacte lupæ_ apud Propert. II, vii, 14; ubi vid. Broukh.) jam optarat, militiæ nomen dare, ad quod propter ætatem cogi non poterat. Gesner. in Thes. voc. _abdere_ et Lefeb. ad h.l. ex antea dictis τό _plus_ repetunt: nec puer pubescente gena magnanima plus optarat, etc. Videntur itaque et hi τό _magnanima_ κατ᾽ ἔννοιαν ad puerum retulisse: sed _plus_ h.l. pro _magis_ adcipi, grammatici minus concedent. 23, 24. Quum Flaminius Boios bello obprimeret, vid. ad IV, 704. --_melioribus_, benignioribus, magis propitiis, ut ap. Val. Fl. I, 675; II, 369; VI, 676, et Virg. Æn. XII, 179.

21. _magna anima_ ex emend. Dausq. recepit Cell. coll. vers. 40, et Horat. Od. I, xii, 37; _addere_ scripti et Parm. Vulgo _abdere_, quod proprie significat a se dare, ἀποδίδοσθαι, amovere, excludere, adeoque contr. τοῦ _addere_; vid. Heyn. ad Tibul. II, i, 82, et ad Virgil. Georg. lib. III, vers. 96; it. Gronov. de Pec. vet. IV, 8; p. 308; ubi _abdere sese castris_ interpretatur, exesse castris. Contra Dausq. tutius in castris agere et delitescere; _nec magnanimis puer addere sese P. g. c. cessarat_, vel _dubitarat_, vel _tardarat_, vel _vitarat_ conj. N. Heins. Levior forte medicina, _nec magnanimis puer abdere sese... optarat_. Oratio tamen lenior fere profluere videtur, si post _puer_ interpungatur, vel etiam verba, _nec e Volsca... puer_, parenthesi includantur. Tum _magna anima_, seu _magnæ animæ_, seu _magnanimus_ reponendum, et τό _addere_ e scriptis recipiendum. Sed præstat ingeniosa Ill. Ernesti emendatio: _nam magno animo_, vel _magni animi puer addere_, etc. ut ratio eorum, quæ præcedunt, reddatur. 22. _acri_, non _acer_, scripti.

Inde honor ac sacræ custodia Marte sub omni 25 Alitis; hinc causam nutrivit gloria leti. Namque necis certus, captæ prohibere nequiret Quum Pœnos aquilæ, postquam subsidere fata Viderat et magna pugnam inclinare ruina, Occulere interdum et terræ mandare parabat. 30 Sed, subitis victus telis, labentia membra Prostravit super, atque injecta morte tegebat.

25, 26. _Alitis sacræ_, aquilæ, quæ numinis instar ad aram in ejus honorem in principiis positam, coli, jurari et adorari solebat; vid. Dausq. ad v. 37, Lips. Mil. Rom. IV, 3 seq. V, 4, et ad Tac. Ann. I, 39; II, 17, Intpp. ad Stat. Th. X, 170 seq. --_Marte sub omni_ perpetua. --_gloria_ et honos, quem virtute sibi paraverat, _nutrivit_, ut alias _fovit_, _aluit_, h.e. servavit, e manibus hostium eripuit, et hoc pro, inpulit eum, ut religiosissime curaret ac custodiret, summa cura tueretur _causam leti_, aquilam, quæ mortis ipsi causa fuit, quoniam in prima acie signa in hostem feruntur, isque illa potissimum capere nititur. 27, 28. _prohibere aquilæ_, ut κωλύειν et εἴργειν τινὰ τινὸς, quod jam monitum video a N. Heins. et Drak. Similiter _defendere_ V, 490, ubi vid. not. --_subsidere_, recedere, vel eorum favorem decrescere, minui. 30. _interdum_, interea, Drak. conf. ad IV, 491. --_parabat_: nam morte puniebatur, qui signa amiserat. 32. _morte_, cadavere, vel se mortuo. Conf. Acc. ap. Non. 2, n. 328; Plin. XIV, 19; Prop. II, xiii, 22; Cic. Mil. 32, pr. coll. c. 13. Cf. V.L.

32. _injecta_ Col. Vulg. _illecta_ Barth. explicat, omnes in cædem suam illiciens tam forti facinore, et Cell. adpetens mortem, quæ nondum aderat proxime; _efficta morte_ conj. Burm. et _injecta mole_ scilicet corporis, N. Heins. Utrumque arridere potest; _infecta_, vel _inficta morte_ tentabat Lefeb. _illæta_ non nemo teste Dausq.

Verum ubi lux nocte e Stygia miseroque sopore Reddita, vicini de strage cadaveris hasta Erigitur, soloque vigens conamine late 35 Stagnantem cæde et facilem discedere terram Ense fodit, clausamque aquilæ infelicis adorans Effigiem, palmis languentibus æquat arenas. Supremus fessi tenues tum cessit in auras Halitus, et magnam misit sub Tartara mentem. 40

35. _Erigitur_, se ipsum erigit. 36. _Stagnantem cæde_ ut XII, 43. Proprie aqua stagnat. Cf. Gron. Diatr. Stat. c. 28. --_facilem discedere_ quia cæde stagnabat. --_discedere_ vid. Heins. ad Ovid. Fast. III, 371. 37. _clausam_ inclusam terræ, vel, Voss. judice, sacello, ἀετῷ, ὃς ἐστὶ νεὼς μικρὸς, ἐν ᾧ ἀετὸς χρυσοῦς ἐνίδρυται, teste Dione XL, p. 128. Prior ratio simplicior est et satis apta contextui. Neutra tamen Drak. satisfecit. Cf. V.L. 38. _æquat_, æquas, planas facit, ne tumulus sit indicio rei defossæ. 40. ἰφθίμον ψυχὴν ἄϊδι προΐαψε Il. α, 3. --_misit sub Tartara_ ut ap. Virg. Æn. IV, 243.

35. _vigens_, non _ingens_, Col. 37. _cassamque_, h.e. nil proficientem, quam nequidquam venerabatur, suspic. N. Heins. Possis et _flavamque_, h.e. auream.

Juxta cernere erat meritæ sibi poscere carmen Virtutis sacram rabiem. Lævinus ab alto Priverno, vitis Latiæ præsignis honore, Exanimum Nasamona Tyren super ipse jacebat Exanimis: non hasta viro, non ensis; in artis 45 Abstulerat Fors arma: tamen certamine nudo Invenit Marti telum dolor. Ore cruento Pugnatum, ferrique vicem dens præbuit iræ.

42. _Virtutis sacram rabiem_ vid. ad VII, 9. --_Lævinus_ conf. V, 544 seq. --_ab alto Priverno_ conf. ad I, 431, in V.L. 43. _Privernum_, Volscorum opp. in Latio, hod. _Piperno_, in colle situm, unde h.l. _altum_ dicitur, quod Dausq. male exponit antiquum, coll. Virg. Æn. XI, 540. --_vitis_ vel baculus e vite erat insigne centurionis Romani, (unde _Latia_) quo milites ob leviora delicta cædere solebat, quare _vitis_ pro ipso centurionatu ponitur. Cf. XII, 395, 465; Plin. XIV, 1, extr. Tac. Ann. I, 23; Liv. Epit. 57; Juven. VIII, 247; XIV, 193; Lucan. VI, 146; Casaub. ad Spartian. Hadrian. 10; Lips. Mil. Rom. V, et, quos Drak. ad XII, 395, laudat, Quintil. Decl. III, p. 43; Euseb. hist. eccles. VII, 15; P. Fabrum Sem. I, 17, et Ursin. famil. Rom. in gente Didia. 45. _artis_, scilicet rebus. Conf. ad V, 477. 46. _nudo_, sine armis. 47 seq. Comparant Liv. XXII, 51, extr. Val. Max. III, 2, ex. 2; Stat. Th. VIII, 760; ubi vid. Barth. Cf. ad v. 5. Sed quod Livius de Pœno tradit, Silius in Romanum transtulit, fœdamque scenam nimis ad vivum resecavit.

41. _meritæ_ Col. et Ox. Vulgatam _merito sibi_ defendit Lefeb. ut _merito_ scilicet Lævino poeta dixerit (hæc ejus verba sunt) mutatione regiminis ad nobilius genus; conf. not. ad V, 495. 42. _Lævinus_, non _Levinus_, Col. 43. _præsignis_ scripti, Med. et Martin. Herbip. non repugn. Dausq. Vulgo _persignis_, solenni aberratione, ex ταχυγράφων compendio scripturæ orta, cujus exempla dat Drak. 45. _Exanimus_ tacite reposuit Lef. Mox vulgg. _arctis_, vid. ad V, 477.

Jam laceræ nares, fœdataque lumina morsu, Jam truncum raptis caput auribus, ipsaque diris 50 Frons depasta modis, et sanguine abundat hiatus: Nec satias, donec mandentia linqueret ora Spiritus, et plenos rictus mors atra teneret.

51. _inundat_ maluerit N. Heins. col. Virg. Æn. X, 24. 52. _satias_ Oxon. conf. ad IV, 110; _satia_ Col. _satiat_ Put. R. 3; Med. _saties_, _satis est_, et _satis es_ in editis.

Talia dum præbet tristis miracula virtus, Diverso interea fugientes saucia turba 55 Jactantur casu, silvisque per avia cæcis Ablati furtim multo cum vulnere solos Per noctem metantur agros: sonus omnis et aura Exterrent, pennaque levi commota volucris. Non sopor, aut menti requies: agit asper acerba 60 Nunc Mago adtonitos, nunc arduus Hannibal hasta.

57. _Ablati_ cf. ad V, 633. 58, 59. Imitat. Virg. Æn. II, 728; ubi vid. Cerda. --_metari_, fuga peragrare, ut alias _metiri_. Conf. Sen. Hippol. 505, et sup. ad III, 339. [“III, 339” recte 338] 61. _arduus_, ut apud Virg. Æn. IX, 53.

Serranus, clarum nomen, tua, Regule, proles, Qui longum semper fama gliscente per ævum, Infidis servasse fidem memorabere Pœnis, Flore nitens primo, patriis heu! Punica bella 65 Auspiciis ingressus erat, miseramque parentem,

62. _Serranus_, h.e. M. Atilius Regulus, cujus patri idem nomen erat, vid. ad II, 8. 65, 66. _patriis Auspiciis_, æque infeliciter, ac pater, Cell. 680.

62. Gentis Atiliæ cognomen in numis et marmm. _Sarranus_ et _Saranus_ scribi, a devictis _Sarranis_, Tyriis, h.e. Pœnis, (vid. ad I, 72) vel potius a _Sarrano_, antiquo Umbriæ oppido, unde _Sarranates_ dicti Plin. III, 14, monent Draken. ad h.l. et, qui de familia Atilia doctissime egit, multosque vulgares errores refutavit, Perizon. Animadv. hist. c. 1, p. 2 et 33. Vulgatam scripturam _Serranus_ tuentur Heins. ad Virg. Æn. VI, 845, et alii, qui propter historiam, ex Cic. Rosc. Amer. c. 18, Plin. XVIII, 3, et Val. Max. IV, iv, 5, notissimam, _Serrano_ hoc nomen a _serendo_ inditum putant. Sed inde potius _Serenus_, vel _Seranus_ certe dicendus videtur. [“ad I, 72”: in Not.]

Et dulces tristi repetebat sorte penates Saucius. Haud illi comitum super ullus, et atris Vulneribus qui ferret opem: per devia, fractæ Innitens hastæ, furtoque ereptus opacæ 70 Noctis, iter tacitum Perusina ferebat in arva,

68. _super_, scilicet erat, vel superstes erat, ut ap. Virg. Æn. III, 489. --_atris Vulneribus_, ut ap. Virg. Æn. IX, 700, propter sanguinem atrum. Confer Drak. et ad V, 165. 70. _Innitens hastæ_, ἔγχει ἐρειδόμενος, Hom. Il. ξ, 38, et ς, 49. Conf. Virg. Æn. XII, 386, 398. --_ereptus_, se eripiens, fugiens. --_furtum Noctis_ ut apud Curt. IV, xiii, 9, et _furtum diei_ ap. Liv. XXVI, 51. --_furari_, ut κλέπτειν est, clam altero quid facere, vid. Perizon. ad Ælian. V. H. III, c. ult. Cf. ad VII, 487. 71. _Perusia_, hod. _Perugia_, urbs Etruriæ, juxta Tiberim, ab altero latere Trasymeni lacus, qui nunc _Lago di Perugia_ dicitur.

Ac fessus parvi (quæcumque ibi fata darentur) Limina pulsabat tecti; quum membra cubili Evolvens non tarda Marus (vetus ille parentis Miles, et haud surda tractarat prælia fama) 75 Procedit, renovata focis et paupere Vesta Lumina prætendens, utque ora agnovit, et ægrum Vulneribus duris, ac (lamentabile visu!) Lapsantes fultum truncata cuspide gressus, Funesti rumore mali jam saucius aures: 80

72. _quæcumque ibi fata darentur_ quemcumque casum fors ferat. Nescius, hostis inde, an amicus proditurus sit, Cell. 75. _surdus_, ut κωφὸς, passive dicitur, qui non auditur, et tacet; hinc de quo nihil auditur, ignotus, obscurus, ignobilis, v.c. _herbæ surdæ et ignobiles_ apud Plin. XII, 2; conf. Intpp. ad VIII, 248; Broukh. ad Prop. I, vii, 18, et Barth. ad Stat. Th. IV, 359. Similiter _mutus_ et _cæcus_ passim occurrunt; vid. ad III, 579, et V, 2. 76. _renovata_, adcensa. --_Vesta_, ἑστία, ignis, vel focus. --_paupere_, exigua, qualis pauperum esse solet. 79. Cf. Virg. Æn. XII, 386, «Alternos longa nitentem cuspide gressus.» et sup. v. 70. 80. Similiter _gravior ne nuntius aures Vulneret_ dixit Virg. Æn. VIII, 582, ubi vid. Burm.

72. _Ac_, non _Hic_, Col. et R. 2; mox _ibi_, non _hic_, vel _heic_; et v. 73, _cum_, non _tum_, in scriptis. 74. _jam tarda_ ob senectutem corrig. Barth. Adv. I, 13, quod recepit Cell. quia cum _Evolvens_ jungitur. 76. _veste_ Marsus, et quidam alii, vulgari errore; vid. quos Draken. laudat VV. DD. ad Ovid. Fast. VI, 234, et Broukh. ad Prop. II, xxii, 27. 78. _Vulneribus crudis_, h.e. recentibus, malebat N. Heins. Non male; sed non necesse est.

«Quod scelus, o nimius vitæ, nimiumque ferendis Adversis genitus cerno? te, maxime, vidi, Ductorum, quum captivo Carthaginis arcem Terreres vultu, crimen culpamque Tonantis, Occidere, atque hausi, quem non Sidonia tecta 85 Expulerint eversa meo de corde, dolorem.

82. Præclara ad Regulum patrem apostrophe, qua Marus, dolore et indignatione incensus, Deos, malorum auctores, graviter adcusat. Draken. ad v. 84, duplex inpietatis gentilium specimen notat, qui, ubi quid infausti piis, et contra inprobis fausta quævis evenire viderint, Deorum id crimine et invidia contingere putaverint, et Deos esse, vel res humanas curare, negaverint. Hæc loquendi et cogitandi ratio, quam _inpiæ gentilium priscorum nationi_ familiarem fuisse, multis exemplis ostendit, minus offendet eos, qui Homeri veterumque poetarum lectione imbuti sunt. 83. _captivo vultu_, quamvis captivus esses. 84. _crinem culpamque Tonantis_ ut _dedecus_ v. 340. _Diis facere invidiam_ ap. Quintil. Decl. VIII, 14; ubi vid. Burm. p. 180. Conf. ad III, 78, in V.L. et Cuper. Obss. II, 4. 85. Cepi inde dolorem, quem ne Carthaginis quidem eversio lenire et depellere possit.

81. _nimius vitæ_, qui nimis diu vixi, Colon. non refrag. Dausq. Vulgatam _nimium vitæ... genitus_ male defendit Barth. Adv. I, 13; ut sit, qui vixit diu, ut videret, quæ maxime omnium nollet. 85. _ausi_ quidam recentt. 86. _Expulerant_ Ox.

Estis ubi en! iterum, Superi? dat pectora ferro Regulus, ac stirpem tantæ perjura recidit Surgentem Carthago domus.» Inde ægra reponit Membra toro, nec ferre rudis medicamina (quippe 90 Callebat bellis) nunc purgat vulnera lympha, Nunc mulcet succis: ligat inde, ac vellera molli Circumdat tactu, et torpentes mitigat artus.

87. _Superi_ justi. 89. _Surgentem_, v. ad I, 112. 90. Non ignarus artis medendi, quippe quam plurium bellorum usu et experientia _callebat_, didicerat. Ita jam Draken. sensum hujus loci cepit, qui N. Heinsio contaminatus videbatur. Conf. v. 99. --_quippe_, nam. Virg. Æn. XII, 422, male comparavit N. Heins. 91. Sanguis non modo ablui, sed et sisti solebat aqua frigida, ut calida dolor mitigari: quod Draken. probat coll. v. 98 sq. Athen. Deipnos. II, 4; Cels. de re med. V, 26, §. 21; cf. etiam sup. V, 368; Heyne ad Virg. Æn. X, 833, 834, et Hippocr. Aphorism. V, 22, 25. 92. _succis_ conf. V, 353. --_vellera_, infulas vittasque laneas, ut ap. Virg. Æn. IV, 459, et Stat. Th. II, 95, vel sicca linamenta, quibus inplendum est vulnus, auctore Celso l.c.

87. _eu_, h.e. heu, conj. N. Heins. 88. _Regulus, ac stirpem_ scripti et R. 2. Vulgo _Regulus? an stirpem... domus?_ Male _peritura_ Nut. et al. 90. _medicamina opemque C. belli_ (ut _nec rudis belli_ sit, longa militia exercitus), vel _Callebat telis_ emend. N. Heins.

Exin cura seni, tristem depellere fesso Ore sitim, et parca vires arcessere mensa. 95 Quæ postquam properata, sopor sua munera tandem Adplicat, et mitem fundit per membra quietem. Necdum exorta dies, Marus instat vulneris æstus Expertis medicare modis, gratumque teporem, Exutus senium, trepida pietate ministrat. 100

94, 95. Cf. XV, 813, et verba Celsi l.l. §. 25, a Draken. adscripta, qui recte monet, Mari quoque paupertatem innui posse. [“XV, 813” recte XV, 810] 97. Cf. Virg. Æn. I, 691, 692, ubi v. Heyne. 99. _teporem_ Barth. exponit naturalem calorem, placato æstu reductum; Cell. fomenta, et Drak. aquam tepidam mitigando dolori. 100. _Exutus senium_, inmemor senectutis, supra ætatis vires. Cf. XIII, 120, ad VII, 496; Heins. ad Ovid. Her. IX, 111. Cuper. Obss. I, 8. --_trepida_, sollicita de amici vita: nisi ad Mari senectutem referre malis.

95. Vulgo _accersere_; vid. ad I, 264.

Hic juvenis, mæstos tollens ad sidera vultus, Cum gemitu lacrimisque simul: «Si culmina nondum Tarpeia exosus damnasti sceptra Quirini, Extremas Italum res, Ausoniamque ruentem Adspice, ait, genitor; tandemque adverte procellis 105 Æquos Iliacis oculos. Amisimus Alpes, Nec deinde adversis modus est. Ticinus, et ater Stragibus Eridanus, tuque insignite tropæis Sidoniis Trebia, et tellus lacrimabilis Arni.

105. _genitor_, Jupiter. Conf. ad 606. [“606”: I, 606?] 106. _Alpes_, Italiæ quasi propugnaculum, _amisimus_, via per eas patefacta. 107 sq. _ater Stragibus_, sanguine cæsorum infectus. Conf. ad V, 129. 109. _tellus lacrimabilis Arni_, Etruria, vid. ad V, 7 in V.L.

106. _Æquus_ Colon. _Æquior_ volebat N. Heins. Vulgatum ex. Virgil. Æneid, lib. IV, vers. 372, et Valer. Flacc. IV, 1, firmat Drak. 109. _Arni_ ex Col. et R. 2, restituit Lefeb. quem secutus sum; vid. ad V, 7; _Arvi_ Ox. et Benes. _Auni_ Put. et Tell. cum R. 3, et Med. quod et h.l. viri docti præferunt. _Hanni_ Marsus, et quidam alii.

Sed quid ego hæc? gravior quanto vis ecce malorum! 110 Vidi crescentes Trasymeni cædibus undas, Prostrataque virum mole: inter tela cadentem Vidi Flaminium. Testor, mea numina, Manes, Dignam me pœnæ tum nobilitate paternæ Strage hostis quæsisse necem, ni tristia letum, 115 Ut quondam patri, nobis quoque fata negassent.»

110. _Sed quid ego hæc_ abrupta oratio, seu ἀποσιώπησις hominis, vel irati, vel queruli et lamentantis. Drak. ad h.l. et ad IX, 55, laudat VII, 248; X, 290; Heins. ad Ovid. Her. XIII, 135; XV, 207, et Fast. IV, 83; Barth. ad Stat. Th. III, 87. Conf. etiam Intpp. ad Virg. Æn. I, 135; II, 101. 113. Cf. Virg. Æn. II, 432 seq. --_Manes_ parentis, quos _numinis_ instar colo. 114. _pœnæ paternæ_; de qua vid. inf. v. 539 sq. 115. _letum_ viri fortis in pugna.

112. _prostratoque virum cumulo_ corrig. N. Heins. qui tamen _molem_ pro corpore h.l. et alibi passim dici sup. ad v. 32, monuerat.

Cetera acerbantem questu lenire laborans Effatur senior: «Patrio, fortissime, ritu Quidquid adest duri et rerum inclinata feramus.

117. _acerbantem quæstu_ acerbe querentem. Confer. ad Valerium Flaccum VI, 655, et vide varias lectiones. 119. _rerum inclinata_, ut _res inclinatæ_ ap. Liv. IX, 12_.

117. _acervantem_ Ox. et Put. cum Parm. ac Med. ex more ævi recentioris; vid. quos Drak. laudat, Pier. ad Virg. Æ. XI, 407; Barth. ad Stat. Th. III, 214; XII, 75, et Carr. ad Val. Fl. VI, 655. 119. _Quidquid id est_, et _en_ pro _et_ e c. Tell. recepit Lefeb. Prius etiam conjecerat N. Heins. prob. Drak. qui citant inf. v. 582; Virg. Æ. II, 49; V, 710; Ovid. Epist. VII, 71; XIX, 203, et ex P. I, i, 21; vi, 25; II, ix, 77; Senec. Thyest. v. 827, 963; Martial. VI, 68; Nemes. Cyneg. v. 219; Rutil. Itin. I, 311. Sed viri docti non viderunt, omnibus his locis illam loquendi formam absolute poni, et h.l. voc. _duri_ adjici.

Talis lege Deum clivoso tramite vitæ 120 Per varios præceps casus rota volvitur ævi. Sat tibi, sat magna, et totum vulgata per orbem Stant documenta domus: sacer ille, et numine nullo Inferior, tuus ille parens decora alta paravit Restando adversis, nec virtutem exuit ullam 125 Ante, reluctantes liquit quam spiritus artus.

120, 121. Pulchri versus! conf. ad lib. IV, v. 603. --_clivoso_, difficili, laborioso, unde _in medio clivo laborare_ dixit Petron. c. 47, ubi vid. Burm. et Salmas. Exerc. Plin. p. 544; Drak. --Verba _rota volvitur ævi_ Barth. petita putabat ex Anacr. IV, vii, 8: Τρόχος ἅρματος γὰρ οἷα Βίοτος τρέχει κυλισθεὶς. Vid. ibi Barnes. et Rittersb. ad Oppian. Cyneg. I, 231. Ill. Harles Anthol. Gr. poet. p. 8. Fortunam alii rotæ insistere fingunt. Vid. Broukh. et Heyne ad Tibull. I, v, 70: Κύκλος τὰ ἀνθρώπινα prov. 123. _Stant_, sunt, _documenta_ virtutis, quibus Reguli _domus_ inclaruit. Drakenb. comparat XIII, 671. 125. _Restando_, resistendo, ut VII, 130, cf. Broukh. ad Prop. III, 6, (al. 8) 31, et Gronov. ad Liv. IV, 58.

125. _illam_ recte, opinor, emend. N. Heins.

Vix puerile mihi tempus confecerat ætas, Quum primo malas signabat Regulus ævo. Adcessi comes, atque omnes sociavimus annos, Donec Dîs Italæ visum est exstinguere lumen 130 Gentis, in egregio cujus sibi pectore sedem Ceperat alma Fides, mentemque amplexa tenebat.

128. Cf. Ovid. Met. XIII, 754. --_primo ævo_, lanugine. 130. _lumen_, ornamentum et præsidium, ut IX, 532. Cf. Ernesti clav. Cic. 132. _alma Fides_ vid. ad III, 203. Quam præclare hoc ad exprimendum Reguli animum, qiii ad exquisita supplicia redire malebat, quam fidem hosti datam fallere!--136. _Marus est_ pro, ego sum, ut v. 261.

Ille ensem nobis magnorum hunc instar honorum Virtutisque ergo dedit, et, sordentia fumo Quæ cernis nunc, frena, sed est argenteus ollis 135 Fulgor; nec cuiquam Marus est post talia dona Non prælatus eques. Verum superavit honores Omnes hasta meos; cui me libare Lyæi Quod cernis latices, dignum est cognoscere causam.»

138. _libare Lyæi latices_, vinum, h.e. divino honore colere hastam, de quo vid. Intpp. ad Justin. XLIII, 3; Burm. ad Val. Fl. III, 707, et Cerda ad Virg. Æ. X, 773, et XII, 95 sq.

133. _hunc_ Col. _nunc_ Ox. et R. 2. Vulgo _en_, et quidam _ni: instat_ Ox.

«Turbidus arentes lento pede sulcat arenas 140 Bagrada, non ullo Libycis in finibus amne Victus limosas extendere latius undas, Et stagnante vado patulos involvere campos.

140 seq. _Bagrada_, Βαγράδας, fl. Africæ propriæ in Zeugitana regione, qui ex Manepsaro monte ortus, prope Uticam et Carthaginem in mare mediterr. fluit, et nunc _Beierda_, vel _Megierda_ et _Megarada_ vocatur, etsi eum etiamnum nomen retinere contendit Olivar. ad Mel. I, 7. Nec tamen tantus est, quantum Silius eum h.l. et Ptolem. faciunt, unde Claud. Bruns (_Handbuch der alten Erdbeschr._ T. II, P. II, p. 160.) suspicatur, eos vel errasse, vel in inter. Africa alium ejusdem nominis fluvium esse, qui in Usargala monte oriatur; vid. _d’Anville, géogr. ancienne_ III, 74, et in _Mém. de l’Acad. des Inscr._ T. XXVI. --_lento pede sulcat_. Conf. v. 677, et inpr. Lucan. IV, 588. --_pede_, aqua fluente, quæ poetis _ire_ et _currere_ dicitur. Drak. laudat Lucret. VI, 638; Hor. Epod. XVI, 48; Virg. Col. 17, et Broukh. ad Tibull. I, x, 36. 142. _Victus extendere_ cf. ad V, 552.

141. _Bagrada_ scripti tres, R. 2 et 3, ut I, 407, et in optimis codd. Ptolem., Liv. XXX, 25; Cæs. B. C. II, 24; Plin. VIII, 14; Gell. VI, 3, et al. conf. Cl. Schweighaus. ad Appian. b. civ. II, 45. Vulgo _Bragada_, quod etymo Punico proprius esse monet Lefeb. Βαγάδρας dicitur Strab. XVII, p. 572; _non ulli amni victus_, ut V, 552; malebat N. Heins. et v. 145, _riguis arvis_, et v. 149, _furvoque_ coll. v. 161. De hac voce docte egit ad Ovid. Met. III, 273. Vulgatum _curvoque_ firmat Drak. ex Val. Fl. III, 636, et Claud. Cons. Olybr. et Prob. v. 209, quibus locis Virg. Ge. II, 216, addit Lefeb.

Hic studio laticum, quorum est haud prodiga tellus, Per ripas læti sævis consedimus arvis. 145 Lucus iners juxta Stygium pallentibus umbris Servabat sine sole nemus, crassusque per auras Halitus erumpens tetrum exspirabat odorem.

144. Eandem historiam memorant Gell. VI, 3; Val. Max. I, 8, extr. Plin. VIII, 14; Flor. II, 2; Liv. Epit. XVIII, et Sen. Epist. 82. Sed narrationis ornamenta et colores, in quibus tamen poetæ ingenium nimis luxuriatur, Silius æque ac alii poetæ in similibus locis (inpr. Ovid. Met. III, 28... 100, et Stat. Th. V, 505 sqq.) petiit ex Virg. Æn. II, 209 sq. et VIII, 193 seq. ad quæ loca vid. Cerda et Heyne. 145. _sævis arvis_, ubi sævus serpens erat, ut mox v. 153, _letalis ripa_, vel _sæva aula_ III, 423, et similia passim obvia, vid. Drak. ad h.l. Bentl. et Jani ad Hor. Od. III, iv, 6. 146. _Lucus iners_, ut ap. Stat. Th. X, 86, quietus, vel inutilis, inadcessus, quo nemo facile venit. Cellar. nulli usui patens, propter pestiferum halitum, et dirum monstrosi serpentis habitaculum. Conf. ad V, 5, in V.L.

Intus dira domus, curvoque inmanis in antro Sub terras specus, et tristes sine luce tenebræ. 150 Horror mente redit: monstrum exitiabile et ira Telluris genitum, cui par vix viderit ætas Ulla virum, serpens centum porrectus in ulnas Letalem ripam, et lucos habitabat Avernos.

151, 152. _ira Telluris genitum_ vid. ad V, 111. [“V, 111” recte V, 110] 153. _centum_, numero rotundo. Longitudinem CXX pedum ei tribuunt auctores sup. laudati. 154. _lucos Avernos_ h.e. exitiosos, (ut _Stygius_ v. 146 et 219, vel _Tartareus_ mox v. 175) ob pestiferam exhalationem; vel similis lucis Avernis prope lacum, qui _Avernus_ h.e. ἄορνος dicitur, quia aves supervolitantes fœtore suffocantur, et decidunt. Conf. mox v. 158, 159; XII, 120 sq. Lucret. VI, 738, 839; Virg. Ge. IV, 493; (ubi vid. Cl. Voss.) Virg. Æn. VI, 118, 139, 237 sqq. et Heyne ibid. Exc. II.

150. _Sub terra_ corrig. N. Heins. in quod facile quis incidat; et proclivis error, quoniam litera _s_ sequitur. Sed præpos. _sub_ non semper sexto casui jungitur, si de quiete in loco, et quarto, si de motu ad locum agitur. Sic Livius, ut alios omittam, dixit _sub jugum_ et _sub jugo mittere, sub terram necari, sub terra demitti, sub terra edere pugnam_, et alia lib. I, 26, III, 28; XXII, 17, 57; XXXVIII, 7; cf. Burm. et Heyne ad Virg. Ge. IV, 43, et Aen. II, 472, in V.L. 152. _viderit_, non _viderat_, Col. et Put. quod suadente N. Heins. cum Lef. recepi.

Ingluviem inmensi ventris, gravidamque venenis 155 Alvum deprensi satiabant fonte leones, Aut acta ad fluvium torrenti lampade solis Armenta, et tractæ fœda gravitate per auras, Ac tabe adflatus volucres. Semesa jacebant Ossa solo informi, lateque repletus et asper 160 Vastatis gregibus nigro ructabat in antro.

155. Conf. Virg. Ge. III, 431, et Æn. II, 471 seq. et ad utrumque loc. Heyne. 158. _fœda gravitas_, ὀσμὴ βαρεῖα, Drak. qui laudat Virg. Æn. VI, 201, et Ge. IV, 270; Liv. XXV, 26, (_locis gravibus_ et _gravitate loci_) Dioscor. III, 97. Cf. sup. ad I, 412. 159. _tabe_, halitu venenato. Cf. v. 240. 160. sq. Cf. Virg. Æn. III, 630, «Nam simul expletus dapibus, vinoque sepultus... saniem cructans, etc.» 162. _incendia_, fervorem stomachi, vel sitim aqua restinguebat. Cellar. interpretatur: ubi aqua sedabat sitim, conceptam ex cibo, qui, dum conficitur, in stomacho fervet. Lefeb. hæc adnotavit: «_ferventi pastu_ a fermentantibus cibis in ventriculo pro veterum opinione, quæ nostris hodie se probat chymicis; sed _fermentatio_ et _effervescentia_ inter se differunt.» _Ferventi pastu_, cibo et carne vivorum animalium.

155. _veneni_ R. 3; Parm. Med. ut II, 220; quod cur N. Heins., qui Silianos Græcosque loquendi modos captare solet, minus h.l. quadrare censeat mireris. 156. _defusi_ R. 3. Error ortus ex compendio scripturæ _depusi_, quod in R. 2, deprehendit Lef. qui v. 158, _tactæ_ refinxit. Sed _tractæ_ sunt detractæ, adtractæ, delapsæ propter fœtorem, qui eos adflabat enecabatque. 160. _informidate_ Put. Tell. R. 2; _eandemque repletus_ R. 3; _eademque r._ Med. _tandem_ Benes. Hinc _saniemque_... (h.e. sanguinem, vel venenum) _eructabat_ ingeniose conj. N. Heins. cui locum Virg. Æn. III, 632, a Silio expressum, favere jam monuit Draken. Vulgatam lectionem, quæ utique ferri potest, nollem Lefeb. his verbis defendisset: «Ineptit H. qui vult _saniem_: prope assentit incautus Drak. in notis»; _sanieque_, vel _tandemque_ conj. Withof.

Isque ubi ferventi concepta incendia pastu Gurgite mulcebat rapido, et spumantibus undis, Nondum etiam toto demersus corpore in amnem Jam caput adversæ ponebat margine ripæ. 165 Inprudens tantæ pestis gradiebar, Aquino Apenninicola atque Umbro comitatus Avente: Scire nemus, pacemque loci explorare libebat.

164, 165. Comparant Stat. Th. V, 516. 166. _Inprudens_ h.l. ignarus, qui ignorat, quod scire nequit. 168. _pacem_, quietem, ut VII, 258: vid. Burm. ad Val. Fl. IV, 20, et Barth. ad Stat. Th. VII, 87.

162. _ab æstu_ pro _pastu_ suspic. N. Heins. 165. _aversæ_ ed. Drak. errore typogr. 167. _Avente_, non _Havente_, Col. 168. _faciemque locis_ conj. Burm. Male!--169. _tacitos in artus_ maluerit N. Heins. vid. similia in Ind. sed conf. Heyne ad Virg. Æn. VII, 446, et respice verba seq. _occulto frigore_. _Tacitus Horror_, et _occultum frigus_ est ille terror, quem animus veluti præsagiens periculum concipit, cujus tamen rationem certam reddere sibi non potest, _eine bange schauderhafte Ahndung_. Ita bene jam a Cl. Ernesti expositum video. Conf. VIII, 485.

Jamque propinquantum tacitus penetravit in artus Horror, et occulto riguerunt frigore membra. 170 Intramus tamen, et Nymphas numenque precamur Gurgitis ignoti, trepidosque et multa paventes Arcano gressus audemus credere luco.

171 sq. Cf. Virg. Æn. VII, 133, 140, (ubi v. Cerda et Heyne) et, quos Drak. laudat, Ovid. Met. III, 24 seq. et Val. Fl. V, 195. 173. _credere_ ut v. 201. --_Arcano luco_, quem nemo ingrediebatur.

171. _nomenque_ Col.

Ecce e vestibulo, primisque e faucibus antri Tartareus turbo, atque insano sævior Euro 175 Spiritus erumpit, vastoque e gutture fusa Tempestas oritur, mixtam stridore procellam Cerbereo intorquens. Pavefacti clade vicissim Adspicimus: resonare solum, tellusque moveri, Atque antrum ruere, et visi procedere Manes. 180

175. Ventus exitialis, et pestifer halitus erumpit. --_insano_; vid. ad I, 101. 177, 178. _stridore Cerbereo_, qualem Cerberus edit, in cujus capite serpentes strident; cf. ad II, 537. 179. Omnia in majus aucta, ut timor fingere solet. Locum autem hunc ex Virg. Æn. VI, 255 seqq. desumtum jam monuit Drak. 179. _Adspicimus_ scilicet ludibrio phantasiæ pavore concitatæ, ut mox, _visi_ nobis sunt _manes procedere_, videbamur nobis in medio Tartaro versari. Ita recte jam sensum h.l. declaravit Ill. Ernesti. 180. _visi procedere Manes_ conf. ad VIII, 642.

176. _gutture_, non _gurgite_, Oxon. et Put. 179. Post _Adspicimus_ punctum ponit N. Heins. prob. Lefeb. qui infinitivos histor. sequi putat. Possunt et omnia a voc. _visi_ pendere, et hoc pro _auditi_ simul positum videri, quoniam non solum cum uno verbo, unde generalis notio petenda est, plura ab illo per se aliena jungi solent, ut _flere fata et luctus_ inf. v. 314, et similia, vel in prosa oratione centies obvia; (vid. Jani ad Hor. Od. III, x, 7 et 8, et inpr. Stroth. ad Liv. III, 68) sed etiam verba sensuum, ut εἰδεῖν, ὁρᾷν, _videre_, et alia, sæpius permutantur, de quo vid. VV. DD. ad Prop. II, 13, al. xvi, 49. (_Vidistin’ toto sonitus procurrere cœlo?_) Wesseling. ad Herodot. p. 155, n. 96; Klotz. lectt. Venus. p. 308. Krebs. Obs. in N. T. p. 412, et inpr. Schrader. ad Musæi v. 5, p. 5 sqq. Posteriorem ob causam Drak. non displicet major distinctio, quam post voc. _solum_ ponendam putabat Burm. quum nihil alioquin sit, quod adspexerint. Certe verba _resonare solum_ cum _Adspicimus_ jungere, minus durum est, quam supplere _nos_, (etsi h.l. egregie id timori conveniat) vel τό _vicissim_, h.e. per vices, cum Lefeb. interpretari, alter alterum; vid. not.

Quantis armati cælum petiere Gigantes Anguibus, aut quantus Lernæ lassavit in undis Amphitryoniaden serpens, qualisque comantes Auro servavit ramos Junonius anguis; Tantus disjecta tellure sub astra coruscum 185 Extulit adsurgens caput, atque in nubila primam Dispersit saniem, et cælum fœdavit hiatu.

181 seq. Conf. III, 192, et Stat. Th. V, 529 seq. Triplex autem h.l. serpentis comparatio, cum anguibus, Gigantum pedibus, (vid. Apollod. I, vi, 1; Ovid. Fast. V, 37; Claud. Gigant, 8, 81; Val. Fl. II, 28; ubi vid. Inttp.) cum hydra Lernæa (vid. ad III, 32.) et cum dracone, horti Hesperidum custode, qui Ladon dicebatur, et de quo vid. Hesiod. Theog. v. 333 sq. Apollon. IV, 1396; Apollod. II, v, 11; (ubi vid. Heyne p. 412 sq.) Virg. Æn. IV, 484 seq. Lucan IX, 357 sq. 184. Vid. ad III, 283. --_Auro_, aureis foliis et malis, _comantes_, κομῶντας, comatos, ut _comantes flamma_ h.e. ardentes X, 550; XIV, 420; ἡ γῆ φυτοῖς κομῶσα ap. Aristot. Nota est _coma_ arborum et flammæ: vid. ad I, 461, et IV, 682. --_Junonius anguis_ qui custodiebat poma aurea, Junoni a Terra pro nuptiali munere data: vid. Heyne l.c. pag. 410 seq. 187. _sanies_, sanguis, ut v. 237, vel humor lentus et glutinosus, (_Gauche_) quæ propria et vulgaris verbi vis est: nisi venenum potius significat h.l. et v. 276, 677; XII, 10, ubi Draken. laudat XIII, 571; Virg. Æn. II, 221; Heins. ad Vellei. II, 87, Broukh. ad Prop. III, iv, 27, al. --_cælum_, aerem.

184. _Junonis et anguis_ Col. Male: cf. Heins. ad Ovid. Fast. I, 55. 185. _despecta tellure_ opinabatur N. Heins. quod multis exemplis citra necessitatem illustravit Drak. Vulgatam lect. tuetur Schmid. et explicat, prodiens, erumpens e terra; quum non adpareat, quomodo dici possit _extulit caput_, si præcesserit _despecta tellure_, et ratio poscat, ut dictum sit, extulit caput, et despexit terram, scilicet jam elatus, seu erectus; _disjuncta_ Tell. unde recte forsan _disjuncta_ reposuit Lefeb.

Diffugimus, tenuemque metu conamur anheli Tollere clamorem; frustra: nam sibila totum Inplebant nemus. At subita formidine cæcus, 190 Et facti damnandus Avens (sed fata trahebant) Antiquæ quercus ingenti robore sese Occulit, infandum si possit fallere monstrum.

188. _tenuemque_ Col. Oxon. R. 2, quod ut legamus, rem ipsam suadere monet Modius, quum ea sit natura metus inopinati et magni, ut clamandi facultatem adimat. Conf. Intpp. ad Phædr. I, ii, 26, et Virg. Æn. III, 48. Vulgatam lect. _Diffugimus tamen, atque_, quam ex comp. script. _tn_ ortam putat Lefeb., defendit Dausq. qui non male notat, clamorem propter sibila serpentis, non ob metum, _frustra_ sublatum esse. Idem sensisse videtur N. Heins. qui _jam sibila_ scribendum suadet, etsi Dausq. graviter taxat. Sed τό _nam_ etiam ad _Diffugimus_ referri potest. 190. _At_, non _ac_, scripti et Med. 193. _possit_, non _posset_, R. 3; Parm. et Med.

Vix egomet credo: spiris ingentibus arte Arboris abstraxit molem, penitusque revulsam 195 Evertit fundo, et radicibus eruit imis. Tum trepidum, ac socios extrema voce cientem Conripit, atque haustu sorbens et faucibus atris (Vidi respiciens), obscœna condidit alvo.

194. Verba _Vix egomet credo_ et v. 199, _Vidi respiciens_, ut omnino tota orationis forma, egregie conveniunt rem miram narranti. Cf. Virg. Æn. III, 623 sq. 196. Vid. Heyne ad Virg. Æn. V, 449, in V.L. Vol. III, p. 47; et VI, p. 313; Edit. nostræ.

194. _spiris stringentibus_, vel quod Lefeb. recepit _cingentibus arcte_, ingeniose conj. N. Heins. quia _ingenti_ modo præcessit. _arctæ_ Gryph. _artæ_, typorum forsan errore, in ed. Drak. qui et _altæ_ legi posse monet. Sed τό _artæ_ etiam nunc repositum video ab Ill. Ernesti, qui jungit _spiris ing. artæ_, h.e. arcte circumvolutæ voluminibus caudæ, quibus eam _abstraxit_, h.e. inflexit. Cf. ad V, 477. 195. _adstrinxit_ forte præstiterit, ne poeta ter idem dicat.

Infelix fluvio sese, et torrentibus undis 200 Crediderat, celerique fuga jam nabat Aquinus. Hunc medio invasit fluctu, ripæque relatos (Heu genus infandum leti!) depascitur artus.

203. Plures ita periisse memorant Val. Max. et alii, vid. ad v. 144. --_depascitur artus_, confer Cerda et Heyne ad Virgil. Ge. III, 458, et Æn. II, 215.

202. _ripaque_ Colon. _relatos_, non _relatus_, scripti et ed. Parm.

«Sic dirum nobis et lamentabile monstrum Effugisse datur. Quantum mens ægra sinebat, 205 Adpropero gressum, et ductori singula pando. Ingemuit, casus juvenum miseratus acerbos.

206. _ductori_, Regulo.

204. _Vix_ suspic. N. Heins. 206. _Et propero_ Ox. prob. Barth. Adv. I, 13.

Utque erat in pugnas, et Martem, et prælia, et hostem Igneus, et magna audendi flagrabat amore, Ocius arma rapi, et spectatum Marte sub omni 210 Ire jubet campis equitem. Ruit ipse, citatum Quadrupedem planta fodiens, scutataque raptim Consequitur jusso manus, et muralia portat Ballistas tormenta graves, suetamque movere Excelsas turres inmensæ cuspidis hastam. 215

208. Insignem ταυτολογίαν h.l. VII, 249, notandam dicit Drak. Sed adfectui loquentis ea congruit. 209. _Igneus_, vid. ad III, 306. 212. _planta fodiens_, cf. ad II, 71. 213 sqq. Cf. auctores ad v. 144, laudati. 215. Intellig. falarica, Draken. Conf. v. 273, et ad I, 351 sqq.

208. _pugnas_ scripti; _pugnamque_ editi, nisi quod _pugnam_ extat in ed. Parm. _in pugnam Martemque_ volebat Dausq. 209. _magna_, ut IV, 430, non _magno_, Col. non contra sentiente Dausq. Alioquin _audere_ etiam simpl. pro audere egregia et fortia poni docet Drak. ad h.l. et ad IX, 452. 210. _capi_ Oxon. vid. ad IV, 98. 213. _Consequitur jusso_ scripti, R. 2, 3, Med. _C. jussum_ Parm. _Obsequitur jussu_ in editis recentt. _rapto C. passu_ non male conj. Burm. sed frustra, judice Schmidio, quum τό _jusso_ absolute explicari possit, ut _audito_ et similia.

Jamque ubi feralem strepitu circumtonat aulam Cornea gramineum persultans ungula campum; Percitus hinnitu serpens evolvitur antro, Et Stygios æstus fumanti exsibilat ore. Terribilis gemino de lumine fulgurat ignis: 220 At nemus adrectæ et procera cacumina saltus Exsuperant cristæ; trifido vibrata per auras Lingua micat motu, atque adsultans æthera lambit.

216 sq. Nimio fere ornatu singula expressit. --_aulam_ Barth. et Drak. exponunt antrum, ut αὐλὴ apud Orph. Arg. v. 391, coll. v. 377 et 388. Ill. Ernesti hoc vocabulum positum putat non satis apta imitatione Virg. Æneid. I, 140, qui tamen Caci specum simili modo _regiam_ dixerit Æn. libro VIII, 242. Possis etiam hoc loco intelligere lucum et nemus circa antrum serpentis. Cf. sup. v. 146 seq. 218. _evolvitur_ vocab. propr. de motu anguis. Conf. v. 227. 220. Conf. Virgil. Æn. II, 475; Ge. III, 433, 439; Heins. ad Ovid. Met. III, 34. 222, 223. _trifido Lingua motu_, conf. v. 263, et ad II, 587. --_æthera lambit_, ut apud Stat. Th. V, 524, et Virg. Æn. III, 574.

218. _hinnitu_, non _immani_, Col. 221. _Ac_ Nut.

Ut vero strepuere tubæ, conterritus alte Inmensum adtollit corpus, tergoque residens 225 Cetera sinuatis glomerat sub pectore gyris. Dira dehinc in bella ruit, rapideque resolvens Contortos orbes directo corpore totam Extendit molem, subitoque propinquus in ora Lato distantum spatio venit: omnis anhelat 230 Adtonitus serpentis equus, frenoque teneri Inpatiens, crebros exspirat naribus ignes.

224... 226. Cf. Ovid. Met. III, 77, 78. 232. Conf. Virg. Ge. lib. III, 85, «....volvit sub naribus ignem.» ubi vid. Cerda et Heyne.

226. _sinuatis_ lege tribus syllabis; vid. ad III, 495. 228. _derecto_ Col. vid. ad II, 92. Id tacitus recepit Lef. et prob. N. Heins. ut sit _erecto_, quod rejicit Schmid. quum serpens erectus sit quasi stans, et sensus postulet, eum in longitudinem extensum et diductum fuisse. 230. _anhelat_, non _anhelans_, scripti, R. 3, et Parm. 231. _A. serpentis equus_ scripti et priscæ edd. ante Nicandrum, qui primus _A serpente et equus_ Silio obtrudit. Conf. ad X, 370, et XIV, 246; _A. serpens et equus_ ed. D. Heins.

Arduus ille super tumidis cervicibus altum Nutat utroque caput: trepidos inde incitus ira Nunc sublime rapit, nunc vasto pondere gaudet 235 Elisisse premens. Tunc fractis ossibus atram Absorbet saniem, et tabo manante per ora Mutat hians hostem, semesaque membra relinquit, Cedebant jam signa retro, victorque catervas Longius avectas adflatus peste premebat; 240

234. _Nutat caput_, capite, _utroque_, in utramque partem, ut Virg. Æn. V, 469. 238. _Mutat hostem_, conf. ad V, 286. 239. _signa_, milites. 240. _adflatus peste_, ut vers. 159. --_premebat_, persequebatur.

234. _Nutat_ Colon. quod verbum, quia intransit. est, respuit Lefeb. et _Mittit_ e c. Tell. recepit, Coll. Virg. Æn. V, 469; unde potius _jactat_ refingerem. Sed _nutat_ κατὰ _caput_ exquisitius est, ut ap. Val. Fl. VIII, 88, et al. passim; conf. Heins. ad Claud. bell. Gildon. v. 220 et 281; _Mutat_ Ox. et Put. cum priscis edd. quod minus displiceret, nisi mox sequeretur, _Motat_ ed. Junt. et quæ inde expressæ sunt: non infelici vel errore vel emendat. Nam verba _mutare_ et _motare_ centies vim _movendi_ habere, et a librariis tam inter se, quam cum _nutare_ confundi, docent VV. DD. ad Virg. Ecl. V, 5; VI, 28; Æ. III, 581; V, 702; XII, 37, et, quos Drak. laudat, Heins. ad Ovid. Met. XIII, 937, ad Claud. bell. Get. v. 595; Scalig. ad Catull. carm. XXII, et inpr. Gronov. Obss. III, 1. 236. _tunc_, non _nunc_, Col. et Ox. _tum_ tacite dedit Lefeb. vid. ad VI, 299. 239. _victorque_ scilicet serpens, non _victasque_, scripti et R. 2. 240. _arreptas_ R. 2; _arrectas_ Tell.

Quum ductor, propere revocatam in prælia turmam Vocibus inpellens, «Serpentine, Itala pubes, Terga damus, Libycisque parem non esse fatemur Anguibus Ausoniam? Si debellavit inertes Halitus, ac viso mens ægra effluxit hiatu; 245 Ibo alacer, solusque manus componere monstro Subficiam.» Clamans hæc, atque interritus hastam Fulmineo volucrem torquet per inane lacerto.

242 seqq. Drak. comparat II, 226 sq. IV, 402 seq. V, 640. 245. _mens effluxit_, mente capti estis, mens sana, vel virtus metu victa vos destituit. Conf. Cic. Brut. c. 61; Livius VII, 14. 246. _manus componere_, vid. ad I, 39.

247. _hæc clamans, atque imperterritus_ malebat N. Heins. 248. _per inane_ Col. vid. not. ad I, 97; _p ma ve_ Oxon. quod eodem ducit. Hinc ortæ aberratt. _primave_, _primamve_, _primamque_ et _primumque_.

Venit in adversam non vano turbine frontem Cuspis, et, haud paulum vires adjuta ruentis 250 Contra ardore feræ, capiti tremebunda resedit. Clamor ad astra datur, vocesque repente profusæ Æthereas adiere domos. Furit ilicet ira Terrigena, inpatiens dare terga, novusque dolori, Et chalybem longo tum primum passus in ævo. 255

249. _non vano turbine_, non irrito ictu. 250, 251. Cf. IV, 136 sq. Drak. 254. _Terrigena_, vid. ad v. 152. --_dare terga_, exquisite pro superari. --_novus dolori_ qui ejusmodi dolorem nondum senserat. Conf. V.L.

251. _ferri_ refinxit Lefeb. coll. v. 268, tamquam exquisitius. 252. _datur_, non _datus_, scripti et R. 2. 253. _iræ_ volebat N. Heins. ut _iræ inpatiens_, vel _iræ dare terga inpatiens_ jungantur. Sed num serpens iræ inpatiens _terga dabit_? an _iræ quis terga dare_ potest? Quid vero causæ est, cur τό _ira furere_ displiceat? Studium captandi exquisitiores loquendi modos, (_iræ impatiens_, et _furit dare_) ut sæpe, fraudi fuisse videtur viro doctissimo. 254. _novusque doloris_ conj. Burm. conf. not. ad IV, 530. Sed vulgata quoque bene se habet; vid. Ernesti ad Tac. Agric. c. 16, et Ann. I, 3, pr. c. 20, extr. et II, 66, ex quibus tamen locis fere conjicias, _dolore_ legendum esse.

Nec frustra rapidi, stimulante dolore, fuisset Inpetus, ablato ni Regulus arte regendi Instantem elusisset equo, rursusque secutum Cornipedis gyros flexi curvamine tergi Detortis læva celer effugisset habenis. 260

257... 260. Ornate pro: nisi Regulus eum gyris modo ad dextram, modo ad lævam factis elusisset, et sic tandem effugisset. --_ablato_, φερομένῳ, celeri, conf. ad V, 633.

256. _rapidi_ scripti et priscæ edd. _rapidi_ e R. 2, recepit Lefeb. Non male; sed etiam τό _rapidi_ (hoc est _instantis_, rapide seu raptim inruentis) ferri potest; conf. ad lib. V, v. 451. Vulgata _rapido_ ex Nicandri ingenio profecta. Præstitisset saltem _rabido dolore_, vel _rapidi fuissent impetus_. 257. _ablato_ Col. cum R. 2, et Veneta a. 1492, in comment. Marsi. Conf. ad V, 633, et h.l. not. _allato_ Put. Vulg. _alato_. 258. _rursusque_ tres scripti cum R. 2; Parm. et Benes. _cursusque_ Tell. et Med. unde vulgatam _cursuque_ ortam putat Drak. 260. _lævam_ h.e. ad l. manum seu partem, recte, puto, rescripsit Lefeb. quem secutus est Ill. Ernesti. Possis et _lævum_ reponere. Sed quodammodo defendi potest vulgata, si exponatur: manu sinistra detortis; vel, læva parte effugisset; _effudisset_ scripti et priscæ edd. ante Basil. Wolfii. qui primus veram lect. revocavit.

«At non spectator Marus inter talia segni Torpebat dextra: mea tanto in corpore monstri Hasta secunda fuit. Jam jamque extrema trisulca Lambebat lingua fessi certamine terga Quadrupedis: torsi telum, atque urgentia velox 265 In memet sævi serpentis prælia verto. Hinc imitata cohors certatim spicula dextris Congerit, alternasque ferum diducit in iras, Donec murali ballista coercuit ictu.

261, 262. Exquisite pro: at ego non segnis spectator eram. Cf. V.L. 263. _extrema terga Quadrupedis_, scilicet Reguli. 265. _urgentia prælia_, h.e. urgentis, instantis serpentis. 268. Facit, ut serpens non in me solum, sed modo in hunc, modo in illum iras evomat, et irruat. --_ferus_ absolute serpens dicitur. Conf. Intpp. ad Phædr. I, xii, 9, et Virg. Æn. II, 51. 269. _murali ictu_, qualis e muro impingitur, vel quo muri diruuntur, ut _murali turbine_ IX, 568.

262. _Torpebam_ emend. Burm. vid. eundem ad Virg. Æn. V, 355; Broukh. et Heyne ad Tibull. III, iv, 50. Sed conf. inf. v. 600, sup. v. 136. et ad II, 29; _tanti_ emend. Withof. 265. _urguentia_ scripti et R. 2. Sic ubique in Col. aliisque cod. scribi monent Drak. et, quem laudat, Pier. ad. Virg. Æn. V, 202. Vulgg. _ingentia_.

Tum fractus demum vires: nec jam amplius ægra 270 Consuetum ad nisus spina præstante rigorem, Et solitum in nubes tolli caput, acrius instat. Jamque alvo penitus demersa falarica sedit, Et geminum volucres lumen rapuere sagittæ:

270, 271. _spina ægra_, vulnerata.

270. _jam_ scripti et priscæ edd. Hæc vox primum in ed. Marsi omissa est operarum vitio, quod alii temere servarunt. Wollius autem, ut metro consuleret, _enim_ intexuit; _non amplius_ conj. Voss. ad marg. ed. Junt. Ceterum verba _nec jam amplius_ bis sumenda, et tam ad _præstante_, quam ad _instat_ referenda, vel _nec jam amplius, ægra_ (hoc est ægre, nisi ipsa hæc vox substituenda) distinguendum, vel denique vers. 272, _instat_ scilicet se, scribendum videtur, ut ita certe iram prodiderit serpens, quum vires eum ad altius se a terra tollendum deficerent. Conf. v. 275, et not. ad I, 539. Hac conj. admissa, verba _nec jam... caput_ etiam parenthesi includere possis, quod, lectione non mutata, perperam fecit Dausq. Quum hæc jam scripsissem, video Cel. quoque Ernesti in alteram, a me propositam, rationem incidisse, eique legendum videri: _nec jam amplius, ægre... caput, acrius instat_. 271. _rigorem_, non _vigorem_, scripti cum R. 3, et Parm. 272. _Ut solito in n. tollit_ perperam edidit Wolfius, quem tamen secuti sunt Colin. D. Heins. Dausq. et Cell. qui posterior meliora, quæ noverat, non restituit, etsi vix serpentem illum tam saucium fuisse ballistis putat, quam hunc locam.

Jam patulis vasto sub vulnere faucibus aer 275 Tabificam exspirat saniem: spes ultima jamque Ingenti cauda, et jaculis, et pondere conti Hæret humi, lassoque tamen minitatur hiatu;

275. _aer_, halitus pestilens. 277. _pondere conti_, gravibus contis, vid. ad II, 246. [“ad II, 246”: in V.L.]

275. _atrum_ nonnulli pro _aer_. 276. _spes ultima_ c. Tell. cum edd. recentt. forte et Col. ac Put. quorum certe lectionem h.l. silentio prætermiserunt viri docti. Hoc recepi cum Lefeb. et Cl. Ernesti, qui et _Ingentis caudæ_ ex ed. R. 3, et Med. reposuere, quæ ratio durior videtur, quam si ita exponas verba: _cauda, spes ultima_, in qua extremam posuerat spem, _ingenti_ serpenti (quæ forte vox non supplenda est, sed substituenda) _hæret humi_. Vulgo _specus ultima_, post quæ verba colon ponunt, et de _specu_ (hiatu) vulneris cogitant, coll. Virg. Æn. IX, 700. Utrumque displicuit Barth. Adv. I, 13, et Drak., qui post _saniem_ distinguunt, et _specum ultimam_ putant esse imum ventrem. Ille frustra provocat ad Virg. l.c. hic ad Phædr. IV, v, 10 (ubi vid. Burm.) ad Prudent. hym. VII, Cathemer. 115, et Avien. descr. orb. v. 791. Sed tum quoque _Ingens ac cauda_, vel _Ingenti_ serpenti _ac cauda_ rescribendum videtur; _ultima specula_ conj. Dausq. _pars ultima_, vel _spira ultima jamque Ingentis caudæ jaculis_ N. Heins. Mox _pondere contis_ Barth. ut _pondere_ saxa ingentia ballistis expulsa intelligantur, quoniam conti cuspide, non pondere noceant. Sed copula certe sic repetenda erat, et vid. not. 278. _lassoque_ scripti et priscæ edd. _laxoque_ Marsus, et deinde alii; _lapsoque_ e R. 2, recepit Lefeb. qui graphice ita caput humi repens exprimi arbitratur; conf. Heins. ad Virg. Æn. IX, 436.

Donec tormentis stridens, magnoque fragore Discussit trabs acta caput, longoque resolvens 280 Aggere se ripæ, tandem exhalavit in auras Liventem nebulam fugientis ab ore veneni.

280. _trabs_, hasta, ap. Stat. Th. V, 566; IX, 124; Virg. Æn. XII, 294, sed h.l. falarica; conf. ad v. 215, et Virg. Æn. IX, 705 sq. 281. _Aggere ripæ_, ut apud Virg. Æn. VII, 106, et Val. Fl. VI, 149. 282. _Liventem_, nigram, vel propr. subfusci coloris, vid. Ind.

282. _Lucentem_ Med.

«Erupit tristi fluvio mugitus et imis Murmura fusa vadis; subitoque et lucus, et antrum, Et resonæ silvis ulularunt flebile ripæ. 285 Heu quantis luimus mox tristia prælia damnis! Quantaque supplicia et quales exhausimus iras! Nec tacuere pii vates, famulumque sororum Naiadum, tepida quas Bagrada nutrit in unda, Nos violasse manu seris monuere periclis. 290

283. Propter occisum serpentem, qui genius loci, vel Nympharum certe _famulus_ erat, (de quo vid. Heyne ad Virg. Æn. V, 84 et 95; Burm. ad Val. Fl. I, 303; IV, 520 et sup. ad II, 584 sq.) Romani multa subiisse mala finguntur, ut Cadmus ap. Ovid. Met. III, 31 seq. 95 seq. quod jam observavit Drak. qui etiam contulit Stat. Th. V, 511 sq. 578 sq. et Flor. II, 2, ubi _quasi in vindictam Africæ nata_ serpens dicitur. 285. Conf. ad V, 542. --_ulularunt_ ut ap. Virg. Æn. II, 488, ubi vid. Heyne; conf. tamen ad V, 542. 287. _exhausimus iras_, pœnas luimus. 288. _pii vates_ ut ap. Virg. Æn. VI, 662. Hi nimis diu tacuerant.

283. _Erumpit_ tacite refinxit Lefeb. et minus recte, quoniam _ulularunt_ mox sequitur. 289. _trepida_ Col. repug. Drak. qui _undam_ docet _tepidam_ dici propter ardorem solis, qui in Africa ferventissimus sit, ut _Nilum tepentem_ Prop. II, xxiv, 3, et Martial. XI, 12; cf. sup v. 140. --_Bragada_ vulgo scribitur; vid. ad v. 141. Mox _Non violasse_ scripti, ut inf. v. 399, 400, et ap. Virg. Æn. VI, 620. Ita N. Heins.

«Hæc tunc hasta decus nobis pretiumque secundi Vulneris a vestro, Serrane, tributa parente, Princeps quæ sacro bibit e serpente cruorem.»

291, 292. Cf. v. 62 et 138 sq. --_Vulneris secundi_, conf. sup. v. 263. --_vestro_, tuo, ut _nostra_ pro mea v. 481; Drak. 293. _bibit cruorem_ vid. ad V, 274.

Jamdudum vultus lacrimis atque ora rigabat Serranus, medioque viri sermone profatur: 295 «Huic si vita duci nostrum durasset in ævum, Non Trebia infaustas superasset sanguine ripas, Nec, Trasymene, tuus premeret tot nomina gurges.»

298. _nomina_ cf. ad IV, 729.

Tum senior, «Magnas, inquit, de sanguine pœnas Percepit Tyrio, et præsumta piacula mortis. 300

299 sq. De rebus, prospere a Regulo in Africa gestis, ubi Pœnos ubivis premebat, et dura iis imperabat, vid. Polyb. I, 26... 31; et Flor. II, 2; vid. infra v. 672 sq. 300. _Percepit_, cepit, petiit, sumsit, vel habuit _pœnas magnas_ a Pœnis. --_præsumta piacula mortis_ ultus est mortem suam, edita prius magna hostium strage. Cfr. V, 213.

299. _Tum_, non _Tunc_, Tell. et Benes. quod recepi cum Lefeb. etsi _tunc_ idem valere putant ap. Liv. XXII, 29, pr. Stat. Th. I, 497; Claud. Cons. Hon. III, 33, et aliis locis, ubi tamen libri variant, vel errori tam proclivi eadem forte medicina adhibenda est; conf. ad v. 600 et al. 300. _Percepit_, non _Præcepit_, quatuor scripti cum R. 3, et Med. prob. N. Heins. quia _præsumta p._ sequitur, ne poeta bis idem dicat: quæ tamen ratio in Silio minus me movet, quam librorum auctoritas.

Nam defecta viris et opes adtrita, supinas Africa tendebat palmas, quum sidere diro Misit Agenoreis ductorem animosa Therapne.

301. _defecta viris et opes adtrita_, inops copiarum et pecuniæ. --_supinas tendebat palmas_, supplex pacem petebat. 302. De Xanthippo ejusque cum Regulo pugna cf. Polyb. I, 32... 34; Flor. II, 2; Eutrop. II, 11... 14; Appian. Punic. c. 3, 4; Frontin. Stratag. II, ii, 2, et iii, 10; Cic. Off. III, 26 sq. --_diro sidere_, fato, ut apud Prop. I, 6, extr. et Ovid. Trist. V, x, 45. Nota est veterum superstitio de vi siderum, et res futuras ex iis computandi consuetudo. Vid. Jani ad Hor. Od. I, 11. 303. _ductorem_, Xanthippum. Cf. II, 305, 433. --_Agenoreis_, vid. ad I, 15. --_Therapne_ urbs Laconicæ prope Spartam, in sinistra Eurotæ ripa, Xanthippi patria; h.l. pro ipsa Laconica.

303. _Theramne_ priscæ edd. ut apud Plin. IV, 5: Θεράμναι ap. Steph. Byz. p. 303. Sed Θεράπνη dicitur et Θεράπναι Suidæ, Pausan. Lacon. 14 et 20; Pind. Isthm. I, 43; Melæ II, 3; Statio et aliis; conf. Meurs. Miscell. Lacon. IV, 12, et Cl. Scheller in Lex. lat. cui _Theramne_ vitiosa videtur pronuntiatio, ut ὄμμα ab ὄπτομαι, τέτυμμαι a τέτυφα, etc. Secunda corripitur quidem VIII, 412, et XIII, 43; sed passim quoque producitur; vid. ad IV, 776; Heins. ad Ovid. Met. XIII, 430; Salmas. Exerc. Plin. p. 33, et Voss. art. gram. II, 12.

Nulla viro species, decorisque et frontis egenum Corpus; in exiguis vigor (admirabile) membris 305 Vividus, et nisu magnos qui vinceret artus.

304. Cf. III, 232 sq. --_decus_ et _frons_, dignitas corporis et oris.

305. _in_, non _at_, scripti et R. 2. Vulgo male post _membris_ punctum, et post _artus_ comma ponitur.

Jam Martem regere, atque astus adjungere ferro, Et duris facilem per inhospita ducere vitam, Haud isti, quem nunc penes est sollertia belli, Cederet Hannibali. Vellem hunc, o tristia nobis 310 Taygeta, hunc unum non durassetis opacis Eurotæ ripis! Vidissem mœnia flammis Phœnissa eruere; aut certe non horrida fata Flevissem ducis, et nulla quos morte nec igni Exutos servans portabo in Tartara luctus. 315

307... 310. Præterea ne Hannibali quidem _cederet regere Martem_, h.e. in Marte, bello regendo, administrando, in arte ducis (ut fere ap. Virg. Ge. II, 99, et sup. V, 352 sq., 552 seq. ubi vid. not.)--_atque astus adjungere ferro_, in locandis insidiis, et _per inhospita_ loca (ut IV, 753) _vitam ducere facilem duris_, h.e. induratis ad bellum et laborem. Vid. ad I, 558. Nam Spartani frigida Eurotæ aqua et exercitationibus, in ripa ejus institutis, in pueritia _durari_ solebant. Vid. mox v. 311, et sup. IV, 362 sq. quibus locis conf. omnino similia Virg. Æn. IX, 603 sq., et Val. Fl. VI, 336, ubi vid. Intpp. Hinc _duri Spartiatæ_ dicuntur Cic. Tusc. I, 43. --In Annal. litter. Gœtting. ann. 1790, p. 797, v. 308 ita explicatur: vitam facilem, hoc est, sine molestiarum sensu, ducere in rebus duris. 311. _Taygeta_, vid. ad IV, 361. Si hic unus Spartanus haud fuisset, _non flevissem ducis fata et luctus_, (vid. ad v. 179 in V.L.) _quos servans portabo in Tartara, exutos_, depulsos, _nulla_ etc. _igni_, rogo: nisi ad Carthaginis excidium referre malis, coll. v. 85, 86. Tum _nulla morte_ exponerem, nullius, nec Hannibalis quidem, morte. [“IV, 361” recte IV, 363]

307. _Martem regere_ Col. cum ed. Basil. Wolfii et aliis recentt., h.e. ducem esse, bello præesse, ut, quod Drak. monet, _bella regere_ VII, 47, et _disciplinam r._ ap. Suet. Cæs. c. 48, et Aug. c. 24. Add. Cæs. B. G. VI, 16; ubi _Mars bella regit. Martem ciere_ Oxon. et Put. cum priscis edd. quod defendit Gronov. Obss. IV, 6; nec inprobat N. Heins. si _cire_ scribatur, verbo antiquo, unde _concire_, _excire_, etc. ne versus laboret. Idem tamen conj. Martem _tegere_, vel _occulere_, quod langet, quoniam de insidiis in altero hemistichio agitur. 308. _durus ducere vitam_ ex edit. Parm. et Med. recepere Draken. et Lefeb. suadente N. Heins. cf. Horat. Sat. I, iv, 8. Ipse suspicabar aliquando legendum esse, _Et doctus_, vel _docilis_, ut III, 233; IV, 8; XIII, 120. Sed nunc re adcuratius perpensa vix dubito, quin vera lectio sit _duris_, quam ex scriptis et plerisque edd. revocavi, sublata interpunctione majori post _vitam_, quæ displicuit etiam Lefeb. qui tamen τό _durus_ præferendum putat. 309. _ipsi_ malebat N. Heins. inmemor eorum, quæ ad Virg. Æn. VII, 110, notaverat. 313. Quotquot libri sunt noti, habent _mœnia f. Phœnissæ ruere_ scil. urbis, vel Didonis, quæ utraque ratio dura est. Hinc sine ulla literarum mutatione scripsi _mœnia f. Phœnissa eruere_, scilicet ducem, vel Regulum _vidissem_. Audacior est emendatio N. Heins. _Phœnissæ aut ruere_, nec quidquam proficit. 314. _at nulla nunc morte_ conj. Burm. prob. Draken. et Ill. Ernesti, qui tamen, etsi in sensu non valde hæret, verba seq. non valde probat, quibus in omni Silio nulla alia duriora et magis absona exstent; _ducis: at, nulla quos m. n. i. Exutus, servans_, etc. refinxit Lefeb. ut _exutus_ sit pro exuar. Ita solus hunc locum intellexisse videtur sibi, non mihi, nec facile aliis. Sed τό _Exutus_ arridere potest, et mihi quoque in mentem venit: _non flevissem fata d. et luctus, quos servans portabo in Tartara, exutus_, liberatus ab iis, (conf. I, 86) _nulla m. n. i._ vid. not.

«Consertæ campis acies, multusque per arva Fervebat Mavors, nec mens erat ulla sine ira. Hic inter medios memorandis Regulus ausis Laxabat ferro campum, inque pericla ruebat, Nec repetenda dabat letali vulnera dextra. 320

317. _ira_, virtus et audacia pugnantium. 320. _Non repetenda_; nam mortifera erant, quæ primo ictu infligebantur.

318. _Hinc_ dedit Nicander, quem secuti sunt alii; _Hic iter in medios_ Marsus prob. Dausq. _Hic Nomadum in medios memorandi R. ausi_ tentabat N. Heins. 319. Vulgo _Laxabat ferro, campoque pericla ruebat_, quod Cell. et alii activo sensu accipiunt, prosternebat, dimovebat pericula; conf. not. ad V, 392; _Laxabat f. campumque pericla ruebat_ Colon. _campum ac pericla_ Oxon. _campo ac pericla_ Put. Hinc _laxabat f. campum_ (ut sup. V, 174 et 269, ubi vid. not.) _ac per tela ruebat_ corrig. N. Heins. et _campum ac per iniqua r._ Gronov. Obss. IV. Hoc recepit et exemplis illustravit Drak.; illud vero, quod ad ductum literarum propius adcedit, Lefeb. Ego levissima mutatione lectionem cod. antiquiss. restitui, quoniam omnes libri, tam scripti quam inpressi, in _pericla_ conspirant, et _campu inque_ facillimo lapsu in _campumque_ mutari potuit.

Sic ubi nigrantem torquens stridentibus austris Portat turbo globum, piceaque e nube ruinam Pendentem terris pariter pontoque minatur, Omnis et agricola, et nemoroso vertice pastor, Et pelago trepidat subductis navita velis. 325

321. Egregia et ornatissima comparatio acerrimi ac furentis impetus, quo Regulus hostes prosternit, cum turbine ac tempestate, quæ terris ruinam minatur. Quæ de terrore, hominibus incusso, v. 324, 325, adjiciuntur, ad ornatum imaginis, et simul ad formidinem hostium spectant. Similis fere est locus Virg. Æ. X, 803 sq. 321, 322. _globum nigrantem_, nubes glomeratas et nigrantes, vel globum flammarum. --_ruinam_, vid. ad I, 251. 323. _Pendentem_, inpendentem, ingruentem, ut V, 191, vel, ut _nubila pendent_ dixit Virg. Ge. I, 214. 325. _subductis_, contractis.

«At fraudem nectens, socios ubi concava saxa Claudebant, vertit subito certamine Graius, Et dat terga celer ficta formidine ductor.

326. _fraudem_ insidiarum _nectens_. Cf. ad III, 234. [“III, 234” recte III, 232] --_concava saxa_, ut v. 337, _saxosæ latebræ_, rupes, insidiarum locus. 327. _subito certamine_, ὁρμῇ, _Graius_, Xanthippus, _vertit se_ eo; non _socios_, vel _terga_, quod Drak. putabat. Vid. ad I, 539.

326. _innectens_ putabat N. Heins. Nescio cui bono? conf. not. ad III, 233. 327, 328. Ita locum fœde corruptum ex c. Col. restituit N. Heins. et jam ante eum Modius, nisi quod hic _gyros_ et _facta_ pro _Graius_ et _ficta_ ibi scriptum testatur et _gyros_ probat; _vetice_ pro _vertit_ Put. _utre subito certamina gratos_ Oxon. _vertit s. certamine gyros_ Parm. _Vertice claudebant s. certamine gratos_ Med. Ita quoque Marsus et Mart. Herbip., nisi quod _gyros_ pro _grates_ habent. Nicander, novo versu interjecto, hæc Silio obtrudit: _Claudebant linquens, subito in c. gyris Vertit equum simulatque fugam graviora ruina, Et d. t. c. ficta f. d._ Omnia hæc fideliter expressere Ald. Gryph. Nut. Wolf. (qui v. 328 perperam omisit) Colin. Dausq. et alii, præterquam quod omnes, excepto Aldo, _graviore_ pro _graviora_, et Colin. Dausq. aliique _victa_ pro _ficta_ substituerunt. Ceterum _vertit s. certamina Graius_ emend. Barth. Adv. I, 13, et _Condebant_ pro _Claudebant_ Burm. _At f. n. socios, ubi c. s. Claudebant, vertit_, etc. melius forte distingui posse putabat Drak. h.e. vertit socios, ubi saxa _claudebant_, h.e. desinebant, ut ap. Gell. I, 7, ubi vid. Intpp. _Claudere_, _includere_ et _excludere_ pro finire passim occurrunt, v.c. XIII, 686, ubi Drak. laudat XV, 655; Ovid. Fast. III, 384; Prop. II, 12, extr. (ubi vid. Passerat.) Stat. Silv. II, Præf. et Gronov. ad Senec. Epist. XII. Sed confer not.

Haud secus ac stabulis procurans otia, pastor In foveam parco tectam velamine frondis 330 Ducit nocte lupos positæ balatibus agnæ.

329 sqq. Præclara comparatio, in qua poeta, quantum memini, nihil debet Maroni. De prisco luporum, fovea virgultis tecta, et balatibus agnæ in ea _positæ_ et adligatæ, capiendorum modo, vid. Dausq. et Drak. ad hunc locum et Steph. ad Saxon. Gramm. Hist. Dan. II, p. 21. Loca class. sunt Polluc. V, 81; Oppian. Cyneg. IV, 210 sq., et Claud. laud. Stil. III, 340 sq. ubi vid. Barth.

329. _et stabulis_ Oxon. Put. R. 3, _a stabulis_ Parm. _stabilis_ quædam edd. recentt.

«Abripuit traxitque virum fax mentis honestæ Gloria, et incerti fallax fiducia Martis. Non socios comitumve manus, non arma sequentum Respicere; insano pugnæ tendebat amore 335 Jam solus, nubes subito quum densa Laconum Saxosis latebris intento ad prælia circum Funditur, et Pœna insurgit vis sæva virorum.

332. _Abripuit_, ut V, 229, _Abreptus... cædum... amore_. --_fax_, incitamentum, _mentis honestæ Gloria_, quæ _urere_ etiam poetis dicitur. Vid. Burm. ad Val. Fl. I, 76. 335. _tendebat_, sc. cursum, seu gressus, ut VIII, 37, 242, nisi malis contendebat, pugnabat, vel repugnabat, de quo vid. Davis. ad Cic. Fin. II, 5, et Gron. ad Liv. XXIII. 336. _nubes_, vid. ad I, 311, et II, 433. 338. _vis sæva virorum_, cf. ad I, 2, et IV, 599.

335. Majorem interpunct. post _amore_ in edd. vulgg. excepta Parm., positam sustulit N. Heins. 336. _solis_ Oxon. _soli_ corrig. Barth. Adv. I, 13; _condensa_ Put. 337. _intento_ Col. et Parm. conf. Heins. ad Claud. laud. Stil. I, 256; intentæ Oxon. R. 3, Med. _intende_ Put. _intendens prælia_ primus interpolavit Marsus, quem secuti sunt alii; _intenta_ ex emend. Barth. recepit Cell. 338. _Pœna_, h.e. Pœnica, seu Punica, Colon. quod probaverat N. Heins. ad Claud. l.c. qui tamen in not. ad h.l. prætulit conject. Barthii _Pœnûm virorum_, adsentiente Drak. _pene_ Parm. _pœnæ i. jus et pena v._ Oxon. Vulgo _pœnæ_; _spreta_ pro _sæva_ volebat Barth. et _cæca_ N. Heins. de quo voc. vid. sup. ad v. 7; _atque uni_ pro _et Pœna_ legendum putabat Withof.

O diram Latio lucem, fastisque notandam! Dedecus o, Gradive, tuum! tibi dextera et urbi 340 Nata tuæ, tristi damnatur sorte catenæ. Haud unquam absistam gemitu: te, Regule, vidit Sidonius carcer! tuque huic sat magna triumpho Visa es, Carthago, Superis! quæ pœna sequetur Digna satis tali pollutos Marte Laconas? 345

339. _fastis notandam_, tanquum infelicem et atram, ut Alliensis dies erat. 340. _Dedecus_, vid. ad v. 84 et 402. --_dextra Nata tibi_, Marti, et _urbi tuæ_, Romæ ejusque defensioni. Cf. ad III, 335, in V.L. 343. _magna_, digna. 345. _tali Marte_, pugna tam turpi, propter insidias et captivitatem tanti viri, unde et _dedecus_, etc. v. 340.

339. _notandum Dedecus_ Ox. et R. 3. 342. _ten’_ et mox _tune huic_ conj. N. Heins. Eodem suadente Drak. interrogandi, sed Lefeb. non male exclamandi notam post _carcer_ et _Superis_ posuit.

«At nova Elissæi jurato fœdera Patres Consultant mandare duci, pacisque sequestrem Mittere, poscentes vinctam inter prælia pubem, Captivamque manum ductore rependere nostro.

346. Nota sed splendide ornata narratio de Regulo, qui a Pœnis et Xanthippo ex insidiis captus, Romamque aliquot annis post de pace, et, si ea rejiceretur, de captivis commutandis missus, utriusque abnuendi auctor senatui fuit, et ad gravissimum supplicium redire maluit, quam fidem hostibus jurejurando factam fallere. Cf. Hor. Od. III, v, 12... 56 (ubi vid. Jani.); Cic. Offic. I, 13; III, 27 extr. (quem locum poeta manifeste secutus est, judice Ernesti), 28 seq.; Dionys. Fragm. Urs. 149 (ubi v. Fabric.) quosque laudavi ad v. 301, et in Commentat. Argumento subjuncta, ubi de Polybii silentio disserui. --_Elissæi Patres_, vid. ad I, 81. --_fœdera_, pacis conditiones. 347. _pacis sequester_, arbiter et medius, quem nunc barbare _mediatorem_ vocant, per quem conciliatur pax; Drak. Conf. Pric. ad Appul. Met. IX, p. 187; Ernesti clav. Cic. Heyne ad Virg. Æneid. XI, 133, et inpr. Heins. ad Ovid. Fast. I, 287. 349. _rependere_, commutare Pœnos captivos cum Regulo, ut ap. Ovid. Met. V, 15, et Val. Fl. VI, 560. --_Auro rependere_, h.e. auro penso redimere, _magis_ proprie dixit Hor. l.c. v. 25.

346. Vulgg. _Elisæi_ et pessime _Elisei_; vid. ad I, 81. 348. _vinctam_ Col. quod ex v. 343 firmant N. Heins. et Drak. Vulgatum _victam_ servavit Lefeb. quia _captivam_ sequitur. Parum interest. Vulgarem lect. _victam_ Withof. quoque retinendam censebat, ne bis idem dicatur, (sequitur enim _vinctam_) et quoniam _inter prælia_ non _vinciantur_ homines, sed _vincantur_. At dura oratio est, _inter prælia vinci_, nec tautologiæ a Silii ingenio alienæ. 349. Forte leg. _rectore_, quoniam _duci_ modo præcessit; conf. v. 368 et 370.

«Nec mora; jam stabat primis in litoris undis 350 Navali propulsa ratis; jam nautica pubes Aut silvis stringunt remos, aut abiete secta Transtra novant: his intortos aptare rudentes; His studium erecto componere carbasa malo.

350. Locus class. de navi paranda, et singula ornate expressa. Sed his aliisque ejusmodi minutiis Marus, loquax senex, et poeta nimis, nec satis opportuno tempore ac loco, inmorantur. 352. _stringunt remos, aut Transtra novant_, ut ap. Virg. Æn. I, 552, et V, 752 sq. 353. _intortos_ Æn. IV, 575. 354. _componere carbasa_, vela suspendere et aptare, _erecto malo_; nam is deponebatur olim, navibus et ad litus adpulsis, et finito cursu subductis. Cf. Virg. Æn. V, 487, 829; Hom. Iliad. α, 480, quosque Drak. citavit, Hom. Odyss. δ, 577, 780; θ, 52, et Scheffersus de Militia navali II, 5.

Unca locant prora curvati pondera ferri. 355 Ante omnes doctus pelagi, rectorque carinæ Puppim aptat clavumque Cothon: micat æreus alta Fulgor aqua trifidi splendentis in æquore rostri.

355. Ancoram collocant in prora. Conf. Virg. Æneid. I, 169. Sed juncta epitheta _unca_ et _curvati_ sunt luxuriantis ingenii. 357. _Cothon_, gubernatoris nomen, quod jam Mars. vidit, a parva ins. et portu Carthaginis ductum. Vid. Strab. XVII, p. 1189; Serv. et Heyne ad Virg. Æn. I, 427. 358. _trifidi nostri_, ut _ære tridenti_ ap. Val. Fl. I, 688, (ubi vid. Burm.) et _rostris tridentibus_ ap. Virg. Æn. V, 143, ubi vid. Intpp. Cf. Scheffer. l.l.

358. _trifido in æquore_, h.e. trifidi rostri reddente imaginem, malebat N. Heins. coll. I, 86. Idem v. 360, conj. _Durum ad tempus. Serum ad tempus_ suspic. Ill. Ernesti. Sed vulgata doctior est et aptior.

Tela simul variamque ferunt contra aspera ponti Rerum ad tempus opem: mediæ stat margine puppis, 360 Qui voce alternos nautarum temperet ictus, Et remis dictet sonitum, pariterque relatis Ad numerum plaudat resonantia cærula tonsis.

359. _Tela_, vid. ad II, 576. --_variamque Rerum opem_, h.e. varias res, alimenta cum funibus aliisque rebus et instrumentis navalibus adferunt, quæ ad vim tempestatis sustinendam ad tempus sufficere possint. 360. Locus class. et ornatissimus de hortatore remigum, qui in media navi stat, et Græcis κελευστὴς dicitur, quoniam celeusma canit, quo efficit, ut nautæ remis æqualiter, et nunc fortius, nunc remissius, mare plaudant, ut Orpheus, monente Drak. ap. Val. Fl. I, 471, et Apollon. I, 540. Commentarii instar sint excitata jam ab aliis verba Polyb. I, 21: καθίσαντες ἐπὶ τῶν εἰρεσιῶν τοὺς ἄνδρας. ΜΕΣΟΝ δ᾽ ἐν αὐτοῖς στήσαντες τὸν κελευστήν, ἅμα πάντας ἀναπίπτειν, ἐφ᾽ αὑτοὺς ἄγοντας τὰς χεῖρας, καὶ πάλιν, προνεύειν ἐξωθοῦντας ταύτας συνείθιζον, ἄρχεσθαι τε καὶ λήγειν τῶν κινήσεων πρὸς τὰ τοῦ κελευστοῦ παραγγέλματα. Cf. XI, 490 sq.; Cerda ad Virg. Æn. III, 128; VIII, 90; Voss. et Burm. ad Valer. Fl. I, 186, et Scheffer. Milit. nav. III, 1, et IV, 7, ubi putat. h.l. non de hortatore, sed de symphoniaco agi, illumque ore ac simpl. voce, hunc cantu et musicis plerumque instrumentis remigum ictus temperasse, quod discrimen in dubium vocat Drak. qui præterea portisculum, h.e. malleum, vel perticam, ab hortatore adhibitum fuisse, cum Gronov. Obss. IV, 26, docet contra D. Heins. qui ipsum pausarium, vel celeusten, _portisculum_ vocari contendebat cum Nonio II, 637, vet. Onomast. Scalig. Casaub. et aliis. 362. _relatis_, reductis. 363. _Ad numerum_, vid. ad III, 348. --_plaudat_, ut pulsare, ferire, verberare; ὑπ᾽ Ὀρφῆος κιθάρῃ πέπληγον ἐρετμοῖς Πόντου λάβρον ὕδωρ, Apollon. I. πολιὴν ἅλα τύπτον ἐρετμοῖς, Hom. Odyss. I, 180. Sed vid. V.L.

363. Suspicor, _Ad numerum ut plaudant_ (scilicet remi) legendum esse, vel aliud mendum irrepsisse in contextum. Nam κελευστὴς ipse non remigat.

«Postquam confectum nautis opus, horaque cursus, Atque armata ratis, ventoque dedere profundum, 365 Omnis turba ruit, matres, puerique, senesque.

365. _armata_, armis, vel instrumentis nauticis instructa; Drak. qui laudat Casaub. ad Athen, Deipnos. V, 9; conf. Virg. Æn. IV, 299, Cæs. B. G. V, 1.

365. _ventoque_ scripti cum Med. et, teste Lefeb., R. 1 ac 2, prob. N. Heins. ut _dedere_ ad nautas spectet. Sed nautæ vela et navem, non mare dant ventis. Hinc loco non movenda videtur vulgata lectio _ventique dedere p._ scilicet placatum, vel iter per mare; conf. Virg. Æn. III, 69, 70. Vulgata servanda etiam videbatur Withofio, qui tamen, coll. v. 528. et Pac. Paneg. c. 33, malebat _ventique dedere profundo_, scilicet nos, vel ratem.

Per medios cœtus trahit atque inimica per ora Spectandum Fortuna ducem: fert lumina contra Pacatus frontem; qualis quum litora primum Adtigit adpulsa rector Sidonia classe. 370 Adcessi comes haud ipso renuente, ratique Inpositus mæstis socium me casibus addo.

367. Poetica ratio pro vulgari: Regulus tristi sorte ac fato, vel simpl. infelix Regulus per medios hostes habitu captivi ductus est. Nam Fortunæ tribuitur quidquid vel prosperi, vel adversi hominibus contingit. Cf. V.L. 368. En invictam animi constantiam indolemque generosam Reguli, quæ animum subita admiratione ferit. Non minus tranquilla ac serena fronte captivus hostes contra adspicit oculosque circumfert, quam quum primam Romanorum classem in Africam adpelleret. Cf. v. 429 sq. 372. _socium me addo_, ut apud Virg. Ecl. VI, 20, et Æn. II, 339.

368. Pro _Fortuna_, cujus voc. nec causam nec ornatum intelligebat, _importuna_ scilicet turba conj. Ill. Ernesti, cui tamen succurrebant verba Livii in simili re Epit. XVIII: _Quærente Fortuna, ut magnum utriusque casus exemplum in Regulo proderetur_, etc. Conf. not.

Inluviem, atque inopes mensas, durumque cubile, Et certare malis urgentibus, hoste putabat Devicto majus; nec tam fugisse cavendo 375 Adversa egregium, quam perdomuisse ferendo. Spes tamen una mihi, (quanquam bene cognita et olim Atrox illa fides) urbem, murosque, domumque Tangere si miseris licuisset, corda moveri Posse viri, et vestro certe mitescere fletu. 380

373... 376. Quam præclare! Comparant Lucan. IX, 390 sq., et Sen. Theb. 190 sq. Plura aptioraque loca quilibet facile in poetarum lectione sibi notabit. --_Inluviem_, sordes captivi, vel navis et nautarum. 374, 375. _hoste... majus_, gloriosius, quam hostes vincere. 378. _Atrox_, inmutabilis, inflexibilis, constans, ut _a. virtus_ XII, 369, et _a. animus Catonis_ ap. Hor. Od. II, i, 24, ubi vid. Jani. Cf. sup. ad I, 58. 380. _fletu vestro_, conjugis et duorum filiorum.

374. _putabat_, scilicet Regulus, non _putabam_, Col. et Oxon. 380. _viri_, non _viro_, iidem codd. quod suadente N. Heins recepi, quia _viro_ subsequitur, etsi _duci_, vel _patri_ legendum crediderim.

Claudebam sub corde metus, lacrimasque putabam Esse viro, et nostræ similem inter tristia mentem, Quum tandem patriæ Tiberino adlabimur amni. Servabam vultus ducis ac prodentia sensum Lumina, et obtutu perstabam intentus eodem. 385

384. _Servabam_ et _perstabam_, ut III, 380. --_prodentia sensum Lumina_, nam _oculi nimis arguti, quemadmodum animo adfecti simus, loquuntur, et vultus indicat mores_, ut cum Drak. utar verbis Cic. Leg. I, 9.

383. _patrio_ Put. _patrio Tiberini a. a._ conj. N. Heins. 384. _ac_, non _et_, scripti.

Si qua fides, unum, puer, inter mille labores, Unum etiam in patria, sævaque in Agenoris urbe, Atque unum vidi pœnæ quoque tempore vultum. Obvia captivo cunctis simul urbibus ibat Ausonia, et, campum turba vincente, propinqui 390 Inplentur colles; strepit altis Albula ripis.

386. _Si qua fides_ mihi est. --_unum_, eundem. --_puer_, Serrane. Cf. ad III, 608, et IV, 454. --_labores_, ærumnas, ut πόνος, μόχθος, κόπος. 387. _Agenoris urbe_, vid. ad I, 15. 388. _pœnæ_, de qua vid. v. 539 sq. 390. _campum turba vincente_, quum turba major esset, quam ut campi eam capere possent. 391. _Albula_, priscum Tiberis nomen, de quo vid. Virg. Æn. VIII, 330 seq.; Liv. I, 3; Ovid. Fast. II, 389; V, 646. --_strepit Albula_ h.e. turba hominum in ejus ripis. Cf. Virg. Æn. VI, 709.

389. _junctis_, h.e. vicinis, corrig. N. Heins.

«Ipsi Pœnorum proceres, inmitia corda, Ad patrios certant cultus revocare, togæque Addebatur honos. Stetit, inlacrimante Senatu Et matrum turba, juvenumque dolore profuso, 395 Inter tot gemitus inmobilis: aggere consul Tendebat dextram, et patria vestigia primus Ponentem terra obcursu celebrabat amico.

393. Ultro ei obferebant _patrios cultus_, vestitum Romanum, quem respuit. Conf. v. 407. --_togæ honos_, toga honorifica, insigne honoris, sc. prætexta, habitus magistratuum. Cf. ad IV, 755. 394. _Addebatur_ ad patrios cultus, vel dabatur. Vid. ad III, 350, in V.L. Possis etiam τό _togæ_ in tertio casu adcipere, ut _honos_ sit limbus purpureus, qui honoris causa togæ albæ magistratuum prætexitur. 396. _aggere_, ex ripa. 398. _celebrabat_, honorabat, _occursu amico_ amplecti eum cupiens.

394. _Addebatur_ scripti cum Med. Ald. Gryph. Nut. Vulg. lect. _Abdebatur_ perperam tuetur, et _patrios cultus_ de Punico vestitu, vel tunica accipit Dausq.

Conlegit gressum; monitusque recedere consul, Nec summum violare decus: cingente superba 400 Pœnorum turba, captivoque agmine septus Ibat, et invidiam cælo Divisque ferebat.

399. _Conlegit gressum_ ut VII, 695, h.e. contraxit, revocavit, retulit, reduxit sc. Regulus, ut _c. hastas_ et contra _protendere_ dixit Tac. Ann. II, 21. --_se colligere_ h.e. recipere, inf. X, 390. Cf. ad IV, 391, in V. Lect. 400. _violare_ contactu et amplexu captivi. --_summum decus_, consulis Rom. majestatem. Conf. ad v. 412 et 460. 402. _invidiam cælo Divisque ferebat_, adferebat concitabat, ob tantas inmeritasque calamitates tam fidi et præclari viri. Cf. ad v. 84.

«Ecce trahens geminum natorum Marcia pignus, Infelix nimia magni virtute mariti, Squalentem crinem et tristis lacerabat amictus. 405 Agnoscisne diem? an teneris non hæsit in annis? Atque ea postquam habitu juxta et velamine Pœno Deformem adspexit, fusis ululatibus ægra Labitur, et gelidos mortis color occupat artus.

403. _Marcia_, Reguli conjux. 406. _Agnoscisne_, num reminisceris, Serrane?--_hæsit_ in animo, seu memoria. 408, 409. Deliquium animi patitur.

403. _Marcia_, non _Martia_, Col. ut in antt. hujus gentis denariis et lapidibus; cf. ad v. 576, et XIII, 700, quosque Drak. laudat, Sigon. ad Liv. I, 32, et Broukh. ad Prop. III, i, 52, et ad Tibull. III, vi, 58. 405. _tristes_ ex Colon. auctore N. Heins. recepere Drak. et Lefeb. Ego priscam servavi scripturam, quæ in c. Agripp. passim quoque obvia est.

Si qua Deis pietas, tales, Carthago, videre 410 Dent tibi Sidonias matres! Me voce quieta Adfatus, jubet et vestros et conjugis una Arcere amplexus: patet inpenetrabilis ille Luctibus, et nunquam submissus colla dolori.»

410. Præclare in laudem Marciæ. --_Si qua Deis pietas_, miseratio, vel potius amor pietatis. Cf. Virg. Æn. II, 536; V, 688. 411. _voce quieta_, quietus et inperturbatus. 412. Nam Romanus civis esse desierat, adeoque et jura connubiorum patriæque potestatis amiserat. Cf. Hor. Od. III, 5, 41 sq. ubi vid. Jani. 413. _patet inpenetrabilis ille Luctibus_. Cf. v. 396. --_patet_, aures ejus patent querelis et lamentis familiæ, sed est _inpenetrabilis_, invictus, insuperabilis, ut VII, 561. --Poetam de industria verbis lusisse, ut sensus sit: auribus luctum adcipit, non animo, suspicatur V.D. in _Allg. Lit. Zeit._ An. 1796, nº 139. 414. _submissus colla dolori_, eo victus; forma loquendi, ab onere, vel jugo, catenis et vinculis petita, quibus collum submittitur. Paulo altius eam repetit Drak. a more, quo devicti ante victoris pedes se sternere cogebantur, ut is colla et caput pedibus premeret; quo et adludi putat X, 216; XI, 19, et, de quo minus dubitandum, ap. Prop. I, i, 4, cujus loci diversa ratio est. Vid. ad III, 85. Doloris signum, caput demittere; Cell. Male!

413. _Arceri_ emend. N. Heins. prob. Drak. Frustra, nec tamen absurde, quod putat Lefeb. Nam verbum _jubere_, quod vel tironibus notum est, si de persona, vel re, cum qua aliquid faciendum est, agitur, cum infinit. pass. plerumque jungitur; at non semper; vid. mox v. 452; Virg. Æn. V, 773; (ubi conf. Burm.) XII, 584, et al. Pro _patet_, quod cum _inpenetrabilis_ connectitur, forte lego _manet_, vel leviori mutatione _amplexus pater: inpenetrabilis ille_, etc. vid. tamen not. 414. _corda_ volebant N. Heins. Drak. Sed vid. not.

Hic alto juvenis gemitu, lacrimisque coortis, 415 «Magne parens, inquit, quo majus numine nobis Tarpeia nec in arce sedet, si jura querelis Sunt concessa piis, cur hoc matrique mihique Solamen, vel cur decus hoc, o dure, negasti, Tangere sacratos vultus, atque oscula ab ore 420 Libavisse tuo? dextram mihi prendere dextra Non licitum? leviora forent hæc vulnera quantum,

416. _quo majus numine_, pro, numen, quo majus. 417. _sedere_, ut _stare_ et ἱστάναι, pro esse et habitare, de sedibus et domicilio deorum. Cf. ad III, 9. 420 sq. _oscula Libavisse_, vide Heyne ad Virg. Æn. I, 256. 422. _hæc vulnera_ δεικτικῶς dixit. Cf. v. 67 sqq.

422. _quanto_ maluerit N. Heins. Sed _quantum_ quoque passim pro quanto, vel in quantum et quantopere ponitur et comparativo jungitur v.c. _quantum magis_, _longius_, _inferior_, etc. dixere Liv. III, 15; XLIV, 7; Flor. I, 18, et alii.

Si ferre ad Manes infixos mente daretur Amplexus, venerande, tuos? Sed vana recordor Ni, Mare, (nam primo tunc hærebamus in ævo) 425 Humana major species erat: horrida cano Vertice descendens ingentia colla tegebat Cæsaries, frontique coma squalente sedebat Terribilis decor, atque animi venerabile pondus.

423. _infixos mente Amplexus_, vivam æternamque eorum memoriam. 424 seq. Filius imaginem parentis, quæ ex animo fere jam effluxerat, quantum potest, memoria repetit. Egregie et ad rerum naturam apte. --_Ni vana recordor_, ni fallor. 426. _Humana major species_, vid. Heyne ad Virg. Æn. II, 592, et Exc. XIII ad Æn. I, 402. --_horrida... Cæsaries_, vid. numum apud Patin. num. 2, quem hoc loco exprimendum curavit Drak. 428. _fronti sedebat_, h.e. insidebat, vel in fronte sedebat, erat, ut ap. Ovid. Met. I, 267; II, 776. 429. _Terribilis decor_, confer Horat. Odar. III, v, 43, 44, et ibi Jani. Infra v. 658, truci Regulus ore, ὑπόδρα ἰδὼν, δεινὸν δερκόμενος. --_animi pondus_, βάρος, βαρύτης, gravitas, ut VIII, 609, et apud Statium Silvarum lib. II, iii, 65; V, iii, 246.

425. _Ni, Mare_ Col. Tell. Mars. _Mi Mare: nam_ Oxon. addito versu spurio, Wof. Cell. et alii. _Ni male_ R. 3, Parm. Med. et recentt. edd. Mox forte leg. _mærebamus_.

Nil posthac oculis simile incidit.» Excipit inde 430 Jam Marus, atque, inhibens convellere vulnera questu, «Quid, quum præteritis invisa penatibus, inquit, Hospitia, et sedes Pœnorum intravit acerbas?

430. _Excipit_ loquentem Reguli filium. 431. _questu_ nimio, quo sanguis æstum concipit. --_convellere_, refricare. 432. Quid diceres, si vidisses eum Romæ ædes suas prætereuntem, Pœnorumque hospitia ingredientem?--434 sq. Spolia _Sallentinorum_, (vid. ad VIII, 573) de quibus Regulus in priore consulatu ante b. Punicum I, triumphaverat, (vid. Flor. I, 20; Eutrop. II, 9.) foribus præfixa erant; de quo Romanorum more, vid. Intpp. ad Tibull. I, i, 54, et ad Prop. III, vii, (al. ix) 26, cf. mox v. 446.

Adfixi clipei, currusque et spicula, nota Ædibus in parvis magni monimenta triumphi, 435 Pulsabant oculos: conjuxque in limine primo Clamabat, «Quo fers gressus? non Punicus hic est,

435. _Ædibus in parvis_, ob paupertatem Reguli, de qua vid. Val. Max. IV, iv, 6; Liv. Epit. XVIII; Colum. I, 4, et Senec. Consol. ad Helv.cap. 12. Egregie iis _magnus triumphus_ obponitur; cf. I, 616. 436. _Pulsabant oculos_, (vid. ad II, 580.) tristem prioris fortunæ memoriam renovabant. --_in limine primo_, ut ap. Virg. Æn. II, 469; VI, 427.

434. _vota_ Tell. quod etiam conjecerat N. Heins. probb. Drak. et Lef. Ferrem, si de templo ageretur; sed arma votiva ab h.l. aliena videntur. Malim quoque _nota monimenta_ quam _n. spicula_ jungere, unde distinctionem mutavi. 435. _Magno_ duo veteres, (qui sint, nescio) teste Lef. qui id recepit coll. v. 404. Non minus ei adridet lectio ed. R. 2, _magni m. triumpho_. Equidem neutrum defendere ausim. 437. _Pœnicus_ scripsit Lef.

Regule, quem fugias, carcer: vestigia nostri Casta tori, domus et patrium sine crimine servat Inviolata larem: semel hic iterumque (quid, oro, 440 Pollutum est nobis?) prolem, gratante Senatu Et patria, sum enixa tibi: tua, respice, sedes Hæc est, unde ingens humeris fulgentibus ostro Vidisti Latios consul procedere fasces, Unde ire in Martem, quo capta referre solebas, 445 Et victor mecum suspendere postibus arma.

439. Cf. Horat. Od. III, v, 41. --_sine crimine_, adulterio. Vid. Bentl. ad Horat. Epist. I, vii, 56. 440. _quid... nobis_; interruptum hoc loquendi genus, ut tota oratio, præclare convenit adfectui loquentis, quæ virtutis et pudicitiæ sibi conscia est, et, nihilo secius congressum suum a marito, quem prætereuntem cernit, vitari, quam maxime dolet. 443 sq. _ingens consul_, propter summum honoris fastigium.

439. _en_ conj. N. Heins. cui et verba _quid, oro... nobis_ non sana videbantur. Sed vid. not. 444. _procedere_ scripti cum R. 3, Parm. Med. Marsi, Benes. et Mart. Herbip. quod suadente N. Heins. recepit Drak. qui observat, _procedere_ proprie dici solennem consulum pompam, qua primo initi magistratus die ex ædibus in Capitolium deduci consueverint; conf. quos laudat, Claud. Cons. Hon. III, 8; Norism. de numm. Dioclet. Diss. I, 5; Cuper. ad Lactant. de mort. persecut. c. 17. et, qui inde _processionibus_ Catholicorum Romanensium nomen inditum docent, Savaron. ad Sidon. Apoll. Epist. V, 17, et du Cange Glossar. mediæ Latin. Add. Spanh. de Pr. et Usu Num. Diss. VIII, p. 705 sqq. ed. secundæ. Similiter _procedit funus_ ap. Terent. Andr. I, i, 100. Vulgo _præcedere_ ut VIII, 486, ubi ad has solennes pompas non respici putat, adeoque nihil mutat Drak. 446. _meritis_ pro _mecum_ malebat N. Heins.

Non ego complexus, et sanctæ fœdera tædæ, Conjugiumve peto: patrios damnare penates Absiste, ac natis fas duc concedere noctem.»

447, 449. Non equidem oro, ut vincula conjunctionis, longa tua absentia quasi abrupta, iterum nectas, et cum conjuge tua denuo perpetuoque in eadem domo habites; sed id solum a te peto, ut domum tuam, a patre hereditate adceptam, non prorsus _damnes_, hoc est, contemnas, (vid. ad III, 331) et, si non mea, certe natorum causa, noctem vel unam in ea commoreris. Vides Marciam ad infimas preces delabi, ut Dido apud Virg. Æn. IV, 431 sq., quem locum Silius manifeste imitatus est. Sententia vss. 447... 449, contraria σεμνότητι hujus loci, et fere absurda, vel ridicula videtur Ill. Ernesti. Sed si illam eo, quo exposui, modo ceperis, non video, quid in ea displicere possit, præter verborum ambages in v. 447, 448, quæ facile aliquem ad perversum, ne dicam obscœnum, sensum poetæ obtrudendum inducere possint.

449. _fas est_ Ox. Put. R. 3.

«Hos inter fletus, junctus vestigia Pœnis 450 Limine se clusit Tyrio, questusque reliquit. Vixdum clara dies summa lustrabat in Œta Herculei monimenta rogi, quum consul adire Adcirique jubet Libyas: tum limina templi Vidimus intrantem: quæ consultata Senatus, 455 Quasve viri voces extremum Curia mærens Audierit, placido nobis ipse edidit ore.

450. Cum Pœnis eorum ingressus est hospitium. 451. _questus_ querentem Marciam. 452. De ortu solis ex Œta, vid. Intpp. ad Senec. Herc. fur. 133; Heyne ad Virg. Ecl. VIII, 30, et Cirin. 350. Poeta ubivis ornatus studio ardet, etiam ubi parum id desideres atque exspectes. --_lustrabat_, illustrabat, vel obibat. Cf. VV. DD. ad Virg. Æn. IV, vi, 607, et VII, 148. 453. _Herculei monimenta rogi_, vid. ad III, 43. 454. _Adciri Libyas_. Pœnos in curiam vocari. --_limina templi_, vid. ad I, 617, et Dausq. ad hunc locum qui tamen ex v. 432, 433, et 451 perperam colligit, extra urbem et senatum fuisse, Regulum cum legatis pernoctasse. 457. _edidit nobis_; nam Marus extra curiam fuit. --_edidit ore_, ut ap. Virg. Æn. VII, 194.

451. _clusit_ Col. (teste Lefeb. duo scripti) ne improb. quidem Dausq. _clusit_ ἀρχαϊκῶς pro _clausit_, ut in quibusdam codd. Stat. Th. XI, 58; Val. Fl. I, 34; Virg. Æn. I, 233; VI, 734, et al. Vulgo _duxit_; conf. ad II, 52. 453. _adiri_ conj. N. Heins. vid. ad v. 413. Mox _Lybias_, non _Lybicos_, Col. vid. ad I, 189. 455. _quænam consulta_ (h.e. consilia) _Senatus_ emend. N. Heins. prob. Drak. _quæ consultata Senatu_ (h.e. Senatui idque pro deliberata a Senatu) reposuit Lefeb. Sed nil forte mutandum, quoniam poetæ adjectivis, vel particip. neutrius generis pro substantt. uti amant. 456. _Quasque_ rectius videtur.

«Intulit ut gressus, certatim voce manuque Ad solitam sedem et vestigia nota vocabant: Abnuit, antiquumque loci adspernatus honorem est. 460

459. _solitam sedem_, quam inter consulares tenere consueverat. --_vestigia_, locum, ut I, 505; conf. Cic. Or. III, 2. 460. Cf. Eutrop. II, 14, et Cic. Off. III, 27, quo teste «in senatum venit, mandata exposuit, sententiam ne diceret, recusavit: quamdiu jurejurando hostium teneretur, non esse se senatorem.» 461. _non secius_, non minus. Vid. Heins. ad Ovid. Met. II, 809, et ad Virg. Æn. V, 862; IX, 441. Romani _prensabant_ et premebant _dextram_ ejus, a quo quid petebant.

459. _vocabant_ (Senatus, scilicet universus) non _vocabat_, Colon. 460. _est_ a Colon. Oxon. et R. 2, abest. Hinc _adspernatur_ conj. N. Heins. In vulgata longe graviorem inesse sententiam putat Lef. quod equidem non adsequor.

At circumfusi non secius undique dextram Prensare, ac, patriæ ductorem nomine tanto Redderet, orabant: captiva posse redemtum Pensari turba, ac Tyrias tum justius arces Arsuras dextra, fuerit quæ vincta catenis. 465

462. _tanto nomime_, tam clarum. 463 sq. _captiva turba_ Pœnorum. --_redemtum Pensari_, pro simpl. pensari, vel, ut v. 349, _rependi_.

464. _hac_ pro _ac_ malebat N. Heins. et v. 467 _sator_. Ipse aliquando conjiciebam _pater_, vel _potens_, vel denique _stator_, h.e. tutor, conservator, defensor, quo sensu idem Jupiter _stator urbis_, _imperii_ et _Rom. nominis_ dicitur Cic. Catil. I, 13, et Vellei. II, 131. Vulgatam certe non satis mihi persuasit Drak. eo, quod Dii δωτῆρες ἑάων Hom. Odyss. θ, 325, 335, et Bacchus _lætitiæ dator_ vocatur Virg. Æn. I, 784; conf. tamen Spanh. et Græv. ad Callim H. in Jov. v. 96: δίδου δ᾽ ὐρετήν τε καὶ ὄλβον.

Tum palmas simul adtollens ac lumina cælo: «Justitiæ rectique dator, qui cuncta gubernas, Nec levior mihi Diva Fides, Sarranaque Juno, Quos reditus testes jurata mente vocavi, Si mihi fas me digna loqui, Latiosque tueri 470 Voce focos; ibo ad Tyrios non segnior, inquit, Stante fide reditus, et salvo fœdere pœnæ.

467 sq. Conf. oratio Reguli ap. Hor. Od. III, 5, 18 sq. in qua summus potius indignationis adfectus, quo captivorum militum ignaviam increpat, et magis Romanus feroxque spiritus vivit et regnat. In his vss. sola jurisjurandi religione reditum excusat: sed exitus orationis v. 482... 489, ubi pacis conditiones, detrimenti et dedecoris causa, dissuadet, non minus magnum illum invictumque tanti viri animum spirat. Regulus, quod Drak. monet, non per suos solum, sc. Romanos Deos, Jovem ὅρκιον et Fidem, sed, ut summa hostibus religione obstrictus teneretur, per patria quoque Pœnorum numina juravit, inpr. per _Junonem Sarranam_, h.e. Tyriam et hinc Punicam (vid. ad I, 26, 72), ut Syphax per Jovem Hammonem et Tarpeium inf. XVI, 263. 469. _jurata mente_, interposito jurejurando, Dausq. et Drak. non lingua solum, sed ex animi quoque sententia; quibus verbis poetam loca Cicer. Off. III, 29, et Eurip. Hippol. v. 612, respexisse, argute magis, quam vere judicant. 470 sq. _Latios focos_, religionem patriam et sanctitatem Deorum, quos colimus. 472. _Stante fide_ conf. ad III, 173. --_fœdere pœnæ_, quam pactus sum, si re infecta rediissem.

468. _Serranaque_ Col. et Mars. non improb. N. Heins. ut Juno numen tutelare gentis Atiliæ fuerit. Sed vid. not. 470. _Si_, non _Sit_, Col.

Sic nobis rerum exitio desistite honorem Tendere: tot bellis, totque annis fregimus ævum: Nunc etiam vinclis et longo carcere torpent 475 Captivo in senio vires: fuit ille, nec unquam, Dum fuit, a duro cessavit munere Martis Regulus: exsangui spectatis corpore nomen.

473. _exitio rerum_, cum reipubl. detrimento, Mars. et Cellar. 474. _Tendere_, protendere, obferre, ut ap. Virg. Ge. IV, 535, Æn. II, 674; Cic. Orat. I, 40. Pro _obtendere_ dictum censet Schmid. --_fregimus ævum_ propr. bella et senectus me viresque mentis ac corporis mei fregerunt. 475 sqq. _fuit ille Regulus_, ut _non sum, qualis eram_ dixit Hor. Od. IV, i, 3, _et fuimus Troes, fuit Ilium_, etc. Virg. Æn. II, 325. 478. Simillima sunt, quæ Drak. excitavit, verba Licinii ap. Liv. V, 18 «me jam non eundem, sed umbram nomenque P. Licinii relictum videtis» etc. --_nomen_ contemtim rei obponitur, ut X, 583. Cf. ad I, 293.

473. _Sit_ scripti. 474. _Pendere_ (h.e. solvere, seu pensare, ut v. 486) conj. N. Heins. qui tamen maluerit _Vendebat_, quod verosimillimum videbatur Drak. ut contra dicitur _emere_; conf. not. ad IV, 754. Sed vid. Obss. Wilhof. opinabatur _In nobis r. e. d. h. Perdere_.

At non Carthago, fraudum domus, inscia quantum E nobis restet, juvenes parat, aspera ferro 480 Pectora, captivos nostra pensare senecta. Ite dolos contra; gensque astu fallere læta Discat, me capto, quantum tibi, Roma, supersit.

479 sq. Sed fraudulenta Carthago, _non inscia quantum_, quam parum, _e nobis restet_, quantopere corporis animique viribus defecerim, intendit, captivos Pœnos, qui etiamnum juvenes et bello apti sunt, mecum, qui senex sum, commutare. Modeste de se ipso sentit, et merita sua famamque sibi partam, qua freti Pœni votorum compotes fieri speraverant, consulto extenuat, ut dolus hostium eo magis pateat. --_fraudum domus_. Cf. III, 233, 234.

480. _En_ ex Colon. recepit Lefeb. qui et _vobis_ reposuit ex duobus antiquis, nescio quibus. _Et_ Put. _parat_, non _paret_. Put. et Parm. _aspera bello pectora_ maluerit N. Heins. frustra: vid. not. ad v. 19.

Nec vero placeat, nisi quæ de more parentum Pax erit: exposcunt Libyes, nobisque dedere 485 Hæc referenda, pari libeat si pendere bellum Fœdere, et ex æquo geminas conscribere leges. Sed mihi sit Stygios ante intravisse penates, Talia quam videam ferientes pacta Latinos.»

484. _de more parentum_, honestis scil. et Romano nomine dignis conditionibus. 486. _pendere_, æqua quasi lance ponderare, h.e. pares pacis conditiones ferre. Cf. ad I, 534. 488. Color orationis ut ap. Hom. Iliad. ζ, 464, et Virg. Æn. IV, 24 sq. --_mihi sit_, ἔστω, γένοιτο, ἐνδέχοιτο, liceat, detur, ut contra _non est, ne sit, non sit_, οὐκ ἔστι, μὴ δ᾽ ἔστω, μὴ γένοιτο. Vid. ad I, 163. --_Stygios penates_, ut _Stygios domos, Ditis domos_, δῶμ᾽ Ἀΐδαο, seu Ἀΐδεω δόμοι, ap. Val. Fl. I, 781; Virg. Æn. VI, 269; Hom. Iliad. ο, 251. Od. κ, 512. 489. _ferire_, ut _icere_, _percutere_ fœdus, ὅρκια τέμνειν, vel כרת ברית.

485. _Libyes_, non _Libyci_, Col. et Ox. vid. ad I, 189.

«Hæc fatus Tyriæ sese jam reddidit iræ; 490 Nec monitus spernente graves fidosque Senatu, Pœnorum dimissa cohors, quæ mæsta repulsa, Ac minitans capto, patrias properabat ad oras. Prosequitur vulgus Patres; ac planctibus ingens Personat et luctu campus: revocare libebat 495 Interdum, et justo raptum retinere dolore.

490. _Tyriæ iræ_, Pœnis iratis scil. ob frustratum spem pacis. captivorumque redimendorum. Cf. ad I, 71, et IV, 599. 491. _monitus_ Reguli. 495. _campus_ Martius.

491. _fidoque_ Col. more librariorum, qui epitheta proximo voc. adcommodant. 495. Ita ex ed. Benes. reposuit Lefeb. et jam ante eum ex Dausq. emend. Cell. et Drak. Vulgo _Personat, et luctu campis r. libebat_. 496. _captum_ quidam libri, teste, et non improb. Lefeb. Sed gravior est vulgata lect. _raptum_, h.e. abreptum, incensum, _dolore_, nisi malis _raptum_ a Pœnis ad naves.

«At trepida, et subito ceu stans in funere, conjux Ut vidit puppi properantem intrare, tremendum Vociferans, celerem gressum referebat ad undas: «Tollite me, Libyes, comitem pœnæque necisque. 500 Hoc unum, conjux, uteri per pignora nostri Unum oro, liceat tecum quoscumque ferentem Terrarum pelagique pati, cælique labores.

500 sqq. Cf. ad III, 109 seq., et Corneliæ verba ap. Lucan. V, 762 sq.; VIII, 639 sq. Oratio plenissima conjugalis maternique affectus, qui sensim insurgit, et, quum omnibus argumentis, quæ ad animum vel durissimum movendum ullo modo valere possint, nihil proficiat, mox v. 514 sq. in furorem vertitur. --Comparant verba Arriæ ap. Plin. Ep. III, 16. 503. _labores_, ut v. 386.

498. _puppi... intrare_ Col. et Oxon. ut VII, 464; IX, 289; XI, 473; XII, 435, 491; XIII, 814; XIV, 551, quod N. Heins. concinnius videbatur. Sed conf. Burm. ad Val. Fl. I, 590, et ad Virg. Æn. VIII, 389, ubi hoc serioris ævi esse monet. Vulgo _puppim_, ut XIV, 391 et 423; conf. ad II, 378. [“XI, 473” recte XI, 470] 500. _Libyes_, non _Libyci_, denuo Col. et Oxon.

Non ego Amyclæum ductorem in prælia misi, Nec nostris tua sunt circumdata colla catenis. 505 Cur usque ad Pœnos miseram fugis? adcipe mecum Hanc prolem! forsan duras Carthaginis iras Flectemus lacrimis: aut, si præcluserit aures Urbs inimica suas, eadem tunc hora manebit Teque, tuosque simul: vel, si stat rumpere vitam, 510 In patria moriamur: adest comes ultima fati!»

504 sq. Drak. confert Ovid. Her. V, 155 sq. Sed forma orationis petita ex Virg. Æn. VI, 425 sq. ubi vid. Heyne et Cerda. --_Amyclæum ductorem_, vid. ad II, 434. 509. _eadem hora manebit_, ut ap. Virg. Æn. IV, 679. _stat_, ut II, 235.

506. Vulgo _ad pœnas_, quod primus dedit Nicander in Junt. _ad pœnus_ Mart. Herbip. 509. _eadem atque una hora_ conj. N. Heins. coll. Virg. Æn. XII, 847.

«Has inter voces, vinclis resoluta moveri Paulatim, et ripa cœpit decedere puppis. Tum vero infelix, mentem furiata dolore, Exclamat, fessas tendens ad litora palmas: 515 «En, qui se jactat Libyæ, populisque nefandis, Atque hosti servare fidem! data fœdera nobis, Ac promissa fides thalamis, ubi, perfide, nunc est?» Ultima vox duras hæc tunc penetravit ad aures: Cetera percussi vetuerunt noscere remi. 520

514 seq. Justas preces, quas surdis auribus cecinit Marcia, excipit acerba in maritum, summum fidei exemplum, invectio, ex vehementissimo indignationis adfectu, æstuque iræ profecta. Cf. Virg. Æn. IV, 305 sq., 450, inpr. 597 sq. 517. _data fœdera_, vid. ad V, 304, in V.L. 519. _duras aures_, ut apud Virg. Æn. IV, 428.

515. _litora_, non _sidera_, scripti.

«Tum fluvio raptim ad pelagi devolvimur oras, Ac legimus pontum, pinuque inmane cavata Æquor, et inmensas curva trabe findimus undas. Ludibrium necis horrescens, vis aspera ponti Obrueret, scopulisque ratem furor inprobus Euri 525 Frangeret, optabam: letum id commune fuisset. Sed nos ad pœnam moderato flamine lenes Vexerunt Zephyri, Tyrioque dedere furori.

521. Iterum poeta more suo luxuriatur. 522. _legimus pontum_, ut Æn. II, 208. 524. _Ludibrium_, turpe genus, _necis_, Regulo instantis. 525. _furor inprobus Euri_, vid. ad I, 58, 71 et 101.

521. _raptim_, non _raptum_, scripti et priscæ edd. Idem, vel _rapti_ conj. Dausq. 522. _immane Æquor_ Col. ut _immensum_, _ingens_, _magnum_, _vastum mare_ ap. poetas, a Drakenb. laudatos: ἅλς δία, πόντος ἀπείρων, εὐρὺς et ἀπείριτος ap. Homer. Iliad. α, 141; Odyss. α, 197; δ, 510; κ, 195. _Pinuque minante_ Oxon. Vulgo _juvente_. Sed _innante_ conj. Dausq. non improb. N. Heins. qui etiam _pinuque in transtra cavata_ tentabat, quia _immensæ undæ_ et _inmane æquor_, quod tantundem sit, male jungantur: quæ tamen in Silio non est justa emendandi ratio. _Pinuque infame cavata_ malebat Withof. 526. Verba _letum... pœnam_ in vulgg. edd. omittuntur, prob. Dausq. Sed exstant in quatuor scriptis et in R. 2, ac Med. nisi quod in poster. ed. est _in pœnam_.

«Infelix vidi, patriamque remissus in urbem Narrator pœnæ dura mercede reverti. 530 Nec tibi nunc ritus imitantem irasque ferarum, Pygmalioneam tentarem expromere gentem, Si majus quidquam toto vidisset in orbe Gens hominum, quam quod vestri veneranda parentis Edidit exemplum virtus: pudet addere questus 535 Suppliciis, quæ spectavi placido ore ferentem. Tu quoque, care puer, dignum te sanguine tanto Fingere ne cessa; atque orientes comprime fletus.

530. _dura mercede_; libertate mihi concessa hanc tristem ob causam, ut Romam reversus narrarem, quæ pœna a Regulo repetita esset. 532. _Pygmalioneam gentem_, vid. ad I, 21. --_expromere_, crudelitatem ejus exponere. 534 sq. _virtus parentis_, ut _virtus Catonis_ apud Horatium, Odar. lib. III, xxi, 11. Conf. ad IV, 599. 535 seq. _pudet addere questus Suppliciis_, quæ propter summam Reguli constantiam, animique magnitudinem, magis admiratione, quam querelis, digna sunt. 537 sq. _dignum te Fingere_, etc. ut ap. Virg. Æn. VIII, 364, 365.

538. _orientes_ Col. et R. 2, _haurientes_ Oxon. Vulgo _humentes_.

«Præfixo paribus ligno mucronibus omnes Armantur laterum crates, densumque per artem 540 Texitur erecti, stantisque ex ordine, ferri Infelix stimulus; somnisque hac fraude negatis Quocumque inflexum producto tempore torpor Inclinavit iners, fodiunt ad viscera corpus.

539 sq. Cf. commentatio Argumento subjuncta. --_mucronibus_, stimulis clavisque acutissimis. 540. _crates_, ut alias _compages_ laterum.

540. _densumque_, non _densusque_, Colon. quod græce et poet. pro _dense_ dicitur. 543. _Quocumque inflexum_ Oxon. et R. 3, probb. Barth. N. Heins. Drakenb. Lefeb. _Quocumque flexum_ Colon. _Quocumque inflexo perducto_ Puteol. _perducto_ etiam in Oxon. _Quodcumque inflexus_ Parm. _Quoscumque in flexus_ in plerisque edd. Mox _torpor_ ex emend. Dausq. recepere Cell. Drak. Lefeb. _Tactor_ Put. cum R. 3, et Parm.: _tortor_ in reliquis libris: _somnique hac fraude negati Quocumque inflexum producto tempore torpor Inclinavit i., fodiuntur viscera, corpus_ corrig. N. Heins. ut verba _somni_ et _tempore_ jungantur. Sed minus durum videtur, τό _somnis_ pro _somno_ accipere, et τό _fodiunt_ ad _mucrones_ et _stimulum_ referre.

Absiste, o juvenis, lacrimis: patientia cunctos 545 Hæc superat currus: longo revirescet in ævo Gloria, dum cæli sedem terrasque tenebit Casta Fides; dum virtutis venerabile nomen, Vivet, eritque dies, tua quo, dux inclite, fata Audire horrebunt a te calcata minores.» 550 Hæc Marus, et mæsta refovebat vulnera cura.

545. Quid hoc orationis exitu pulchrius, et ad consolandum Reguli filium aptius esse potest?--_Hæc patientia_, talis rerum difficilium et asperarum voluntaria perpessio, Drak. qui laudat Liv. XXX, 28. Sen. de Prov. 3, et Tibull. III, 2, 5, ubi vid. Broukh. Hæc patientia, qua Regulus atroces pœnas sustinuit, quovis triumphio præstabilior, gloriosior et admirabilior est. 546. _currus_ triumphales, seu triumphos. Vid. ad III, 614, et N. Heins. ad h.l. qui etiam comparavit XI, 596, et Lucan. IX, 598 sq. --Cf. Virg. Ecl. V, 76 sq. 549 sq. _fata a te calcata_, superata, Schmid. Sed _calcare_ etiam δεινῶς ponitur pro spernere, vilipendere, propr. insultare. _Inposito calcas quid mea fata pede?_ dixit Ovid. Trist. V, viii, 10, ubi Ill. Harles. expressum putat Gr. ἐπεμβαίνειν τῇ τυχῇ τινὸς. Cf. sup. ad III, 85. [550.] _horrebunt_, cum horrore quodam obstupescent audientes, etc. --_minores_, posteri. Vid. Drak. ad XVI, 44; Heyne ad Virg. Æn. I, 532; Bul. et Burm. ad Val. Fl. III, 455. 551. _cura_ et _refovere_, verba medicorum Drak. --_vulnera_ Serrani.

546. _Hæc superat currus_ Col. _Hos superat currus_ Oxon. teste N. Heins. non _cursus_, quod ex eo protulit Barth. Adv. I, 13, ubi fortunæ cursus h.l. innui putavit: _currus_ est quoque in R. 2. Vulgo _Hos s. casus_. 548. _inviolabile_ Put. non improb. N. Heins. si _virtuti_ legatur. Post _nomen_ distinxi, ut _vivet_ ad Regulum spectet. Idem fecisse video Lefeb. coll. Tibull. I, iv, 65.

Interea, rapidas perfusa cruoribus alas, Sicut sanguinea Trasymeni tinxerat unda, Vera ac ficta simul spargebat Fama per urbem. Allia, et infandi Senones, captæque recursat 555 Adtonitis arcis facies: excussit habenas Luctificus Pavor, et tempestas aucta timendo.

552 sq. Tandem poeta in viam redit, de qua inde ab initio hujus libri declinaverat. De ingenti terrore ac tumultu, Romæ ad primum cladis nuncium orto, vid. Liv. XXII, 7; Polyb. III, 85, et Appian. bell. Hannib. c. 11, extr. Silius autem narrationis colores hoc loco a Virgilio Æneid. IV, 173 sq. (ubi vid. Heyne) inprimis vss. 180, 188, 190, sumsit, et bene cruentas alas, in Trasymeno lacu tinctas, Famæ tribuit. 555. Cf. ad I, 547. --_recursat_ animo, ut ap. Virg. Æn. IV, 3. 556. _excussit habenas_, ut IV, 681, et ap. Virg. Æn. V, 662; XII, 499, h.l. præclare de pavore, totum animum inplente ac pervadente. 557. _tempestas_, calamitas et periculum. --_aucta timendo_. Cf. ad IV, 8. [559.] _Hostis adest_, nota excubitorum exclamatio. Vid. Burm. ad Val. Fl. III, 45.

554. _Fama_ et mox _Pavor_ majoribus literis init. scripsi, ut personæ sint, _per orbem_ Ox. Put. R. 3, Parm. Med.

Hinc raptim ruit in muros: vox horrida fertur, Hostis adest; jaciuntque sudes et inania tela. Ast aliæ, laceris canentes crinibus, alta 560 Verrunt tecta Deûm, et seris post fata suorum Sollicitant precibus: requiem tenebræque diesque Amisere: jacent portis, ululante dolore,

560 sq. Cf. Liv. XXII, 7. In luctu ingenti matronis solenne fuit, non capillos tantum spargere et vellere, sed crinibus quoque passis aras ac templa verrere, πλύνειν. Cf. XIII, 311; Liv. XXVI, 9, et alia loca, a D. Heins. Dausq. et Drakenb. adscripta. 562. _Sollicitant precibus_, scil. deos. --_Requiem tenebræque diesque Amisere._ Romani nec die, nec noctu sine cura quiescunt. 563. Propr. homines dolore _ululant_. Cf. quos Lefeb. laudat Sen. Herc. fur. 693; Stat. Th. III, 158, 272.

558. _Hinc_, scilicet ex urbe tempestas _ruit_, Oxon. quod suadente N. Heins. recepit Drak. Vulgatum _Hic_ servavit Lefeb. ut _hic_ ad viros, et _aliæ_ v. 560, ad mulieres spectet. 559. _jaciuntque_ omnes scripti et R. 2. Vulgo _jaciunt_, quod metro ad versari fatetur etiam Dausq. 561. _Vertunt_ Ox. et Put. cum nonnullis edd. vitiose, ut passim. 563. _jacent_, non _jacet_, Oxon. et Puteol. cum priscis edd. ante Basil. conf. ad III, 222 et 288, _stimulante dolore_, vel _vulgantque dolorem_, vel _cumulantque dolorem_, vel denique, quod Drakenborgh in contextum recepit, _ululantque dolore_ tentabat N. Heins. cui tamen postremo nil mutandum videbatur. Recte! vid. not.

Dispersum vulgus, remeantumque ordine longo Servat turba gradus; pendent ex ore loquentum, 565 Nec lætis sat certa fides, iterumque morantur Orando; et, vultu interdum, sine voce, precati, Quod rogitant, audire pavent. Hinc fletus, ubi aures Percussæ graviore malo: metus inde, negatum Si scire, et dubius responsi nuntius hæsit. 570

564. Ingens populi turba æquo cum remeantibus ex prælio gradu incedit, ut ex iis suorum fortunam cognoscant, Drak. coll. Liv. XXII, 7, quem locum Silius egregie exornavit. Cf. ad VII, 362. 565. _Servat_, observat, judice D. Heins. ad III, 380. Male!--_pendent ex ore loquentum_; attente, indesinenter, oculisque non reflexis contemplantur, ut ap. Virg. Æn. IV, 79, et infra. VIII, 93, ubi vid. Drak. Cf. ad VII, 362. 566. «Proprium hoc miseros sequitur vitium, Nunquam lætis credere rebus,» Senec. a Dausq. laud. 567. _Orando_, dicendo, loquendo, adeoque et interrogando. 569. _Percussæ aures_; cf. ad II, 580.

564. _reboantumque_ et v. 567, _Quærendo_ conj. N. Heins. Sed cave quidquam mutes. 568. _Hinc_ semper scribendum putavi, non _hic_, quia _inde_ sequitur; et nunc Lefeb. id reposuisse video, cujus exemplum secutus sum. 569. _Perculsæ_ Tell.

Jamque ubi conspectu redeuntum visa propinquo Corpora, sollicite læti funduntur, et ipsis Oscula vulneribus figunt, Superosque fatigant.

571 sq. _redeuntum Corpora_, h.e. redeuntes, ut VII, 358; XIV, 105; Virg. Æn. II, 18; VI, 22. 572. _læti_, ob reditum suorum, sed simul _solliciti_ propter vulnera visa, Cell. et Drak. Cf. ad III, 215. --_funduntur_, ut circumfunduntur apud Liv. XXII, 7, vel ut sup. II, 151. 573. _Oscula vulneribus_, signis virtutis, _figunt_. Comparant Tac. Germ. 7, extr. «Ad matres, ad conjuges vulnera ferunt: nec illæ numerare, aut exigere plagas pavent.» Cf. IX, 350. --_fatigant_ sc. precando, ut vulnera non sint mortifera, et gratias agendo, ob reditum; ut _lacessere deos_. Cf. Drak. ad h.l. Broukh. ad Prop. II, xiii, (al. 20) 3; Interpp. ad Hor. Od. I, ii, 26; II, xviii, 12, et sup. ad I, lxiii, 675; II, 75.

571. _redeuntum_, vel _redeuntia_ pro vulg. _redeuntis_ emend. Dausq. et N. Heins. Hoc recepit Drak. illud. nos cum Lefeb. cujus nota est hæc: «In antiquis fuit _redeuntu pro redeuntū_: hinc, neglecta nota, _u_ sæpe mutatur in _is_, et scriptum _redeuntis_ a librariis. Sine fide Drak. _redeuntia_, quod in nullo veteri vidi.» Sed in quonam veteri vidit _redeuntum_?--572. _sollicite læti_ Col. Marsus et post hunc alii, _sollicitæ læti_ Parm. _sollicite læti_ Med. _sollicitæ leti_ et _sollicite lethi_ in reliquis libris, _adfunduntur_ emend. N. Heins. ut IV, 251; V, 66 al. Sed vid. not.

Hic inter trepidos, curæ venerandus, agebat Serranum Marus; atque olim post fata mariti 575 Non egressa domum vitato Marcia cœtu, Et lucem causa natorum passa, ruebat In luctum similem antiquo: turbata repente Agnoscensque Marum, «Fidei comes inclite magnæ, Hunc certe mihi reddis, ait. Leve vulnus? an alte 580 Usque ad nostra ferus penetravit viscera mucro?

574 sq. Marcia, viso Maro, qui Serranum Reguli filium ex acie reducebat, hunc certe sibi redditum gaudet; de vulnere tamen anxia inquirit, num id leve sit, an vero altum, Drak. --_curæ venerandus_, ut XVI, 248. --_agebat_, adducebat: adlevans et sustinens, quia Serranus vulneribus tardior ibat, Dausq. 577. _lucem passa_, vitam sibi invisam acerbamque etiamnum pertulerat, nec sponte posuerat, ut maritum sequeretur, amore filiorum mota. Cf. Burm. ad Val. Fl. V, 571. 578. _similem antiquo_, quum captivus et occisus esset maritus. 579. _Fidei magnæ_, fide antiqua, vel docte pro, Reguli. 581. _ad viscera nostra_, filii mei, et sic ad mea quoque. Cf. VV. DD. ad Virg. Æn. VI, 834. --_viscera_ poetis liberi dicuntur. Cf. Ovid. Met. VI, 651; X, 465, et Ep. Her. XI, 90, 118. Ceterum hæc et reliqua Marciæ verba ad anxias matris curas, et tenerrimum amorem adumbrandum egregie comparata sunt.

574. _Hinc_ quædam edd. antt. probb. Marso et Cell. ut sensus sit: hinc Romam reducebat ad matrem. 576. _Marcia_, non _Martia_, Col. vid. ad v. 403. 577. _haud passa_ oræ libri sui adscripserat Scalig., non, quod Cell. credebat, N. Heins. 580. _Hunc_, scilicet filium, Col. et R. 2. Vulgo _Nunc_ legitur, et, quod N. Heins. jam observavit, male interpungitur, _inante_ pro _an alte_ conj. Dausq. sublatis interrogandi notis, ut sententia h.l. sit: nunc reddis leve vulnus, quod _inante_, h.e. ante, altissimum. Sed voc. _inante_ boni ævi Latio receptum non fuisse, monet Drak. et quos laudat, Gronov. Obss. I, 15, Burm. ad Ovid. Met. II, 524, IX, 325, et Broukh. ad Prop. II, ii, 52, etsi illud vindicare conati sunt Gebhard. Crepund. II, 5; Scipio Gentil. Parerg. I, 14, et Aus. Popma de usu antiq. locut. c. 14. Nonnulla, quibus Marcia filium adgnoverit, excidisse putabat Barth. Adv. I, 13.

Quidquid id est, dum non vinctum Carthago catenis Abripiat, pœnæque instauret monstra paternæ, Gratum est, o Superi! quoties, heu! nate, petebam, Ne patrias iras, animosque in prælia ferres; 585

582. _Quidquid id est_, cf. V.L. 583. _pœnæ monstra_, vid. ad II, 650. 584. _Gratum est, o Superi!_ solennis formula flebile gaudentium, quum tamen aliquid est læti in tantis malis; quod docuere, a Drak. laudati, Gron. Diatr. Stat. c. 16. et ex eo Broukh. ad Tibull. IV, 10 pr. 585. Ut VIII, 328, Drak.

582. _Quidquid id est_, h.e. quidquid vulnerum filius sustinet, scripti cum R. 3, Parm. Med. ne inprob. quidem Dausq. conf. ad v. 119. _Quidquid adest_ Marsus, et post eum alii.

Neu te belligeri stimularet in arma parentis Triste decus? Nimium vivacis dura senectæ Supplicia expendi: quæso, jam parcite, si qua Numina pugnastis nobis.» At cladis acerbæ Discussa ceu nube, Patres conquirere fessis 590 Jam rebus meditantur opem; atque ad munera belli Certatur, pulsusque timor graviore periclo.

586 sq. _parentis decus_, gloria, _triste_, ob eventum. 588. _Supplicia expendere_, h.e. pendere, solvere, ut VII, 713; XIII, 698; Virg. Æn. VI, 740; X, 669; XI, 258; Dausq. et Drak. --_jam parcite_, nunc demum ira vestra resideat, quum jam decrepita sim. 589. _pugnastis_, adversa fuistis, et infesta. 590. _Patres_ solos nihil, quod a sua dignitate alienum esset, commisisse, tradit Polyb. III, 85, extr. 592. _graviore periclo_, ejus metu: ne scil. Hannibal Romam veniret, Cell.

586. _Neu_, non _Nec_, Colon. vel potius, teste Lefeb., tres scripti et R. 2. 589. _At_, non _Hac_, Colon. In eodem _Discissa_, probb. N. Heins. et Lefeb. quibus tamen nec vulgata displicebat. 592. _timor_ scripti et R. 2. Vulgo _dolor_, quod retinuit, et tam in duobus scriptis, quam in priscis edd. legi testatur Lefeb. qui frustra tamen provocat ad Virg. Æn. VI, 382.

Maxima curarum, rectorem ponere castris, Cui Latium et moles rerum quassata recumbat, Spectante occasum patria. Jovis illa ruenti 595 Ausoniæ, atque Italis tempus protendere regnis Cura fuit: nam Tyrrhenos, Pœnumque secundis Albana surgens respexerat arce tumentem, Qui ferre in muros victricia signa parabat.

593. _ponere_, dare, ut ap. Virg. Æn. VII, 63, vel adponere, subornare, constituere, ut τιθέναι pro διατιθέναι. Sic _custodem frumento_, et _judicem_, vel _accusatorem alicui ponere_ dixit Cicer. Flacc. 19; Sull. 28, et ad Div. VIII, 12. 595 sq. Jovis tonitru Hannibal perterrefactus a consilio Romæ obpugnandæ revocatur (ut ap. Appian, b. Hannib. c. 12, pr. θεοῦ παραγαγόντος αὐτὸν), ejusque instinctu Fabius, tantus vir, dux belli creatur. Utraque res digna erat, quæ numinis ministerio expediretur. Romani enim hostis adventum adeo timebant, ut contrarium, sine deorum ope, vix sperarent; nec dux superesse videbatur, a quo arceri, nedum vinci posset. Alias tamen causas, cur Hannibal Romam nondum adcesserit, adferunt Liv. XXII, 9, et Polyb. III, 86. Cf. ad v. 605 et 609. 597. _Tyrrhenos_, Etruriam, ubi cladem adceperant Romani. Cf. ad IV, 719, et V, 11 sq. 598. _tumentem_, οἰδαίνοντα, _secundis_ rebus. Vid. ad II, 288. --_Albana arce_, monte, qui cum dilectu ponitur, quoniam in eo templum Jovis Latiaris erat, in cujus honorem feriæ Latinæ quotannis haberi, taurusque immolari solebat, de quo loca class. sunt Dionys. Hal. IV, 6, p. 250, et VI, p. 366; Cf. Virg. Æn. XII, 134 sq; Cic. Mil. c. 31; et sup. ad I, 26. 599. _muros_ Romæ.

Tum quassans caput, «Haud unquam tibi Jupiter, inquit, 600 O juvenis, dederit portas transcendere Romæ, Atque inferre pedem. Tyrrhenas sternere valles Cædibus, et ripas fluviorum exire Latino Sanguine fas fuerit: Tarpeium adcedere collem, Murisque adspirare veto.» Quater inde coruscum 605 Contorsit dextra fulmen, quo tota reluxit Mæonidum tellus, atramque per æthera volvens Abrupto fregit cælo super agmina nubem.

600. _quassans caput_, κινήσας κάρη Hom. Odyss. ε, 285. 603. Propr. sanguis et aquæ eo infectæ exeunt ripas. 605. _Muris adspirare_, ut ap. Virg. Æn. XII, 352; Lefeb. cf. ad V, 270; cf. Hom. Iliad. ῥ, 593 sqq., ubi similiter iratus Jupiter fulminibus terrorem incutit Achivis. --_Quater_, ut _ter_ ap. Virg. Æn. VII, 141. 607. _Mæonidum tellus_. Etruria, ubi Hannibal erat. Vid. ad IV, 719 sq. 608. _Abrupto cælo_, vid. ad I, 135 et 535.

600. _Tum quassans caput_, ut in simili loco Virg. Æn. VII, 292, ex c. Tell. recepi cum Lefeb. Vulgg. _Tunc_, vid. ad v. 299. _Tibi, Jupiter inquit, O juvenis, dederim_ etiam legi posse monuit Drak. quod recepit Lefeb. quem tamen sup. v. 262, personarum permutatio, quæ optimis poetis in deliciis est, non offendit. Non equidem intercedo, quo minus _dederim_ rescribatur, sed tum interpunctio retinenda, verbaque _Jupiter dederim_ jungenda videntur, conf. ad v. 262. 601. _transcindere_ e c. Tell. reposuit Lefeb. ut sit id. qd. _frangere_ et _perfringere portas_ inf. X, 603, et XIII, 255. 604. _accedere_ scripti, quod, quum Hannibal revera _T. collem_, h.e. Romam adcesserit (vid. XII, 565), adscendere interpretatur Drak. qui ad exempla, a Gifanio Obss. ad ling. lat. prolata, provocat, et vel insolentiorem vocis vim librariis fraudi fuisse, vel vulgatam lect. glossema esse existimat. Sed possis etiam explicare: in Capitolium, sedem meam, venire. Vulgatum _adscendere_ e scripto, nescio quo, et priscis edd. revocavit Lefeb. qui v. 601, _transcindere_ poetæ obtruderat, et ad III, 510, respici arbitratur, a quo loco nostra tamen lectio non abhorret. Ceterum haud multum abfuit, quin refingerem: _T. adcendere collem_, h.e. Capitolium, vel ipsam Romam. Hinc utraque illa lectio facile nasci potuit incuria librar. vel ab his substitui, ne _collis adcendi_ diceretur. Conf. inf. v. 712, 713. 605. _Murisve_ emend. Lefeb. et _ve_ pro _immo_ positum putat. Mox _corusca dextra_ concinnius foret, ut ap. Virg. Ge. I, 328, et Horat. Od. I, ii, 2. Nec tamen quidquam mutare ausim: cf. Bentl. ad Hor. Od. III, iv, 44.

Nec Pœnum avertisse satis: dat numine magno Æneadis, gentem gremio deponere tuto 610 Romuleam tandem, Fabioque salutis habenas Credere ductori. Cui postquam tradita belli Jura videt: «Non hunc, inquit, superaverit unquam Invidia, aut blando popularis gloria fuco, Non astus fallax, non præda, aliusve cupido. 615

609. _dat_, indit, inspirat, _mentem_ Romanis, ut Venus Æneæ ap. Virg. Æn. XII, 554, ubi vid. Serv. et Heyne. Conf. ad I, 63, et Intpp. ad Val. Fl. IV, 568. 610. _gremio deponere tuto_, ut ap. Virg. Æn. VII, 233, et inpr. IX, 261. Origo formulæ satis nota. Lef. laudat Suet. Calig. c. 25; Terent. Adelph. III, ii, 35, et Bernart. ad Stat. Th. I, 60. Cf. V.L. 611. Pro _tandem_, Withof. conj. _volucrem_ (hoc est aquilam, imperii insigne), vel _causam_, vel, quod multum præstat, _molem_, ut sup. v. 594, Cui _Latium et moles_ rerum q. _recumbat_, (cf. v. 652, et VIII, 8) et _Romanæ pondera molis, moles Romani nominis_, et similia apud Ovid. Trist. II, 231; Tacit. Ann. I, iv, 11; Stat. Silv. V, i, 84; Aur. Vict. Cæs. c. 19; Curt. X, 5; sup. III, 604; XI, xxvii, 310, et aliis locis quæ laudarunt Zinzerl. Promuls. c. 45 et inpr. Burm. ad Petron. c. 120, p. 569. Idem vir doctus monet, voc. _tandem_ etiam sup. I, 662, turbas olim movisse, et _molem_ facile sic corrumpi potuisse ob ultimas syllabas proximæ vocis _Romuleam_. --_Fabioque_, etc. Cf. Liv. XXII, 8, et Polyb. III, 87. --_salutis habenas_ summam reip. servandæ curam. Vid. ad I, 144. 613. Splendidus de Fabio, ejusque ingenio, invicta constantia, aliisque virtutibus, et generis nobilitate locus. Cf. I, 679 sq., et ad VII, 413 sq. 614. _fuco_, dissimulatione et _blanda_ oratione. Flaminium, qui V, 77, _egregius linguæ_ dicitur, his verbis carpi suspicatur Lefeb.

609... 611. _dat n. m, Æneadis, gentem g. d. t. R. tandem_, corrig. Drak. Sic quoque Lef. nisi quod _tandem g. d. t. R. gentem_ audaciori conj. reposuit, addita hac nota: «Sensus est, tandem post tam funestas clades concedit, ita facit Jupiter, ut Æneadæ deponant gremio, etc. Quo nil clarius, nihilque minus perspectum omnibus editoribus. Æternus forem, (!!) si eorum nugas hic ventilarem. Pro _tandem_ legit Drak. _mentem_ contra fidem scriptorum, et v. seq. _tandem_ absurde pro _gentem_. Non dixit poeta _dat mentem_, sed _dat deponere_, ut _dat habere_, ne alia sexcenta adferam (vid. ad I, 3, IV, 716, et V, 324; quod tamen loquendi genus huic loco non satis convenit): hebraismus est. (!!) Non male fuit affectus hic locus, nisi ab ipsis editoribus; legendi erant scripti.» Vult itaque vir doctus, conjecturis suis non minus fidei tribui, quam libris scriptis: nam ad hos provocat, quum illas venditet. Nunc video, Ill. Ernesti emendationem Lefeb. adsensu suo comprobasse, ut sensus sit: _dat n. m. A._ inspirit Romanis, ut deus, ut _Romanam gentem_, h.e. copias suas, _tandem_ aliquando _tuto g. deponant_, meliori ductori regendas tradant, qui veluti in gremio ipsas foveat, iisque melius parcat. Meo qualicunque judicio Silius expressit Maronem Æn. XII, 554, et sola vox _tandem_ spuria est, quam etiam Dausq. et N. Heins. vario modo correxerunt. Ille non male conj. _Romuleam gentem_: hic _R. cladem_, vel _frondem_ (tamquam Romanis solennem), vel _laurum_ (in gremium Jovis Capitolini delatam, de qua vid. not. ad IX, 546), vel denique _laudem_; quod posterius ad vulgatam lect. proxime adcedit. Possis et _famam_, vel _sortem_ tentare. 614. _blando_ Col. cum R. 2. et Ven. ant. _libido_ Oxon. Vulgg. _Libyco fuco_.

Bellandi vetus, ac laudum cladumque quieta Mente capax; par ingenium castrisque togæque.» Sic genitor Divum, recipitque ad sidera gressum.

616. _Bellandi vetus_, vid. ad V, 565. --_laudum_, victoriæ et gloriæ inde redundantis. Vid. ad V, 114. --_laudum capax_, bene ferens ac sapienter res secundas. Cf. Hor. Od. II, x, 21 sq. --_cladum capax_, non fractus calamitatibus, sed iis subficiens, quo sensu etiam XI, 171; _capiunt Cannas_ capit Drak. coll. Sen. Œd. 83; _adversa capere_, et Agam. 31; _cepi nefas_. 617. _par castris togæque_, non minus ad belli, quam ad pacis artes aptum et peritum. _Toga insigne pacis et otii_, Cic. Pis. c. 30.

Hic, circumspectis nulli deprensus in armis, Laudatusque Jovi, Fabius, mirabile quantum 620 Gaudebat reducem patriæ adnumerare reversus, Duxerat egrediens quam secum in prælia, pubem. Nec membris quisquam, natove pepercit amato Acrius; aut vidit socium per bella cruorem Tristior: atque idem, perfusus sanguine victor 625 Hostili, plenis repetebat mœnia castris.

619. _nulli deprensus_, a nullo obpressus inproviso, sic apud Virgil. Æneid. X, 98, _flamina deprensa_, sunt, impedita, intercepta, silvis inclusa (ubi vid. Heyne). Cic. Or. I, 48, et Verr. IV, 12. --_circumspectis in armis_, in bello, quod cautus administrabat: nam _circumspectus_ active dicitur, qui cavendi causa circumspicere solet, et considerate prudenterque agit, adeoque cautus et prudens est. 620. _mirabile_, vel _mirum quantum_, θαυμαστὸν ὅσον, ἀμύθητον ὅσον. Drakenb. laudat Lamb. ad Hor. Od. I, xxvii, 6; Voss. Art. Gram. VII, 19, et Vechner. Hellenol. I, 4, p. 77. 621. _adnumerare_, singulos reddere.

620. _quantum_ Colon. (ex quo Modium male protulisse _tanquam_, docebat N. Heins.) et R. 2, _tantam_ conj. Dausq. Vulgo (_mirabile_) _tantum_.

Stirpe genus clarum, cæloque adfinis origo: Nam remeans longis olim Tirynthius oris, Et triplicis monstri famam, et spectacula captas Mira boves hac, qua fulgent nunc mœnia Romæ, 630 Egit ovans. Tunc Arcadius (sic fama) locabat Inter desertos fundata Palatia dumos Paupere sub populo ductor; quum regia virgo, Hospite victa sacro, Fabium de crimine læto Procreat, et magni commiscet seminis ortus 635 Arcas in Herculeos mater ventura nepotes.

627 sqq. Vid. ad loca simil. I, 278; III, 422, et cf. Virg. Æn. VII, 659 sq., et VIII, 201... 279. 629. _triplicis monstri famam_, h. est, boves, quibus Geryon famam sibi paraverat, et maxime gloriabatur. --_captas boves_, vid. ad III, 39, in V.L. 630. Cf. Ovid. A. A. III, 113... 120; Fast. VI, 261, et Heyne ad Virg. Æneid. VIII, 348; ad Tibull. II, v, 23. 631. Intell. Evander, ex Arcadia profugus, et gente Pelasgica oriundus, qui Pallanteum arcem in monte Palatino condidit, de quo vid. Heyne Exc. I; ad Virg. Æn. VIII, 51; Stroth. ad Liv. I, 5. --_sic fama_, ut passim. Vid. Drak. 632. _Palatia_, mœnia. 633. _Paupere sub populo_. Conf. Virg. Æn. VIII, 100 et 105; vid. ad II, 3. --_regia virgo_, Vinduna. 634. _Hospite sacro_, ab Hercule. --_victa_, vitiata. --_crimine_, stupro, ut alias _peccatum_. Vid. Drak. 636. _Arcas_, puella Arcadica. --_ventura_, futura, vel ut ἔρχεσθαι et _ire_ v.c. _in nomen_ alicujus ap. Virg. Æn. VI, 758, al.

634. _læto_, non _læta_, Col. et R. 2, _feta_ malebat N. Heins.

Ter centum domus hæc Fabios armavit in hostem, Limine progressos uno; pulcherrima quorum Cunctando Fabius superavit facta, ducemque Hannibalem æquando: tantus tunc, Pœne, fuisti! 640

637, 638. Cf. ad II, 4. --_hostem_, Veientes. 639. _Cunctando_, cf. Virg. Æn. VI, 847. De sapienti ejus cunctandi consilio bene disputat Polyb. III, 89. 640. Tantus eo tempore fuisti, o Hannibal, ut Fabius Max. cunctando, teque detinendo, et se tibi æqualem imperatorem demonstrando, egregia CCC Fabiorum facinora superasse judicatus sit, Drak. Quæ Hannibal ipse de Fabio senserit, docet Liv. XXII, 12. --Withof. existimabat Silium non spec. adloqui Hannibalem, sed Pœnos, hoc sensu: Tantus nunc, o Pœne, fuisti, ut æquare Hannibalem, Fabii summa laus fuerit. At quis nunc es? quæ rerum vices?

640. _tunc_, non _nunc_, scripti et R. 2, _Hannibalem: quantus tunc, Pœne, fuisti_ conj. Dausq.

Dum se perculsi renovant in bella Latini, Turbatus Jove, et exuta spe mœnia Romæ Pulsandi, colles Umbros atque arva petebat Hannibal, excelso summi qua vertice montis Devexum lateri pendet Tuder, atque ubi latis 645 Projecta in campis nebulas exhalat inertes, Et sedet ingentem pascens Mevania taurum,

641. Hannibal post pugnam ad Trasymenum lacum per Umbriam agrumque Picenum in Campaniam exercitum ducit: de quo itinere ejusque causis vid. Liv. XXII, 9, et Polyb. III, 86. 642. _Turbatus Jove_, ejus fulmine. Vid. ad v. 595 sq. 645. _Tuder_, vid. ad IV, 222. --_pendet_, ut ap. Virg. Ecl. I, 77, et Æn. I, 106, 166; cf. ad I, 128. Oppos. est v. 647 _sedet_, h.e. in planitie et depressa valle jacet, ut VIII, 507, et XII, 162. Ἡμένῳ ἐν χώρῳ (sed εἱμένῳ ἐν χόρτῳ in edit. Reisk.) Theocr. XIII, 40; monente D. Heins. _Jacentia et plana urbs loca_ dixit Tac. Hist. I, 86. Cf. Broukh. ad Tibull. I, iii, 67. [646.] _Projecta_ propter situm humilem et depressum, Drak. Sed ita locus languet, quia sequitur _sedet_, quo satis declaratur oppositio. --_Projecta_ autem loca et res plerumque dicuntur, quæ vel in altum eminent, vel, ut h.l. longe lateque extenduntur, quæ et _porrecta_ vocantur. Vid. Heins. ad Virg. Æneid. X, 587, et Burm. ad Val. Fl. VIII, 90. [647.] De _Mevania_, vid. ad IV, 544 sq. --_nebulas exhalat inertes_, propter naturam vallium. _Qua nebulosa cavo rorat Mevania campo_, Prop. IV, i, 123.

643. _Pulsando_ Colon. 644. _summi_, non _summum_, Colon. quod recepi cum Drakenb. suadente N. Heins. qui et _Devexum lateris_ volebat, ut _adtonitus serpentis_ et mille talia apud Silium. Sed _devexum lateri_, h.e. in latere, ut _d. jugo_ VIII, 360. 645. _lætis campis_, ut VIII, 456, suspic. N. Heins. et Drak. Vulgata ex IV, 545, defendi potest, etsi τό _lætis_ præstiterit, quoniam cum _projecta_ jungitur. 646. _Porrecta_ suspicari possis: vid. tamen not.

Dona Jovi: tum Palladios se fundit in agros Picenum dives prædæ; atque, errantibus armis, Quo spolia invitant, transfert populantia signa; 650 Donec pestiferos mitis Campania cursus Tardavit, bellumque sinu indefensa recepit.

648. _Dona Jovi_, victimam, quæ ei solebat mactari. Cf. V.L. _Palladios agros_, Picenum agrum oliviferum. Vid. Plin. XV, 3, extr. et sup. ad I, 238. --_se fundit_ Hannibal cum toto exercitu. Vid. ad II, 151. 650. Quas Hannibal terras petierit, relicto agro Piceno, memorat Liv. XXII, 9, et 13. 651. _mitis_ et ad agrorum fertilitatem, et ad aeris temperiem spectat. 652. _sinu_, ut IV, 34.

649. _dives p._ ex scriptis et priscis edd. restituit N. Heins. refrag. Lefeb. qui _dites_ edidit, ut conveniat verbis Livii XII, 9, pr. _Picenum agrum refertum præda, quem effuse avidi atque egentes_ rapiebant. Eandem lect. firmant Polyb. III, 86, extr. et Appian. b. Hannib. c. 12, init. et, quod Ill. Ernesti monet, qui se primum fundit in agros populandi et prædandi causa, nondum dives est prædæ, si subtiliter disputare velimus: etsi consequens etiam pro anteced. passim ponitur. Vulgg. _cupidus prædæ_ primus dedit Nicander, eandem forte Livii auctoritatem secutus, judice Drak. qui tamen, quod omnes libri prisci exhibent, non mutare ausus est: quod nunc forsan, si etiamnunc viveret, fecisset, ut effugeret certe censuram Lefeb. qui satis modeste suo, non Gallico, more pronuntiat, eum in textu absurdissimum esse, et in notis (in quibus tamen nihil præter ea, quæ dixi, continetur) prope delirare.

Hic dum stagnosi spectat templumque domosque Literni ductor, varia splendentia cernit Pictura, belli patribus monimenta prioris 655 Exhausti (nam porticibus signata manebant), Quîs inerat longus rerum et spectabilis ordo.

653. In porticibus templi Liternensium bellum Punicum I tabulis expressum fingit poeta, ut Trojanum Carthagine in templo Virg. Æn. I, 453 sq.; vid. ad III, 32. Silius autem ad historiam belli, cum eo, quod describit, arto vinculo connexi, inserendam, egregie hoc poetarum artificio utitur, et sapienter quidem h.l., ubi ad argumentum picturæ oculis animoque perlustrandum otium fecit Hannibali, qui, dum Romani bello vires reparant, totam fere Italiam pervagatur. Simili artificio sup. II, 395 sq. originem Carthaginis, et b. Punicum I, argumenta clipei fecerat. Ceterum porticus (vid. c. Octavia et Philippi apud Plin. XXXV, 10, 40; XXXVI, 5.) picturis ornari solebant. 654. _Liternum_, (vid. V.L.) urbs Campaniæ, ad ostium Clanii fl., qui et ipse _Liternus_ vocatur, (vid. ad VIII, 535) inter Cumas et Vulturnum sita, quo deducta est colonia Romana (Liv. XXXII, 29; XXXIV, 45), et ubi Scipio Afric. invidiæ cedens mortem obiit, teste Liv. XXXVIII, 52, 53. Adjacent paludes et stagna, ex frequenti potissimum Clanii exundatione orta, unde h.l. _stagnosi_. Cf. VII, 278; VIII, 530. Stat. Silv. IV, iii, 66, et Liv. XXII, 16. _Literna palus_ nunc _Lago di Patria_ dicitur, si fides habenda Leandro in Italia. Plura de hoc oppido vid. ap. Cluver Ital. ant. IV, 2, p. 1097. 656. _Exhausti_, ut apud Virg. Æn. IV, 14; X, 57.

654. _Literni_, non _Linterni_, Col. h.l. et inf. VII, 278, et VIII, 531: Λείτερνον dicitur Ptolem. Λίτερνον Strab. V, p. 168; Appian. B. Civ. I, 39, et sic quoque in tabula Peuting. et in optimis exemplarr. Livii, Frontini. Plin. III, 5, Festi et al. Cf. Heins. ad Ovid. Met. XV, 714, Sigon. ad Liv. XXII, 16.

Primus bella truci suadebat Regulus ore, Bella neganda, viro si noscere fata daretur! At princeps Pœnis indicta more parentum 660 Appius adstabat pugna, lauroque revinctus Justum Sarrana ducebat cæde triumphum.

658. Romani diu deliberantes postremo auxilium Mamertinis contra Pœnos et Hieronem ferendum decernebant A.U. 490, et Appius Claudius Caudex Consul populi suffragiis Messanam trajicere jubebatur, de quo b. Punici I initio vid. Flor. II, 2, et inpr. Polyb. I, 10, 11; quo teste populus, senatu dissuadente, hujus consilii, cum recta ratione pugnantis, auctor fuit. Silius tamen non male Regulo has partes tribuit. Patresque idem censuisse tradit Liv. Epit. XVI. --_truci ore_, cf. v. 429. 659. _neganda_, quæ dissuadenda erant. --_viro_, homini. --_Bella suadebat_; quomodo hoc pictura effingi potest? vid. ad II, 417. 660... 662. Appius primum Hieronem, deinde Pœnos vicit. Vid. Polyb. I, ii, 12. --_indicta more parentum_ per fecialem. --_cæde_, propter et post cædem. --_Sarrana_, Pœnorum. Vid. ad I, 72. --_triumphum_, de quo vid. Eutrop. II, 10.

659. _si nosci fata darentur_ R. 3, et Med. _nascere_ R. 2. 660. _indicta pugna_, non _indictæ pugnæ_, Col. et R. 2; _indicta pugnæ_ Ox. 661. _laurosque_ R. 2, lapsu felici, si lapsus est, nec potius genuina lectio.

Æquoreum juxta decus, et navale tropæum, Rostra gerens, nivea surgebat mole columna:

663. Victoria C. Duilii Cos. qui _ante omnes_ h.e. primus _alto_, in mari Siculo, ad Liparas ins. usu ferrearum manuum et corvorum, A.U. 494. Pœnos devicit, et triumphum navalem egit, (vid. Flor. II, 2, et Polyb. I, 22, 23; qui tamen cap. 21 memorat, Romanos paulo ante bis, et primum quidem duce Cn. Cornelio Cos. male, sed mox eo capto, prospere adversus Hannibalem in mari pugnasse) tam grata fuit Romanis, ut _columna_ ipsi _rostrata_ in foro poneretur. Ejus basin olim in Capitolinis urbis ruinis repertam, et inscriptionem doctissime a Pet. Ciacconio in singulari comment. suppletam atque illustratam fuisse, quis est qui nesciat? Hoc antiquissimum veteris ævi monimentum exhibent Lips. antiq. lectt. II, 14; Beger. Duker. et Græv. ad Flor. II, 2; Gruter. p. 404; Fleetwood Inscr. antt. Sylloge p. 66, et Funcc. de orig. et puerit. L. Lat. c. 5, p. 298 sq. Columnam ævo suo etiamnum superfuisse tradit Plin. XXIII, 5, et XXXIV, 5. 664. _nivea mole_, candido marmore. --_surgebat_, doctius quam erat, ut ap. Virg. Ge. III, 29; Æn. I, 448; X, 476; Ovid. Met. I, 44.

664. _ferens_ Put. _niveæ columnæ_ legendum, et post τό _columnæ_ distinguendum videbatur N. Heins.

Exuvias Marti donumque Duilius, alto 665 Ante omnes mersa Pœnorum classe, dicabat: Cui, nocturnus honos, funalia clara, sacerque Post epulas tibicen adest; castosque penates Insignis læti repetebat murmure cantus.

667... 669. Eidem Duilio perpetuus honos habitus, vel potius, teste Catone ap. Cic. de Sen. c. 13, ab ipso privato, nemine prohibente, sumtus est, ut revertenti a cœna, tibicine canente, funalia præferrentur, et ipse quasi quotidie ita triumpharet. Conf. Flor. II, ii, 10; Plin. XXXIV, 5; Liv. Epit. XVII; Val. Max. III, vi, 4. Verba _castos penates_ spectant, ni fallor, ad Duiliam uxorem, quæ vel ea, qua vixit, ætate, exemplar pudicitiæ fuit. Vid. Hieron. advers. Jovian. I, et Merula ad Ennii Fragm. p. 57.

665. _Duellius_ Put. Vulgo _Duillius_ Sed _Duilius_ Med. ed. ut in fastis triumphal. et Gr. Δουΐλιος. Aliis Bellius, Billius, Βίλιος, Λίβιος dicitur. Confer VV. DD. ad Polyb. I, 22 et 24. Pighius ad A.U. CDXCIII. et, quos Drak. jam laudavit, Merula ad Enn. Ann. I, p. 59, et inprim. Ciaccon. ad column. rostrat. 669. _læto_ Benes.

Cernit et extremos defuncti civis honores: 670 Scipio ductoris celebrabat funera Pœni, Sardoa victor terra. Videt inde ruentem Litoribus Libycis dispersa per agmina pubem; Instabat crista fulgens, et terga premebat Regulus: Autololes, Nomadesque, et Maurus, et Hammon, 675 Et Garamas positis dedebant oppida telis.

670. Hæc de exsequiis, quas L. Cornelius Scipio, Barbati filius, qui, Olbia urbe capta, A. U. 494, de Pœnis, Sardis Corsisque triumphavit, Hannoni in Sardinia cæso fecit, recte intelligunt Marsus, Cell. et Drak. Cf. Flor. II, 2; Liv. Epit. XVII, et inpr. Valer. Max. V, i, 2. 672... 676. Cf. sup. ad v. 299 sq.

671. _celebraret_ Col. unde _Cernit ut... celebraret_ scribendum putabat N. Heins. 674. _effulgens_ R. 3.

Lentus arenoso spumabat Bagrada campo Viperea sanie, turmisque minantibus ultro Pugnabat serpens, et cum duce bella gerebat.

677... 679. Cf. v. 140 sq.

678. _turmisque minantibus_ scripti et priscæ edd. ante Junt. in qua primum operarum vitio editum _turmisque minitantibus_, pro quo _turmis minitantibus_ reposuit Aldus, quem secuti sunt alii. _Ultor_ malebat N. Heins. quod verbis Flori II, 2, _quasi in vindictam Africæ nata serpens_ convenire notat Drak. qui tamen τό _ultro_ servat, et coll. XI, 517, pro _insuper_, ut Lef. cum emphasi, ut apud Virg. passim, et apud alios _insuper_, vel _volens_, positum existimat. Equidem malim interpretari _adeo_, _sogar_, quæ notio plerisque, ubi _ultro_ occurrit, locis respondet. [“XI, 517” recte XI, 515]

Nec non projectum puppi, frustraque vocantem 680 Numina, Amyclæum mergebat perfida ponto Rectorem manus, et seras tibi, Regule, pœnas Xanthippus digni pendebat in æquore leti.

680. Pœnos, gloriæ Xanthippi invidentes, eum navi redeuntem mersisse, memorant, præter Silium, ab aliis jam laudati Appian. de reb. Pun. c. 4, et Zonaras Annal. T. II, quo teste fuerunt etiam, qui eum in desertam insulam expositum, et alii, qui navem ei vetustate fatiscentem datam fuisse, referrent. Eumdem vero incolumem potius domum rediisse, tradit testis fide dignior Polyb. I, 36. 682. _seras_, quia jam captus eras.

680. _e puppi_ volebat N. Heins. 682. _Rectorem_ scripti et R. 2. Vulgata lectio _Xantippum_ e marg. in contextum inrepsit. 683. _Indigno rector pendebat_ R. 3. Parm. et Med. quæ lectio ex emendatione profecta videtur, ne idem nomen, ut vulgo fit, repetatur.

Addiderant geminas medio consurgere fluctu Ægates; laceræ circum fragmenta videres 685 Classis, et effusos fluitare in gurgite Pœnos.

684. Conf. ad I, 61. --_geminas_; vulgo tres putant esse, ejusdemque fere magnitudinis, et Lilybæo promont. objectas, _Phorbantiam_, _Ægusam_ et _Hieram_, quæ post Usticam et Osteodem a Ptolemæo memorantur, et tres Ægates esse creduntur. Quod si verum est, Silius forte _geminas_ dixit pro _duas_, innuitque τὴν Αἴγουσαν νῆσον et τὴν Ἱερὰν νῆσον, quarum mentionem facit Polyb. I, 60 et 61, ubi de pugna Lutatii et Hannonis agit, quæ primum Punicum bellum confecit. --_Addiderant_ pictores. 685. _Ægates_, Αἰγούσας ap. Polyb. I, 45.

686. _affusos_, scilicet fragmentis navium, vel remis, emend. N. Heins. Cf. ad IV, 251. Idem prob. Drak. et recepit Lefeb. Non male: sed in vulg. quoque lect. _effusos_ (h.e. vagos, dispersos, vel effuse) nihil esse video, quod displicere debeat.

Possessor pelagi, pronaque Lutatius aura Captivas puppes ad litora victor agebat.

687. _aura prona_, vento favente et secundo, vel celeri, quo cursus fiebat pronus ac celer, ut ap. Hor. Od. I, xxix, 11; IV, vi, 39, et Virg. Æn. V, 212; teste Polyb. ll. cc. Pœnis potius, tam in prælium euntibus, quam, eo finito, Hieram ins. repetentibus, subita mutatione, secundus fuit ventus; et Lutatius, L navibus demersis et LXX captis, cum decem fere millibus vectorum Lilybæum promont. petiit.

687. _pronaque Lutatius a._ scripti et priscæ edd. _pronaque Luctatius_ Veneta Marsi. Vulgata lectio _prona Luctatius_ debetur Nicandro. _Lutatium_ scribi in unico hujus gentis numo ap. Ursin. in familiis Rom., et primam a poetis syllabam corripi, sed in corpore Gruteri et Reinesii utramque orthographiam inveniri, monet Drak. qui laudat Heins. ad Claud. in Eutrop. I, 455; Carrion ad Sallust. Hist. I, p. 453, ed. Gruteri, et Fabrett. Inscriptt. p. 675 et 750. Præterea nostram scripturam confirmant Græci: nam Λυτάτιος dicitur Polyb. I, 59 sqq. et Λουτάτιος Appiano de reb. Sic. II, Exc. 18, T. I, p. 93. ed. Schweigh.

Hæc inter, cinctus legatorum ordine Hamilcar, Ductoris genitor, cunctarum ab imagine rerum 690 Totius in sese vulgi converterat ora.

689. _Hæc_ omnes scripti et edd. ante Drak. _victos_ Colon. _junctos_ Oxon. _vincto_ Parm. et Med. _religatus in ordine_ scripti cum R. 3, Parm. et Med. Vulgata lectio _juncto legatus in ordine_ auctorem habet Marsum, qui _in ordine_ pro _continuo_ dictum putabat. _Hic inter victos religatus in o. H._ conj. Dausq. prob. N. Heins. nisi quod, _Hoc... in ordine_, scilicet captarum navium, maluerit. Id recepit Drak. qui tamen recte jam monuit, alto historicorum de captivitate Hamilcaris (qui ne pugnæ quidem navali interfuit) silentio auctoritatem librorum plerorumque infringi, nisi forte hæc verba cum Dausq. ad imaginem Hamilcaris, quam Romani in triumpho religatam gestarint, referantur, de quo conf. XVII, 630 sqq. inpr. v. 644, 645. Mira hæc videtur oscitantia Lefeb. qui _Hoc, inter victos Legatus, in o. H._ reposuit, addita hac nota: «Non _capti_, sed ad incitas adacti milites Hamilcaris, cujus _arbitrio_, ait Nepos, _pacem permiserat_ Carthago. Ideo dicitur a poeta _legatus_, constitutus quidem, non missus: id est, _plénipotentiaire_, german. _gevollmächtigt_, quod nemo ante me animadvertit.» Nihil horum omnium satisfacit, et ipse quoque receptam textus lectionem deserendam putavi, etsi ab ea discedere, ubi aliquam certe veri speciem habet, religioni duco. Sententia verborum, quæ ex vestigiis librorum, donec meliora certioraque quis suggesserit, reposui, hæc est: _Inter hæc_, scilicet tabularum argumenta (ut _inter ea_ dixit Virg. Æn. I, 479) _Hamilcar_, dux, non legatus, Pœnorum in Sicilia, cujus tamen arbitrio hi pacem, cujus mox mentio fit, permiserant, _cinctus ordine legatorum_, h.e. decem legatis, ex ordine tabula expressis, quos Romani, pacis conditionibus, quas Lutatius dixerat, rejectis ad eum miserant, teste Polyb. I, 62 et 63, _converterat_, etc. Possis etiam eodem sensu legere _junctus legatorum ordini_, vel _ordine_: nisi malis _picto legatorum ordine_. Viderint acutiores. 690. _junctarum_ conj. N. Heins. et v. 692, _Sed pacti faciem_, vel _Sed pacti auspicium_, ut verba _pacti fœderis_ jungantur; _faciem_ scripti et Parm. _faciens_ Med. Vulgo _facies_, adversante metro. _Pacis_ majore litera initiali scripsi, quia ipsam _Pacis faciem_, h.e. imaginem pictura expressam puto, ut _aras_, _Jovem_ et _Latinos_.

Sed pacis faciem, et pollutas fœderis aras, Deceptumque Jovem, ac dictantes jura Latinos Cernere erat: strictas trepida cervice secures Horrebat Libys, ac submissis ordine palmis 695 Orantes veniam, jurabant inrita pacta. Hæc Eryce e summo spectabat læta Dione.

692. Ornatum verborum et ferocem illum excelsumque, qui in iis vivit et regnat, spiritum Romanum facile percipias. De ipsa pace, vid. Polyb. I, 62 et 63. --_faciem_, Drak. exponit genus, ut IV, 591; Sed vid. V.L. 693. _Jovem Deceptum_, ut I, 482. Cf. ad I, 9. --_jura_, ut I, 481. 695. _submissis palmis_, vid. ad I, 673. 696. _inrita_ mox futura, moto scilicet bello Punico secundo. 697. Præclare Venus, quæ Romanis favet, hisce picturis oculos animumque pascere fingitur. --_Dione_, Venus: vid. ad IV, 106. Nobilissimum ejus templum in _Eryce_, monte Siciliæ, supra Drepanum. Vid. Heyne in not. et Exc. II; ad Virg. Æn. V, 759.

695. _Horrebant Libyes_ contra fidem libb. dedit Lefeb. vulgare substituens exquisitiori. 696. _horrida pacta_ edd. antt. _inrita pacti_ malebat N. Heins. ut _acuta belli_, _dura laborum_, etc.

Quæ postquam infesto percensuit omnia vultu Adridens Pœnus, lenta proclamat ab ira: «Non leviora dabis nostris inscribere tectis 700 Acta meæ dextræ: captam, Carthago, Saguntum Da spectare, simul ferro flammaque ruentem; Perfodiant patres natorum membra: nec Alpes Exiguus domitas capiet locus; ardua celsis Persultet juga victor equis Garamasque Nomasque. 705

698. _infesto vultu Adridens_, ira cum arrogantia et contemtu mixta. 699. _ab ira_. Cf. XI, 99, et ad II, 139. --_lenta_, lente, sensim collecta a singulorum perlustratione. 700. _nostris tectis_, templis et ædibus sacris. 702, 703. Conf. II, 657... 691. --_Perfodiant_, ut _persultet_, _ruat_, _fugiat_, _vehatur_, pro, pictura exprimendos cura perfodientes, etc.

699. _læta ira_ et v. seq. _dabunt_ conj. Dausq. utrumque parum acute. 702. _ferroque flammaque_, non _flamma ferroque_, scripti, quod concinnius videbatur N. Heins. nescio quare. 704. _capiet_, non _capiat_, scripti et R. 2. 705. _Nomasve_ tacite edidit Lef. Male!--706. _Addes T._ scripti _Adde T._ Parm. et Med. _Adest_ R. 2, _Adde etiam_ Ven. Marsi et edd. inde expressæ, contra metri leges. _Adde et T._ conj. Dausq. quod non improb. N. Heins. et recepit Cell. ac legendum esse haud dubitabat Withof. quia v. 702, præcesserit _da spectare_.

Addes Ticini spumantes sanguine ripas, Et nostrum Trebiam, et Trasymeni litora Tuscis Clausa cadaveribus: ruat ingens corpore et armis Flaminius: fugiat consul manante cruore Scipio, et ad socios nati cervice vehatur. 710

707. _nostrum Trebiam_, vid. ad I, 118, et IV, 650. 708. _Clausa_, ut IV, 621, «clausit magna vada pressa ruina.» --_ruat_ in perniciem, cadat. 709 sq. Confer IV, 466 seq. --_cruore_ ex vulnere.

708. _Plausa_ in mentem veniebat N. Heins. _ruet_ Tell. _ruato_ R. 2, teste Lefeb. qui hæc notat: «an pro _ruito_? quod placebat præ ceteris, propter concursum vocalium.» 709. _manetque cruore_ opinabatur N. Heins.

Hæc mitte in populos, et adhuc majora dabuntur. Flagrantem effinges facibus, Carthago, Libyssis Romam, et dejectum Tarpeia rupe Tonantem. Interea vos, ut dignum est, ista, ocius ite, O juvenes, quorum dextris mihi tanta geruntur, 715 In cineres monimenta date, atque involvite flammis.»

711. _mitte in populos_, vid. ad II, 511. --_majora_ facinora. 713. _dejectum Tarpeia rupe Tonantem_, δεινῶς pro, Capitolium occupatum. 716. _monimenta_, templi picturas.

712. _effugies_ Col. unde _effinges_ emend. Modius; _effingens_ aliquot edd. 716. _monimenta_, non _monumenta_, R. 2, ut semper scribendum monet Lefeb. Recte. Conf. Cl. Schelleri Præcepta stili bene lat. P. I, p. 35, et Cell. Orthogr. Utrumque tamen in lapidibus occurrit.

* * * * * * * * *

Errata: Liber VI

16n. _non æquum_ ... III, 2, 260 [equum ... II, 2, 260] 25, 26n. Intpp. ad Stat. Th. X, 170 seq. [ad ad] 35v. _vigens_, non _ingens_, Col. [Col. Col.] 119n. _rerum inclinata_, ut _res inclinatæ_ ap. Liv. IX, 12_. [_incertum: ‘res ... inclinata’ saepius apud Livium legitur_] 188v. Idem sensisse videtur N. Heins. qui [qai] 270v. nisi ipsa hæc vox substituenda [susbtituenda] 307... 310n. Vid. mox v. 311 [mox V, 311] 455v. [445] 489n. _ferire_ ... vel כרת ברית. [[The word “vel” was added to protect against display problems with the paragraph-final Hebrew text.]] 609... 611v. (!!) [_sic scriptum_] 658n. [558]

* * * * * * * * * * * * * *

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER SEPTIMUS.

ARGUMENTUM.

Q. Fabius Maximus Cunctator, in quo omnis Romanorum spes sita est, cum novo exercitu, ex civibus sociisque conscripto, ad bellum proficiscitur, quod prudentia cautisque consiliis, quibus solus omnium, quas ducit, copiarum vires æquat, gerere statutum habet cum animo ac deliberatum; 1-19.

At Hannibal, quam primum de creatione novi summique magistratus fama ad ipsum pervenit, Dictatoris genus et res ab ipso gestas a captivis percontatur, ex quibus Cilnius ducem Rom. ejusque gentem amplissimis verbis ornat, et ita indignationem quidem Pœni in se convertit, sed e malis, quibus urgetur, supplicio se emergere frustra cupit; 20-73.

Dum Romæ, votis rite nuncupatis, cives cum conjugibus supplicatum eunt et sacris operantur, Fabius strenue iter facit, disciplinamque militarem ad pristinos mores redigit; 74-95.

Castris deinde jam in conspectu hostium positis, Pœnus, certa victoriæ spe inductus, nullam dimicandi moram facit, et vallatos maledictis ad certamen provocat; 96-122.

Verum ubi quieta omnia apud Romanos, nec castra ullo tumultu mota videt, re infecta in Apuliam transit, variisque dolis constantem Dictatoris animum tentare et circumvenire conatur; 123-145.

Quum ita quoque nihil proficit, omnisque spes in inritum cadit, tacita jam cura animum incensus, quod nunc demum edocti malis Romani parem Hannibali ducem quæsissent, in Campaniam exercitum reducit; 146-158.

Ibi amœnissimam Italiæ partem agrumque Falernum, qui generosissimo vino abundabat, cujus faciendi rationem ipse Bacchus priscis temporibus Falernum, hospitem suum, docuerat, inpune depopulatur; 159-211.

Qua rei indignitate in castris Romanorum seditio movetur, quam Fabius comprimit, habita oratione, qua ostendit, rempublicam, continuis cladibus adflictam, non nisi prudentissima et cauta belli gerendi ratione ab interitu vindicari posse, et rem tempusque ita postulare, ut adversus ferocem tot victoriis hostem nihil temere audeant, nec, nisi certa spes et commoda rei bene gerendæ occasio obferatur, summam rerum universo periculo committant, sed ante omnia suæ saluti atque securitati consulere, conatusque hostiles singulari potius arte, quam temeraria vi inpedire studeant; 212-259.

Invidia tamen Dictatoris augetur fraude ac dolo Hannibalis, qui ab uno ejus agro, omnibus circa vastatis, ferrum ignemque abstineri jubet, ut occultæ proditionis fœderisque clam cum hostibus icti suspicio commoveatur; 260-267.

Sed mox Pœnus suis se artibus peti sentit, agmenque suum repente præter opinionem inter Calliculam montem, Formiana saxa ac Literni stagna inclusum videt, via ad Casilinum obsessa; 268-281.

Quas insidias callide eludit, et noctis principio duces, Magonem, Maraxen et Acherran somno excitat, militibusque tessera significat, quid fieri velit: tum sarmentis ad cornua boum adligatis et incensis, custodibus Romanis rei novitate terror incutitur; Pœnus vero salvus ex faucibus elabitur, saltumque transgressus in agro Allifano castra ponit; 282-376.

Fabius confestim et ubivis hostem subsequitur; at non ita multo post, sacrorum causa Romam profecturus, non imperio tantum, sed consilio etiam ac prope precibus agit cum Minucio, ut, ratione potius quam fortuna fretus, bellum administret, et exemplum, quod ad imitandum habeat, sequatur; 377-408.

Absente eo classis Pœnorum ex alto in portus Caietæ et Formiarum, in finibus Campaniæ, invehitur, quo hostium adventu perterritæ Nereides ad Protea, in antro, prope Capreas, commorantem, confugiunt, ut ab eo de futura Italiæ fortuna cognoscant; 409-434.

Deus marinus, exposita Romanorum origine, a Trojanis, propter iniquum Paridis judicium et Junonis iram debellatis et terra marique cum duce Ænea jactatis, repetenda, prædicit, urbem eorum æternam fore, bellumque Punicum II, quamvis Cannensis etiamnunc clades inpendeat, a Scipione Africana gloriose confectum iri; 435-493.

Quam fatorum seriem dum vates in antro reserat, Magister equitum, inmemor monitorum Fabii, ferociter magis quam consulto rem gerit, et, Hannibale, furoris ipsius alendi causa, fugam aliquoties simulante, jam fama egregiæ victoriæ Romam perfertur; 494-512.

Hinc populi jussu æquatur ei imperium cum dictatore, qui invicto a civibus hostibusque animo ad castra revertitur et exercitum dividit; 513-522.

Quo facto Minucius, secundis rebus delatoque sibi a populo honore multo animosior ad omne periculum spernendum et quidvis audendum factus, sine mora cum hoste iniquo confligit loco, et subito legiones omnisque adeo respublica in maximo discrimine versantur; 523-535.

Jam cæsis aliis, aliis fugam circumspectantibus, Fabius, conspecta procul turbata acie, militibusque et Q. Fabio, filio, qui irata mente contraria suadebat, ad opem suis ferendam stimulatis, repente, velut cælo demissus, legionibus, salutis suæ jam desperantibus, succurrit, et hostibus, quorum magnam stragem ipse ejusque exemplo incitati Syllæ, Crassi, Metellus, Furnius, Torquatus, Brutus, Cato et Q. Fabius edunt, victoriam, civibus vero confessionem erroris extorquet; 536-729.

Minucius, inmerito hoc beneficio victus et nunc demum sentiens, quanto satius sit, prudentia et cunctatione, quam temeritate, bellum tali tempore administrare, castra cum Dictatore jungit, et, aris in ipsius honorem exstructis vinoque ac dapibus Fabio, tanquam Deo, libatis, PATREM eum salutat; quod exemplum milites sequuntur; 730-750.

Interea trepidis Fabius spes unica rebus: Ille quidem socios atque ægram vulnere præceps Ausoniam armabat, viridique ad dura laborum Bellator senio jam castra movebat in hostem.

1. _trepidis spes unica rebus_, ut X, 48, et _fessis spes ultima_, VIII, 667; _lumen_ et _auxilium rebus nostris dubiis futurum_, Liv. I, 39; II, 50, ext. de Fabia gente. --_Res trepidæ_, periculosæ, in quibus trepidamus, φοβερὰ, ut passim apud Liv. conf. Drakenb. 2. Duas legiones, teste Liv. XXII, 11, vel quatuor, si Polyb. III, 88, fides habenda, ex civibus sociisque scripsit, et ad Servilianum exercitum adjecit. --_ægram vulnere_, cladibus adflictam et debilitatam. 3 sq. _viridi senio_, ut apud Virgil. Æn. VI, 304; conf. ad I, 405, _virens senecta_.

1. _rabidis rebus_ Colon. prob. N. Heins. quia _res trepidæ_ vers. 88, iterantur, et _certamen_ ac _arma rabida_ dicuntur, v. 253, et XVI, 410. Quam infirma sit utraque ratio, non est quod doceam. Eodem suadente, post _rebus_ στιγμην τελειαν posui cum Drak. _Interea Fabius, trepidis spes u. r. Ille quidem, socios_, etc. transponendum censebat Burm. Non male! 3. _clara laborum_ priscæ edd. Conf. ad II, 52; _cruda l._ conj. N. Heins. coll. Virg. Æn. VI, 304.

Sed mens humana major, nec tela, nec enses, 5 Nec fortes spectabat equos: tot millia contra Pœnorum invictumque ducem, tot in agmina solus Ibat, et in sese cuncta arma virosque gerebat.

5. Egregia quidem laus prudentiæ Fabianæ, quæ ad hostes superandos plus momenti habebat, quam omne exercitus robur. 6. _Nec spectabat_, minus iis confidebat, quam cautis consiliis et cunctationi; vel non curabat, metuebat; quem sensum minus probo. _Ed._ 8. Drak. ad h.l. et XVI, 19, comparat inf. v. 743; XVI, 50; Virg. Æn. VII, 705, et Liv. XXVIII, 12.

5. _mente humana_ Ox. _mente humano major_ emend. Barth. Adv. I, 13, ut _humano_ sit pro _homine_, de quo vid. Gronov. ad Liv. VIII, 9, et Gifan. Ind. Lucret. Vulgatam lect. exemplis (V, 435, et VI, 426), quibus non indiget, vindicarunt Draken. et Lefeb.

Ac ni sacra seni vis inpressumque fuisset, Sistere Fortunam cunctando adversa foventem, 10 Ultima Dardanii transisset nominis ætas.

9. _vis sacra_, h.e. admirabilis, magna, præclara, divina, ut _sacer Iulus_, VIII, 71; _sacrum letum_, II, 520; _rabies virtutis_, VI, 42; forte etiam _sacra manus_, VIII, 357, et _sacras in sanguine dextras_, XII, 578; _annus sacer_, h.e. præclarus, egregius, vel felix ap. Tibull. II, v, 82; ἱερὸς δίφρος, Hom. Iliad. ρ, 464; ἱερὴ Θήβη, Εὐβοίη, Ἴλιος, ἱερὴ ἴς Τηλεμάχοιο Iliad. α, 366; β, 535; δ, 416; Odyss. β, 409; ἱερὸν μένος Ἀλκινόοιο, et κνέφας, Odyss. η, 167; Iliad. λ, 194; ἱερὰ νᾶσος Thera, Ταίναρος et Σικύων ap. Pind. Pyth. IV, ii, 78, et Nem. IX, 127. Sic et Ἀχιλλεὺς, vel ἅλα δῖαν, Λακεδαίμονα δῖαν, Iliad. α, 141; Odyss. ε, 20. --_inpressum_, fixum ac destinatum. --Fabius minus confidebat legionibus suis, sed tanquam solus in bella pergeret, in se uno omnem spem repositam habebat; _ac ni sacra vis_, divina mens, cogitatio, ἱερον μενος, _seni fuisset_... (_adversa_, Pœnorum partes) actum fuisset de imperio romano; Lenz.

10. _Fortunam cunctando_, non _cunctando F._, Colon.

Ille modum Superis in Punica castra favoris Addidit, et Libyæ finem inter prospera bella Vincendi statuit: tumefactum cladibus ille Hesperiis lento Pœnum moderamine lusit. 15

12. Minuit favorem deorum, inpr. Junonis, in Pœnos, h.e. perpetuæ Pœnorum fortunæ modum statuit, qua ratione eadem sententia mox exprimitur. 15. Drak. comparat VIII, 11, et Claud. b. Get. v. 138. _Primus fulmineum lento luctamine Pœnum Compressit Fabius_.

Summe ducum, qui regna iterum labentia Trojæ Et fluxas Latii res, majorumque labores, Qui Carmentis opes et sceptra Evandria servas, Surge, age, et emerito sacrum caput insere cælo.

16. Egregia poetæ ad Fabium apostrophe, sed luxuriante ornatu expressa. --_iterum labentia_. Cf. ad I, 43. 17. _fluxas Latii res_, ut ap. Virg. Æn. X, 88; Cic. Att. IV, 2; Sall. Jug. 123. Nam _fluere_ est dilabi, interire. Vid. Gron. ad Liv. XXVII, 17. Italia vario modo designatur. 18. _Carmentis_, seu Carmenta, Evandri mater. Cf. XIII, 816; Liv. I, 7; Virg. Æn. VIII, 335 sq.; ibique Heyne Exc. I. 19. Altius te a terra in cælum tolle, scilicet nominis amplitudine et inmortalitate, ut _sublimi ferire sidera vertice_ dixit Hor. Od. I, 1, extr. ubi vid. Jani. Ἐρις ap. Hom. Iliad. δ, 442, ὀλίγη μὲν πρῶτα κορύσσεται, ἀυτὰρ ἔπειτα Οὐρανῷ ἐστήριξε κάρη. --_emerito_, merito, prudentia rebusque gestis promerito, ut XI, 464; Drak. qui laudat Huet. ad Manil. I, 404; Heins. ad Vell. Pat. II, 11 et al.

18. _tecta Evandria_ h.e. Pallanteum, et hinc Roma, eo loco condita (vid. ad VI, 631 sq.), opinabatur N. Heins. quod prob. Drak. et recepit Lef. Non male, quia modo vox _regna_ præcessit: _regna_ argute dici monet Withof. ut ap. Hor. Od. III, iii, 58. Maluerit tamen _sceptra_, quæ vox dignior sit quam _tecta_, et ad vulg. lect. propius adcedat. [“ad VI, 631”: in Not.] 19. _et in merito_ R. 1, 3, et Med. unde _et i. merito_ suspic. N. Heins. quem v. ad XI, 214, 241, ad Claud. R. P. I, 92, et Epithal. Hon. et Mar. v. 276, ad Ovid. Amor. III, iii, 1. Sed vulgatum _emerito_, h.e. merito, Drak. firmat ex XI, 464; (_Emerito... cælo_) Manil. I, 404; (_emeritum mundum_) Prop. IV, ii, 61; Sidon. Apoll. II, 209; Val. Max. IV, 1, ex. 6; conf. Heins. ad Vellei. Paterc. II, 11. [“XI, 464” recte XI, 461]

At Libyæ ductor, postquam nova nomina lecto 20 Dictatore vigent, raptim mutata Latinis Imperia haud frustra reputans, cognoscere avebat, Quæ fortuna viro, quodnam decus; ultima fessis Ancora cur Fabius, quem post tot Roma procellas Hannibali putet esse parem: fervore carentes 25 Angebant anni, fraudique inaperta senectus.

20. _nova nomina_, Dictatoris et magistri equitum. [21.] _vigent_, celebrantur et in omnium ore sunt, Cell. Cf. Cic. Tusc. I, 38, extr. --_lecto Dictatore_, propr. Prodictatore, quia consul Romæ non erat. Vid. Liv. XXII, 8. 23. _Ancora ultima_, alias _sacra_, Gr. ἄγκυρα ἱερὰ, ᾗ χωρὶς ἀνάγκης οὐ χρῶνται, Polluc. I, 9; quod quam egregie Fabio conveniat, monuit jam D. Heins. Spem ut plurimum in numis sub symbolo ancoræ signari, observat Drakenb., qui præterea comparat VIII, 667; X, 48; Proverb. e Vatic. Append. Cent. II, n. 18, et Schott. ad Proverb. et Suid. Cent. XIV, num. 50. 24. Imitat. Liv. XXII, 12. 25. _fervore carentes anni_ Fabii, ut contra _vividi_, _calidi_, _fervidi_, _ignei_ dicuntur juvenes. Cf. XVI, 596, et Virg. Æn. V, 395... 396. 26. _inaperta_, non patens.

23. _ultima passis_ malebat D. Heins. et _quis Fabius_ Burm. _Ancora_ ex Gr. ἄγκυρα rectius quam _anchora_ scribitur. 25. _fervore carentes_ Tell. a m. pr. Parm. Med. et Benes. Vulgatam _calentes_ defendunt Dausq. et Cell. et ad Hannibalem referunt, coll. v. 66. Male!

Ocius adcitum captivo ex agmine poscit Progeniem ritusque ducis dextræque labores.

27. _adcitum poscit_, ab eo, quem adciverat, quærit, percontatur. 28. _labores_, ut V, 561. Ipsum poetæ commentum satis ingeniosum est, et ingenti Hannibalis sollicitudini, cujus justa erat causa, consentaneum.

28. _laborem_ e Colon. recepit Drakenb. Sed magis hoc loco conveniunt _labores_, h.e. res gestæ, facta; conf. not. ad V, 561.

Cilnius, Arretî Tyrrhenis ortus in oris, Clarum nomen erat; sed læva adduxerat hora 30 Ticini juvenem ripis, fususque ruentis Vulnere equi, Libycis præbebat colla catenis.

29. _Cilnius, clarum nomen_. Cf. V.L., et ad V, 328. --_Arreti_, vid. V.L., et ad V, 123. --_Tyrrhenis_, Etruscis, vid. ad IV, 719.

29. _Cilnius_, non _Cilinus_, Colon. Recte. _Cilnia_ gens Etrusca, et quidem nobilissima, e qua C. Cilnius Mæcenas, quem poeta forte respexit, vid. Drak. ad Liv. X, 3; Lips. Antiq. Lectt. I, 22, et ad Tac. Ann. VI, 11; Meibom. vit. Mæcen. L. B. 1653, 1654, c. 1; Demster. in Etruria regali II, 54, et Jani ad Horat. Od. III, 29, 1; _Areti_ Colon. Sed Ἀῤῥητίνων πόλις dicitur Polyb. II, 19; Ἀῤῥήτιον Appian. b. civ. I, 91; III, 42; Strab. V, p. 154, 157, et sic semper in lapidd. litera canina geminatur, v.c. apud Gruter. p. 372, 520 al.

Hic ardens extrema malis, et rumpere vitam: «Non cum Flaminio tibi res, nec fervida Gracchi In manibus consulta, inquit. Tirynthia gens est; 35 Quam si Fata tuis genuissent, Hannibal, oris, Terrarum imperium Carthaginis arce videres.

33. _Hic ardens_, vehementer cupiens, in _malis_, in captivitate, _extrema_, mortem, ut ap. Virg. Æn. I, 219; VI, 457; Flor. IV, 2, vel finem malorum. Schmid. interpretatur: _ardens malis_, propter mala, ut _ardens furiis_, XVII, 237. --_extrema_, vehementissime, ut apud Græcos millies. --_rumpere vitam_, ut VI, 510; alias _abrumpere_, de quo vid. Heins. et Drak. Cf. ad II, 597. 34 sq. Oratio summo ornatu artificioque composita, et ad iram Hannibalis laude Fabii incendendam aptissima. Verba Liv. XXII, 12. --_fervida Gracchi consulta_. Cf. IV, 514 sq., et XV, 337, ubi calidus Marcellus Fabio Cunctatori obponitur. [35.] _In manibus_ sunt, h.e. adsunt, ut XII, 197, et ap. Virg. Ge. II, 45 (ubi vid. Burm.), et Æn. X, 280. --_Tirynthia gens_, cf. VI, 627 sq., et ad II, 3; _gens_, vid. ad II, 185. 36, 37. Conf. IV, 730; XVII, 403, 404.

33. _extrema mali atque abrumpere_, vel, quod in Ven. Marsi exstat, _erumpere vitam_ volebat N. Heins. prob. Drak. ut _extrema mali_ sint captivitas et servitudo, qua homini libero nihil gravius accidere potest. Sed vulgata lectio, quam vix commodum sensum habere putabat Drak., mihi exquisitior videtur: vid. not.

Non ego te longa serie per singula ducam: Hoc sat erit; nosces Fabios certamine ab uno. Veientum populi violata pace negabant 40 Adceptare jugum, ac vicino Marte furebat Ad portas bellum, consulque ciebat ad arma.

39. _nosces Fabios certamine_, etc. ut apud Virg. Æn. II, 65 sq. 40. Cf. ad II, 4 sq.

39. _disces_ forte, qui critica prurigine laborat, legere malit, ut apud Virg. Æneid. lib. II, v. 66.

41. _furebat_ Colon. et Oxon. (sed, teste Lefeb. omnes scripti) cum R. 1, 2, Parm. Med. et Beness. probb. N. Heins. Drak. et Lefeb. Vulgatum _furebant_, puncto post hoc verbum posito, retineri posse observat Gronov. Obss. I, 17. quem secutus est Cell. Non male! _furebant Ad portas bellum_ sibi esse, vel furibundi conclamabant, interpretatur Barth. Adv. XXIII, 20. Sed intell. portas Romæ; _ferebant_ emend. Zinzerl. Promuls. crit. c. 20.

Delectus vetiti; privataque castra Penates Herculei inplevere: domo (mirabile) ab una Patricius junctis exercitus ibat in armis. 45 Ter centum exsiluere duces: quocumque liberet, Uno non pavidus rexisses bella magistro.

43. sq. Cf. Liv. II, 48. --_privata castra_, quæ privatis Fabiorum sumtibus alebantur, ut contr. _publica bella_, v. 60. --_Penates Herculei_, familia Fabiorum. 47. Vel _uno_ horum _magistro_, duce (vid. ad III, 173) _non pavidus_, sine periculi metu, _rexisses bella_, ut VI, 307. Comparant Liv. II, 49; Ovid. Fast. II, 200; Eutrop. I, 14, et Appian. de reb. Samn. Exc. X, c. 3, tom. I, p. 65, ed. Schweigh.

43. _Dilectus_, non _Delectus_, Col. Utrumque recte dici, monent quos Drak. laudat, Lambin. ad Lucret. I, 87; Ant. Augustin. ad Fest. vid. _Dilectus_, N. Heins. ad Claud. Laud. Stilic. I, 316; ad Ovid. Met. I, 324, et Bentl. ad Hor. Od. II, iv, 18. 44. _admirabile_ ed. Basil. Wolfii et aliæ inde expressæ. 46. _exsiliere_, vel _exiliere_ Nicander scripsit, et post eum alii. Sed _exiluere_ in optimis scriptt. legitur; vid. quos Drak. citavit, Gifan. Ind. Lucret., vid. _Dissilui_, Gronov. ad Senec. Thyest. vers. 768; Heins. ad Claud. Præf. Cons. Honor. III, 3, ad Ovid. Metam. V, 35; IX, 314; X, 410; XIV, 406; _exsilire_ R. 1. Ven. Marsi et al. _esiluere_ R. 2; _quæcumque_ (bella) _liberet_ corrig. N. Heins. Non male! Possis et _quacumque_, scilicet parte.

Sed, dirum egressis omen, scelerata minaci Stridentis sonitu tremuerunt limina portæ, Maximaque Herculei mugivit numinis ara. 50

48. _dirum omen_, hoc est, portam Carmentalem, quæ _omen habet_, ut utar verbis Ovid. Fast. II, 201 sq. Hinc _scelerata_ dicebatur. Vid. Festus, voc. _Scelerata_ et _Religioni_; Serv. ad Virg. Æneid. VIII, 338, et Flor. I, 12. --_Scelerata_, infelix, inproba et abominabilis v.c. _castra_, Suet. Claud. 1; _Sedes_, Ovid. Met. IV, 455, et Tibull. I, iii, 67; (ubi vid. Broukh. et Heyne) _limen_, Virg. Æn. VI, 563; _campus_, Liv. VIII, 15, extr., et _vicus_, Liv. I, 48, et Ovid. Fastor. VI, 609; cf. ad V, 431, et Duker. ad Flor. l.c. Fuit autem hæc porta in regione VIII urbis sub Capitolio a dextra inter rupem Tarpeiam et Tiberim, nomenque a Carmentæ templo, prope eam posito, adcepit. 50. Alterum omen, quod dat generis auctor. De _ara Maxima_ Herculis ad forum Boarium vid. Cerda et Heyne ad Virg. Æn. VIII, 269 sq.

49. _stridentes_ Colon. ut sit adpositio; _gemuerunt_ emend. N. Heins. prob. Drak. quum _limina sonitu tremere_ non recte dicantur, et omen non in tremore, sed in stridore portæ constiterit, ut ap. Claud. B. P. II, 6. Sed hoc verbis _stridentis sonitu_ satis innuitur, et verbum _tremere_ de quovis sonitu motuque usurpatur, vid. Burm. ad Ovid. Met. IV, 136; V, 356, et ad Val. Fl. II, 78; 413; IV, 180; VI, 526. Quæ loca etiam obstant, quominus leviori mutatione _fremuerunt_ refingam, ut πύλαι μύκον Hom. Iliad. η, 749, dixit. Ill. Ernesti interpretatur: tellus, in qua posita erat porta, gravi ejus stridore contremuit, et veluti concussa est.

Invasere hostem; numerarique aspera virtus Haud est passa viros, et plures milite cædes. Sæpe globo densi, sæpe et per devia passim Dispersi subiere, vicis meritique labore Æquato: nulli quisquam virtute secundus, 55 Ducere ter centum Tarpeia ad templa triumphos.

52. _viros_, Fabios, qui propter virtutem amplissimus numero exercitus esse videbantur. Virtus non passa est numerari _plures milite cædes_, h.e. cæsos hostes, qui multitudinem Fabiorum superabant; nisi malis jungere, _virtus et cædes_, etc. Id tamen non magni momenti facinus agnoscit Ernesti. 55, 56. Haud quisquam ex illis ulli, vel alteri primum quasi virtutis locum et gloriam triumphi concedebat; sed ad hanc omnes simul eodem ardore adspirabant. --Quilibet videbatur esse primus, qui triumphum mereretur, Cellar. coll. Virg. Æn. XI, 441.

54. _Dispersi subiere_, (hostes) _vicis_, etc. ex emend. N. Heins. recepere Drak. et Lefeb. pro vulg. _subiere vices, meritique_, etc.

Spes heu! fallaces oblitaque corda caducum Mortali quodcumque datur! grex ille virorum, Qui Fabia gente incolumi deforme putabat Publica bella geri, pariter cecidere Deorum 60 Invidia, subitis circumvenientibus armis. Nec tamen occisos est cur lætere: supersunt, Quod tibi sit Libyæque satis: certaverit unus Ter centum dextris; tam vivida membra, laborque Providus, et cauta sollertia tecta quiete. 65

57. _caducum_, scilicet esse. 60. _Publica bella_, cf. ad v. 43. --_Deorum Invidia_, vid. ad III, 78 in V.L. 61. _armis_, armatis hostibus, ut ap. Virg. Æn. II, 409. 62. _Supersunt_ cuncti in uno Fabio Cunctatore, qui solus tibi satis negotii dabit, et omnium virtutem æquat.

59. _putabant_ malebat N. Heins. 61. _circumfundentibus_ minus langueret. 62. _occisis_ Parm. quod non minus placere potest. 63. _Quod tibi sit L. satis_ scripti cum R. 1, 2, 3, Med. _Quot tibi sit_ Parm. vulgo _quot tibi sint_. Post _supersunt_ punctum, et post _satis_ comma posuit Drak. suadente N. Heins. Nos vulgarem distinct. servavimus, ut _Quod_ sit pro quantum.

Nec vero, calidi, nunc tu, cui sanguinis ætas, Foderis in pugna velocius ilia planta Bellatoris equi, frenisque momorderis ora.» Quem cernens avidum leti post talia Pœnus, «Nequidquam nostras, demens, ait, elicis iras, 70 Et captiva paras moriendo evadere vincla. Vivendum est: arta serventur colla catena.» Hæc juvenis, Divisque tumens ausisque secundis.

66. Post nobiliores ducis virtutes hanc laudem supervacuam esse, et manifeste poetam, dum verborum ornamenta sectetur, ingenio destitui, judicat Ernesti. 67. _planta_, ut VI, 212. 68. _momorderis_, læseris, vexaveris; vel doctior ratio pro vulgari, qua equus propr. frenos ore mordet, vel mandit. 69. Imitat. Lucani II, 511 seq., judice Lefeb. sed Cæsar Pœno præstantior. _Ed._ 71. _captiva_, quæ captivus ferre solet. 73. _Divis_, eorum favore. --_tumens_, cf. ad II, 288.

67. _in pugnam_, quod Lefeb. tacitus recepit, vel _in pugnas_ corrig. N. Heins. et Drak. ut etiam VIII, 521; IX, 459, et XIII, 202. Recte opinor. 72. _servetur_ Put. ut sit græcismus; _arte serventur c. catenæ_, vel _servetur_, conj. N. Heins. Non male!

At Patres Latiasque nurus raptabat ad aras Cura Deum: mæsto subfusæ lumina vultu 75 Femineus matres graditur chorus; ordine longo Junoni pallam conceptaque vota dicabant.

74. Conf. Liv. XXII, 10, et, ex quibus ornatum precesque petiit poeta; Virg. Æn. I, 479 sq.; XI, 477 sq.; et Hom. Iliad. ζ, 269... 312; quæ loca etiam expressit, similiterque a Minerva ad Junonem transtulit a Lefeb. laudatus Stat. Th. X, 49... 69. 77. _pallam conceptaque vota_, h.e. pallam, quam voverant. Palla, πέπλος, Dearum signis pro veste injici solebat. Vid. Spanh. ad Callim. H. in Apoll. v. 32 et in Pall. v. 70.

75. _fletu_, pro _vultu_ legendum putabat idem prob. Drak. ut _lacrimis_ apud Virg. Æn. I, 228, et _rore_ apud Ovid. Met. X, 360. Possis quoque _flumine_ pro _lumina_ refingere, et doctius _mæstum subfusæ flumine vultum_, ut ap. Hom. Iliad. ι, 14, et Virg. Æn. I, 465. At non inepta videtur vulgata, modo _vultum_ explices externam speciem, vel potius lineamenta oris. Similiter _tacito sparsit vaga lumina vultu_ dixit Val. Fl. VI, 584. 76. _matrum_ Dausq. tacitus scripsit contra fidem librorum; _F. matres pariter chorus o. l.... dicabant_, vel _graditur chorus... dicantes_ libens rescripserit N. Heins. Forte totus versus non ex Silii, sed ex inepti versificatoris vena profluxit. Nam salvo sensu abesse potest, et non modo duri quid ei inest, sed etiam verba _matres_, _femineus chorus_, languent.

«Huc ades, o regina Deum, gens casta precamur; Et ferimus, digno quæcumque est nomine, turba Ausonidum, pulchrumque, et acu subtemine fulvo 80 Quod nostræ nevere manus, venerabile donum.

79. _digno_, honesto, _nomine_ matronæ, vel castæ mulieris, donum castæ Deæ obferentis. Quænam _digno nomine_ sit, Stat. Th. X, 56... 59, docere, monet Lef. 80. _subtemen_ simpl. filum, propr. radio stamini inmissum. Vid. Ovid. Met. VI, 55 sq.; Heyne ad Virg. Æn. III, 483, et ad Tibull. IV, i, 121. --_fulvo_, aureo.

79. _dignum_, vel _digno quodcumque e. n. turbæ A._ maluerit idem, et _dignum, quocumque es nomine, turba A.... donum_ Drak. prob. Ernesti, ut ad solennem precantium morem respiciatur. Inepte sic lacessi Silium judicat Lefeb. Withof. conj. _Et ferimus dignæ, quocumque es nomine, turba A._ 80. _et acu et subt._ conj. N. Heins. ut vestes textæ et acu pictæ conjungantur. Forte leg. _acus subtemine_: nam manus id _nevere_; quod tamen verbum ad texturam quoque transtulit Virg. Æn. X, 818; _subtemine_, non _subtegmine_, Colon. prob. Drak. quum _subtegmen_ sit contractum ex _subtegimen_, at _subtemen_ ex _subteximen_, ut _momen_ ex _movimen._ Conf. Ill. Harles. ad Val. Fl. VI, 227.

Ac dum decrescit matrum metus, hoc tibi, Diva, Interea velamen erit: si pellere nostris Marmaricam terris nubem dabis, omnis in auro Pressa tibi varia fulgebit gemma corona.» 85

82. Imitat. Virg. Ecl. VII, 35... 36; Drak. 84 sq. _Marmaricam nubem_, agmina Pœnorum: vid. ad I, 311. --_Pressa in auro_ junge, nisi malis inpressa coronæ.

82. _Ac_, non _At_, scripti, R. 1, et Med.

Nec non et proprio venerantur Pallada dono, Phœbumque, armigerumque Deum, primamque Dionen. Tanta adeo, quum res trepidæ, reverentia Divum Nascitur! at raræ fumant felicibus aræ.

86. _proprio dono_, peculiari Minervæ insigni, πέπλῳ ποικίλῳ, qui in Panathenæis magnis solenni pompa circumferri, et Deæ signo injici solebat. Vid. Spanh. ll. cc. Hom. Iliad. ζ, 271, 293, 302; Schol. ad Eurip. Hecub. 470 sq.; Meurs. Panathen. c. 17 sq.; Heyne ad Virg. Cir. v. 21 sq., et Æneid. I, 481; Winckelm. _Gesch. d. Kunst_, T. I, p. 200. 87. _Dionen_ (vid. ad IV, 106.) _primam_, primum, præcipue, ante alios deos: ei a dictatore etiam ædes vota. Vid. Liv. XXII, 9 extr. et 10 extr. 88, 89. Pulcherrimi versus rerum veritate et verborum dilectu. Dausq. et Draken. præter alios conferunt Liv. V, 51; XXV, 1; Stat. Th. IV, 661, ubi vid. Barth. 89. _felicibus_, non extis, seu sacrificiis; sed rebus, vel hominibus, quum secunda fortuna est. _Ed._

86. _propero dono_ e R. 2, recepit Lefeb. h.e. propere oblato, vel confecto. Non male: nam de aliis quoque Dis, non de sola Pallade, h.l. agitur et Patres prætorem, omnia hæc ut mature fierent, curare jusserant, teste Liv. XXII, 9, extr. Sed vulgata videtur præferenda, si _proprium donum_ ad solam Palladem, et τὸ _venerantur_ ad reliquos quoque deos referatur. An his etiam proprium fuit donum? 89. _at_ Col. _ac_ Ox. et Put. Vulgo _et_.

Dum Roma antiquos templis indicit honores, 90 Jam Fabius, tacito procedens agmine, et arte Bellandi, lento similis, præcluserat omnes Fortunæque hostique vias: discedere signis Haud licitum; summumque decus, quo tollis ad astra Imperii, Romane, caput, parere docebat. 95

90. Cf. Virg. Æneid. I, 632; III, 264. --_honores_, vid. ad III, 218. 91... 93; Conf. Liv. XXII, 12, pr. Sed idem c. 9... 11, et Polyb. III, 88, memorant, ipsum Fabium, quo die magistratum inierit, sacra curari jussisse, rebusque demum divinis peractis de bello et republ. retulisse. 91, 92. Lenz interpretatur ita: _arte Bellandi_, opera data, stratagemate quodam, _similis lento_, similans se ignavum, qui tamen non erat, sed potius prudens cunctator, (quemadmodum Minucius, apud Liv. XXII, 12 extr. eum _pro cunctatore segnem, pro cauto timidum, adfingens vicina virtutibus vitia, compellabat) præcluserat fortunæ omnes vias_, omnem aditum et impetum in se; ut contra _deprehendit fortuna temeritatem_ Minucii apud Liv. XXII, 29. --_lento similis_, ex industria et cum arte cunctans, Ernesti; cui tamen hoc male ita expressum, et verba ista h.l. valde frigida videntur. 93. Fabius omnes dicto suo _parere docebat_, adeoque acerrime disciplinam militarem exercebat. Ingentem, teste Liv. XXII, 11, dictaturæ speciem apud cives sociosque fecit, viatore ad Servilium Cos. misso, qui ei nunciaret, ut sine lictoribus ad dictatorem veniret. 94. _summum decus... caput_, dictatura, hoc est dictator; vel potius ipse Fabius ita dicitur.

91. _tacito_ Col. Tell. R. 2; _tanto_ Ox. Vulgg. _cauto_. Non male, judice Drak. quia Dictator, _itineribus summa cum cura exploratis, exercitum ad hostem duxisse_ dicitur Liv. XXII, 12 pr. _procedens_, non _præcedens_, scripti. 93. _hostisque_ R. 2.

Verum ubi prima satis conspecta in montibus altis Signa procul, fulsitque novis exercitus armis, Adrectæ spes Sidoniæ, fervetque secundis Fortunæ juvenis: vincendi sola videtur, Quod nondum steterint acies, mora. «Pergite, clamat: 100 Ite citi, ruite ad portas, propellite vallum Pectoribus: quantum campi distamus, ad umbras Tantum hosti superest. Resides ad bella vocantur, Quîs pudeat certare, senes: quodcumque videtis, Hoc reliquum est, primo damnatum, ut inutile, bello. 105

96. _conspecta_ haud procul Arpis, teste Liv. XXII, 12, (quem locum poeta expressit) sed περὶ τας Αἶκας Hirpinorum apud Polyb. III, 88 extr. Cf. Plut. in Fab. 98. _Arrectæ spes_, ut ap. Virg. Ge. III, 105; ubi vid. Heyne. 101. Cf. Liv. l.c. 102. _ad umbras_, priusquam pereat. 103 sq. _Resides senes_, ut ap. Virg. Æn. I, 722; VI, 814; VII, 693. 105. Drak. comparat similia Cestii verba ap. Senec. Suasor. V.

98. _Sidonii_, h.e. Pœni. Hannibalis, Colon. Non male! 100. _steterint_, non _steterit_, scripti et Med. 102. _quanto campi_ conj. N. Heins. 105. _ut_ scripti et priscæ edd. ante Marsum, qui primus _et_ dedit. _Huic reliquum et primo d._ suspic. N. Heins. Forte distinguendum, _primo_ (h.e. primum, initio) _damnatum, ut inutile bello_.

En, ubi nunc Gracchi, atque ubi nunc sunt fulmina gentis Scipiadæ? pulsi Ausonia, non ante paventem Dimisere fugam, quam terror ad ultima mundi Oceanumque tulit: profugus nunc errat uterque, Nomina nostra tremens, et ripas servat Iberi. 110

106. De formula _ubi nunc est_, et _heu ubi nunc est_, vid. quos Drak. laudat, Heins. ad Ovid. Her. IV, 150; Broukh. ad Prop. III, ix, 59, et Burm. ad Petron. c. 115. --_Gracchi_, conf. IV, 495 sq. --_fulmina gentis Scipiadæ_, verba Virg. Æn. VI, 843; ubi vid. Intpp. --_fulmina gentis_, vid. ad I, 421. 107. _Scipiadæ_, h.e. Scipiones, ut VIII, 254; Virg. l.c. et Ge. II, 170; Prop. III, xi, 67. Sic et _Memmiades_, Drak. monente, pro Memmius dicitur Lucret. I, 27; ubi vid. Lambin. _Scipiadæ_ h.l. sunt P. et Cn. Cornelii Scipiones fratres, pater et patruus Africani majoris, adversus Hasdrubalem, Hannibalis fratrem, missi _ad ultima mundi_, h.e. Hispaniam, ubi et peremti sunt. --_paventem Dimisere fugam_, paventes fugere cessarunt. Hannibal gloriatur, eos metu, quem ipse illis incusserit, Hispaniam fugisse, et _ripas Iberi_, limites imperii, custodire.

106. Ita scripti, ut VI, 516 sq. Vulgo _Heu ubi n. G., aut ubi sunt nunc f. g._ quod non minus placebat Drak. Sed τὸ _en_ magis sarcasmo convenit, _atque ubi nunc duo f. g._ opinabatur N. Heins. ut Silius Maroniana ad verbum exprimat: quasi variare ipsum dedeceat. Hinc tamen orta videtur lectio, _fulmina belli_, quam c. Tell. et R. 2. exhibent. 107. _paventem_, non _paventes_, scripti et R. 2. 109. _profugus_ Col. Ox. R. 1, Parm. Med. Vulgo _tulit profugos: nunc_, etc.

Est etiam, cur Flaminio mihi gloria cæso Creverit; et titulis libeat cur figere nostris Crudum Marte viri nomen. Quot demere noster Huic annos Fabio gladius valet! et tamen audet. Audeat! haud ultra faxo spectetur in armis.» 115

113. _Crudum Marte_, vid. ad I, 405. --_Quot_, quam paucos _annos_? quia jam exactæ ætatis Fabius, adeoque eum vincere nulla gloria est. 114. _audet_, mecum pugnare.

112. _suffigere_ conj. N. Heins. ut _subscribere_ dixit Horat. Od. III, xxiv, 28. Sed _figere_ eodem sensu doctius dictum videri potest. Utrumque vero significat, addere gloriæ. 114. _at tamen_ e Colon. recepit Lefeb. Non male: sed idem v. 120, _Tethydis_ pessime scripsit. Nam Achillis mater _Thetis_, Nerei, vel Chironis f. fuit, non _Tethys_, Cæli f. et Oceani conjux, quæ vulgo perperam confunduntur. Conf. Heyne ad Apollod. III, xiii, 5, p. 794 seqq. Præterea Tethys, yos, Τήθυς, υος, non Tethys, ydis, dicitur, et prima producitur syllaba. Conf. ad III, 60.

Talia vociferans volucri rapit agmina cursu, Ac, prævectus equo, nunc dextra provocat hostem, Nunc voce increpitat; missa nunc eminus hasta Fertur ovans, pugnæque agitat simulacra futuræ. Ut Thetidis proles Phrygiis Vulcania campis 120 Arma tulit, clipeo amplexus terramque, polumque, Maternumque fretum, totumque in imagine mundum.

116. _rapit_, vid. ad IV, 218. 118. sq. Cf. Liv. XXII, 12. 119. _pugnæque agitat simulacra futuræ_, ut XVI, 529; Virg. Æneid. V, 585; (ubi vid. Intpp.) et Liv. XXIX, 22, Drakenb. Ita se gerit, ac si jam nunc pugnam committat, adumbrat quasi futuram pugnam, quemadmodum Achilles, armis Vulcaniis ornatus, Græcos clamore claro ad certamen adcendit; Lenz. 120 sq. Cf. Hom. Iliad. ς, 478 seq., 608; τ, 364 sq.; χ, 131 sq.

121. _clipei... in imagine_ maluerit N. Heins. et v. 123, _speculator_ coll. v. 521, cui loco Drak. adjicit I, 679, V, 378.

Cassarum sedet irarum spectator, et alti Celsus colle jugi domat exsultantia corda, Infractasque minas dilato Marte fatigat 125 Sollers cunctandi Fabius: ceu nocte sub atra Munitis pastor stabulis per ovilia clusum Inpavidus somni servat pecus; effera sævit, Atque inpasta truces ululatus turba luporum Exercet, morsuque quatit restantia claustra. 130

123 sq. Cf. Polyb. III, 89, _corda_ Pœnorum. 125. Ἀπομηνίζει, D. Heins. 126 seq. Cf. Virg. Æneid. IX, 59 sq.; Hom. Iliad. μ, 299 sq. al. Sed variata h.l. comparatio cedit tamen, et longe inferior Græca et Latina, ut mos est Silio. _Ed._ 128. _Inpavidus somni_, inpavidum ducens somnum, ut ap. Sen. Herc. Œt. 645. 130. _restantia_, ut _morantia claustra_, XIII, 108; vid. ad VI, 125. --_claustra_, fores; Draken.

124. _colla_ Put. R. 1, Parm. Med.

Inritus incepti movet inde, atque Apula tardo Arva Libys passu legit, ac nunc valle residit Conditus occulta, si præcipitare sequentem, Atque inopinata detur circumdare fraude; Nunc nocturna parat cæcæ celantibus umbris 135 Furta viæ, retroque abitum fictosque timores Adsimulat; nunc castra citus deserta relicta Ostentat præda, atque invitat prodigus hostem. Qualis Mæonia passim Mæandrus in ora, Quum sibi gurgitibus flexis revolutus oberrat. 140

131. Cf. Liv. XXII, 12 et 41. --_Apula Arva_, conf. Polyb. III, 88. 134. _Fraus_ et _furta_ insidiæ, ut ap. Virg. Æn. XI, 515, 522: cf. ad VI, 70; Drak. ad XVII, 91; Barth. Adv. XIII, 7. 135, 136. Observa verborum ambages. 139. Vaga et inflexa Hannibalis itinera egregie comparantur Mæandro, Phrygiæ fl. qui inter Cariam et _Mæoniam_, h.e. Lydiam, (vid. ad IV, 719 sq.) tot tantisque flexibus fluit, ut sæpe reverti videatur. Cf. Virg. Æneid. V, 251 (ubi vid. Cerda et Heyne); Ovid. Met. VIII, 162 sq., et Epist. IX, 55 sq., ad quæ loca v. Heins. [140.] _Errare_ voc. propr. de fluminibus flexuosis, Drak. qui laudat Gron. ad Senec. Herc. F. 684, et Burm. ad Petron. c. 131.

131. _incœpti_, ut v. 141 et 163, _incœpta_, male scripsit Lefeb. 132. _residit_, non _resedit_, Oxon. et Puteol. Confer. ad V, 3. 136. _Furta fugæ_ conj. N. Heins. 137. _tum_ scripti, quod recepit Draken. Vulgatum _nunc_ servavi cum Lefeb. qui _tunc_ in c. Put. et Tell. deprehendit. 139. _Mæoniæ campis M. in oræ_ suspic. N. Heins. nescio cui bono?

Nulla vacant incepta dolis: simul omnia versat, Miscetque exacuens varia ad conamina mentem. Sicut aquæ splendor, radiatus lampade solis, Dissultat per tecta, vaga sub imagine vibrans Luminis, et tremula laquearia verberat umbra. 145

141 sq. Imitat. præclari loci Virg. Æn. VIII, 20 sq.; ubi vid. Heyne. Rationem poetarum, adfectionem animi commoti, fluctuantis, irati, etc., comparandi cum rebus sub sensus cadentibus notat Ernesti coll. IX, 358 sq.; XIII, 24 sq.; Virg. Æn. VII, 462; Ovid. Met. VIII, 472; X, 373. --_versat Miscetque_ in animo, perpendit. 143. _splendor aquæ_, propr. solis, in aquæ superficiem incidens, et ab ea repercussus. 144. _vibrans_ se, celeriter et tremule ultro citroque se movens; quod vario ornatu exprimitur. Cf. ad I, 539. --_vaga_, quæ celeri motu fulgebat. Vid. Burm. ad Val. Flac. III, 558. 145. De _laquearibus_, vid. Ernesti Clav. Cic. voc. _lacunar_.

141. _Mille novat incepta_ R. 1, 3, Med. h.e. renovat. Non male!

Jamque dolore furens ita secum inmurmurat iræ: «Obvia si primus nobis hic tela tulisset, Nullane nunc Trebiæ et Trasymeni nomina? nulli Lugerent Itali? nunquam Phaethontius amnis Sanguinea pontum turbasset decolor unda? 150

146. Cf. Liv. XXII, 12, pr. 147... 150. Color orationis, ut X, 29 sq., et apud Virg. Æn. XI, 285 sq.; ubi vid. Heyne. Si Fabius in hoc bello primus Rom. dux fuisset, nonne nulla nunc Trebiæ et T. fama foret? (nonne eorum _nomina nulla_, h.e. obscura et ignobilia, nec meis victoriis nobilitata essent?) nonne nullus Romanorum, fortunam suorum tum lugeret? etc. Encliticum et interrogativum _ne_ pro _nonne_ passim occurrit (quod vel Lexicographi et Ernesti in Clav. Cic. tirones docebunt), et in adfectu etiam non repetitur. 149. _Phaethontius amnis_, Padus vel Eridanus, qui Trebiam et Ticinum in mare Hadriaticum devehit. Cf. IV, 634, 647, 691; V, 129, inpr.; VI, 108; XVII, 501 et 606. Cur _Phaethontius_ dicatur, vel tironibus notum ex Ovid. Met. II, 324.

146. _inmurmurat iræ_ Colon. et plurimæ edd. prob. N. Heins. coll. V, 332. Rectius forte _dolore iræ_ jungit Lefeb. _ire_ ed. Ald. aliæque antt. _ira_ emend. Scalig. ad oram Silii sui, _ore_ in mentem veniebat N. Heins. 148. _Nullane num Trebiæ, Trasymeni_ Colon. _Nullane nunc Trebiæ et T._ Oxon. et Put. cum R. 1 et 3, quam lectionem in contextum recipere non dubitavi, quoniam optimorum libb. auctoritate nititur, et modo notis interrogandi, quas adposui, adjuvetur, non commoda tantum sententia se probat, sed dolori quoque et adfectui loquentis egregie congruit. Vid. not. Possis et _tum_ pro _nunc_ legere: sed nulla mutatione opus est. Vulgatam lect. _Nulla essent T. et T. nomina, nulli_, etc. retinuit Drak. Sed τὸ _essent_ manifeste interpolationem redolet. _Nulli amnem Trebiæ et T. n. nulli_, vel _Nulli amnem T. T. n. n._ corrig. N. Heins. et prius recepit Lefeb. Ferrem, nisi et langueret, quia _amnis_ mox subsequitur, et libris parere tutius esset. _nulli lugerent Itali_ Colon. et Parm. _nulli Lugererēt Itali_ R. 2; _nulli Lugerent tituli_ Ox. Put. R. 3; _nulli Fulgerent tituli_ Ven. Marsi; _ugerent Itali_ Tell. _n_ super _u_ scripto; _nulli Ingererent tituli_ R. 1, et Med. _nullis I. titulis_ Ald. _nullos I. titulos_ edd. recentt.

Inventum, dum se cohibet, terimurque sedendo, Vincendi genus; et quoties, velut obvius iret, Discinxit ratione dolos, fraudesque resolvit!»

151, 152. Withof. cf. sup. IV, 41; Val. Fl. II, 194; Virg. Æn. VIII, 487; Senec. de Ben. IV, cap. 40, (ubi vid. Gron.) et, qui h.l. imitari videntur, Florus II, 6, et Mamert. Paneg. ad Jul. cap. 5. --_se cohibet_ a pugna, eam detrectat; vel in castris se includit. --_terere_, τρίβειν, ἐπιτρίβειν, comminuere, adfligere, conficere, perdere. --_sedendo_, vid. ad III, 142, et Klotz. ad Tyrt. p. 143 seq. --_Vincendi_ me vel nos. 153. _ratione_, prudentia, arte. --_Discingere_ sensu metaph. id. qd. _resolvere_, καταλύειν, detegere, et hinc inritum facere; (nam _sinus_ etiam de iis, quæ clam fiunt, v.c. de iis, qui _in sinu gaudent_, adhibetur, et, si discingimur, quæ in sinu gestamus, patefiunt) deinde, metaphora a laxa et fluente toga desumta, effeminare, frangere v.c. ingenium ap. Sen. Ep. 92, extr. et denique exarmare, ut VIII, 34; Juvenal. VIII, 120; Martial. IX, 103, unde _discincti_ dicuntur, vel negligentes, luxuriosi mollesque homines (vid. ad II, 56), vel exauctorati, et cum ignominia missi, qui _cingulo_ armisque privabantur. Cf. Ernesti Clav. Cic. Omnia hæc ad _dolos fraudesque_ bene transferri possunt.

152. _genus et_ Put. quod recepi; _g. ex_ Oxon. Vulgo _genus: quoties_ claudicante versu; _genus est, quoties_, vel _genus, o quoties_ conj. Dausq. et N. Heins. prius etiam D. Heins. et Scalig. in mentem venit. Illud recepit Draken. hoc Cell. _genus, En quoties_ edidit Lefeb. quod amplecterer, nisi MSS. auctoritas aliud suaderet. 153. _Discinxit_ sensu metaph. sumtum inferioris ævi verbum esse, neque antiquioris auctoris, quam Appuleii, exemplis firmari posse, notavit Barth. Adv. XXIX, 11. Sed primum quot verba in suspicionem caderent, si hæc ratio valeret? deinde contrarium docui in Obss. _Discussit_ tamen, vel potius _Diffinxit_, quod coll. simili loco Horat. Od. III, xxix, 47, omnino arridere potest, legendum putabat Drak. qui propterea absurdissimus dicitur Lefeb. cui _diffinxit_ potius vox barbara videtur. At vid. Jani ad Horat. Od. I, xxxv, 39, et Bentl. ad Hor. Serm. II, i, 79.

Hæc secum, mediam somni quum buccina noctem Divideret; jamque, excubias sortitus iniquas, 155 Tertius abrupta vigil iret ad arma quiete.

154, 156. Ut dies ap. Romanos in quatuor _excubias_, quarum quælibet tres horas continebat, ita et nox in totidem _vigilias_, vel excubias, quæ a tubicine committi, et a cornicine finiri atque revocari solebant, dividebatur. Vid. Veget. III, 8, et Polyb. lib. VI, 37. Horæ diurnæ breviores, et nocturnæ longiores erant hieme, at vice versa æstate, quoniam quævis et dies et nox per æstatem et hiemem duodecim habebat horas, ad rationem solis comparatas. Prisci vero Græci noctem in terna tantum quatuor horarum spatia, φυλακὰς, dispescebant, quod ex Hom. Iliad. κ, 253; Odyss. ξ, 483, et Mosch. II, 2, (ubi vid. Schweb.) intelligitur: nisi quod Eurip. in Rheso τετράμοιρον νυκτὸς φρουρὰν jam Trojanis temporibus in usu fuisse innuit. Cf. Drak. ad IV, 89; Heusing. ad Corn. Nep. XVIII, 9, §. 3; Burm. ad Petron. c. 26; Bochart. Hieroz. T. I, p. 396. In sacris libris noctem in ὀψὲ, μεσονύκτιον (concubium), ἀλεκτρυοφωνίαν et τὸ πρωῒ dividi, monet D. Heins. Post _mediam noctem_ tertiam fuisse vigiliam, ex h.l. adparet. Cf. XV, 605; Senec. Thyest. 799; Liv. VII, 35, pr.; XXVII, 47. [155.] _excubiæ_ tam nocturnæ sunt, quam diurnæ. --_sortitus_; nam sorte milites inter se vigilias dividebant, quæ inde Græcis λάχη dicuntur. Cf. IX, 92, et inf. v. 368; ubi Drak. hæc notat: per vices excubasse vigiles, Claud. in Eutrop. II, 418, innuit: nimirum quilibet milites excubabant suis vicibus; at qua quisque noctis vigilia, sorte comparabant. --_iniquas_: vigiliarum enim commodiores et æquiores prima ac quarta, Dausq. Sed et quævis vigilia gravis est, ac periculosa belli tempore. Cf. inf. v. 318. 156. _Abrumpere quietem_, ut κατασχίζειν ὀνείρους dixit Anacr. III, 9; ubi vid. Cl. Fischer. Cf. Drak. ad XV, 48.

154. _medio_ Colon. forte rectius, judice Lefeb. _media insomnem dum b. n. D._ conj. N. Heins.

Vertit iter, Daunique retro tellure relicta, Campanas remeat notus populator in oras. Hic vero, intravit postquam uberis arva Falerni, (Dives ea, et nunquam tellus mentita colono) 160 Addunt frugiferis inimica incendia ramis.

157. De itinere Hannibalis, et vastatione Falerni agri cf. Livius XXII, 13... 15, et Polyb. III, 88, 90... 92. --_Dauni tellure_; vid. ad I, 291. 158. _notus_, quia nunc _remeat_, iterumque populatur Campanos agros. Conf. VI, 650 sq. 160. _Tellus numquam mentita_, quæ numquam avidi coloni _spem mentita est_ (ut ap. Hor. Epist. I, vii, 87), h.e. fefellit, decepit, lusit, cui opponitur terra _mendax_, ingrata, fallax, infida, γῆ ἄπιστος. Nam segeti agroque _fides_ tribuitur, quatenus ei _creditur_ semen, adeoque ipse domino, tamquam creditori, _debet_, et, si fruges gignit, semenque reddit cum fœnore, fidem solvit. Cf. Drak. ad h.l. Intpp. ad Hor. Od. III, i, 30; xvi, 30. Broukh. et Heyne ad Tibull. II, i, 19, et vi, 21, 22; Heins. ad Ovid. ex Ponto, II, ix, et ad Val. Fl. VII, 229. Sed expende h.l. verborum ambages. 161. _inimica incendia_, ut ap. Virg. Ge. IV, 330.

158. _motus_ Tell. et R. 2, prob. Lef. quum tres Campani equites Pœnum, _ut Campanos ex Samnio peteret, moverint_, teste Liv. XXII, 13. Male! vid. not. 159. _Falenti_ Col. unde _Phalanti_ corrig. Carrion, quod tamen nomen conditoris Tarenti (vid. ad XI, 6) ab h.l. alienum; _Phalerni_ Put. et Mars. [“ad XI, 6” recte XI, 16 in Not.] 160. _Dives agri_ conj. N. Heins. Sed quis unquam _tellurem agri_ divitem dixit?

Haud fas, Bacche, tuos tacitum tramittere honores, Quanquam magna incepta vocant: memorabere, sacri Largitor laticis, gravidæ cui nectare vites Nulli dant prælis nomen præferre Falernis. 165

162. Falernus ager in Campania, inter Cales et Sinuessam, ad radices montis _Massici_, (qui est orientalis pars continuorum montium, quorum pars occident. Gaurus, et septemtrionalis Falernus dicitur, de quo vid. Intpp. ad Flor. I, 16; II, vi, 28) ferax vini generosissimi, ex Plin. III, 5; XIV, 6; Athen. I, 21; Horat. aliisque notissimi, cujus origo h.l. describitur, translatis ad Falernum, quæ alii poetæ de aliis fingunt. Similiter enim Bacchus Œneum, Icarium aliosque vini usum docuisse dicitur, ut Ceres Triptolemum sationem frugum. vid. Diodor. III, 63 sq.; Heyne ad Tibull. IV, i, 9; ad. Apollod. p. 114 et 840; Munker ad Hygin. f. 129 et 130; Drak. cum Silio conferri jubet Achill. Tat. amor. Clitoph. et Leuc. II, p. 67; quo teste Tyrii idem apud se accidisse fabulantur. --_tuos honores_, ut ap. Virg. Ge. II, 393. 163 sq. _sacri laticis_, propter originem vini et usum in sacris. Cf. Hor. Od. I, xviii, 1, et Val. Fl. V, 193.

163. _vocent_ scripti cum R. 1, 3, Med. 165. _prelis_ forte rectius scribitur, a premendo.

Massica sulcabat meliore Falernus in ævo Ensibus ignotis senior juga: pampinus umbras Nondum uva virides nudo texebat in arvo; Pocula nec norant succis mulcere Lyæi, Fonte sitim et pura soliti defendere lympha. 170

166. _Falernus_ est vel adjectivum, vel nom. propr. --_ævo meliore_, aureo, ut ap. Virg. Æn. VI, 649. 167. _Ensibus ignotis_, quum nota nondum essent bella, vel arma, quibus nunc misere montem illum Hannibal vastabat, Drak. qui laudat Cic. Nat. D. III, 63; Sen. Hippol. v. 531... 549; Broukh. ad Tibull. I, iii, 35 et 47. 169. _Pocula_, aquam, ut ap. Virg. Ge. I, 9, vel potum. --_mulcere_, dulciora reddere, et suaviora. Cf. Virg. Æn. VII, 34; Ovid. Met. I, 108, et Fast. I, 155; Prop. IV, vii, 60. Notus est veterum mos, vinum aqua miscendi, vel temperandi, de quo vid. Spanh. ad Callim. H. in. Pall. v. 46, et Jani ad Hor. Od. III, xix, 12. 170. _defendere_; vid. ad V, 490.

167. _Signis ignotis_ Col. _Ensibus ignotus_ emend. D. Heins. _Finibus ignotis_ (quum vino præstantissimo necdum celebraretur Falernus ager), vel potius _Censibus ignotis_ (h.e. pecunia, opibus) N. Heins. qui vulgatam nihili esse credebat. Sed vid. not. Mox _pampinus viridis_ ad marg. Silii corrig. Scaliger, quod recepit Cell. Sed vulgatam ex Virgil. Eclog. IX, 20, firmat Drak. 169. _sucis_, ut ap. Virg. Ecl. III, 6 (et in Philoxeni glossis), scribendum monet N. Heins. qui etiam _sucis Lyæis_ et _miscere_ maluerit, coll. Virg. Ge. I, 9. Posterius se probavit Drak. non mihi, quoniam vulgare verbum est, et _mulcere_ exquisitius, vid. not. Neque tamen dissimulare possum, mihi potius pro _succis_ legendum videri _fluviis_, h.e. aqua, ut ap. Virg. Ge. III, 301; Stat. Th. IX, 573 al. Sic et _fons_ pro aqua fontana, et _flumen_ passim obvium est, v.c. ap. Virg. Æn. II, 719; XII, 119. Tum verba _pocula Lyæi_ jungenda sunt, totusque locus responderet Horatiano Od. II, ii, 19, _Restinguet ardentis Falerni Pocula prætereunte lympha_; vid. ibi Jani.

Adtulit hospitio, pergentem ad litora Calpes Extremumque diem, pes dexter et hora Lyæum; Nec pigitum parvosque lares humilisque subire Limina cælicolam tecti: cepere volentem Fumosi postes, et ritu pauperis ævi 175 Ante focos mensæ: lætus nec senserat hospes Advenisse Deum; sed enim de more parentum Grato cursabat studio, instabatque senectæ,

171. _hospitio_, ad hospitium seu domum Falerni. --_litora Calpes_; vid. ad I, 141. 172. _Extremum diem_ occidentem, plagam occidentalem, Hispaniam, quam sol postremo illustrat, ut XIV, 8. --_pes dexter et hora_, prospera fortuna. De Bacchi itinere et expeditione in Hispaniam vid. Varro ap. Plin. III, 1; Sosthen. Iberic. lib. XII, apud Plut. de flumin. p. 1159. 173. Pulcherrimi versus, quibus elegantiarum studiosi comparent dulcissima loca Ovid. Met. VIII, 626 seq. de Baucide ac Philemone, et Fast. V, 495 sq. de Hyrieo. --_parvosque lares_, etc. Cf. ad I, 616. 174. _volentem_, vid. ad XI, 445. [“XI, 445” recte 442] --_cepere_ ut _adcepit_, XVI, 2. 175 sq. _ritu... mensæ_, quod notum ex Ovid. Fast. VI, 305 seq. et aliis. 178. _instabat senectæ_, ut _urgere ultra vires_ dixit Quinctil. XI, iii, 51, vid. ad I, 268; II, 407, et cf. VI, 100.

175. _stant ritu_ conj. N. Heins. et v. 178, _Gnavo occursabat_ vel sine libris legendum existimabat, refrag. Lefeb. qui absurde ita emendari contendit et conf. Ovid. Fast. V, 503, _addidit et vultum verbis_.

Donec opes festas puris nunc poma canistris Composuit, nunc inriguis citus extulit hortis 180 Rorantes humore dapes: tum lacte favisque Distinxit dulces epulas, nulloque cruore Polluta castus mensa cerealia dona Adtulit, ac primum Vestæ decerpsit honorem Undique, et in mediam jecit libamina flammam. 185

179. _opes festas_, festis diebus destinatas ac reservatas. 182, 183. Μιασμοὺς multi veterum præter Pythagoræos putabant τὰς τῶν ἐμψύχων ἀφαιρέσεις, D. Heins. Præterea Silius fingit, hæc aureo sæculo, aut proximo certe tempore acta esse, quo nemo mensam sanguine vel carne pollutam habebat, sed herbis vel fructibus vescebantur homines, Drakenb. coll. Ovid. Met. I, 103 sq.; XV, 96 sq. 184. _primum Vestæ decerpsit honorem_, primum quædam in honorem Vestæ desumsit, libamina detraxit. Cf. V.L. et ad III, 218. 185. _in mediam jecit libamina flammam_, ἐν πυρὶ βάλλε θυηλὰς, Hom. Iliad. ι, 220. Cf. Lips. ad Tac. Ann. XV, 30.

179. _patulis_, vel potius _ruris_ pro _puris_ substituendum videbatur N. Heins. Sed Drakenb. recte notat, veteris ævi delicias non in pretiosa, sed in pura et munda supellectile constitisse; conf. quos laudat, Ovid. Fast. VI, 320, et Broukh. ad Tibull. I, i, 30; _poma_ Col. Put. R. 2, Benes. _coma_ Oxon. Vulgo _corna_. 180. _e riguis_ maluerit N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. V, 535. Nec tamen video cur vulgatam spernamus. 184. _decerpsit_ scripti; _deterpsit_ R. 2. Vulgg. _Vestæ detersit honorem_, quod Marsus et Cell. coll. XIII, 434, male exponunt: ignem Vestæ dicatum amovit, dissipavit, ut libamina in medium jacere posset. _Vestæ honorem_ focum interpretantur Dausq. et D. Heins. Melius Lefeb. explicat: «ex iis, quæ adfert, partem primam in honorem Vestæ detrahit, eaque veluti libamina in focum mittit, consecrat, ut ἀκροθινιάζει ap. Dionys. Hal. laudatum a Bernart. ad Stat. I, 553; ἀπήρξατό τε ταῖς Νύμφαις in Longi Daphnid. p. 57, ed. Cl. Villoison. _Detersit_ vox est Ciceroniana Ep. ad Att. XIV, 10, extr.» Sed ibi Cicero jocose dixit, _octoginta_ (sestertia) _detersimus_, h.e. ex tota summa cepimus, ut nos in familiari sermone _einstreichen_. Nollem itaque his dictis adjecisset: delirant prope hic Heins. et Drak. dum obtrudunt _decerpsit_: quod verbum poeta dignius est.

Deesse tuos latices, hac sedulitate senili Captus, Iacche, vetas: subito (mirabile dictu) Fagina pampineo spumarunt pocula succo, Pauperis hospitii pretium; vilisque rubenti Fluxit mulctra mero, et quercu in cratera cavata 190 Dulcis odoratis humor sudavit ab uvis.

188. _Fagina pocula_ ad simplicitatem priscæ vitæ et aureæ ætatis pertinent. Drak. comparat Tibull. I, x, 8; Ovid Met. VIII, 668 sq., et Fast. V, 520. 189. _rubens_, vel nigrum fere fuisse vinum Falernum, docent Dausq. et Drak. ex Martiali VIII, 77; IX, 23; XI, 9 et 50. 190. _Fluxit mulctra_, propr. merum in mulctra. Cf. Virg. Æn. III, 626, et Ge. II, 166; Val. Fl. VI, 360. 191. _Dulcis humor_ videtur esse jucundus: nam vinum Falernum propr. austerum, vel amarum erat, (unde _severum_, _ardens_, _ferox_, v. 211, et _indomitum_, Lucan. X, 163. dicitur) et hinc Chio, dulciori vino, vel aqua temperari solebat. Vid. Jani ad Hor. Od. I, xxvii, 9; II, xi, 19; Broukh. et Heyne ad Tibull. II, i, 28. De _odoratis uvis_, vid. Vulp. ad Prop. II, xxxiv, 30; III, xv, (17) 27. Ernesti ad Hom. η, in Bacch. v. 34 sq. (Οἶνος ἡδύποτος κελάρυζ᾽ εὐώδης, ὤρνυτο δ᾽ ὀδμὴ Ἀμβροσίη), et Heyne ad Virg. Ge. IV, 279.

190. _multra_ priscæ edd. --_in uvis_ Ox. Put. R. 1, 3, Med.

«En cape, Bacchus ait, nondum tibi nota, sed olim Viticolæ nomen pervulgatura Falerni, Munera»: et haud ultra latuit Deus: inde nitentem Lumine purpureo frontem cinxere corymbi, 195 Et fusæ per colla comæ, dextraque pependit Cantharus, ac vitis, thyrso delapsa virenti, Festas Nysæo redimivit palmite mensas.

194. De variis divinæ præsentiæ signis in discessu vid. Heyne Exc. XIII; ad Virg. Æn. I, et de Bacchi indiciis a Drak. laud. Broukh. ad Tibull. I, vii, (viii) 45. 195. _corymbi_, (vid. Heyne ad Virg. Ecl. III, 39.) h.l. corona hederacea Bacchi, qua et capita eorum, qui Orgia agebant, ornabantur, unde Bacchus κορυμβοφόρος, βοτρυφόρος, βοτρυόκοσμος, κισσοκόμης, κισσοχαρὴς, κισσόβρυος, dicitur. --_Lumine purpureo_, splendido, vel potius pulchro juventæ nitore et gratia, ut πορφυρέη Ἀφροδίτη, etc. Cf. omnino Heyne ad Virg. Æn. I, 590; VI, 641; Jani ad Hor. Od. III, iii, 12; IV, i, 10; Vulp. ad Tibull. III, v, 4; _pupureus vultus Bacchi_, Stat. Th. VII, 148. Bacchus autem et Apollo sunt pulcherrimi deorum, quibus æterna est juventas, et coma promissa ac intonsa, _fusæ per colla comæ_, unde uterque etiam ἀκερσεκόμης, ἀκειρεκόμης, ἀβροκόμης, χρυσοκόμης, χρυσοπλόκαμος, καλλιέθειρος, _intonsus_, _indetonsus_, _semper puer et juvenis_. Vid. Broukh. ad Tibull. I, iv, 37, 38; Intpp. ad Ovid. Met. III, 421; IV, 13... 18; Hor. Od. I, xxi, 2; Ill. Harles. Anthol. Gr. poet. ad Anacr. XXIX, 33 et 43, p. 32, 33. 197. De _Cantharo_ Bacchi et Sileni vid. Heyne ad Virg. Ecl. VI, 17; Dorville Sicula p. 408 sq.; Burm. ad Val. Fl. II, 272, et Drak. ad h.l. qui docet, eum ab una tantum parte ansam habere ap. Tristan. Comment. hist. T. II, p. 614; Vaillant. num. Colon. T. II, p.m. 64, et Beger. Thes. Brand. T. I, p. 15; sed ab utraque parte apud Cuper Apoth. Hom. p. 175. 198. _Nysæo_, Bacchico. Vid. Heyne ad Apollod. p. 563 sq., et ad Virg. Æneid. VI, 806.

192. _quippe_ pro _nota_ Colon. quod non capiebat N. Heins. Placet autem Lefeb. qui jungit: _quippe tibi nondum nomen_.

Nec facilis læto certasse, Falerne, sapori, Postquam iterata tibi sunt pocula, jam pede risum, 200 Jam lingua titubante moves, patrique Lyæo Tempora quassatus grates et præmia digna Vix intellectis conaris reddere verbis,

200, 201. Hæc ex Eubuli versibus ap. Suid. voc. Οἶνος expressa putabat D. Heins. et ex Virg. Ge. II, 94; Drak. qui comparat Lucret. III, 478; Oppian. Venat. IV, 202, et multa aliorum loca. 202. _Tempora quassatus_, ut _quassus_, (Ovid. Rem. Am. 146.) _ictus_, _percussus vino_, ὀινοπλήξ. Vid. Broukh. et Heyne Obss. in Tibull. I, ii, 3. Heins. ibid. et ad Prop. III, vii, 14; Burm. ad Val. Fl. VIII, 81.

201. _patrique_, non _patrioque_, Colon.

Donec composuit luctantia lumina Somnus, Somnus, Bacche, tibi comes additus. Hic ubi primo 205 Ungula dispersit rores Phaethontia Phœbo, Uviferis late florebat Massicus arvis, Miratus nemora, et lucentes sole racemos.

204. _luctantia lumina_, quæ claudi nolebant, et cum somno quasi pugnabant, ut ap. Val. Fl. VIII, 85. Cf. inf. X, 343. [“X, 343” recte X, 345] 205. _Somnus Bacchi comes_ in antt. monum. Vid. Lessing. _wie die Alten d. Tod gebildet_, p. 48, et Grut. Inscr. p. LXVII, 8. 206. _Ungula Phaethontia_, equi solis. 207. _Massicus_, vid. ad v. 159. [“159” recte 162] 208. Conf. Virg. Ge. II, 82. Pulcher versus, ut et sqq. _lucentes_ propr. uvæ.

205. _Hic_, non _Hinc_, Col. 207. _Viniferis_ Put. R. 1, 3, Parm. Med. Mars. _Vitiferis_ edd. recentt. Sed _Uviferis_ Col. ut v. 263, et ap. Stat. Silv. IV, iii, 64, _Uvifer Massicus_. 208. _lucentes_ Col. Put. Parm. _lucenti_ Oxon. _rorantes_ R. 1, Med. Mars. (qui olim _turgentes_ amplectebatur, ut ap. Virg. Ge. II, 102, et Ovid. Trist. IV, vi, 9) et Mart. Herbipol. _fulgentes_ primum edidit Nicander, quod περκάζοντας exponit D. Heins. _liventes_, hoc est maturescentes, et nigrum colorem ducentes, ingeniose conj. N. Heins. et recepit Lefeb. Ille laudat Horat. Od. II, v, 10; Prop. IV, ii, 13, et Juven. II, 81, hic Hom. Iliad. ς, 562, et Anacr. LII, 1; conf. not. ad v. 189; VI, 282; VII, 685.

Id monti decus, atque ex illo tempore dives Tmolus, et ambrosiis Ariusia pocula succis, 210 Ac Methymna ferox lacubus cessere Falernis.

210. _Tmolus_, Lydiæ mons, vino nobilis. Vid. Plin. V, 29, 30; XIV, 7; Intpp. ad Virg. Ge. I, 56; II, 98, et Ovid. Met. VI, 15. --_Ariusia pocula_, vinum Chium. Vid. Plin. XIV, 7; Strab. XIV, p. 625, 637 (ubi ἡ Ἀριουσία χώρα), et Athen. I; quos Dausq. jam laudavit. Conf. Victor. Varr. Lectt. XV, 24; inpr. Pier. Heins. et Heyne ad Virg. Ecl. V, 71; ubi dulce hoc vinum _nectar_ dicitur, ut h.l. --_ambrosii succi_. Conf. ad v. 191. 211. _Methymna_, h.e. vinum Methymnæum, ab urbe Lesbi ins. unde _Lesbium_ quoque vocatur. Cf. Virg. Ge. II, 90; Prop. IV, viii, 38, et Cell. Geogr. T. II, p. 15. --_ferox_, austerum, generosum, ut _inmite_, VIII, 378; cf. ad v. 190. --_lacus_ propr. est receptaculum, quo mustum continetur prelo expressum, ut doliis excipiatur; (vid. Burm. ad Petron. c. 70 et 135.) h.l. ipsum vinum, ut _prela Falerna_ sup. v. 165.

209. _Id monti_ quatuor scripti cum R. 3, et Parm. _It monti_ Med. Vulgo _It montis_, non inprob. Lefeb. ut _it_ significet _est_. Tacitus tamen edidit _Id montis_. 210. _Ariusia_ pro _Arvisia_ scribendum vidit jam N. Heins. Conf. not. 211. _ferox_ non _ferax_, scripti et R. 2, _lacibus_ Col. ut _veribus_, _artibus_, etc. unde _lacubus_ restituerunt Modius et N. Heins. _latibus_ Oxon. _lucus_ Put. _Latiis_ in editis.

Hæc tum vasta dabat, terrisque infestus agebat Hannibal, et sicci stimulabant sanguinis enses, Ludificante ducem Fabio: jamque inproba castris Ausoniis vota, et pugnandi prava libido 215 Gliscebat; proni decurrere monte parabant.

212. Cf. Liv. XXII, 14; Polyb. III, 89... 92. 213. _sicci stimulabant sanguinis enses_. Cf. ad I, 11.

212. _dum_ e Col. recepit Drak. 213. _ut sicci_ non male conj. Barth. Adv. I, 13, h.e. in terras sæviebat, quum cæde crudelitatem explere non posset; _en sicci_ maluerit N. Heins. Idem v. 220, _clamoribus_ pro _rumoribus_ positum, vel ita forte legendum censebat. Conf. nota Ennii verba ap. Cic. de Senect. c. 4.

Da famæ, da, Musa, virum, cui vincere bina Concessum castra, et geminos domitare furores.

217. _Da famæ_, vid. ad IV, 73. --_bina castra_, et Hannibalis et sua, in quibus Romani instinctu Minucii, magistri equitum, eadem, qua Pœni cupiditate ardebant, Fabiique cunctationem increpabant. Cf. Polyb. III, 90, et Liv. XXII, 14, 15; ubi Minucii oratio exstat, ut h.l. Fabii, qui ejus criminationes refellit.

«Fervida si nobis corda, abruptumque putassent Ingenium Patres, et si clamoribus, inquit, 220 Turbari facilem mentem; non ultima rerum, Et deplorati mandassent Martis habenas.

219. Oratio Fabii, qua feroces militum animos frangit, tam ob dignitatem gravitatemque sententiarum, quam ob dilectum verborum, in perfectissimis Silii locis adnumeranda est. --Poeta quod jam Drak. ex Mureti Var. Lect. II, 14, adnotasse video, expressit verba Cic. pro C. Rabir. c. 6. «Nihil me clamor iste commovet, sed consolatur, quum indicat, esse quosdam cives imperitos, sed non multos. Numquam, mihi credite, populus Romanus, hic, qui silet, consulem me fecisset, si vestro clamore perturbatum iri arbitraretur.» Conf. Claud. b. Get. v. 111 sq. --_Ingenium abruptum_, ut _præceps_, h.e. temerarium, fervidum, præproperum; unde _agere abrupte_, h.e. temere et incaute, dixit Justin. II, xv, 4. 220. _clamoribus_, ut ap. Cic. l.c. vel turbulentæ Minucii orationes per contemtum ita dicuntur, ut _clamator_ et _clamare_, Drak. coll. Petron. c. I; Quintil. Inst. Or. II, 12; Gell. XIX, 9; Cic. Divinat. in Cæcil. c. 15, et Brut. c. 49; Add. Cic. Or. III, 21 et 34. 223 sq. Cf. Polyb. III, 89, 90. --_vincam servare_, ut ap. Prop. I, ix, 5. Drak. vel ut v. 398, quamquam impedior, tamen pertinaciter id agam ut servem, κρατήσω σώζειν, Schmid. Cf. ad V, 552. --_urgentes ultima fata_ interitum adcelerantes, in summum discrimen inruentes. Vid. ad IV, 731.

Stat pensata diu belli sententia; vincam Servare invitos, urgentesque ultima fata. Nulli per Fabium e vobis cecidisse licebit. 225 Si lucis piget, et supremis esse cupido est Nominis Ausonii, tædetque in tempore tali Nullum clade nova, claræque fragore ruinæ Insignem fecisse locum; revocandus ab atris Flaminius vobis est sedibus: ille ruendi 230 Jam dudum properans signum auspiciumque dedisset.

226. _lucis piget_, ut ap. Virg. Æn. V, 678. --_supremis esse cupido est_, ut IX, 322; XVI, 493. Nota elegantia, quam multis exemplis illustravit Heins. ad Ovid. Her. XIV, 64. 227. _tempore tali_, tam tristi et importuno, ut XII, 311; Conf. Drak. ad VIII, 112, et Burm. ad Val. Fl. II, 144. 228, 229. Ad vecordiam diraque vota Caligulæ ap. Sueton. c. 31, adludi censebat Drak. Si vos tædet, nondum quartam cladem adcepisse, etc. --_claræ fragore ruinæ_, ut _Hesperiæ sonitus ruinæ_ apud. Horat. Od. II, i, 32, ubi vid. Jani.

223. _Stet p. d. bellis sententia, cives S. i._ opinabatur N. Heins. _Servare_ scripti et editi ante Nicandrum, qui primus _Servando_ dedit; _vincam Servando invitos_ (ut sup. v. 151, 152), vel _vincam Servari_, vel potius _Stat p. d. b. sententia mecum, Servare_, etc. non male conj. Withof. quem vide in Spec. ad Guntheri Ligurin. p. 65. Quos enim vincat, vel vincet Fabius? In loco Prop. _me vincent_, etc. 230. _ruenti_ priscæ edd. non inprob. Lefeb. ut sensus sit, vobis inruere cupientibus. 231. _properus_ malebat N. Heins.

«An nondum præceps vicinaque fata videtis? Una, ut debellet, satis est victoria Pœno. State, viri, et sentite ducem: quum optabile tempus Deposcet dextras, tunc ista ferocia dicta 235 Æquentur factis. Non est, mihi credite, non est Arduus in pugnas ferri labor: una reclusis Omnes jam portis in campum effuderit hora. Magnum illud solisque datum, quos mitis euntes Jupiter adspexit, magnum est, ex hoste reverti. 240

232. _præceps_, præcipitium, h.e. maximum et imminens periculum. Vid. Drak. 233. _debellet_, bellum finiat. 234. Vid. Var. Lect. 239. _quos mitis_, æquus, propitius, _Jupiter adspexit_, ut ap. Virg. Æn. IV, 372; IX, 209, et inpr. VI, 128 seq., quem locum poeta respexisse videtur.

232. _Nondum in præcipiti_, vel _Ah! non præcipitis_, ut ap. Virg. Æn. VI, 105, frustra corrig. Dausq. _At_ Tell. quod mutata distinct. non minus aptum. 234. Præstiterit, opinor, _State, viri, aut sentite ducem!_ Perperam certe post _ducem_ comma vulgo ponunt, et explicant: quiescite, et tum demum me ducem sentite, quum optabilis occasio pugnam suaserit. Ita Cell. et alii. Sed Fabius hæc potius iratus dixisse censendus est, et _sentire_ hoc loco significat, damno suo experiri, de quo vid. Burmann. ad Petron. c. 139, et ad Val. Fl. IV, 746; V, 505; VI, 502.

Fortunæ Libys incumbit, flatuque secundo Fidit agens puppim: dum desinat aura, sinusque Destituat tumidos subducto flamine ventus, In rem cunctari fuerit. Non ulla perenni Amplexu Fortuna fovet: jam copia quanto 245 Artior est nullo Tyriis certamine! quantum Detritum est famæ! quin inter cetera nostra Haud laude abfuerit, modo qui.... Sed parcere dictis Sit melius. Jam vos acies et prælia et hostem Poscitis? o maneat, Superi, fiducia talis! 250

241. _incumbit Fortunæ_; conf. ad IV, 731, etsi propter ea, quæ sequuntur, suspicari fere possis, hoc loquendi genus petitum esse a navi, quæ propellitur a nautis, qui _remis incumbunt_. Fortunam vero secundam cum felici navigatione, et adversam cum tempestate atque naufragio comparari, ex Ovid. Trist. I, v, 17, 36, aliisque locis vel tironibus notum est. Cf. Jani ad Hor. Od. I, 14. 242. _dum_, donec. --_sinus_ velorum _tumidos_, ventu secundo inflatos. 243. _subducto_, cessante. 244. _In rem_, utile. 245. _copia_, commeatus. 246. _nullo certamine_, quum nulla sit pugna. 247. _Detritum_, minutum. 248. _Haud_ a _laude nostra abfuerit_, h.e. laudis parandæ occasionem mihi dederit. --_modo qui_, vid. ad VI, 110. Videtur Minucium carpere voluisse, judice etiam Lefeb. Hannibal nobis porro gloriæ materiam dabit, _modo_ is non consilia mea impediat, qui a me dissentit. Cellar. supplebat: qui modo Romanos tot cladibus adfecit: et sic fere Cl. Ernesti: qui modo solus victor habebatur; quæ ultima verecunde reticuerit Fabius, ne Hannibalis laude inminuta suam ipse augere videatur.

Interea, exclusa majoris sorte pericli, Me solum, quæso, toti me opponite bello.»

242. _minusque_ edd. recentt. 243. _ventos_ Col. 246. _Artior et_ Col. Put. R. 2, _Artior e_ conj. N. Heins. et _Artior en_ Lefeb. 248. _nostræ laudi_ volebat N. Heins. et prob. antiq. scripturam _afuerit_ pro _abfuerit_, quæ exstat in c. Col. h.l. et XIII, 268, ubi Draken. laudat Intpp. Cæs. b. G. I, 36, et Val. Fl. III, 629; Stewich. ad Arnob. contr. Gent. III, pag. 79; Gifan. Ind. Lucret. vocc. _victus et vinctus, devictus et devinctus somno_, Faern. et Muret. ad Cic. Phil. I, 2; Pier. et Heins. ad Virg. Æn. VII, 498.

His dictis fractus furor, et rabida arma quierunt. Ut, quum turbatis placidum caput extulit undis Neptunus, totumque videt, totique videtur 255 Regnator ponto, sævi fera murmura venti Dimittunt, nullasque movent in frontibus alas; Tum, sensim infusa tranquilla per æquora pace, Languentes tacito lucent in litore fluctus.

253. Imitat. Virg. Æn. I, 127... 148 sq.; VI, 102. 257. _alas_, vid. ad I, 589. --_in frontibus_: nam tempora quoque, vel capita ventorum alata finguntur, v.c. Zetæ et Calais ap. Hygin. f. XIV. Cf. quos Drak. laudat, Cuper. Apoth. Hom. p. 178, et Barth. ad Stat. Th. V, 434. 258. _pace_; cf. ad VI, 168. 259. _lucent_, reducto sole, ut ap. Virg. Æneid. I, 143, et quia ventis non amplius turbantur.

253. _rapida_ Nicander dedit, quem secuti sunt Ald. Gryph. Nut. et Dausq. Conf. ad v. 1, et Virg. Æn. VI, 102. 255. _totique_, non _totoque_, Col. paulo venustius judice N. Heins. qui v. 257, _in fluctibus_, vel _in montibus_, vel _stridoribus_ tentabat. Sed vid. not. 257. _movent cum fratribus alas_, h.e. invicem venti præliantes, conj. Withof. qui tamen vulgatam lect. forte non sollicitandam recte putabat, quum et Hiemi _nebulosa frons, tempora et caput glaciale_ tribuantur infra XII, 2 et al. Idem merito repudiavit conject. Heins. _montibus_ et _fluctibus_, quoniam h.l. de mari sermo est, et vox _fluctus_ mox sequitur. 258. _effusa_, vel _fusa_ malebat idem, et v. 259, _ludunt in l._, vel _luctantur l. recubant_ pro _lucent_ opinabatur Withof. si quid mutandum esset.

Sensit cura sagax Pœni, fraudisque veneno 260 Adgreditur mentes. Pauca atque hæc ruris aviti Jugera, nec multis Fabius vertebat aratris; Massicus uviferis addebat nomina glebis. Hinc pestem placitum moliri, et spargere causas In castra ambiguas: ferro flammisque pepercit, 265 Suspectamque loco pacem dedit arte maligna, Ceu clandestino traheretur fœdere bellum.

260. Conf. Liv. XXII, 23; Val. Max. VII, 3, extr. 8; Frontin. I, viii, 2, et Plut. in Fab. --_Sensit_, furorem militum in castris Rom. sævire, vel etiam Fabii oratione consedisse. Hinc dolo invidiam duci parat. --_cura sagax Pœni_; vid. ad IV, 599. 264. _Hinc_, ex hoc agro. --_pestem moliri_, exitium parare, ut _insidias_, _calamitatem_, _periculum_, _pestem patriæ civibus_, etc. _moliri_ dixit Cic. Cluent. 63, 64. Sext. I, et Catil. II, 1; cf. ad I, 645. Id moneo, ne quis _amoliri_ interpretetur cum Draken. ad XIII, 48. --_spargere causas_, etc., ex Virg. Æn. II, 98; ubi vid. Heins. 266. _pacem dedit_, pepercit, eum incolumem intactumque servavit.

264. _placitum_, non _placidam_, Colon.

Intellectus erat Fabio, Tyriosque videbat Dictator sævire dolos: at non vacat ægre Invidiam gladios inter lituosque timere, 270 Et dubia morsus famæ depellere pugna;

271. Verba _morsus famæ_ vel ad calumniam invidiamque, cui _dens_ et inf. v. 512 _stimulus_ tribuitur, vel ad dolorem, ex maligna fama haustum, spectat. Dolor enim et cura _mordet_, _edit_, _adedit_, _exedit_, _urit_, _fodit_, _stimulat_, _pungit animum_, δάκνει φρένας, ἀμύσσει, κατέδει θυμὸν, vel, ut ap. Pind. Isthm. V, 74, κνίζει ὄπιν. Cf. XIII, 581, 665, 679; XVII, 345; Hom. Iliad. α, 243; ε, 493; ζ, 202; et vid. ad I, 85 in V.L., ad VIII, 25; Heins. ad Val. Fl. III, 694; V, 365, et ad Ovid. Met. XIV, 208.

269. _non valet_ Oxon. _acrem Invidiam_, vel _ægro_ (ut in marg. R. 1) non male corrig. N. Heins. sed melius forte _agri_ Barth. Adv. I, 13, ut sensus sit: non tanti erat ipsi hic ager, ut ejus gratia pugnam maturaret, et sic Pœni dolos ulcisceretur. Hoc recepere Cell. et Lefeb. qui ineptire putat N. Heins. cum Drak. et conf. Cic. Leg. agrar. II, 26; _maximam habet invidiam Sullanus ager_, et Justin. III, 7, _hujus_ Periclis _agros... gloriam invenit_. Possis etiam legere, _at non vacat_, (non placet, ut XVII, 378; Virg. Æn. I, 373; X, 625 al.) _ægro Invidiam... timore, Et dubia... depellere pugna_. In vulgata lect. illustranda misere se torquet Marsus. Withof. emend. _non vacat æque_, etc. ut sensus sit: videbat quidem illa, sed non ita, non æque vacat timere invidiam; alia agenda habebat. Nec tamen ipsi displicebat conjectura Heinsii _ægro_, coll. IX, 36, 52, et XVI, 512.

Donec reptantem, et nequidquam sæpe trahendo Huc illuc castra, ac scrutantem prælia Pœnum, Qua nemorosa juga, et scopulosi vertice colles Exsurgunt, clausit sparsa ad divortia turma. 275

274. Cf. Polyb. III, 92, 93, et Liv. XXII, 16. --_juga_ Calliculæ. --_colles_ Aminei Lefeb. coll. Liv. l.c. ubi tamen Calliculæ potius mentio fit. De illis collibus vid. Intpp. ad Virg. Georg. II, 97. 275. _sparsa_, etc., militibus dispositis in omnibus viis. --_divortia_, fauces, seu angustias præsidio occupavit; Lenz. Silius imitatur Virg. Æn. IX, 379. Cf. etiam supra V, 42, 46.

272. _raptantem_ et _trahenda castra_ conj. Livineius. Melius _captantem nequidquam s. t._ N. Heins. Inportunum certe est τὸ et, nisi _trahentem_ refingere malis. 274. _scruposi_, ut VIII, 431, conj. N. Heins. quem vid. ad Valer. Flacc. lib. II, v. 518. Sed conf. mox v. 357.

Hinc Læstrygoniæ saxoso monte premebant A tergo rupes; undosis squalida terris Hinc Literna palus: nec ferri aut militis usum Poscebat regio; septos sed fraude locorum Arta fames, pœnas miseræ exactura Sagunti, 280 Urgebat, finisque aderat Carthaginis armis.

276. _Læstrygoniæ rupes_, ut _Formiana saxa_ ap. Liv. l.l. _Formiæ_, olim _Hormiæ_, opp. Latii in finibus Campaniæ, prope _Caietam_ (hod. _Gaeta_), in intimo sinus Caietani, seu Formiani recessu, ubi prisca _Læstrygonum_, horumque regum, _Lami_, et ab eo oriundi _Antiphatis_ sedes, et nunc _Mola_ est, in _Terra di Lavoro_. Cf. v. 410; VIII, 529 sq.; Plin. III, 5; Strab. III, p. 161; V, p. 223; Intpp. ad Tibull. IV, i, 59; ad Ovid. Met. XIV, 233 sq.; ad Cic. Att. I, 3, 4, 10; II, 13; Eustath. ad Hom. Od. κ, 81; Spanh. ad Callim. H. in Dian. 67; Jani ad Hor. Od. III, xvi, 34; xvii, 1... 9, inpr. Heyne Exc. I; ad Virg. Æn. VII, 2. 278. _Literna palus_, vid. ad VI, 654; _Literni arenæ stagnaque perhorrida situ_; Liv. XXII, 16. 280. _Arta fames_, ut V, 477, et mox v. 310.

278. _Literna_, non _Linterna_, scripti; conf. ad VI, 654. 280. _Arta_, non _Arcta_, scripti; vid. ad V, 477. _Atra fames_ in mentem venit N. Heins. et v. 283; _labore diurno_.

Cuncta per et terras et lati stagna profundi Condiderat somnus, positoque labore dierum, Pacem nocte datam mortalibus orbis agebat.

282. Idem orationis color apud Virg. Æn. IV, 522... 532; VIII, 26 sq.; IX, 224 sq.; Hom. Il. β, pr. et κ, pr. Narratio autem, quæ sequitur v. 290... 347, ex heroum ævo, et tota fere ex Hom. Iliad. κ, petita est. --_stagna_, aquas, ut ap. Virg. Æn. I, 126; X, 765. --_stagna profundi_, ut inf. v. 500, et ap. Lucan. VIII, 853. --_stagna profundi_, mare, ut λιμνη; Lenz. 284. _Pacem_, quietem.

At non Sidonium curis flagrantia corda 285 Ductorem, vigilesque metus haurire sinebant Dona soporiferæ noctis: nam membra cubili Erigit, et fulvi circumdat pelle leonis, Qua super instratos projectus gramine campi Presserat ante toros: tunc ad tentoria fratris 290 Fert gressus vicina citos; nec degener ille Belligeri ritus, taurino membra jacebat Effultus tergo, et mulcebat tristia somno.

285. Cf. VIII, 207 sq. 288. Cf. ad II, 156. Ὀρθωθεὶς ἐέσσατο δέρμα λέοντος Αἴθωνος, Hom. Iliad. κ, 21, 23. 289. Dormientibus olim pelles (_terga_, v. 293) substernebantur, inpr. in castris. Cf. quos D. Heins. et Drak. citarunt, Hom. Odyss. υ, 2; Iliad. κ, 155; Nonn. Dionys. XVI, 94 sq.; Add. Hom. Odyss. ξ, 530; Iliad. ι, 657; H. in Ven. 158 sq; Virg. Æn. VII, 88, 94, et VIII, 368; ubi v. Heyne. 290. _fratris_, Magonis. 291. _nec degener ille_, etc., servans ritus bellicos.

287. _nam_, non _jam_, scripti. 288. _Eripit_ conj. N. Heins. et _Exigit_ Drak. coll. XVI, 234. Sed non adsequor, cur vulgata ferri non possit; conf. Val. Fl. VII, 145; Stat. Th. V, 248 al.

Haud procul hasta viri terræ defixa propinquæ, Et dira e summa pendebat cuspide cassis: 295 At clipeus circa, loricaque, et ensis, et arcus, Et telum Baliare simul tellure quiescunt. Juxta lecta manus, juvenes in Marte probati; Et sonipes strato carpebat gramina dorso.

294. Bene comparant Homer. Iliad. κ, 74 sq., et 151 sq. --_hasta terræ defixa_, ἔγχεα Ὄρθ᾽ ἐπὶ σαυρωτῆρος ἐλήλατο, Hom. l.c. Cf. Intpp. ad Virg. Æn. VI, 652, et XII, 130. 295. _dira cassis_, ut _minax_ apud Stat. Th. IV, 205, et _torva_ ibid. VIII, 707; δεινὸν δὲ λόφος καθύπερθεν ἔνευεν, Hom. Iliad. γ, 337; cf. Iliad. ζ, 468, 469, et Burm. ad Val. Fl. VI, 519. --_e summa pendebat cuspide cassis_, ut apud Val. Fl. VIII, 309; Drak.

295. _Et Tyria... cassis_ maluerit N. Heins. ut _cassis Aurunca_ IV, 516; _Sidonia_ XVI, 452. Sed exquisitior est vulgata. 299. Forte leg. _stricto_, vel _strictus... loro_. Cf. Hom. Iliad. κ, 475, et Virg. Æn. IX, 352.

Ut pepulere levem intrantis vestigia somnum, 300 «Heus! inquit (pariterque manus ad tela ferebat), Quæ te cura vigil fessum, germane, fatigat?» Ac jam constiterat, sociosque in cespite fusos Incussa revocat castrorum ad munera planta, Quum Libyæ ductor: «Fabius me noctibus ægris, 305 In curas Fabius nos excitat; illa senectus, Heu! fatis quæ sola meis currentibus obstat.

300. _vestigia_, sonitus pedum. 301. _inquit_, scilicet Magus. 304. _Incussa planta_, λὰξ ποδὶ κινήσας, Hom. Iliad. κ, 158. 307. _fatis currentibus_, ut _in cursu est fortuna_ et _dolor_ ap. Ovid. Met. X, 401, et ex Ponto IV, xi, 18; cf. v. 479, et ad IV, 731.

305. _Cum_ pro _Tum_ e scriptis recepit Drak. suadente N. Heins. quos secutus sum, sed sublata στιγμῇ τελείᾳ post _planta_. _Cui_ reposuit Lefeb. Non male; si modo libri addicerent: _ægrum_ dedit Nicander, et post eum alii. 306. _vos_ suspic. Livineius, et _somno excitat_ N. Heins. Sed τῳ _nos_ major vis subesse videtur: non me tantum, sed te quoque et nos omnes. 307. _quam_, h.e. quantum, vel _ut_ pro _quæ_ malebat N. Heins. Ego majorem distinct. post _excitat_ sustuli, ut _illa senectus_ per adpositionem, et docte dicta sit pro, ille senex.

Cernis ut armata circumfundare corona, Et vallet clausos conlectus miles in orbe. Verum, age, nunc quoniam res artæ, percipe porro, 310 Quæ meditata mihi. Latos conrepta per agros Armenta adsueto belli de more sequuntur.

309. _vallet in orbe_, undique circumdet; Lenz. 310. Cf. Liv. XXII, 16, 17; Polyb. III, 93, 94 (qui tamen Hasdrubali, non Magoni id negotii mandatum tradunt); Frontin. Strateg. I, v, 28; Appian. VII, xiv, 15; Plut. in Fab. et quos Drak. laudat, Cornel. Nep. Hann. 5; Quintil. Inst. Orator. lib. II, 17, et Pausan. Achaic. c. 26. 311. _conrepta_ et avecta ex agris hostium.

309. _clauso collectos_ (contractos, artatos), quod Drak. recepit, vel _clausos collectum limes in orbem_ emend. N. Heins. quem vid. ad Virg. Æn. XII, 862; _clauso collectus_ ex c. Tell. et R. 2, reposuit Lefeb. Equidem non nisi _orbem_ pro _orbe_ substituendum crediderim, ut _in spiram se colligit anguis_ ap. Virg. Ge. II, 154, et similia al. 310. _non_ pro _nunc_ Put. _quando_ pro _quoniam_ Tell. R. 1 et 2, quod recepit Lefeb. _quando res arte nunc_ R. 2.

Cornibus arentes edicam innectere ramos, Sarmentique leves fronti religare maniplos; Admotus quum fervorem disperserit ignis, 315 Ut passim exsultent stimulante dolore juvenci, Et vaga per colles cervice incendia jactent. Tum terrore novo trepidus laxabit iniquas Custos excubias, majoraque nocte timebit.

316. _exsultent_, discurrant. 318. _laxabit_, deseret. 319. _Custos_, milites Rom. qui Pœnos vallibus includebant, et ad transitum saltus insidendum locati erant.

Si cordi consulta (moras extrema recusant), 320 Adcingamur, ait.» Gemino tentoria gressu Inde petunt: ingens clipeo cervice reposta Inter equos, interque viros, interque jacebat Capta manu spolia et rorantia cæde Maraxes, Ac dirum, in somno ceu bella capesseret, amens 325 Clamorem tum forte dabat, dextraque tremente Arma toro et notum quærebat fervidus ensem.

320. _extrema_, summa pericula. 322. Milites olim, scutis capiti substratis, dormiebant. D. Heins. ad v. 292; laudavit Hom. Iliad. λ, 730, et Claud. b. Gildon. 352 sq. quibus Drak. addit Iscan. b. Troj. VI, 163 sq., et Sax. Gram. hist. Dan. IV, p. 57. 324. _rorantia cæde_, sanguine. Vid. ad I, 525, et IV, 447. 325. Confer I, 64 seq. 326. _Clamorem tum forte dabat_, interruptum nempe, qualem edunt dormientes. _Ed._

320. Vulgatam distinctionem, _Si cordi, c. m. e. r._, mutavit N. Heins.

Huic Mago, inversa quatiens ut dispulit hasta Bellantem somnum: «Tenebris, fortissime ductor, Iras compesce, atque in lucem prælia differ. 330 Ad fraudem occultamque fugam tutosque receptus Nunc nocte utendum est: arentes nectere frondes Cornibus, et latis adcensa inmittere silvis Armenta, obpositi reserent quo claustra manipli, Germanus parat, atque obsessa evellere castra. 335

329. _Bellantem somnum_, in quo bellare sibi videbatur; somnians se pugnare. 334. Ut milites Fabii, in præsidio viarum collocati, eo decedant.

329. _Bellantis_ primus edidit Nicander, prob. Dausq. qui etiam _Bellanti_ tentabat. Sed conf. Gronov. Obss. IV, 9. 334. _Sarmenta_ scribendum videbatur N. Heins. quum non ipsi tauri sint adcensi, sed frondes taurorum cornibus adligatæ. At vulgata doctior est, ut _adcendere aram_, _focum_, etc. et german. _eine Pfeife anzünden_. _qua_ Col. et Put. _quæ_ Ox.

Emergamus, et hic Fabio persuadeat astus, Non certare dolis.» Nihil hinc cunctante, sed acris Incepti læto juvene, ad tentoria Acherræ Festinant, cui parca quies, minimumque soporis, Nec notum somno noctes æquare: feroci 340 Pervigil inservibat equo, fessumque levabat Tractando, et frenis ora exagitata fovebat. At socii renovant tela, arentemque cruorem Ferro detergent, et dant mucronibus iras.

338. _Acherræ_, cf. III, 299. 339. In his valde luxuriatur poeta. 340. _æquare noctes somno_, usitatius, somnum nocte; Schmid. 341. _inservibat_ per sync. ut _sævibat_, _scibat_, _custodibat_, _lenibat_, _vestibat_, _nutribat_, _operibat_, Dausq. Cf. App. 342. _fovebat_, ἁπαλύνει, quod vel mulcendo adeoque manu fiebat, vel aqua tepida, vel oleo, teste Polluce I, §. 201; D. Heins. 343. _arentem cruorem_, ut X, 511. 344. Conf. v. 534, 535. --_dant mucronibus iras_, ut ap. Stat. Achill. I, 436; h.e. deterso sanguine, situ ac rubigine, gladios _saxo exasperant_, ut IV, 19; Drak.

337. _Nos_ et mox _hic_ refinxit Nicander, quem secuti sunt alii. 344. _detergent_, non _detergunt_, Col. quod cum Lef. recepi. Cf. v. 534; Jani ad Hor. Od. I, vii, 15 et VV. DD. ad Virg. Æn. VII, 626. Mox _quid tempus_, non _quod t._, scripti ei priscæ edd.

Quid fortuna loci poscat, quid tempus, et ipsi 345 Quænam agitent, pandunt, et cœptis ire ministrum Haud segnem hortantur: discurrit tessera castris, Intentique docent, quæ sint properanda, monentque Quisque suos: instat trepidis, stimulatque ruentes Navus abire timor, dum cæca silentia, dumque 350 Majores umbræ: rapida jam subdita peste Virgulta, atque altis surgunt e cornibus ignes.

347. Drak. monet, _tesseras_, συνθήματα, duplicis olim generis ususque fuisse; _primi_, ut iis milites in pugna se internoscerent, neque vigiles fraude hostium circumvenirentur, (quæ breves et sæpe unius vocis fuerint, ut apud Eurip. in Rheso 521; Xenoph. Cyrop. III, p. 85; VII, p. 174, et de exped. Cyri I, p. 264; VI, p. 386; Pausan. Phoc. I; Dion. Cass. XLIII, p. 235; XLVII, 352; LIX, p. 662; Val. Max. I, 5, ex. 6; Suet. Calig. 57, et Ner. 9; Tac. Ann. XIII, 2, al. sed interdum totam sententiam continuerint, ut ap. Polyæn. I, 11, et Dion. Cass. LX. p. 675) alterius generis, (τὰ παραγγέλματα καὶ διατάγματα) quibus dux militibus significaverit, quid fieri voluerit, ut h.l. et XV, 478 sq.; Liv. VII, 35; IX, 32; XXVII, 46; Suet. Galb. 6; cf. Lips. Exc. A. ad Tac. l.c. et Mil. Rom. V, 9; Intp. ad Virg. Æn. VII, 637; Stewich. ad Veget. II, 7; Bernart. ad Stat. Th. X, 17. --_discurrit_, vid. Onosandri Stratag. c. 25; D. Heins. 349. _instat trepidis_. Cf. I, 268, et II, 407. 350. _timor Navus_, qui navos, strenuos, fortes facit. Cf. ad IV, 25. 351. _Majores umbræ_, occidente sole. Cf. Virg. Ecl. I, 84; _primis tenebris noctis_ Liv. --_rapida peste_, igne sarmenta raptim pervadente; Cell. --_peste_, ut mox _malum_ et _lues_. Vid. ad I, 174. --_subdita peste Virgulta_, quibus ignis subditus est, ut XVII, 224.

349. _instat trepidis_, non _instant trepidi_, in scriptis. _instat trepidus_ D. Heins. et Cell. vitiose.

Hic vero ut, gliscente malo et quassantibus ægra Armentis capita, adjutæ pinguescere flammæ Cœpere, et vincens fumos erumpere vertex: 355

354. Lefeb. hæc notat: «Die, flammæ adjutæ motu boum primum crescunt obscuræ; dein magis ac magis exardescentes erumpunt per fumum, clarumque tandem earum vertex lumen vibrat. _Pinguis_ non hic usurpatur de pice, ut male intellexit Prudent. Rom. vers. 850 seq. sed de obscuritate flammæ, quam veluti involvebat initio fumus, et legendus erat Salmas. in Solin. T. I, p. 558, A. ed. Paris. Sic _murex pinguis_ X, 569, de intense rubro, in obscurum veluti cedente.» Sed forte _pinguescere_ h.l. est ali, nutriri, crescere. --_adjutæ_, vid. V.L. et ad IV, 289. 355. _vincens fumos_, quibuscum antea luctabatur, _erumpere_ ad cælum cœpit _vertex flammæ_; Drak. Conf. ad II, 631.

354. _adjutæ pice crescere flammæ Cœpere_ minus grato ad aures sono emend. et copiose illustravit N. Heins. _Picis_ in cornibus boum nemo mentionem facit. Vox quidem _adjutæ_ simpl. posita suspicionem interpolationis movere potest: sed flammas quassatione capitum adjutas intelligere licet ex iis, quæ præcedunt. _Capitum irrita quassatio excitans flammam_, Liv. XXII, 17. 355. _et vinclis fumi_, vel _atque undans fumo se erumpere vertex_ conj. N. Heins. quam locutionem _erumpere se_ (ut _emergere se_ inf. v. 413, _prorumpere se_ ap. Cæs. B. G. I, 80, _inrumpere se_ Varr. ap. Non. Marcell. in _Calidum_) Silio etiam obtrudit VIII, 642, et inpr. XII, 438, ubi Lucret. IV, 1113; Virg. Ge. I, 446; IV, 368; Æn. XI, 548; aliaque loca adscripsit, et Drak. laudavit Manut. ad Cic. Ep. ad Div. VIII, 14; Stewich. ad Arnob. adv. gent. I, p. 52 et 56; II. p. 69; Gifan. Ind. Lucret. et Broukh. ad Tibull. IV, i, 86.

Per colles dumosque, (lues agit atra) per altos Saxosi scopulos montis lymphata feruntur Corpora anhela boum, atque obsessis naribus igni Luctantur frustra rabidi mugire juvenci. Per juga, per valles errat Vulcania pestis, 360 Nusquam stante malo, vicinaque litora fulgent: Quam multa, adfixus cælo sub nocte serena, Fluctibus e mediis sulcator navita ponti Astra videt; quam multa videt, fervoribus atris Quum Calabros urunt ad pinguia pabula saltus, 365 Vertice Gargani residens incendia pastor.

357. Cf. ad I, 459. 358. _Corpora boum_, vid. ad IX, 572. Duo millia boum fuisse, Plut. et Polyb. tradunt. 362. _adfixus_, intentus, cælo. Heins. et Drak. comparant Tibull. I, iii, 87; vi, 61, et Sen. Consol. ad Marciam, c. 2; _intenta in unam rem et toto animo adfixa_. Sic et _pendere_, vel _suspensum esse ab astris_, etc., ap. Val. Fl. I, 481; _vultibus inhærere_ dixit Ovid. Trist. IV, iii, 19; conf. ad VI, 565. 364 sq. Cf. Hom. Iliad. υ, 490 sq.; Virg. Æn. X, 405 sq., et inpr. Lucan. IX, 182 sq. 365. _urunt ad pinguia pabula saltus_, ut gramina faciant pinguiora. Cf. Virg. Ge. I, 84 sq. --_fervoribus_, cineribus. Ad ornatum spectat mentio _Calabriæ_ et _Apuliæ_, cujus mons est _Garganus_. Vid. ad IV, 561. In his vicinis regionibus optima erant pascua, quæ Hor. Od. I, xxxi, 5; Colum. VII, 2, et alii laudant.

362. _intentus cælo_ primus refinxit Nicander.

At facie subita volitantum montibus altis Flammarum, quîs tunc cecidit custodia sorti, Horrere, atque ipsos nullo spargente vagari Credere, et indomitos pasci sub collibus ignes. 370

367. Cf. Liv. XXII, 17; Polyb. III, 94. 368. _cecidit_, obtigit, evenit, ut ap. Sall. Cat. 21, et Jug. 31; Cic. Rabir. 2; Verr. I, 2; ad Att. III, 1, et ad Qu. Fr. I, 3; Drak. --_sorti_, pro sorte, ut _igni_, I, 115, et inf. v. 358; _sorti provincia evenit_, Liv. XXIX, 20; ubi vid. Gron. et Gifan. Ind. Lucret. voc. _Colli_; Heins. ad Claud. in Rufin. I, 9; ad Ovid. Her. IV, 31; ad Vell. Pat. II, 30; Bentl. ad Hor. Serm. I, v, 72; Perizon. ad Sanct. Minerv. I, 6; II, 7; Drak. qui tamen non vidit, hæc esse verba Virg. Ge. IV, 165; ubi vid. Heyne in V.L. Cf. sup. ad v. 155, et ad VIII, 125; in V.L. 369. Excubitores, miraculo rei adtoniti, non ab hominibus, vel adeo jumentis ignes spargi, sed sponte vagari credebant, ignari, utrum cælo deciderint, an e terra eruperint.

367. Ita scripti. _Hac facie subita volitantum in montibus_ editi, prob. Dausq.

Cælone exciderint, et magna fulmina dextra Torserit Omnipotens, an cæcis rupta cavernis Fuderit egestas adcenso sulfure flammas Infelix tellus, media in formidine quærunt. Jamque abeunt; faucesque viæ citus occupat armis 375 Pœnus, et in patulos exsultans emicat agros.

371. _magna dextra_, ut IX, 438, et apud Horat. Od. III, iii, 6; χεὶρ ἀνίκητος Διός, Sophocl. Œd. Col. 1517. 372 sq. De ignibus subterraneis multa disputat Dausq. et plura Hard. ad Plin. II, 106, et VII, 16. 376. _agros_ Allifanos. 377 sq.; copiosior Liv. XXII, 18.

372. _terra_ pro _rupta_ iterum primus dedit Nicander, qui etiam v. 374, post _tellus_ inseruit _tantis damnata ruinis_. _Jamque fugam Rutuli_, et _Atque_ pro _Jamque_ refinxit: quæ inepti versificatoris laciniæ se probabant Dausq. nisi quod τὸ _terra_ respuerit, quia _tellus_ sequitur.

Huc tamen usque vigil processerat arte regendi Dictator, Trebiam et Tusci post stagna profundi, Esset ut Hannibali Fabium Romanaque tela Evasisse satis: quin et vestigia pulsi 380 Et gressus premeret castris, nisi sacra vocarent Ad patrios veneranda Deos: tum, versus ad Urbem, Adloquitur juvenem, cui mos tramittere signa Et belli summam primasque jubebat habenas, Atque his præformat dictis, fingitque monendo: 385

378 sq. Ut post victorias ad Trebiam et Trasymenum satis esset H. h.e. is contentus esset, etc. Cf. X, 591. [recte 589 sq.] 381. Conf. Liv. XXII, 18, et Polyb. III, 94. --_gressus premeret_, pressisset; quod fecit, donec in Larinate agro castra communiret. --_sacra_ gentis Fabiæ, in colle Quirinali obeunda, quæ ne in bello quidem intermitti fas erat. Vid. Val. Max. I, i, 11, et Liv. V, 46 et 52. An publica sacra sunt intelligenda, quum Fabius b. Punico II, non modo quinquies consul, sed etiam pontifex, et XLII, vel LXII annos augur fuerit? vid. Liv. XXX, 26; Val. Max. VIII, xiii, 3; Plin. VII, 48. 383, 384. Intell. magistrum equitum, _cui tramittere signa_ h.e. summum imperium tradere, absente dictatore, _mos jubebat_; quod Barthium et Cell. non vidisse mireris. Ille monet, _jubere rem alicui_ dici pro, imperare ei, ut ap. Claud. laud. Stilic. III, 85: hic jungit _jubebat habenas_, scilicet capere, ut _regem jussit_, scilicet creari apud Liv. I, 22. 385. _præformat_, h.e. antea format, et _fingit monendo_. Conf. ad I, 441.

382. _celebranda_ et _versus adultum_ maluerit N. Heins. 383. _tramittere_, non _transmittere_, scripti; conf. ad IV, 487.

«Si factis nondum, Minuci, te cauta probare Erudiit Fortuna meis; nec ducere verba Ad verum decus, ac pravis arcere valebunt. Vidisti clausum Hannibalem: nil miles et alæ Juvere, aut densis legio conferta maniplis. 390 Testor te, solus clausi; nec deinde morabor.

386. _cauta_, consilia, _probare_, et _pravis_, temerariis audacibusque præferre. 387. _verba_, monita mea.

386. _Minuci_, non _Minuti_, in scriptis omnibusque illius gentis numis; etsi in priscis marmor. utrumque reperitur: Μινούκιος dicitur Polyb. III, 87, Appian. Hannib. c. 12 seqq. Plut. vit. Fabii et aliis. 391. Versus hic spurius putidusque videbatur N. Heins. et, qui uncinis eum inclusit, Drakenborchio; quod contra putat Lefeb. qui cum verbis _nec deinde morabor_ comparat Liviana XXII, 25, _propediem effecturum_, _ut sciant homines_, etc. Minus forte displicebit omniaque melius procedent, si v. 393, _Tunc_ (quod tacite a Lefeb. quem Ernesti secutus est, nunc editum video), scil. quum rediero, ut v. 391, _deinde_ refinxeris. Pro vulg. _Nunc_ ex Col. _Hunc_ (ut v. 401) recepi: sed illud præstat. Tum sententia v. 395 hæc est: _Interea_, quamdiu absens fuero, saluti erit ægræ reip. cum hoste non conflixisse. Sed vide notas.

Dis sine me libare dapem et solennia ferre: Hunc iterum atque iterum vinctum vel montibus altis, Amnibus aut rapidis (modo pugna absistite) tradam. Interea (crede experto, non fallimus) ægris 395 Nil movisse salus rebus: sit gloria multis, Et placeat, quippe egregium, prosternere ferro Hostem; sed Fabio sit vos servasse triumphus.

392. _solennia_ sacra, _solenne ac statum sacrificium_, ap. Cic. Tusc. I, 41. 393 sq. _vinctum tradum_, includam. 395. Summa δεινότης in his vss. --_Interea_, ut alibi _interim_, pro _interdum_, h.l. (et ap. Sen. Cons. ad Marc. c. 2; Quinctil. Inst. Or. II, 3, aliisque locis, a Gron. ad Sen. de Ben. V, 42, et Pric. ad Appul. Met. IX, p. 532, excitatis) positum non male putabat Drak. quia Silius expresserit Liv. XXII, 18, extr. «Medicos quoque plus interdum quiete, quam movendo atque agendo proficere.» Cf. V.L. --_crede experto_, ut ap. Virg. Æn. XI, 283, et Ov. A. Amat. III, 511; Drak. 396. Comparant Fabii verba ap. Liv. XXII, 25. 397. _quippe_, v. ad V, 117.

395. Parenthesin addidit N. Heins. _fallimus_, non _fallimur_ Colon. 396. Vulgo comma post _rebus_, et punctum post _placeat_ ponitur, quod mutavit Burmann. 398. _sic vos servasse_ Colon. et Oxon. quod recepit Drak. Vulgo _sit vos servar_. Τὸ _sit_ cum Lef. retinui, suadente Burm. _Sat Fabio cives servasse triumphi est_, vel _Stet F. cives s. triumphus_ suspic. N. Heins. coll. v. 224: _sic_, h.e. nil movendo, cunctando, restituit Lenz, pro _sit_.

Plena tibi castra atque intactus vulnere miles Creditur: hos nobis (erit hæc tibi gloria) redde. 400 Jam cernes Libycum hunc vallo adsultare leonem, Jam prædas obferre tibi, jam vertere terga, Respectantem adeo, atque iras cum fraude coquentem. Claude, oro, castra, et cunctas spes eripe pugnæ.

401. _leonem_, ut ap. Hor. Od. III, ii, 11; cf. Hom. Iliad. ο, 592, 630; ω, 41, et sup. I, 569. 403. _iras coquentem_, vid. ad II, 327; unde _recocti_ adpellantur homines subdoli, quinque premere, quod sentiunt, ad maturam occasionem possunt. _Ed._

400. _has nobis erit hæc tibi gloria reddi_ conj. N. Heins., et aliud præterea mendum latere putabat, quum τὸ _gloria_ jam præcesserit: _vobis_ Colon. et _se_ pro _tibi_, ut _sed_ in R. 2, unde _sat_ refinxit Lefeb. Mihi in mentem venit legere _hos nobis, erit hæc si gloria redde_, etsi vulgata quoque ferri potest. 401. _hunc_, non _huic_, scripti.

Hæc monuisse satis: sed si compescere corda 405 Non datur oranti, magno te jure pioque Dictator capere arma veto.» Sic castra relinquens Vallarat monitis, ac se referebat ad Urbem.

406. _jure pio_, quo in salutem patriæ utor, vel potius jure æquo, potestate justa, ut _pium bellum_ XV, 162; _justum piumque bellum_, Liv. XXXIX, 36; XLII, 23; _jusque piumque_, Ovid. Art. I, 200, et Her. VIII, 4. --_jure pio_, sancto summi magistratus; Lenz. 408. _Vallarat_, tuta fecerat.

408. _monitus_ ed. Dausq. vitiose.

Ecce autem flatu classis Phœnissa secundo Litora Caietæ, Læstrygoniosque recessus 410 Sulcabat rostris, portusque intrarat apertos, Ac totus multo spumabat remige pontus; Quum trepidæ fremitu vitreis e sedibus antri Æquoreæ pelago simul emersere sorores, Ac possessa vident infestis litora proris. 415

409. Hæc classis Punica videtur eadem esse, quæ primo in Sardiniam, et deinde Pisas in Italia, ubi, qui in ea erant, Hannibali se conjungi posse speraverant, adpulit, sed classe Cn. Servilii conspecta, cursum repetiit, teste Polyb. III, 96. 410. Vid. ad v. 276. 413. Pulcherrimum ornatissimumque episodium, cui magnam poeta suavitatem adfudit imitatione, Virg. Ge. IV, 387... 529. Forte etiam ante oculos habuit, Hom. Odyss. δ, 384 sq. Sed quorsum illud inseruerit, vix adsequaris, nisi forte eo efficere voluit, ut lectores tum docerentur, cur Venus tantopere Romanorum partibus faveat perpetuoque rebus ab illis gerendis intersit, tum ad summam quidem, huic populo inminentem cladem, sed finem quoque malorum et splendidas, tunc a Scipione Africano, patriæ vindice, agendas, partes præpararentur; unde iterum in subsidium adhibet vaticinium, ut I, 125 (ubi vid. not.), et III, 570 sq.; ubi eadem arte legentium animos sensusque ad Scipionem juvenem inclinaverat, v. 590 sq., ut ad Fabium VI, 613 sq. Poeta tamen melius forte carminis dignitati prospexisset, si narrationi cladis Cannensis hoc episodium subjunxisset, et tum animos lectorum, inpr. Romanorum, magna exspectatione suspensos et adflictos, brevi rerum futurarum indicio recreasset: nisi potius omnino ejusmodi vaticiniis animi adtentio magis infringitur, quam excitatur. --_vitreis sedibus antri_, vid. ad IV, 344, in V.L. et Heyne ad Virg. Ge. IV, 363.

411. _intrarat_ scripti et R. 2. Vulgatum _intrabat_ servavit Lefeb. qui v. 412, _tortus_ tacite reposuit ex ingeniosa et admodum probabili emend. N. Heins. quem vid. ad Val. Fl. IV, 657, et ad Catull. LXV, 13. Possis et _motus_ scribere. 413. _vitrei se sedibus antri... emersere_ conj. N. Heins. quem cf. ad Ovid. Fast. III, 367. Id recepit Cell. et prob. Draken. Conf. sup. ad v. 355. 415. _At_ Put. unde _Ut_ suspic. N. Heins.

Tum magno perculsa metu Nereia turba, Adtonitæ propere refluunt ad limina nota, Teleboum medio surgunt qua regna profundo, Pumiceæque procul sedes: inmanis in antro Conditur abrupto Proteus, ac spumea late 420 Cautibus objectis rejectat cærula vates.

416. _Nereia turba_ Νηρηΐδες, de quibus, vid. Apollod. I, ii, 7, et ad eum Heyne, p. 27 sq. 418. _Teleboum regna_, ut ap. Virg. Æneid. VII, 735. Capreæ ins. (hod. _Capri_) ad sinum Neapolit. et Sirenum scopulos, ex adverso Surrenti, cujus incolæ Teleboæ et rex Theron. Cf. VIII, 541; XIV, 443; Strab. V, p. 171; Sueton. Tiber. c. 40, 43; Tac. Ann. IV, 67; Heyne Exc. VIII, ad Virg. Æn. VII, 733 sq., p. 140, et ad Apollod. II, iv, 5, p. 312; Cluver. Ital. ant. IV, p. 1168. Ibi antrum _pumiceum, sedes_ Protei, quæ etiam in Pharo, Ægypti ins. et in Pallene Thessaliæ ei adsignatur; vid. Burm. ad Val. Fl. II, 318; Heyne ad Virg. Ge. IV, 387; Æn. XI, 262, et ad Apollod. p. 385. 419 sq. _antro abrupto_, doctius _pendentia pumice tecta_, ap. Virg. Ge. IV, 374; conf. ibid. v. 418.

416. _perculsa_ e scriptis et R. 2, recepi, non inprob. Drak. Vulgata lectio _percussa_ præferenda videbatur N. Heins. Sed vid. ad II, 213. 417. _properæque fluunt_ volebat N. Heins. coll. III, 412; _limina_, h.e. antrum Protei, non _litora_, quæ vox modo præcesserat, omnes scripti. 418. _Teleboum regna_ ex emendat. N. Heins. recepi cum Lefeb. vid. not. _Teleboa_ Oxon. Vulgo _Teleboi_, quod ex _Telebou_ ortum videtur. _Telebois_ non male corrig. Dausq. et sic tacite edidit Cell. 421. _despectat_ emend. N. Heins. prob. Drakenb. Vulgatam scripturam Lefeb. defendit his verbis: «Inepte Heins. _despectat_. Non capit. _Rejectat_ verbum grave pro rejicit, repellit, objiciendo cautes. Fucum sibi facit Drak. qui hanc emend. probat, et absurde citat Stat. Th. II, 35, nam illi _stat sublimis_ recte præcedit _despicit_: at in Silio quomodo _despectabit_, qui _conditur in imo antro_»? Inconcinna certe verba _objectis rejectat_, et incondito ad aurem sono. Forte leg. _receptat_, vel _reflectit_; nisi malis _Cautibus obversis_. _Cautes_ vero _objectæ_ sunt forsan utrimque sibi obpositæ et procurrentes, ut ap. Virg. Æn. I, 160 sq. et III, 534. Ceterum Silius h.l. expressit Virgil. Ge. IV, 422.

Is postquam (sat gnarus enim rerumque metusque) Per varias lusit formas, et terruit atri Serpentis squamis, horrendaque sibila torsit, Aut fremuit torvo mutatus membra leone, 425 «Dicite, ait, quæ causa viæ? quisve ora repente Pervasit pallor? cur scire futura libido?»

422 sq. Cf. Virg. Ge. IV, 396... 414, 440 seq., et ibid. Heyne ad v. 387; it. Clariss. Hermann Myth. Hom. et Hesiod. p. 411, 412. 424. _sibila torsit_, ut IX, 443, et ap. Val. Fl. VII, 525, et Prop. IV, viii, 8; cf. ad IV, 278.

425. _At_ primus dedit Nicander: _Et_ vero Wolf. in Basil.

Ad quæ Cymodoce, Nympharum maxima natu Italidum: «Nosti nostros, præsage, timores. Quid Tyriæ classes ereptaque litora nobis 430 Portendunt? num migrantur Rhœteia regna In Libyam Superis? aut hos Sarranus habebit Navita jam portus? patria num sede fugatæ Atlantem et Calpen extrema habitabimus antra?»

428. Cf. Virg. Ge. IV, 338; Æn. V, 826, inpr. X, 225. 431. _num regna Rhœteia_, h.e. Romana (vid. ad. I, 115). --_Superis migrantur_, h.e. a diis transferuntur? Nam _migro_ active est migrare facio, transfero, ut ap. Liv. X, 34, extr.; Gell. II, 29, et, quem Draken. laudat, Cic. Off. I, 10, ubi vid. Intpp. 432. _Sarranus_, vid. ad I, 72. 434. _antra_, judice Dausq., in Libyæ insula, quam Triton amnis circumdat. Cf. Diodor. III, 69. Sed vid. V.L.

428. _Cymothoe_ ex c. Tell. et R. 2, recepit Lefeb. Conf. III, 58. 430. _obsessaque_ Put. unde _obsessaque l. nautis_ conj. N. Heins. et v. 434, _Calpes antra_, h.e. antrum Phorcydis et Gorgonum ad Calpen: quod probat Drak. et recepit Lefeb. Conf. ad II, 59. Sed vulgata lectio doctior, et per adpositionem explicanda videtur. _Pœnis_ pro _nobis_ malebat Withof.

Tum sic involvens repetita exordia retro 435 Incipit ambiguus vates, reseratque futura:

436. _ambiguus vates_ potest esse _obscuris vera involvens_, ut utar verbis Virgil. Æn. VI, 100. Sed quia clare loquitur Proteus, varias potius, quas induit, formas innui censet Drak. ut ap. Ovid. Met. II, 9; ὀλοφώϊα εἰδὼς, Hom. Odyss. δ, 460; cf. Burm. ad Val. Fl. II, 318, et ad Ovid. Amor. III, xii, 28. Schmidio videtur ut epitheton vatis solenne adcipiendum, quod non semper aptam suo loco vim habeat, qualia multa sint apud poetas. --_reserare_, ut _recludere_ I, 19.

435. _evolvens_, h.e. exponens, corrig. N. Heins. coll. v. 494, suffrag. Drak. quum _involvere futura_ significet, verbis obscuris et intricatis ambagibus ea prædicere, et Proteus non obscure h.l., sed clare, ut semper, vaticinetur. Male, judice Lefeb. cujus hæc nota est: «Ineptissime _evolvens_ Heinsius; non capit. Dic, connectens præterita et futura, incipit a præteritis, et tandem reserat futura.»

«Laomedonteus Phrygia quum sedit in Ida Pastor, et, errantes dumosa per avia tauros Arguta revocans ad roscida pascua canna, Audivit sacræ lentus certamina formæ: 440

437. Fabula de judicio Paridis, quam in posterioris ævi commentis numerat Hemsterh. ad Lucian. T. I, p. 253, a. (ubi versus Hom. Iliad. ω, 28... 30, pro panno, a mala manu adsuto, habet, refrag. Scalig. Poetic. V, 3, extr.), vel tironibus nota est; vid. Hygin. f. 92; Lycophr. v. 90 sq.; Eurip. Troad. v. 925 sq., et Lucian. Dial. Deor. 16 et 20. --_Laomed._ Trojanus, ut VIII, 172. --_sedit_, ut ap. Sen. Agam. 730, et Stat. Silv. I, ii, 44; nam proprium est judicum; Drak. Cf. Intpp. ad Phædr. I, x, 6, et Ernesti Clav. Cic. Ex marm. et numo Paridem coram deabus sedentem nobis exhibuit Drak.; vid. ad v. 447, in V.L. Cf. etiam Beger. Th. Br. T. I, p. 43, et Montf. Antiq. expl. T. I, p. 1, pl. 108. --_in Ida_, et quidem in ejus cacumine, Gargaro, teste Luciano. Locum ipsum Καλλικολώνην dictum tradit Schol. ad Hom. Iliad. υ, 3, et Ἀλεξάνδρειαν, Steph. Byz. h.v. 438. _Pastor_, Paris, quem olim expositum pastores in Ida educasse dicuntur. --_errantes_, pascentes, ut ap. Virg. Ecl. I, 9; Æn. I, 185, et Hor. Epod. II, 12. 439. _Arguta canna_, canoro calamo. 440. _lentus_, vid. ad II, 489. --_sacræ_, divinæ, ut v. 463, 469; ἱερὸν αἷμα, ap. Bion. Id. I, 22.

437. _Ide_ rescripsit Lefeb. ex auctoritate codicis, nescio cujus, unde et v. 465, _Iden_ edidit.

Tum matris currus niveos agitabat olores, Tempora sollicitus litis servasse, Cupido. Parvulus ex humero corytos, et aureus arcus Fulgebat, nutuque vetans trepidare parentem, Monstrabat gravidam telis se ferre pharentram. 445

441. _olores_, vid. a Drak. laud. Barth. ad Stat. Silv. I, ii, 142, et cf. _Pitture d’Ercol._ T. I, _tav._ 10. Passeres quoque (vid. Ill. Harles. Anthol. Gr. poet. p. 203), vel columbas in monumm. antt. nonnunquam et leones (v.c. ap. Beger. Thes. Brand. T. I, p. 170) ejus currui junctos videmus. 442. Sollicite observabat tempus illud, ne, si Venus serior venisset, crederetur male de forma sua præsumsisse, aut aliis victoriam cessisse; Drak. 443 sq. Ἐρως ap. Mosch. Id. I, 18 sq.: τόξον ἔχει μάλα βαιὸν, τυτθὸν τὸ βέλεμνον, καὶ χρύσεον περὶ νῶτα φαρέτριον. 445. _Monstrabat_, etc. quo innuit, se facile Paridem amore inflammare animumque ejus matri conciliare posse. --_gravidam telis pharetram_, ut ap. Hor. Od. I, xxii, 3; cf. Heins. ad Ovid. Met. I, 443.

441. _curru_ et mox _liti_ emend. N. Heins. Sed recte _olores currus_ jungit Drakenb. et _servasse_ pro observasse positum adcipit, vid. ad III, 380. 443. _corytos_, non _coritus_, Oxon. et Put. cum priscis edd. _coritos_ R. 1, et Med.

Ast alius nivea comebat fronte capillos, Purpureos alius vestis religabat amictus, Quum sic suspirans roseo Venus ore decoros

446. De Veneris in ornanda coma studio docte et copiose disputat Spanh. ad Callim. H. in Pall. v. 17, 21, 22 et 31. 446. _alius... alius_, ut ap. Bion. Id. I, 80 sq., nam ὁπαδοὶ Ἀφροδίτης sunt multi Ἔρωτες, Νυμφῶν παῖδες, τυτθοὶ omnes; unde _agmen Amorum_ ap. Stat. Silv. I, ii, 54; _turba Veneris_ inf. XI, 397; _exercitus_ Cupidinum, ibid. v. 413, et ap. Val. Flacc. VI, 457, ubi v. Burm. Ab his diversi Veneris _nati_, v. 449, et XI, 390. Ἔρως et Ἀντέρως, vel Ἔρως et Ἵμερος, quibus Pausan. Att. 43, Πόθον addit. Vid. Cic. N. D. c. 23, et Jani ad Hor. Od. I, ii, 34; xix, 1. Ceterum eandem operam, quam Cupidines h.l. præstant, Nymphis tribuit Claud. loco insigni Nupt. Hon. et Mariæ, v. 49 sq. 447. _Purpureos alius_, πορφύρεον φάρος Bion. Id. I, 3. --_vestis religabat amictus_, h.e. vestem ligabat sc. cesto. Drak. monet, _amictum vestis_ etiam capi posse id, quod vesti superinjiciatur, quum _vestes_ sint interiora corporis tegumenta, _amictus_ vero superiora, de quo vid. Brouk. ad Tibull. I, ix (al. 8.), 13. Similiter Venerem exornant Gratiæ, ejus ministræ, venustatisque conciliatrices, apud Hom. H. in Vener. v. 61 sqq., et Claudian. de Nupt. Honor. et Mar. Carm. X, vers. 100 seq. De Venere autem, fingendis disponendisque crinibus operam dante, locus class. est Apollon. III, 45 sqq. 448. _roseo ore_, ut _purpureo_ ap. Hor. Od. III, iii, 12: ῥοδίνη παρειὴ, Παφίη ῥοδέη, vel ῥοδόχρους Ἀφροδίτα ap. Anacr. XXIX, 18, et LIII, 22, ubi vid. Cl. Fischer. Cf. sup. ad I, 577, et Kœppen ad Hom. Iliad. θ, 1. [“I, 577” recte I, 578]

447. Vulgo post _Purpureos_ distinguunt, et tum _capilli purpurei_ sunt pulchri, ut πορφύρεαι χαῖται ap. Anacr. XXVIII, 11 et al. vid. sup. not. ad v. 195. Sed _purpureos amictus_ jungebat N. Heins. et ingeniose conj. _cesto_, vel _cesti_ pro _vestis_, probb. Drak. qui maxime in hoc judicio Venerem cesto opus habuisse putabat, ut nempe magicis ejus illecebris animum Paridis in suas partes pelliceret. Notus est κεστὸς Veneris, cingulum, ex locis class. Hom. Il. ξ, 214 sqq. et Claud. de nupt. Hon. et Mar. 124 sq. Conf. Heins. ad Claud. nupt. Pall. et Celer. v. 6; Broukh. ad Tibull. I, ix, 5; Rigalt. ad Onosandr. p. 25; Alberti ad Hesych. T. II, p. 239, et Winckelm. _Gesch. der Kunst_ P. I, pag. 198. Sed ex vulgata scriptura eadem, puto, sententia exoritur; vid. not. et Virg. Æn. I, 404; ubi conf. Heyne. In alia omnia discedit Lefeb. qui hæc adnotavit: «Nil intellectum hic Heinsio et Draken. 1º Referunt _purpureos_ ad _amictus_; sed _p. crines_ sunt _croceæ comæ_ in Ovid. A. A. I, 530; citante Cl. Ruhnken. ad hymn. Pseudhomer, v. 177, ubi χαῖται κροκηΐῳ ἄνθει ὁμοῖαι. 2º Legendum erat _vestis amictum_, pleonast. ut _tegmine vestis_ I, 673, pro veste. 3º _Religabat_ valet hic _solvebat_, vel ut in Ovid. A. A. I, 529, _recingebat_, laxabat. Hoc sensu diserte occurrit in Catull. LXII, 84; (ubi v. 76, voce _resolvens_ explicatur) ej. Argonaut. v. 174; Horat. Od. II, ii, 24; coll. Virg. Æn. I, 320, 323. 4º Frustra vult Heinsius _cesti_. Sat intelligitur jam poeta verbo _religare_. 5º Incaute Drak. vult, ut Venus cingatur suo cesto. Nam traditio mythica nos docet, Deas tres ipsas Pastori omnino nudas patuisse. Nec aliud dicit Prop. II, ii, 14. Jam vero quare zona sine tunica? Nec aliud exhibet numisma in Drak. ære incisum. Alia plura adferre possem e sola historia Augusta Itali Angeloni, in qua Venus victrix nuda sine zona occurrit, licet semel cum tunica, et cincta, manu pomum gerens, ut amictum subtilem induta, sed sine zona, in magno marmore, quod Draken. incidi curavit: sed hoc pudoris ergo factum a sculptore.» Vid. numum ap. Morell. specim. rei numar. tab. XI, et marmor ap. Beger. Spicileg. Antiq. p. 135. Nudæ etiam, Gratiarum instar, sunt Deæ in lapide Maffei _Gemme antiche_, T. IV, t. 2, et apud quosdam poetas, quos Spanh. ad Callim. H. in Pall. v. 53, laudavit; sed, teste eodem, amictæ, seu stolatæ in aliquot monumm. antt. Vid. v.c. Begeri Thes. Brandenb. T. I, p. 43, et Montfauc. _Antiq. expliq._ T. I, P. I, pl. 108. Id quoque a poetis tradi solet, et Palladis certe verecundiæ magis convenit. Præterea verbum _religare_ sensu solvendi non nisi ap. Catull. reperitur, et vulgaris ejus vis huic loco satis apta est. Plura ad observatt. Lefeb. respondere, nec vacat, nec opus est. Ceterum _vesti_ conj. Schmid.

Adloquitur natos: «Testis certissima vestræ «Ecce dies pietatis adest: quis credere salvis 450 «Hoc ausit vobis? de forma atque ore (quid ultra «Jam superest rerum?) certat Venus: omnia parvis «Si mea tela dedi blando medicata veneno,

453. _medicare_, inficere, oblinere, ut XIII, 197. Cf. Heyne ad Virg. Ge. I, 193; IV, 65. --_blando_, μειλίχῳ, _veneno_ et _telis_, eo unctis, comparantur vis amoris, et, quæ eum excitant, oscula, etc. quod multis exemplis docuit _Dorville_ ad Chariton. T. II, p. 203: τὸ φίλαμα καθάπερ ἰὸς εἰς τὰ σπλάγχνα κατεδύετο, ibid. T. I, p. 24; τὰ χείλεα φάρμακον ἐντί, Mosch. Id. I, 27, ubi vid. Ill. Harles. in Anthol. Gr. p. 129. Ἀκίδας ἐβαπτε Κύπρις, Μέλι τὸ γλυκὺ λαβοῦσα. Ὁ δ᾽ Ἔρως χολὴν ἔμισγεν, Anacr. XLV, 5 sq., ubi vid. Fischer V.C. cf. sup. ad V, 19, et Cl. Barth. ad Prop. II, xii, 13... 19.

453. _Si modo_ maluerit N. Heins. et v. 455, _victoria nostram Cypron_.

«Si vester, cælo ac terris qui fœdera sancit, «Stat supplex, quum vultis, avus; victoria nostra 455 «Cypron Idumæas referat de Pallade palmas, «De Junone Paphos centum mihi fumet in aris.»

454. Ornate pro, si ipse Jupiter _supplex stat_, se victum vobis tradit, a vobis vinci potest; facite, ut victoriam de Pallade et Junone reportem. Ἔρως κρατεῖ πάντων τῶν θεῶν, καὶ αὐτοῦ τοῦ Διός Chariton. VI, 3; Ὅδε καὶ θεῶν δυνάστης, Ὅδε καὶ βροτοὺς δαμάζει, Anacr. LVIII, 4, ubi vid. Fischer. Cf. et Hom. H. in Ven. v. 34 sq., et alia loca ap. Rittershus. ad Oppiani Cyn. 410. --_fœdera_, leges, ut ap. Virg. Ge. I, 60, et Æn. I, 62. 456. _Idumæas referat palmas_, ut ap. Virg. Ge. III, 12, ubi vid. Heyne. Cf. ad III, 600. --_Cyprus_ ins. ejusque urbs _Paphos_ sacra Veneri, quæ inde Κύπρις, Κυπρογένεια, Παφίη, _Cypria_, _Paphia_, dicitur; vid. Hesiod. Theog. v. 199; Spanh. ad Callim. II. in Del. v. 21; Jani ad Hor. Od. I, iii, 1; xxx, 1. 457. Præivit iterum Virg. Æn. I, 415 sq., ubi vid. Heyne.

457. _De_, non _Et_, Col.

Dumque hic aligeris instat Cytherea, sonabat Omne nemus gradiente Dea; jam bellica virgo, Ægide deposita, atque adsuetum casside crinem 460 Involvi tum comta tamen, pacemque serenis Condiscens oculis, ibat, lucoque ferebat Prædicto sacræ vestigia concita plantæ.

458. Egregii versus ob dilectum verborum, et singulæ deæ suis veluti notis insignitæ repræsentationem. --_instat_, precibus eos fatigat. --_aligeri_, ὑπόπτεροι Ἔρωτες, de quo vid. pulcherr. loca Bion. Id. IX, 6, 7 (ubi vid. Schwebel.); Mosch. I, 16, et Longi Pastor. II, p. 33 sq., ubi cf. Moll. p. 40 sq. --_sonabat_, etc. Cf. ad IV, 442 sq. 459 sq. Alia species Palladis, ad terrorem incutiendum adcommodata, adumbratur IX, 442 sq., 461 sq., et Hom. Iliad. ε, 733 sq. Eam in ipso Paridis judicio retinuit, testibus, a Drak. jam laudatis, Appul. Met. X, p. 233, et Callim. H. in Pall. v. 18 sq., ubi Spanhem. monet, tres deas minus sapienter comtas exhiberi ab Eurip. Helen. 682 sq., et Androm. 283; it. in Anthol. IV, 19, epigr. 37. 461. _pacem_, mansuetudinem et hilaritatem, (conf. ad VI, 168) _serenis_, placidis, (ut XIV, 81). 462. _oculis Condiscens_, adsumens, (ut, monente Drak. _discere consortia_, ap. Claud. R. P. II, 368, ubi vid. Heins.) præclare, si severitatem torvamque bellicæ deæ faciem cogitaveris. Ipsa autem verba, quod Gron. Obss. I, 17, docet, ab histrionibus petita, qui gestus discunt et meditantur, quos deinde in scena agunt.

458. _hic_ R. 1, 3, Parm. Med. non inprob. N. Heins. unde id recepit Drak. Ille tamen conj. _hoc_, hac oratione; hic vero _his_, quod et nobis in mentem venit. Possis et _Dumque his aligeros inflat_. Vulgo _hæc_; quod Dausq. exponit τάδε, coll. Virg. Æn. VIII, 433. Marsus Cupidinibus instando hæc dicit. 461. _Involvit_ quotquot noti sunt libri, _Involvi_ est ex emendat. Gronov. Obss. I, 17, et N. Heins. qui tamen _comta manu_ maluerit, _tamen_ Oxon. et omnes editi, præter Basil. Colin. et Dausq. qui _comam_ habent, _non comta tamen_ conj. Barth. Adv. I, 13. 462. _Connivens_ refinxit Nicander, et v. 464, _jussas silvas_, de quo vid. ad VI, 498.

Parte alia intrabat jussis Saturnia silvis, Judicium Phrygis et fastus pastoris et Iden 465 Post fratris latura toros: postrema nitenti Adfulsit vultu ridens Venus: omnia circa Et nemora et penitus frondosis rupibus antra Spirantem sacro traxerunt vertice odorem.

465. Judicium superbi pastoris in Ida post Jovis conjugium perlatura; ei se submissura, quamvis connubio digna adeoque pulcherrima ab ipso Jove judicata esset, et sic summum formæ præmium tulisset. Cellar. exponit: judicium Paridis propter conjugium Jovis contemnens. Sic quoque Ernesti; quia Junonis perpetuus character sit, majestate sua commovere. Enimvero eam non sprevisse judicis sententiam, sed hanc potius causam fuisse excidii Trojani et omnium malorum bellorumque, quibus postea tam Trojani, quam ab his oriundi Romani ira Junonis et Palladis adflicti sint, intelligitur ex v. 472 sq., et Virgiliana expositione, Æneid. I, 26. _Ed._ 466. Dulcissimi versus! _nitenti vultu ridens_, ut _dulce adridens_ XI, 392: Φιλομμειδὴς Ἀφροδίτη, Hom. Il. γ, 424; δ, 10, al.; ἡδὺ γελοιήσασα, et ἐφ᾽ ἱμερτῷ δὲ προσώπῳ αἰεὶ μειδιάει, Hom. H. in Ven. I, 49; III, 2; μειδιάσας ἀθανάτῳ προσώπῳ Sapph. II, 14; cf. Hesiod. Theog. 205, et Heins. ad Ovid. Met. X, 558. 467. _Adfulsit_, præclare pro adparuit, quonium et dii insolito aliquo splendore in conspectum veniunt, et Venus dearum pulcherrima est; vid. Jani ad Hor. Od. IV, v, 6, 7. 468 sq. Ornatius extulit Maroniana Æn. I, 402 sq., ubi vid. Heyne et in Exc. XIII. Virgilio forte præivit Hesiod. Scut. H. v. 7, 8: Τῆς (Alcmenæ) καὶ ἀπὸ κρῆθεν βλεφάρων τ᾽ ἀπὸ κυανεάων Τοῖον ἀηθ᾽, οἷον τε πολυχρύσου Ἀφροδίτης. Theogn., v. 8 sq., de Apolline, Πᾶσα μὲν ἐπλήθη Δῆλος ἀπειρεσίη Ὀδμῆς ἀμβροσίης· ἐγέλασσε δὲ γαῖα πελώρη, Γήθησεν δέ βαθὺς πόντος ἁλὸς πολιῆς.

465. _Idem_, non _Idam_, scripti, unde _Iden_ reposui, suadente N. Heins. quod et tacitus fecit Lefeb.

Nec judex sedisse valet, fessique nitoris 470 Luce cadunt oculi, ac metuit dubitasse videri.

470, 471. Conf. Hom. Iliad. γ, 396 sq., et H. in Ven. v. 182 seq. --_oculi fessi_, quorum aciem nitor deæ hebetaverat. Cf. ad III, 538. Non diu ferre poterant adspectum pulchræ deæ, nimia luce coruscantis, ut ex Argonautis οὐδέ τις ἔτλη Ἀντίον αὐγάσασθαι ἐς ὄμματα καλὰ Θεοῖο, h.e. Apollinis, ap. Apollon. II, 683. --_metuit dubitasse videri_. Ne dubitasse videretur, confestim Venerem formosissimam judicavit, eique aureum malum dedit; Drak.

Sed victæ fera bella Deæ vexere per æquor, Atque excisa suo pariter cum judice Troja. Tum pius Æneas, terris jactatus et undis, Dardanios Itala posuit tellure Penates. 475 Dum cete ponto innabunt, dum sidera cælo Lucebunt, dum sol Indo se litore tollet, Hic regna, et nullæ regnis per secula metæ.

472. _bella vexere_, Græcos adduxere Trojam. 474, 475. Vid. Heyne, Exc. XII, ad Virg. Æn. I, 378, et Exc. IX, ad Æn. II, 293; cf. sup. ad I, 43. --_terris jactatus et undis_, ex Virg. Æn. I, 3. 476, 477. Orationis color similis Maronianæ, Ecl. V, 76 sq., et Æn. I, 607 sq., ubi vid. Cerda. --_Indo litore_, cf. Tibull. II, iii, 56, et IV, ii, 20. 478. Hæc sumsit a Virg. Æn. I, 278, 279.

473. Vulgg. _Troja est_. Sed secutus sum cod. Col. et Ox. qui verbum substantivum omittunt. 474. _unda_ antt. edd. 476. _ponto innabunt_, non _innabunt ponto_, Colon. _ponto vivent_ R. 1, Med. et al. 477. _limine_ conj. Burm. ad Ovid. Am. II, vi, 1, notante Cl. Ernesti.

At vos, o natæ, currit dum inmobile filum, Hadriaci fugite infaustas Sasonis arenas. 480 Sanguineis tumidus ponto miscebitur undis Aufidus, et rubros inpellet in æquora fluctus; Damnatoque Deûm quondam per carmina campo Ætolæ rursus Teucris pugnabitis umbræ.

479. Descriptio pugnæ Cannensis. Cf. ad I, 50 sq. --_natæ_ Nerei. --_currit inmobile filum_ Parcarum, fatum inmutabile. Cf. ad v. 307. Quamdiu adversa Romanorum fata durant. 480. Conf. IX, 469. --_Sason_ parva ins. maris Ionii, seu _Hadriatici_, in quod Aufidus, Cannensi clade nobilitatus, fluit. Cf. I, 52 sq. Sason inter Epirum et Brundusium, _humilis vadis_, unde _æquore perfunditur_, teste Lucano; vid. V.L. et Palmer. Antiq. Græc. I, 33. 483. _carmina_ Marciana vulgo intelligunt propter locum Livii XXV, 12; sed Sibyllina Drak. coll. IX, 57 sq. 484. _umbræ Ætolæ_, Diomedis, vid. ad I, 125. --_rursus Teucris pugnabitis_, quoniam Romani, a Trojanis oriundi, in campo Diomedis pugnabunt. Animo poetæ insidebat locus Virg. Æn. X, 26 et sqq.

480. _Sasonis_, non _Sassonis_, Col. ut etiam IX, 469, et ap. Plin. III, extr. Mel. II, 7; Lucan. II, 627; V, 650; Æthic. et in Tab. Peuting. Σάσων dicitur Polib. V, 110, et Strab. VI, p. 194; Σασών Scylaci p. 10 et 22; Σασὼ Ptol. III, 13.

Punica Romuleos quatient mox spicula muros, 485 Multaque Hasdrubalis fulgebit strage Metaurus.

485. Conf. XII, 507 sq. 486. Conf. XV, 558 sq.; Liv. XXVII, 43 sq.; Flor. II, 6, et Hor. Od. IV, iv, 37 sq., ubi vid. Jani. [“XV, 558” recte XV, 556] --_Metaurus_, Umbriæ fl. (nunc _Metro_, seu _Metaro_) non confundendus cum Metauro in Bruttiis, quem errorem notavit quidem Hummel, sed nihilo secius per eum lapsus est, _Handbuch d. alten Erdbeschr._ T. I, P. II, p. 456 et 508. --_fulgebit_, clarus erit, vel potius, ut _flagrare sanguine_ I, 126.

486. _Multaque_, non _Multa quoque_, Col. et Ox. _lugebit_, vel potius _turgebit_ (ut _tumidus_ v. 481) emend. N. Heins. Sed vid. not. _Mataurus_ Col. ut et VIII, 449; XV, 559, et, quos N. Heins. laudat, Mel. II, 4, in MSS., Stephan. Μάταυρος πόλις Σικελίας, Gruter. p. clxi, et Antonin. in Itiner. _Mataurum flumen_. Sed Μέταυρος dicitur Strab. VI, p. 177; Livio, Plinio, Horat. Claud. Lucano et aliis. Conf. ad IV, 187.

Hinc ille, e furto genitus, patruique piabit Idem ultor patrisque necem: tum litus Elissæ Inplebit flammis, avelletque Itala Pœnum Viscera torrentem, et propriis superabit in oris. 490

487. Hæc ad Scipionem Afric. spectant. --_e furto_ Jovis _genitus_, σκότιος Hom. Iliad. ζ, 24, vid. ad IV, 476. _Furtum_, quidquid furtim, vel clam fit, hinc clandestini amores, furtivus concubitus. Sic φώριος εὐνὴ, ὑποκλέπτεσθαι εὐνὴν, σκοτόεσσαν ὑποκλέπτειν Ἀφροδίτην, D. Heins. --_patruique_, Cn. Corn. Scipionis Calvi, _patrisque_, P. Corn. Scipionis, _necem piabit_, ut XV, 10. Cf. XIII, 382 sq., 671 sq. 488. _litus Elissæ_, Carthaginiense, Africanum; vid. ad I, 81. 489. _avelletque_, etc. Cf. III, 590 sq. 490. _Viscera_, ut _medullæ_ et _venæ_, (quæ verba jungit Cic. Phil. I, 15, et Catil. I, 13) partes intimæ. Conf. Intpp. ad Virg. Æn. VI, 834. --_torrentem_, ferro ignique vastantem, Drak. ad h.l. et ad VIII, 272. Sic _urere_, _exurere_, φλέγειν, φλέγεσθαι, vel πόλεμος ἄστυ ἀμφιδέδηε ap. Hom. Iliad. ζ, 329; μ, 35; ν, 736. Conf. Ind. et Gron. ad Sen. Phœniss. 560; Cl. Ernesti Glossar. Liv. voc. _urere_. --_propriis_, Libycis.

487. _in furto_ Col. quod recepit Lefeb. _Hinc Jovis e furto_, vel _Ille Jovis furto hinc g._ suspic. N. Heins. et v. 490, _torquentem_.

Huic Carthago armis, huic Africa nomine cedet. Hic dabit ex sese, qui tertia bella fatiget, Et cinerem Libyæ ferat in Capitolia victor.»

491. _huic Africa nomine cedet_, δεινῶς pro, Africani cognomen adcipiet. Cf. Liv. XXX, 45. 492. Hujus Africani majoris filius, P. Corn. Scipio, adoptavit L. Æmilii Pauli filium, P. Corn. Scipionem Africanum minorem Æmilianum, qui b. Punicum III, finiet, Carthaginemque exscindet. --_dabit ex sese_, ut III, 625. --_fatiget_, vid. ad I, 63; II, 75. 493. _cinerem Libyæ_, παθητικῶς, ut apud Virgilium, Æn. V, 787.

Quæ dum arcana Deûm vates evolvit in antro, Jam monita et Fabium bellique equitumque magister 495 Exuerat mentem, ac præceps tendebat in hostem.

494. Retexitur filum narrationis, inde a v. 409, abruptum. 495. Cf. Liv. XXII, 23 sq., et Polyb. III, 101, 102. --_monita_ Fabii, vid. v. 385 sqq. 496. _Exuere_ aliquem κατὰ _mentem_, oblivisci, vel repudiare, ut ἐκδύσασθαι τινὰ, _e. magistrum_ Tac. Ann. XIV, 52, extr. ubi vid. Ern. Contra _induere patrem_ dixit Claud. Cons. Hon. III, 157.

496. _mente_ pro _mentem_ conj. Cell. et ex ed. Gryph. recepere Drakenb. et Lefeb. auctore N. Heins. Imo κατὰ _mentem_: quod certe minus durum est, quam si copulam _et_ suppleas cum Cell.

Pascere nec Pœnus pravum ac nutrire furorem Deerat, et, ut parvo majora ad prælia damno Eliceret, dabat interdum simulantia terga.

497. Cf. V.L. 499. _dabat simulantia terga_, fugam simulabat.

497. _nec Pœno deerat_ ex Colon. recepit Drakenb. et impense arridebat N. Heins. qui male comparabat Valer. Flacc. lib. II, vers. 314. Equidem explicarem: _nec pascere Pœno deerat_, scilicet facultas, de quo vid. ad VI, 10. Sed aptior hoc loco vulgata lectio, quam reduxi cum Lefeb. _Nec deerat pascere_, vel _quin_, vel _quo minus pasceret_; nil intermisit, quo pasceret, nutriret, aleret perversam pugnandi cupiditatem, qua Minucius flagrabat. Locutio passim obvia, v.c. XI, 50; apud Prop. I, xvi, 7; Liv. XXVIII, 8, pr. Tac. Hist. IV, 11 (_nec deerat ipse complecti_ in vulgg. edd.) et Ann. XIV, 39; _Pœnos_ Oxon. _Pœnum_ Put. _furorem_, scilicet bellandi, Col. R. 2; Benes. Conf. not. ad I, 32. Vulgo _favorem_, scilicet militum et vulgi, quem Minucius sibi conciliaverat, de quo vid. Liv. XXII, 25, extr. 27, pr. Polyb. III, 103. Sed alterum præstat. [“ad VI, 10”: in Not.]

Non aliter, quam qui sparsa per stagna profundi 500 Evocat e liquidis piscem penetralibus esca, Quumque levem summa vidit jam nare sub unda, Ducit sinuato captivum ad litora lino.

500 sq. Cf. V, 47 sq. --_stagna profundi_, vid. ad v. 282. 502. _levem_, velociter natantem. Cf. ad III, 394. 503. _sinuato_, ob motum et formam, epith. orn.

503. _sinuato captivum_ omnes scripti, _sinnato c._ R. 2, _summato c._ Med. _Ducens summato c._ R. 1, _Ducens hamato c. ad l. ferro_ Parm. et Benes. Vulgata scriptura _Ducit captivum sinuato_, cujus auctor metro haud dubie metuebat. Sed vid. ad III, 495; vel potius ad VI, 226; et X, 182, ubi eadem iterantur. _Ed._

Fama furit, versos hostes, Pœnumque salutem Invenisse fuga: liceat si vincere, finem 505 Promitti cladum: sed enim ditione carere Virtutem, et pœnas vincentibus esse repostas; Clausurum jam castra ducem, rursusque referri Vaginæ jussurum enses, reddatur in armis Ut ratio, et purget miles, cur vicerit hostem. 510 Hæc vulgus: nec non Patrum Saturnia mentes Invidiæ stimulo fodit et popularibus auris. Tunc indigna fide censent optandaque Pœno, Quæ mox haud parvo luerent damnata periclo.

504 sq., cf. Liv. XXII, 24, 25, et Polyb. III, 103. 504. _Fama furit_, ut _bacchatur_ ap. Virg. Æn. IV, 666. 505. Singula invidiose dicta in Fabium. 506. _ditione_, vi ac potestate. Cf. Metilii et Fabii verba ap. Liv. XXII, 25. 507. _Virtutem_, Minucium, virum fortem. 510. _purget_ se, rationem reddat. 512. _stimulo fodit_, vid. ad I, 113, et sup. ad v. 271. --_aura popularis_, levis favor plebis; vid. Ern. Clav. Cic. et Jani ad Hor. Od. III, ii, 20. 513. Cf. Liv. XXII, 25... 27, et Polyb. III, 103.

509. _Vagina insuetos enses_ Ox. et Put. 510. _et_ exstat in scriptis, R. 1, Parm. Med. Vulgo omittitur, prob. Lefeb. 513. _Tum_ opinor; vid. VI, 299. 514. _luerint_ malebat N. Heins.

Dividitur miles; Fabioque equitumque magistro 515 Imperia æquantur penitus: cernebat, et expers Irarum senior, magnas ne penderet alti Erroris pœnas patria inconsulta, timebat.

516 sq. Non tam patienter eandem rem tulit L. Papirius Cursor, de quo vid. Liv. VIII, 30... 35. --_cernebat_, Cell. exponit, prævidit periculum; et Lefeb. «senex, expers irarum, quid agebat inconsulta patria, cernebat, et timebat, ne ipsa penderet, etc.» 518. Cf. Liv. XXII, 36, extr. --_patria inconsulta_, cui male consultum erat, _unberathen_, _übelberathen_; Lenz. Immo temeraria: illa certe notio vocis hujus nullo, opinor, exemplo firmari potest. Vid. ad VIII, 217, sententiam virorum doctorum. _Ed._

516. Ita distinxi cum Drak. suadente Burm. Vulgo _æquantur, penitus cernebat_, etc. _Spernebat_ emend. N. Heins. Non male. Sed _Cedebat_ verbis _expers irarum_ aptius videtur. Pro _cernebat_, Withof. conj. _cedebat_, vel _temnebat_. Nec tamen plane respuebat vulg. lect. coll. sup. v. 268 sq.

Ac tum, multa putans secum, ut remeavit ab Urbe, Partitus socias vires, vicina propinquis 520 Signa jugis locat, et specula sublimis ab alta Non Romana minus servat, quam Punica castra. Nec mora: disjecto Minucî vecordia vallo, Perdendi simul et pereundi ardebat amore.

519. _multa putans, secum_, ut ap. Virg. Æneid. VI, 332. 522. _servat_, vid. ad III, 380. 523. _Minuci vecordia_, ut _virtus Catonis_ et _sapientia Læli_ ap. Horat. Cf. ad IV, 599.

523. _Minuci_ (nam _Minici_ N. Heins. mendose scripsisse suspicor) Colon. ut semper. Vulgg. _Minuti_, vid. ad vers. 386.

Quem postquam rapidum vidit procedere castris 525 Hinc Libys, hinc Fabius, simul adcendere sagaces In subitum curas: propere capere arma maniplis Edicit, vallique tenet munimine turmas Ausonius: torquet totas in prælia vires Pœnorum ductor, propellitque agmina voce: 530

525. Cf. Liv. XXII, 28, et Polyb. III, 104, 105. Sensum h.l. qui cuivis facile in oculos incurrit, Drak. ita exposuit: Quum Minucium castris procedere videret hinc Fabius, inde Hannibal; ille, ut milites arma caperent, edixit, quos tamen intra castra continebat ad subita rerum paratos: hic autem suos in aciem eduxit, ut absente Dictatore cum magistro equitum manum consereret. 527. _In subitum_, ut _subitum_, _de subito_, _subito_, _per subitum_, _per longum_, _per tacitum_, quæ vid. in Ind. et ap. Drak. et N. Heins. ad XV, 145; Cf. Heyne ad Virg. Æn. IX, 31. --_curæ sagaces in subitum_, scil. periculum, seu consilium capiendum, h.e. cautio et prudentia, quæ in quovis repentino casu consilia habet parata et in promptu; Lenz. 529. _Ausonius_, Romanus, Rom. dux, Fabius, ut _Pœnus_ dicitur Hannibal. --_torquet vires_, ut IV, 640.

528. _vallique_ Colon. et Tell. Vulgg. _nulloque_, ut _Ausonius_ sit Minucius, non Fabius. Male!

«Dum dictator abest, rape, miles, tempora pugnæ. Non sperata diu plano certamina campo Obfert ecce Deus: quoniam data copia, longum Detergete situm ferro, multoque cruore Exsatiate, viri, plenos rubiginis enses.» 535

531. _rape tempora_, vid. ad I, 569. 534. Cf. sup. v. 343, 344. 535. _Exsatiate enses_, vid. ad V, 274.

531. _tempora_, non _tempore_, Colon. 532. _Non sperata tibi_, vel _Nunc sperata diu_, maluerit N. Heins. _Tam_ pro _non_ legendum recte, opinor, putabat Withof. 533. _quando_ ex R. 2, recepit Lefeb. 534. _Detergere_ ed. Drak. vitiose.

Atque ea Cunctator pensabat ab aggere valli, Perlustrans campos oculis, tantoque periclo Discere, quinam esset Fabius, te, Roma, dolebat. Cui natus, juncta arma ferens, «Dabit inprobus, inquit, Quas dignum, pœnas; qui per suffragia cæca 540 Invasit nostros hæc ad discrimina fasces.

539. Hæc de suo addidit poeta. Cf. ad v. 567 sq. --_natus_, Q. Fabius, de quo vid. Liv. XXIV, 9, 12, 43... 46. Ejus verba h.l. summum indignationis adfectum spirant. 540. _suffragia cæca_, ut VIII, 255; possunt esse, seu plebis cæcæ et ignobilis (vid. ad V, 2), vel incerta ac vana, ut _suffragia ventosæ plebis_ dixit Hor. Epist. I, xix, 37. Sed præstat explicare inconsulta, vel plebis cæco impetu, studio et favore in Minucium inclinantis. [“V, 2” recte V, 3] 541. _Invasit_, ut II, 292, et IV, 712, ad se rapuit, vi nobis extorsit.

538. _quinam_, non _quisnam_, Col. et Ox. Cf. ad II, 645; _dolebit_, vel _docebat_ conj. Dausq. invita Minerva. 540. _Quas dignum est_ scripti. Vulgo _Quas dignum_. Sed _Quas dignus_, scil. dare, ἅς ἄξιος δοῦναι, ex R. 1, recepit Lef. Non male!

Insanæ spectate tribus! pro lubrica rostra, Et vanis fora læta viris! nunc munera Martis Æquent imperio, et solem concedere nocti Sciscant inbelles! magna mercede piabunt 545 Erroris rabiem, et nostrum violasse parentem.»

542. _rostra lubrica_, periculosa; vel fallacia, ut ap. Virg. Æn. XI, 716; vel denique levia, mobilia, (ut _mobiles Quirites_ ap. Hor. Od. I, i, 7) fluctuantia, inconstantia, ut _lubricus adsensus_ ap. Cic., Acad. IV, 108. 544. _solem concedere nocti_, δεινῶς pro, Fabium, tantum ducem, cedere Minucio. Cf. Hor. Sat. I, vii, 24, et Cic. N. D. II, 5. 545. _Sciscere_ voc. propr. de legibus jubendis, et quidem plebeiis, quæ inde _scita plebis_, vel _plebiscita_ dicuntur; Drak. --_inbelles_, h.l. non timidi et ignavi esse videntur, sed ad bellum inepti, rectæ belli gerendi rationis ignari. Ita adversariis idem probrum, quo Fabium lacerabant, etsi alio sensu ingeritur.

542. _Libyca rostra_ R. 1. 545. _Discant_ R. 1 et 3, Parm. Med. Sed vid. not. In vulgg. edd. ante Drak. distinguitur _Sciscant, imbelles magna_, etc.

Tum senior, quatiens hastam, lacrimisque coortis: «Sanguine Pœnorum, juvenis, tam tristia dicta Sunt abolenda tibi: patiarne ante ora manusque Civem deleri nostras? aut vincere Pœnum, 550 Me spectante, sinam? nos æquavisse minori, Solvetur culpa, si sunt mihi talia corda.

548. _tristia dicta_, vid. ad I, 147. 549. _abolenda_, expianda. Conf. ad I, 61.

549. _obolenda_ Col. 551. _non_ Col. et R. 2; _minorem_ scripti. Mox _si sunt_ iidem et priscæ edd. ut I, 602, 647; X, 270, al. Hæc omnia in contextum recepit Lefeb. suadente N. Heins. qui tamen frustra _nonne_ emendabat: nam _non_ centies interrogative pro _nonne_ occurrit. Tum sensus est: Nonne plebs in eo, quod minorem mihi æquavit, haud peccasse videbitur, sed ego potius hac ignominia dignus ero, si talis mihi mens est? _minore_ antt. edd. Secutus sum Drak. qui vulgatam lect. servavit, nisi quod _sunt_ reposuit, et post _minori_, non post _æquavisse_ distinxit. Idem tamen probat lectionem MSS. quia Romani non majorem minori, sed minorem majori, Minucium Fabio, æquaverint. Hæc nimis subtiliter dicta agnoscit Ernesti, et monet, verba nostra in universum de potestate imperatoria æquis inter utrumque partibus divisa intelligi posse, coll. v. 515, et interrogationem illam frigere. Ceterum omissio subjecti h.l. dura est. Forte leg. _plebs æquavisse... corda_.

Jamque hoc (ne dubites) longævi, nate, parentis Adcipe, et æterno fixum sub pectore serva: Succensere nefas patriæ, nec fœdior ulla 555 Culpa sub extremas fertur mortalibus umbras.

554. _æterno_, æternum, semper. Conf. ad II, 235, in V.L. 556. _fertur mortalibus_, eos prosequitur.

Sic docuere senes. Quantus qualisque fuisti, Quum pulsus lare et extorris Capitolia curru Intrares exsul! tibi corpora cæsa, Camille, Damnata quot sunt dextra! pacata fuissent 560 Ni consulta viro, mensque inpenetrabilis iræ, Mutassentque solum sceptris Æneia regna, Nullaque nunc stares terrarum vertice, Roma.

557. Præclare Fabius filio ad imitandum proponit exemplum M. Furii Camilli, qui damnatus in exsilium abiit Ardeam, sed mox ibi, injuriarum oblitus et publica, quam sua, fortuna mæstior, Gallos in castris trucidavit, precibusque ingratæ civitatis cedens in patriam rediit, ubi Dictator dictus Gallis internecione occisis triumphavit, et, post incensam a Senonibus urbem, solus Romanos a consilio Veios migrandi revocavit; quaæ nota sunt ex Liv. V, 32, 43...55. 558. _curru_, triumphali; vid. ad VI, 546. De hac Camilli victoria et triumpho prorsus tacet Polybius, unde utrumque ab historicis Rom. confictum putant. Cf. Duker. ad Flor. I, 13, 17, p. 117. Sed vid. sup. commentat. Argumento lib. VI subjuncta. 559 sq. _tibi Damnata dextra_, a te damnato. 561. _inpenetrabilis iræ_, ut VI, 413. 563. Hæc Silii magis, quam Fabii temporibus conveniunt.

558. _cursu Intrares? exin tibi_, etc. volebat Dausq. Sed _exsul_ h.l. δεινῶς dicitur Camillus, qui post exsilium triumphavit. 562. _Mutassent solium_ conj. N. Heins. quam ineptam esse conject. monet Withof. et duplex _que_ eleganter poni, exemplo Virgil. Æn. II, 56.

Pone iras, o nate, meas: socia arma feramus. Adceleremus opem.» Jamque intermixta sonabant 565 Classica, procursusque viros conliserat acer.

564. _iras meas_, quæ potius me decent, qui, dimidia imperii parte ademta, læsus sum; Mars. et Barth. Adv. I, 13. Male Dausq. quibus honori meo consultum is, vel in quas imperium meum est.

564. _feramus, Ac celeremus opem_ tacite rescripsit Lefeb. 565. _Jamjamque immixta_ suspic. Scalig. et sic Puteol. cum edd. Marsi et Cell. 566. _concursus_ primum edidit Nicander. Sed nostram lect. magno eruditionis adparatu et exemplorum numero stabiliunt N. Heins. et Drak.

Primus claustra manu portæ dictator et altos Disjecit postes, rupitque in prælia cursum.

567 sq. Si Liv. XXII, 29; Polyb. III, 105; ceterisque historicis fides habenda, Fabius Hannibalem repulit tantum et cedere coegit, non justa acie cum eo conflixit, qua vinci eum posse primus apud Nolam docuit M. Marcellus; vid. Liv. XXIII, 16, et Val. Max. IV, i, 7. Silius vero brevem pugnæ Fabianæ mentionem, quam illi injiciunt, in Dictatoris laudem amplificavit, ut contra tot alia prælia, a Livio memorata, silentio fere prætermittit, quia ad lectoris delectationem reique summam minus momenti habent. Quid enim ad rerum magnitudinem, quæ animum admiratione percutit, ad narrationis splendorem, et ad popularium inpr. mentes tenendas, majorem vim habere poterat, quam imago magni viri, qui adhuc singulari prudentia certamen fugit, summaque constantia in consilio, nihil temere audendi, mansit, nunc autem, salute patriæ et re ipsa ita postulante, Hannibali non magis virtute, quam rei militaris peritia cedit? Hinc etiam filius tanti viri, qui militiam auspicatur, v. 713 sqq., inter ceteros virtute eminet: de quo in historicis nihil reperias. Cf. ad IV, 417. 568. _rupit cursum_, vid. ad I, 54.

Non graviore movent venti certamina mole, Odrysius Boreas, et Syrtim tollere pollens 570 Africus: obnixi quum bella furentia torquent, Distraxere fretum, ac diversa ad litora volvunt Æquor quisque suum; sequitur stridente procella Nunc huc, nunc illuc, raptum mare, et intonat undis.

569. Splendida comparatio militum, qui magno strepitu ex tentoriis castrisque undique effusi in hostes ruunt et inter se conliduntur, cum ventis inter se pugnantibus. Aliquantum congruit locus Virg. Æn. X, 356 sq. 570. _Odrysius Boreas_, vid. ad I, 587, et IV, 431. 571. _obnixi_, ut ap. Virg. l.c. ubi dubia est lectio. --_bella torquent_, vid. ad IV, 431. 572 sq. _volvunt quisque_, conf. Heins. ad Ovid. Met. I, 59, et Stroth. ad Liv. I, 59. [573.] _stridente procella_, ut ap. Virg. Æn. I, 102; ὑπὸ λιγέων ἀνέμων σπέρχωσιν ἄελλαι Hom. Iliad. ν, 334; λιγυρῇσι πνοιῇσι Iliad. ε, 526; λιγυπνείοντας ἀνέμους Odyss. δ, 567.

571. Post _Africus_ comma, et post _torquent_ colon posuit Lefeb. 574. _raptum_, non _raptim_, scripti et R. 1 a m. sec.

Haud prorsus daret ullus honos, tellusque subacta 575 Phœnicum, et Carthago ruens, injuria quantum Orta ex invidia decoris tulit: omnia namque Dura simul devicta viro, metus, Hannibal, iræ, Invidia, atque una Fama et Fortuna subactæ.

575. Hæc prorsus divina, sententiarum verborumque gravitate! 576... 579. _injuria quantum_, etc., quum omnibus persuaderet, quanta injuria adfecissent eum, qui solus rectam belli gerendi rationem teneret patriamque ab interitu retraxisset.

575. _tantum_ pro _prorsus_ refinxit Nicander. Sed _præstat_ τὸ _prorsus_, quod etiam ex VIII, 328; XI, 153, 237, et XIV, 511, defendit N. Heins. qui v. 579, _uni_ maluerit.

Pœnus ab excelso rapidos decurrere vallo 580 Ut vidit, tremuere iræ, ceciditque repente Cum gemitu spes haud dubiæ præsumta ruinæ: Quippe aciem denso circumvallaverat orbe, Hausurus clausos conjectis undique telis. Atque hic Dardanius pravo certamine ductor 585 Jam Styga et æternas intrarat mente tenebras.

580. _excelso vallo_, colle, seu tumulo, in quo Fabius castra ponere solebat. Conf. v. 731. 581. _tremuere iræ_, tremuit Hannibal, qui ante iratus et ferox erat. 583. Aciem Minucii corona militum circumdederat. 584. _Hausurus_, vid. ad I, 392. 585. Minucius, dux pravus, metu prope jam exanimatus erat. 586. _mente intrarat_, se intraturum putabat; Drak. coll. II, 352; Stat. Th. X, 556, et inpr. Homer. Iliad. ο, 251: Καὶ δὴ ἔγωγ᾽ ἐφάμην νέκυας καὶ δῶμ᾽ Ἀΐδαο Ἥματι τῶδ᾽ ὄψεσθαι. Add. Hor. Od. II, xiii, 21, 22, et inf. v. 741, ubi se jam vidisse _umbras æternas_ Minucius memorat.

584. _Hausurus_, non _Hausturus_, Col. et Put. _Ausurus_ Ox. sine adspiratione; conf. ad XVI, 11, et Intpp. Virg. Æn. IV, 383. 585. _parvo c._ Put. R. 1, 3, Parm. Med. Hinc _parvo discrimine_ emend. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Metam. VII, 426. 586. _pæne_ pro _mente_ conj. idem. Sed potior est vulgata.

Nam Fabium auxiliumque viri sperare pudebat; Quum senior, gemino complexus prælia cornu, Ulteriore ligat Pœnorum terga corona, Et modo claudentes aciem, nunc extima cingens, 590 Clausos ipse tenet: majorem surgere in arma, Majoremque dedit cerni Tirynthius: altæ Scintillant cristæ, et (mirum) velocibus ingens Per subitum membris venit vigor: ingerit hastas, Aversumque premit telorum nubibus hostem. 595

588. _gemino complexus_, suo et Minucii. Cf. Liv. c. 29; Polyb. c. 105. 589. _Ulteriore_, exteriore. 590. Lenz. comparat Cic. Somn. Scip. IV, 9, _orbium unus est cælestis extimus, qui reliquos omnes complectitur_. 591. _surgere in arma_, cf. ad IV, 619. Conf. Virg. Æn. I, 589, ubi vid. Heyne. Conf. etiam Kœppen ad Hom. Iliad. δ, 439; ε, 1 sq., et quæ disputavi in _Magazin für Philologen_, T. I, p. 205 sq., 233 sq. 592. _Tirynthius_, generis auctor; vid. ad II, 3. 594. _Per subitum_, cf. ad v. 527. 595. _telorum nubibus_, vid. ad I, 311.

590. Vulgo post _aciem_ et _extima_ distinguunt, quod mutavi, quia mentem poetæ hanc puto esse: Pœnos, modo claudentes aciem Minucii, nunc clausos ipse tenet, _extima_ h.e. extremos hostes, vel a tergo cingens. Ego vero vulgatam distinctionem restitui, et jure, opinor. _Ed._ 595. _Aversumque_, non _Adversumque_, scripti. Recte: nam a tergo hostem adoriebantur.

Qualis post juvenem, nondum subeunte senecta, Rector erat Pylius bellis ætate secunda.

596. _juvenem_, juventutem. 597. _Rector Pylius_, Nestor. --_ætate secunda_, media. Cf. Hom. α, 260 sq., ubi ipse de suis laudibus rebusque gestis prædicat. Sic nostras J. B. ROUSSEAU, _Au midi de mes années,_ _Je touchais à mon couchant._ _Ed._

596. _juvenum_ Colin. D. Heins. et Dausq. 597. _bellans_ opinabatur N. Heins.

Inde ruens, Thurin, et Buten, et Narin, et Arsen Dat leto, fisumque manus conferre Mahalcen, Cui decus insigne, et quæsitum cuspide nomen. 600 Tum Garadum, largumque comæ prosternit Adherben, Et geminas acies superantem vertice Thulim, Qui summas alto prensabat in aggere pinnas. Eminus hos: gladio Sapharum, gladioque Monæsum, Et Morinum pugnas æris stridore cientem, 605 Dexteriore gena sedit cui letifer ictus, Perque tubam fixæ decurrens vulnere malæ, Extremo fluxit propulsus murmure sanguis.

601. _largum comæ_, εὐπλόκαμον. 603. _aggere_, vallo, vel muro. Cf. I, 265. Res in miraculum aucta. 605. _pugnas æris stridore cientem_, ut _adcendere ære_ VIII, 488; utrumque ex Virg. Æn. VI, 165; Drakenb. Add. Val. Fl. VI, 92. 607 sq. Cf. IV, 169 sq.

598. _Thurin_, non _Turin_, Col. R. 1. Med. _Beucen_ Col. _Narin_, non _Marin_, Col. Put. R. 1, 3, Parm. Med. unde recepi. 599. _nisumque_ conj. N. Heins. _Mahalcem_ Colon. Vulgo _Maleon_. 601. _consternit_ Marsus et post eum alii. 602. _Thulim_ e scriptis recepi; _Tylin_ et _Thylin_ in editis. 604. _Monesum_ alii. 606. _consedit letifer i._ ex Colon. reposuit Lefeb. qui vulgatam frigere putat. Sed vid. ad I, 540. Poeta forte scripserat _cui sedit_, et hinc librariorum pars _consedit_, alii _sedit cui_.

Proximus huic jaculo Nasamonius occidit Idmon. Namque super tepido lapsantem sanguine, et ægra 610 Lubrica nitentem nequidquam evadere planta, Inpacto prosternit equo, trepideque levantem Membra adflicta solo, pressa violentius hasta, Inplicuit terræ, telumque in cæde reliquit. Hæret humi cornus motu tremefacta jacentis, 615 Et campis servat mandatum adfixa cadaver.

610. _lapsantem sanguine_, ut Æn. II, 551. 611. _Lubrica evadere_, ex lubrico loco emergere. 612. _Inpacto equo_, vid. ad IV, 370. 613. _adflicta solo_, vid. ad I, 674, in V.L. --_pressa violentius hasta_, ut ap. Virg. Æn. X, 347. Conf. ad I, 383. 614. _Inplicuit_, adfixit. --_telum in cæde_, vulnere _reliquit_, ut ap. Virg. Æn. XI, 637. 615 sq. Luxuriantis ingenii versus.

612. _trepidoque solo_ Colon. non inprob. N. Heins. ut _solum_ pro planta pedis positum sit. 616. _campo_ Colon. quod recepit Lefeb.

Nec non exemplo laudis furiata juventus, Syllæque, Crassique simul, junctusque Metello Furnius, ac melior dextræ Torquatus, inibant Prælia, et unanimi vel morte emisse volebant 620 Spectari Fabio: miser hinc vestigia retro Dum rapit, et molem subducto corpore vitat Intorti Bibulus saxi, atque in terga refertur;

617. _furiata_, ἐναργῶς pro excitata, ut XIV, 281; XVII, 298; conf. ad I, 32. 620. _emisse_, vid. ad IV, 754. 621. _Spectari Fabio_, h.e. ejus plausum et favorem. Bibulus retro cedens labitur super cadaver, ex quo telum exstat, quod in latus adcipit. 623. _in terga refertur_, id. q. _vestigia retro rapit_, vid. ad IV, 315.

618. _juventus Syllæque C._ jungit idem. Sed plures potius horum nominum juvenes, quam omnes, quibus Sylla et Crassus præerant, milites intelligendi videntur, quoniam non nisi clarissima nomina memorantur. _Syllæque Crassique_ quatuor scripti, R. 1, 2, 3, Parm. Med. Vulgata lectio _Sylla ruunt Crassusque_ redolet interpolationem ejus, qui ignorabat, syllabam finalem, per se brevem, sequentibus duabus, vel tribus consonis, modo corripi, modo produci; conf. ad XVII, 547, et Draken. ad IX, 575, ubi laudat Gifan. Ind. Lucret. v. _E longum ob Cr._ Barth. ad Claud. bell. Gildon. v. 136, ad Calpurn. Ecl. II, 32, ad Stat. Silv. I, vi, 10, et Advers. XXIII, 4; Intpp. Virg. Æn. XI, 309, et Culic. v. 193; Voss. Gramm. II, 15, et Zinzerl. diatr. promulsidi crit. subjunctam. Adde _Dorville_ ad Chariton. p. 184. Idem quoque nonnunquam fit, etsi plures consonæ non sequuntur, ob cæsuram. Conf. simil. vers. Virg. Æn. XII, 363. 619. _Furnius_, non _Fannius_, scripti. Notus est _Furnius_ ex Horat. Sat. I, x, 86, et alius ex Cic. ad Div. X, 1 et 6. Clara vero et gens _Fannia_ fuit. 620. _fovebant_ conj. N. Heins. 621. _Spectari_ Col. Vulgo _inibant Spectati Fabio_, omisso v. 620, quem ex c. Col. revocavit Modius.

Strage super lapsus socium, qua fibula morsus Loricæ crebro laxata resolverat ictu, 625 Adcepit lateri, penitusque in viscera adegit, Exstabat fixo quod forte cadavere, ferrum. Heu sortem necis! evasit Garamantica tela Marmaridumque manus, ut inerti cuspide fusus Occideret, telo non in sua vulnera misso. 630

624. _qua fibula_, etc., imitat. Virg. Æn. XII, 273, 274. ubi vid. Heyne, et ad Æn. I, 169; XII, 782. --_morsus_, ut ap. Ovid. Met. VIII, 318; Claud. Cons. Olyb. et Prob.; 88 Drak. 629. _iners cuspis_, a nullo conjecta, et sine vi, ut _i_. _ignis_ V, 572, et fere κόφων βέλος Hom. Iliad. λ, 390, vel _telum sine ictu_ Virg. Æn. II, 544. --_fusus_, vid. ad II, 113. 630. _telo non in sua vulnera misso_, ut _alieno vulnere_ dixit Virgil. Æn. X, 781.

Volvitur exanimis, turpatque decora juventa Ora novus pallor; membris dimissa solutis Arma fluunt, erratque niger per lumina somnus.

632. _membris solutis_, ut λύθη ψυχὴ Iliad. ε, 296; λῦσε γυῖα Iliad. δ, 469; λῦντο γυῖα Iliad. η, 16; ο, 435. 633. _Arma fluunt_ χαμαὶ πέσον. Cf. ad II, 131. --_erratque niger per lumina somnus_, ut σκότος ὄσσ᾽ ἐκάλυψε, vel στυγερὸς μὲν σκότος εἷλε, et ἀμφὶ δὲ ὄσσε κελαινὴ νὺξ ἐκάλυψε, Hom. Iliad. δ, 461; ε, 47, 310. --_niger somnus_, ut _mors atra_, μέλας et πορφύρεος θάνατος, vel μέλαινα κῆρ Iliad. β, 834; ε, 22, 83; cf. ad II, 574. Hinc et fuscæ alæ, quibus nos Somnus, etiam æternus ille, obumbrare dicitur; vid. ad X, 345.

631. _decora juventæ_, ut ap. Virg. Æn. IV, 559, putabat N. Heins.

Venerat ad bellum Tyria Sidone, nepotum Excitus prece, et auxilio socia arma ferebat, 635 Eoa tumidus pharetrati militis ala, Gens Cadmi, Cleadas; fulva cui plurima passim Casside, et aurato fulgebat gemma monili.

634 sq. Episodium multis verborum ambagibus ornatum. --_nepotum_, Pœnorum, cf. ad I, 6. 636. _Eoa ala_, ut ap. Virg. Æn. I, 489. 637. _Gens Cadmi_, vid. ad I, 6, et II, 185. --Miles orientis auro superbit, genio terræ materiam suppeditante; Dausq. --_fulva_, aurea.

Qualis ubi Oceani renovatus Lucifer unda Laudatur Veneri, et certat majoribus astris. 640 Ostro ipse, ac sonipes ostro; totumque per agmen Purpura Agenoreis saturata micabat ahenis.

639. Imitat. Virg. Æn. VIII, 589 sq., ubi Heyne recte monet, non satis commode comparari Hom. Iliad. ε, 5 sq. Magis huc spectant loca Iliad. χ, 317 sq., et Apollon. II, 40 sq.; quos imitati sunt, a Drak. laudati, Ovid. ex P. II, v, 49, et Sen. Hippol. 749 seq. --_renovatus_ exponit D. Heinsius, ex Hespero Lucifer factus; sed est modo ortus, unde _Lucifer_ hic positus erit pro Hespero; _Hesperus_ enim idem astrum vocatur, quum oritur, _Lucifer_ vero, quum occidit; Drak. Veteres autem, Stoici in primis, putabant, sidera, cursu suo fatigata, terræ humoribus vaporibusque maris ali, pasci, refici, renovari ac recreari, ταῖς τῶν ὑδάτων ἀναθυμιάσεσι τρέφεσθαι Plut. Plac. Phil. I, 3; Πίνες Θάλασσα δ᾽ Αὔρας· Ὁ δ᾽ Ἥλιος Θάλασσαν· Τὸν δ᾽ Ἥλιον Σελήνη Anacr. XIX, 3 sq.; ubi vid. Clar. Fischer. Cf. loc. simil. inf. XII, 248; Burm. ad Val. Fl. II, 62 et 441; Heyne, Cerda et Burm. ad Virg. Æn. I, 608; Spanh. ad Callim. H. in Dian. v. 141; Jablonsk. Panth. Æg. P. II, p. 103, et, quos Drak. laudat, Gron. Diatr. Stat. pag. 234; Lambin. ad Lucret. I, 232; Lips. Physiol. Stoic. II, 14, et Livinei. ad eumen. paneg. Constant. Aug. c. 7. 640. _Laudatur_, placet, _Veneri_, cujus stella est; vid. Guell. ad Virg. Æn. VIII, 590; Cic. N. D. II, 20; Somn. Scip. 4 et 5. --_saturata_, tincta, ut ap. Ovid. Met. XI, 166; Martial. VIII, 48, et _satur_ ap. Virg. Ge. IV, 335, ubi vid. Heyne. [642.] _Agenoreis_ Tyriis (vid. ad I, 15) _ahenis_, ut ap. Stat. Silv. I, ii, 151, et Sen. Herc. Œt. 663. Conf. inf. XVI, 177.

Hic, avidum pugnæ, et tam clarum exscindere nomen Brutum exoptantem, varie nunc lævus in orbem, Nunc dexter levibus flexo per devia gyris 645 Ludificatus equo, volucrem post terga sagittam Fundit, Achæmenio detrectans prælia ritu.

644. _lævus in orbem_, ut ap. Virg. Æn. X, 885. Cf. sup. IV, 317 seq. 645. _levibus gyris_, ut ap. Iscan. b. Troj. VI, 10, forte pro parvis, ut X, 592. Drak. vel ut _levibus frenis_, _levis equitatus_, _faciles gyri_ N. Heins. 646. _post terga_, retro, more Parthorum, ut ap. Lucan. I, 230. Conf. intpp. ad Virg. Ge. III, 31; Jani ad Hor. Od. I, xix, 11, et II, xiii, 17, et inf. X, 12, ubi Drak. laudat Barth. ad Stat. Silv. I, iv, 78, et ad Claud. laud. Stil. I, 68. 647. _Achæmenio_, Persico, seu Parthico, ut passim, a primo Persarum rege, cujus posteri inde Achæmenidæ dicebantur; vid. Herodot. VII, 11; Ammian. XIX, 4, et Hor. Od. II, xii, 21, ubi cf. Jani.

642. _aenis_, non _ahenis_, Col. et Ox. vid. ad V, 606. 643. _exscidere_ ex scriptis, auctore N. Heins. recepit Drak. quod tamen recte repudiavit, et ex comp. script. _exscīdere_ ortum putat Lef. Veteres dixerunt, vel _exscindere_, vel _excidere_ (quod ex præp. _ex_, et verbo _cædere_ compositum est) non _exscidere_: unde enim tum litera _s_? Neque huic verbo respondet τὸ abscidere, de quo vid. ad III, 552. 645. _brevibus gyris_ emend. Gronov. gustu ad Stat. p. 374. Non male; cf. Broukh. et Heyne Obss. ad Tibull. IV, i, 93, 94, et loca, a Drakenb. adscripta, inf. XVI, 489; Senec. Hippol. v. 313, et Thyest. v. 841; Ovid. Met. II, 517; Lucan. III, 554; Add. Cic. Or. III, 19; Colum. X, 226, et Stat. Silv. IV, vii, 3. Sed vid. not. 646. _post_, non _per_, Col. Tell. R. 2, Benes.

Nec damnata manus, medio sed (flebile) mento Armigeri Cascæ penetrabilis hæsit arundo, Obliquumque secans subrecta cuspide vulnus 650 Uventi ferrum admovit tepefacta palato.

648. _Nec damnata manus_, non irritus, vanus fuit ictus; ὁ δ᾽ οὐχ ἅλιον βέλος ἧκεν, Ἀλλὰ, etc. Iliad. ο, 575. 649. _penetrabilis_, active, penetrans, ut XII, 240; Virg. Ge. I, 93; Æn. X, 481. 650. _subrecta_, sursum erecta, ut X, 253, ubi Drak. laudat Virg. Æn. IV, 183; Liv. VII, 10; Gron. ad Liv. VIII, 8, ad Sen. Herc. F. 790; Acidal. ad Curt. IX, 5, et alibi. 651. _Uventi palato_, epith. orn. ut _udum_ ap. Virg. Ge. III, 388.

650. _subjecta_ priscæ edd. Male! 651. _Umenti_ Col. unde _Humenti_ tacite rescripsit Lefeb. etsi forte rectius, vid. ad II, 469, et III, 522; _Viventi_ in aliis.

At Brutus, diro casu turbatus amici, Ausum multa virum, et spargentem in vulnera sævos Fraude fugæ calamos, jam nullis cursibus instat Prendere cornipedis, sed totam pectoris iram 655 Mandat atrox hastæ, telumque volatile nodo Excutit, ac summum, qua laxa monilia crebro Nudabant versu, tramittit cuspide pectus. Labitur intento cornu transfossus, et una Arcum læva cadens, dimisit dextra sagittam. 660

653. _sævos_, exitiosiores et periculosiores, _fraude fugæ_, fuga simulata, quoniam post tergum conjiciuntur, adeoque minus tibi ab iis cavere possis. 658. _versus_, στίχος, ordo, ut passim, h.l. catenulæ, quod quoque versum inflecti possunt, N. Heins. et Drak. qui citarunt Virg. Ge. IV, 144; Æn. V, 119; Colum. R. R. II, 11; Plin. XV, 29; XVII, 12; XVIII, 19; Grat. Cyn. 144, et alibi. --_Nudabant_, nudam præbebant summam pectoris partem, quia catenularum ordines laxe juncti erant. 659. Cf. II, 127 sq., ubi similiter Dorylas occiditur. _Ed._ --_intento cornu_, arcu, ut II, 109; Cf. Burm. ad Val. Fl. III, 591.

658. _versu, tramittit_, non _cursu transmittit_, Col. 659. _transfossus_, non _transfixus_, Col.

At non tam tristi sortitus prælia Marte Phœbei Soractis honor Carmelus agebat: Sanguine quippe suo jam Bagrada tinxerat ensem, Dux rectorque Nubæ populi; jam fusus eidem Zeusis, Amyclæi stirps inpacata Phalanti, 665 Quem tulerat mater claro Phœnissa Laconi.

662. _Phœbei Soractis_, cf. ad V, 175. --_honor_, decus patriæ. 665. _Amyclæi_, Spartani, _Phalanti_, quo duce Partheniæ Tarentum, a Tarante conditum, occuparunt. Cf. XI, 16; Heyne ad Virg. Ge. IV, 125, et Exc. XIV ad Æn. III, 551; Jani ad Hor. Od. I, xxviii, 29; II, vi, 11. --_stirps inpacata_, propter odium Spartanorum in Romanos, quod a Xanthippi bellique Punici I temporibus resederat. 666. _claro Laconi_, Spartano cuidam, qui a claro illo Phalanto originem ducebat. Ejusmodi originem ducis Pœnorum, vel propterea fingere poterat poeta, quod Spartani, duce Xanthippo, in Africam venerant.

662. _Carmelus_, non _Charmelus_, scripti et priscæ edd. 663. _Bagrada_, non _Bragada_, scripti, ut I, 407, et VI, 141. Mox iidem Nubæ, non _Jubæ_, ut III, 269.

Talia dum metuit, nec pugnæ fisus in hoste Tam rapido, nec deinde fugæ, suadente pavore, Per dumos miser in vicina cacumina quercus Repserat, atque alta sese occultabat in umbra 670 Hampsicus, insistens tremulis sub pondere ramis.

667. _Talia_, talem necem, qualem Carmelus Zeusi adtulerat, _metuit Hampsicus_. 669. sqq. Cf. V, 469 sqq.

668. _fugæ_ Col. et Tell. _fuga_, Ox. Put. et R. 2. Vulgo _fugam suadente_, etc. 669. _in_ et mox _occultabat_, non _et... occultarat_, scripti et priscæ edd. 671. _Hampsicus_ Col. Vulgo _Nampsicus_, vel _Napsicus_, _Amsychus_ conj. N. Heins.

Hunc longa, multa orantem, Carmelus, et altos Mutantem saltu ramos, transverberat hasta; Ut, qui viscatos populatur arundine lucos, Dum nemoris celsi procera cacumina sensim 675 Substructa certat tacitus contingere meta, Sublimem calamo sequitur crescente volucrem. Effudit vitam, atque alte manante cruore Membra pependerunt curvato exsanguia ramo.

672. _multa orantem_; Maronianum illud, Æneid. XII, 294. _Ed._ 673. _Mutantem saltu ramos_, modo in hunc, modo in illum ramum insilientem. Lepida profecto imago: credas Hampsicum sciuros venari; Ernesti. 674. Similis locus Val. Fl. VI, 260 sq.; vid. ibi Intpp. et ad h.l. Drak. qui laudat Salmas. ad Solin. p. 83 et 765 (1087); Gron. Obss. III, 18, et ad Auctor. Octaviæ v. 412; Intpp. ad Petron. c. XL et CIX; Broukh. ad Prop. II, xv, al. xix, 24; Rader. et Grut. App. notar. ad Martial. IX, 54, et XIV, 218, et gemma ap. Gorlæum Dactyl. T. II, num. 480, ed. Gronov. Cf. etiam Oppian. III, 486 sq. 676. N. Heins. hæc notat: «_Substructa meta_, ut mox et ap. Martial. XIV, 218. [677.] _calamo crescente_, vel _calamo structo_ Prop. II, xv, (19) 24; (ubi vid. Broukh. et Vulp.) _textis arundinibus_ Petron. 109; _crescente arundine_ Martial. IX, 54, et Gr. συνθέτους καὶ πηκτοὺς καλάμους. Dum enim viscatæ arundini aliæ ex aliis arundines, atque illæ crassiores crassioresque _substruebantur_ et infigebantur, formam _metæ_ reddebant ac pyramidis: extremæ autem arundinum crescentium compagi frondentem ramum, visco inlitum, inserebant, cui dum insidebant aves, (cantu inprimis adlectæ) glutine adstringebantur.» Τὼς καλάμως ἅμα πάντας ἐπ᾽ ἀλλάλοισι συνάπτων, Bion. Id. II, 5; Drak. Inf. XIV, 309, _crescentia tecta_ h.e. turris pluribus contignationibus, seu tabulatis, quorum superiora inferioribus minora sunt, alte educta. [676.] _Meta_, conus, et quæcumque res ex orbiculari et lata basi in acutum fastigium surgit.

674. _viscata_ emend. jam Barth. Adv. I, 13, quod N. Heins. et Drak. probarunt, et recepit quoque Lefeb. Sic _viscata virga_ dicitur Ovid. Met. XV, 474, et Varr. R. R. III, 7; _pinguis virga_ Martial. IX, 54; _viscati viminibus_ Petron. c. cix. Sed vulgata lectio forte non mutanda, quia doctior est, et poetæ epitheta verbis, ad quæ propr. non spectant, jungere solent. 676. _Substructa_, Colon. _Substracta_, Tell. et R. 2. Vulgo _Subtracta_.

Jamque in palantes ac versos terga feroces 680 Pugnabant Itali, subitus quum mole pavenda Terrificis Maurus prorumpit Tunger in armis. Nigra viro membra, et furvi juga celsa trahebant Cornipedes, totusque novæ formidinis arte Concolor æquabat liventia currus equorum 685 Terga, nec erectis similes inponere cristis Cessarat pennas, aterque tegebat amictus. Ceu quondam æternæ regnator noctis, ad imos Quum fugeret thalamos, Hennæa virgine rapta, Egit nigrantem Stygia caligine currum. 690

683. _furvi Cornipedes_, cf. Burm. ad Val. Fl. I, 149. 684. _arte formidinis novæ_, novam terroris insolitamque speciem excogitandi. 688 sq. Cf. XIV, 240 sq. [689.] _Hennæa virgine_, vid. ad I, 93.

682. Hæc est lectio c. Colon. quam etiam confirmant reliqui scripti et R. 2, nisi quod pro _Tunger_ in Put. _nigris_, in ceteris _niger_ exstat. Vulgo _Terrificus nigris p. Maurus_. 683. _furvi_ pro _fulvi_ cum Cell. Draken. et Lefeb. reposui ex emendat. Dausq. et N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. III, 273; conf. sup. ad V, 220. 686. _arrectis_ conj. N. Heins. Sed vid. ad II, 668. 689. _Hennæa_, non _Ætnæa_, scripti. Conf. ad I, 93.

At Cato, tum prima sparsus lanugine malas, Quod peperere decus Circæo Tuscula dorso Mœnia, Laertæ quondam regnata nepoti, Quamquam tardatos turbata fronte Latinos Conlegisse gradum videt, inperterritus ipse 695 Ferrata calce, atque effusa largus habena Cunctantem inpellebat equum: negat obvius ire, Et trepidat cassa sonipes exterritus umbra.

691. _prima sparsus lanugine malas_, ἐτὶ χνοάοντας ἴουλους ἀντέλλων Apollon. II, 93; πρὸς εὐάνθεμον δ᾽ ὅτε φυὰν λάχναι νιν μέλαν γένειον ἔρεφον Pind. Ol. α, 109; Cf. Virg. Æn. VIII, 160; X, 324, et sup. ad I, 61; III, 84. 692, 693. M. Porcius Cato, qui Sapiens, Major, seu Priscus et Censorius dicebatur. Romæ _decus_, ortus Tusculo; vid. Corn. Nep. c. 1; Cic. Mur. 8. Primum quidem stipendium in pugna Cannensi meruit, (inf. X, 13 sq.) vel demum post eam, Q. Fabio Max. tertium consule; vid. Corn. Nep. c. 1; Cic. de Sen. c. 4, et Pighii Ann. ad a. 549, p. 219. Sed poeta non ad tam subtilem et accuratam temporum rationem exigendus est. --_Tusculum_, Latii municipium, ubi Ciceronis, Tiberii aliorumque prædia erant et nunc _Frascati_ est, non longe a Roma, conditum a Telegono, Circes et Ulyssis f. Laertis nepote, (unde _Circæo decus et Laertæ quondam regnata nepoti_) in colle, ἐπ᾽ ὀρεινῇ Strab. V, p. 165 (al. 239), quare h.l. --_dorso Circæo_, ut ap. Horat. _superni Tusculi Circæa mœnia_ Epod. I, 29, vel _juga Telegoni_ Od. III, xxix, 8, ubi vid. Jani; Cf. inf. XII, 535; Cluver. Ital. ant. III, 4, p. 942, et Intpp. ad Prop. II, xxxii, 4. 695. _Conlegisse gradum_, ut VI, 399. 696. _effusa habena_, ut XIII, 172, et Virg. Æn. XII, 499, _irarumque omnes effundit habenas_. _Ed._ --_largus_, doctius pro, large, multum _effusa habena_. Conf. V.L. 698. _assa umbra_, ut _vana_ Virg. Æn. X, 593, Drak. Cf. V.L.

696. _Ferrata calce_, h.e. calcaribus, non _Ferrato c._, scripti, ut etiam XIII, 169, et XVII, 5. Conf. Ernesti Clav. Cic. Intpp. Virg. Æneid. XI, 714, et, quos Draken. laudat, Nonius h.v. Voss. art. Gramm. III, 34, et Davis. ad Cic. Tusc. Qu. I, 8. Mox forte leg. _effusæ largus habenæ_, vel _effusam l. habenam_. Conf. Intpp. ad Lucan. VII, 225. 698. _cassa_ scripti, R. 1, 2, 3, Med. Mars. Benes. conf. Heins. ad Ovid. Fast. VI, 406, _grandi_ Junt. Ald. Gryph. Nut. _crassa_ Mart. Herbip. Basil. et al.

Tum, celer in pugnam dorso delatus ab alto Alipedem planta currum premit, atque volanti 700 Adsilit a tergo: cecidere et lora repente Et stimuli; ferrumque super cervice tremiscens Palluit infelix subducto sanguine Maurus. Ora rapit gladio, præfixaque cuspide portat.

699. Cato ab equi dorso desilit, et saltu conscendit currum Tungri, quem a tergo adoritur. 700. _premit_, persequitur. 701. Cf. Virg. Æn. IX, 475, 476, ubi vid. Cerda et Heyne. 702. _stimulus_, κέντρον, μάστιξ, Iliad. ψ, 383, 387, 390; unde κεντρηνεκέες ἵπποι Iliad. ε, 752; cf. ad I, 113. 703. _subducto sanguine_, metu exsanguis. Cf. Virg. Æn. III, 259. [704.] Cato _ora rapit_, (ut XV, 810, et _diripere_ XV, 730) cum impetu et ardore amputat. [“XV, 810 ... 730” recte XV, 807 ... 727]

At sævo Mavorte ferox perrumpit anhelum 705 Dictator cum cæde globum: miserabile visu, Vulneribus fessum ac multo labente cruore, Ductorem cernit suprema ac fœda precantem.

705 sq. Poeta exornavit Liviana XXII, 29. --_globum anhelum_, qui angitur, laborat, in angustiis versatur; Lenz. 708. _Ductorem_, Minucium. --_suprema ac fœda_, mortem turpem.

705. _Ac_ scripti. 707. _multum labente_ mavult N. Heins. et v. 710, _instimulans_.

Manavere genis lacrimæ, clipeoque paventem Protegit, et natum stimulans, «Fortissime, labem 710 Hanc pellamus, ait; Pœnoque ob mitia facta, Quod nullos nostris ignes disperserit arvis, Dignum expendamus pretium.» Tunc, arte paterna Ac stimulis gaudens, juvenis circumdata Pœnum Agmina deturbat gladio, campumque relaxat, 715 Donec Sidonius decederet æquore ductor.

709. Aptissime ingenio Fabii patris. Cf. v. 547 sq. 710. _natum_, vid. ad vers. 539. 711, 712. Conf. v. 260 sq. Sarcasmi vim facile senties.

712. _arvis_ scripti et R. 2, unde reposui pro vulg. _agris_. 713. _Tum_ leg. videtur; vid. ad VI, 299; _Marte paterno_ conj. N. Heins. et v. 719, _cursim_, et v. 722, _ejectat_ coll. Virg. Æneid. V, 470. Vulgata lectio _arte paterna_ etiam Withofio non displicebat coll. VIII, 12; Hor. Od. I, xii, 9; aliisque simillimis locis, quæ laudavit in Spec. ad Guntheri Ligurin. p. 17.

Ceu, stimulante fame, rapuit quum Martius agnum Averso pastore lupus, fetumque trementem Ore tenet presso; tum, si vestigia cursu Auditis celeret balatibus obvia pastor, 720 Jam sibimet metuens, spirantem dentibus imis Rejectat prædam, et vacuo fugit æger hiatu.

717 sq. Pulcherrima comparatio et præclare verbis expressa, a qua non multum differt Maroniana Æn. XI, 809 sq. Cf. Claud. in Rufin. II, 252 sq. --_Martius lupus_, ut Virg. Æn. IX, 566 (ubi vid. Heyne), et _Martia tigris_, ap. Val. Fl. III, 635. 719. _cursu_, cursim, festinanter, ut XI, 137; XVI, 7, et _certamine_ pro certatim X, 536; XII, 268; Drak. 721. _spirantem_, ἀσπαίροντα. 722. _vacuo hiatu_, ut ap. Claudian. l.c. Cf. Burm. ad Val. Fl. III, 589, et ad Ovid. Met. VII, 786. --_æger_, iratus et tristis, propter prædæ jacturam.

Tum demum terris, quas circumfuderat atra Tempestas, Stygiæ tandem fugere tenebræ. Torpebant dextræ, et sese meruisse negabant 725 Servari, subitisque bonis mens ægra natabat. Ut, qui conlapsa pressi jacuere ruina, Eruta quum subito membra, et nox atra recessit, Connivent, solemque pavent agnoscere visu.

723, 724. Ornate pro, tum demum, hostis impetu rejecto, mortis metus, quem Romanis præsentissimum incusserat periculum, et quo occæcabantur eorum oculi, depulsus est. Cf. V.L. et v. 586. 726. _mens natabat_, fluctuabat, dubia et incerta erat, quum nimia et inopinata felicitas ipsis somnio similis videretur. Cf. Hor. Sat. II, vii, 7; Sen. Ep. 35, extr. Manil. IV, 256, et sup. ad II, 122. 727. Præclara comparatio, quam nescio an ulli debeat poeta. Videtur tamen ante oculos habuisse Virg. Æn. IV, 688... 692. 729. _Connivent_, claudunt sc. oculos.

723. _Tyriis_ pro _terris_ Ox. et Put. _turmis_ ingeniose emend. N. Heins. quod recepit Lefeb. Sed præstiterit, opinor: _Tum demum tetræ,.... Stygiæ tandem f. t._ ut gradatio sit, vel, τὸ _Stygiæ_ interpretam. τοῦ _tetræ_. Alioquin verba _demum_ et _tandem_ minus apta esse et languere videntur. 729. _cognoscere_ ex c. Tell. et R. 2, reposuit Lefeb. Sed nihil interest.

Quîs actis, senior, numerato milite lætus, 730 Collis et tuto repetebat in aggere castra.

730. Cf. Liv. XXII, xxix, 30, et Polyb. III, 105, ut indolem et δεινότητα poeticæ rei tractationis perspicias, quo, præter majorem adfectus gravitatem, etiam hoc spectat, quod non a solo Minucio, sed a toto exercitu is, cui omnes inmeritum vitæ servatæ beneficium debebant, laudibus celebratur, et in Fabii honorem aræ exstruuntur vinumque ac dapes ei, tanquam Deo, libantur. Ceterum iidem historici tradunt, Fabium _parentem_ esse vocatum ob servatum exercitum, de quo vid. Drak. ad VIII, 2, ubi citat IX, 565. Claud. laud. Stil. III, 51; Liv. V, 49, et Juven. VIII, 243. --_numerato milite lætus_, quod pauci militum, quibus ipse (non quibus Minucius, de quo vid. Liv. XXII, 29) præfuerat, perierant; Lenz. Cf. sup. v. 396... 400.

731. _Colles_ Col. et Put. _Collis_ ἀρχαϊκῶς scripsi, unde vulgata lectio _Collibus_ orta videtur.

Ecce autem e media jam morte renata juventus, Clamorem tollens ad sidera, et ordine longo Ibat ovans, Fabiumque decus, Fabiumque salutem Certatim, et magna memorabant voce Parentem. 735

735. _memorabant voce Parentem_. Quintil. Declam. IX, «Fabio Maximo immortalem adtulit laudem ereptus ex hostium manibus Minucius.» Notandum est, viros tam bello strenuos in castris, quam togæ muniis in urbe felices, _Patrum_ nomine a veteribus adpellatos. Juvenal. sat. VIII, v. 243, _Roma parentem, Roma patrem patriæ Ciceronem libera dixit_. Liv. lib. V, cap. xlix, «Dictator (Camillus) recuperata ex hostibus patria, triumphans in urbem redit: interque jocos militares, quos inconditos jaciunt, _Romulus_ ac parens patriæ, conditorque urbis haud vanis laudibus adpellatur.» Insigne decus et dulce in primis merito civi! quod autem apud posteros, infami sæpius pretio prostitutum, vix unus et alter jure adepti reperiantur: rarus enim rex populi dictus pater; rari duces, ut Turennius! _Ed._

735. _memorabant_, non _memorabat_, Col. et Oxon.

Tum, qui partitis dissederat ante maniplis, «Sancte, ait, o genitor, revocato ad lucis honorem Si fas vera queri, cur nobis castra virosque Dividere est licitum? patiens cur arma dedisti, Quæ solus rexisse vales? hoc munere lapsi 740 Æternas multo cum sanguine vidimus umbras.

736. _dissiderat_; _Dissidere_ hic est diversis locis sedere, separatum esse. Sic Senec. Thyest. vers. 124, «Isthmi si quis amat regna Corinthii, Et portus geminos, et mare dissidens.» _Ed._ 737. _Sancte_, venerande, ut ap. Val. Fl. I, 11. 740. _hoc munere lapsi_, perperam usi, vel infelices, in perniciem ruentes. 741. Cf. supra v. 586, et congestis ibi exemplis adde Senec. in Phœniss. vers. 233, «... cur caput tenebris grave Non mitto ad umbras Ditis æternas?» in Hippolyt. v. 835, «Tandem profugi noctis æternæ plagam;» _perpetuam noctem_, ibid. v. 221, «Adiit silentem nocte perpetua domum.» Vide Horat. lib. II, Od. 13. _Ed._

736. _dissederat_ Col. h.e. diversis locis sederat, separatus fuerat; _discederat_ Put. _dissiderat_ malit Lefeb. ut _insiderat_ V, 3. Vulgo _discesserat_. 737. _revocato_, non _revocati_, Col. 741. _Tænarias_ olim conj. N. Heins. et postea _Pæne atras... umbras_, ut apud Hor. Od. II, xiii, 21. Utrumque nimis abit a vulg. scriptura, quæ etiam non minus venusta est. Cf. sup. v. 586 et 688. Sic et _perpetuæ u., perpetua, æterna, longa nox_; vid. Drak. et Ind.

Ocius huc aquilas servataque signa referte. Hic patria est: murique Urbis stant pectore in uno. Tuque dolos, Pœne, atque astus tandem exue notos: Cum solo tibi jam Fabio sunt bella gerenda.» 745

742. _huc_, ante tribunal; Lefeb. col. Liv. XXII, 30. 743. _murique_, etc., vid. ad v. 8. --_stant_, cf. ad III, 173.

Hæc ubi dicta dedit, mille hinc (venerabile visu) Cespite de viridi surgunt properantius aræ. Nec prius aut epulas, aut munera grata Lyæi Fas cuiquam tetigisse fuit, quam multa precatus In mensam Fabio sacrum libavit honorem. 750

746 sq. «Tum dextræ interjunctæ, militesque, concione dimissa, a notis ignotisque benigne atque hospitaliter invitati; lætusque dies ex admodum tristi paulo ante ac prope exsecrabili factus: Romæ... pro se quisque Maximum laudibus ad cælum ferre;» Liv. XXII, 30. Vid. vol. IV, ed. nostr., p. 199. _Ed._ 747. Vid. ad IV, 701. 748. _munera Lyæi_, ut δῶρα Διονύσου, Ἀφροδίτης, Δήμητρος. Cf. sup. v. 183, 194. Hesiod. Scut. H. 47; Stat. Silv. IV, 6; Hor. Od. IV, xv, 26; Heyne ad Virg. Æn. I, 636, 734; IV, 33; Kœppen ad Hom. Iliad. γ, 54. 750. Cf. Virg. Æn. I, 736; III, 177, 354. Fabio, ut Deo, vinum libant; et revera θεὸς ἀπὸ μηχανῆς fuerat. Cf. XI, 302. --_honorem_, vid. ad III, 218. Hæc apte finxit poeta. Similiter Cimbris ad internecionem cæsis atque deletis, neminem fere Romæ fuisse, qui non lautas in honorem Marii instruxerit cœnas, eique ut Deo libaverit, memorant Plutarch. in vita Marii (Opp. T. I, p. 421, ed. Frft.) et Valer. Max. VIII, xv, 7. Augusto etiam libationes tam publicæ, quam privatæ a.U.C. DCCXXIV et DCCXXV decretæ; de quo vid. Dio. Cass. LI, 19 et 20; Hor. Od. IV, v, 31 sqq., ibique Jani. Marum ipsi hastæ libavisse vidimus sup. VI, 138.

747. _properantibus_ conj. Livineii, a Cortio et Ernesti notata.

* * * * * * * * *

Errata: Liber VII

234n. Vid. Var. Lect. [Varr. Lect.] 358n. vid. ad IX, 572 [VI, 572] 458, 472 [« desunt] 486v. Antonin. in Itiner. _Mataurum flumen_. [flmen] 523n. Cf. ad IV, 599. [IV, 959] 561n. _inpenetrabilis iræ_ [inpenetrabilisiræ] 698n. Virg. Æn. X, 593 [X, _c_593]

* * * * * * * * * * * * * *

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER OCTAVUS.

ARGUMENTUM.

Fabium, qui posse vinci hostem, Romanis persuaserat, pro se quisque laudibus ad cælum fert: Hannibal contra, jam summum militiæ jus dictatori redditum, eoque vivente omnem sibi non victoriæ tantum, sed prælii quoque spem præcisam esse, magnopere et dolet et indignatur; 1-11.

Quin etiam inopia cunctarum rerum in dies ingravescit, et milites, ex conluvione omnium gentium mixti, Galli in primis, animo semper fluctuantes et prædæ sanguinisque cupidi, pugnam stipendiumque debitum exposcunt, et jam consilia, vel transitionis, vel reditus in patriam agitant; Hannon autem, qui ducem Pœnorum internecivo capitalique odio prosequitur, quantum potest et valet, inpedit, quo minus, vel supplementum copiis ejus scribi, vel frumentum et pecuniam mitti senatus censeat; 11-24.

Has curas, quibus Hannibal conficitur, lenit Juno, quæ Annam, Didonis sororem et Numicii fl. Nympham, blande adpellat, ut eum de prosperis, quæ instent, fatis, de fine dictaturæ, comitiis consulum, temeritate Varronis, quem, sui generis hominem, vulgus ad consulatum extrahere nitatur, et de pugnæ Cannensis eventu, certiorem faciat; 25-38.

Nympha, communis a Belo ductæ originis, amoris patriæ et mandatorum sororis memor, negotium sibi demandatum non recusat, quanquam divino in Italia honore colatur; 39-49.

Quem, unde, et quando consecuta sit, ipsa hoc modo memorat: Post Didonis mortem Iarbas, Gætulorum rex, Carthagine rerum potitur, et Anna primum quidem ad Battum, Cyrenes regem, confugit; sed biennio post, bello propterea hospiti suo a Pygmalione indicto, navem conscendit, quæ vi tempestatis in litus Italiæ ejicitur; 49-68.

Ibi in terra prorsus sibi ignota oberrans obviam venit Æneæ, a quo benigne hospitio excepta Didonem, dolore confectam, in ardentem rogum adscendisse refert; 69-159.

Sed a sorore in somnis admonita, ut insidias vitaret, quas Lavinia strueret, intempesta nocte fuga sibi consulit, ipsaque se in Numicium præcipitat, quo facto inter Deas indigetes Latii relata colitur; 160-201.

His ordine expositis, Anna, Junonis voluntati morem gerens, ejus verbis optatissimum de subita, quæ inpendeat, rerum mutatione, nuntium Hannibali adfert; 202-224.

Is animum revocat, et e Campania, monitu deæ, in Apuliam castra movet; 225-241.

Interea Romæ comitiis consulum indictis, C. Terentius Varro, homo non humili solum, sed sordido etiam loco ortus, haud parum callide auram favoris popularis ex dictatoria invidia principumque insectatione petit, et suffragiis turbæ forensis, quæ æternam fastis labem adspergunt, consul creatur; 242-257.

Is, qui melior lingua quam dextra erat, et qui nec castra, nec hostem unquam viderat, extemplo ab urbe signa movere statuit; concionesque multas ac feroces habet, denunciantes, bellum arcessitum in Italiam ab nobilibus, mansurumque in visceribus reipublicæ, si plures Fabios imperatores haberet; se, quo die hostem vidisset, Pœnorum bello æque ac inpotenti Patrum dominationi finem adlaturum, et Hannibalem mox, Fabio spectante, in triumpho ducturum; 258-277.

Collega ejus, L. Æmilius Paulus, qui cum L. Livio olim consul fuerat, et ab iis, qui gloriam perfecti belli Illyrici ipsi invidebant, adcusatus damnatione collegæ, et sua prope, ambustus evaserat, etsi perniciem patriæ imminentem animo præsagit, et tam nobilitate, quam virtute excellit, nihil tamen inclementer in Varronem dicere conatur; 278-297.

Eum proficiscentem hortatur Fabius, ut, quum non minus ipsi certaminis cum Varrone, quam cum Hannibale futurum sit, nec alia ratione saluti reipublicæ, quæ tota ab ipso pendeat, consuli possit, utrisque ducibus unus fortiter resistat, sibique persuadeat, Pœnum imperatorem, qui in aliena, in hostili terra, inter omnia inimica infestaque, procul ab domo, procul ab patria sit, summaque commeatus et pecuniæ inopia laboret, superari posse ab eo, quem ratio agentem ducat, non fortuna, quique nec occasioni suæ desit, nec suam occasionem hosti det; 298-326.

Ad ea paucis verbis mæstoque vultu respondet consul, se quidem, quam possit, solertissime omnia e republ. fide sua facturum, et, quæ una salutis sit via, eadem ratione bellum adversus Hannibalem gesturum, qua Fabius gesserit; sed, quum irati dii alterum quasi consulem Romanis, alterum Pœnis dederint, et ne ipse quidem Carthaginiensium senatus, vel magis sibi discordem collegam adjungere, vel infestiorem reipubl. Rom. pestem inmittere potuerit, consilia amici magis sana et salubria, quam explicatu facilia esse, et, si vana idcirco præcepta surdis caneret auribus, atque adversi quid adcideret, hostium se telis potius, quam iterum suffragiis iratorum civium, caput objecturum; 327-348.

Non ita multo post consules ad nobilitandas clade Romana Cannas, Apuliæ vicum, cui Hannibal castra jam admoverat, proficiscuntur, et in unum locum cogunt exercitum numero amplissimum (349), et ex Latinis (356), Sabinis (412), Picentibus (424), Umbris (446), Etruscis (468), Marsis (495), Pelignis (510) Campanis, Marrucinis, Frentanis, Vestinis (512) Samnitibus (562) Brutiis, Lucanis, Hirpinis, Calabris, Salentinis, Picentinis (568), Gallis Cisalpinis, Boiis, Anamanis, Cenomanis, Venetis, Lingonibus, Liguribus, Morinis, Euganeis, Carnis, Vagennis (588), Siculis et Ilvæ ins. incolis (613) conscriptum, quorum populorum urbes una cum ducibus, Scauro, 370, Scævola, 384, Sulla, 393, Tullio, 404, Nerone, 413, Curione, 425, Pisone, 463, Galba, 469, Scipione, 546, Cethego, 575, et Bruto, 607, recensentur; 356-621.

Castris autem vix ad Cannas locatis, varia deorum iram declarant prodigia; (622-655). Unde milites, vultu sensibusque adtoniti, et omnia truci clamore complentes, cladem Romanis inminentem, Pauli Serviliique mortem, fugam Varronis, et tot equitum peditumque stragem ominantur; 656-676.

Primus Agenoridum cedentia terga videre Æneadis dederat Fabius: Romana parentem Solum castra vocant; solum vocat Hannibal hostem, Inpatiensque moræ fremit: ut sit copia Martis, Exspectanda viri fata, optandumque sub armis 5 Parcarum auxilium: namque, hac spirante senecta, Nequidquam sese Latium sperare cruorem.

1. Fabius nempe Hannibalem primus repulit et retro cedere coegit; at prælio primus eum superavit Marcellus; Drak. Conf. tamen v. 15, et ad VII, 567. 2. _parentem_, cf. VII, 735. 3. _solum vocat Hannibal hostem_, cf. Liv. XXII, 30, extr. 4. De pugnæ copia desperandum ante Fabii mortem. 5. _Expectanda_, cf. ad V, 207. 6. _hac spirante senecta_, vivente hoc sene.

4. _Ut si c. M. E. v. fato_ Oxon. prob. Barth. Adv. IV, 22; _belli_ pro _Martis_ Tell. et R. 2. Post _fremit_ comma ponunt Dausq. Cell. et alii, prob. Ernesti. Idem monet v. 9, _Indivisus honos rerum, quin rursus_, etc. conjecisse Markland. epist. crit. p. 33.

Jam vero concors miles, signisque relatis Indivisus honos, iterumque et rursus eidem Soli obluctandum Fabio, majoribus ægrum 10 Angebant curis. Lentando fervida bella Dictator, quum multa adeo, tum miles egenus Cunctarum ut rerum Tyrius foret, arte sedendi Egerat, et, quanquam finis pugnaque manuque Haud dum partus erat, jam bello vicerat hostem. 15

11. Cf. Liv. XXII, 32, et inpr. 43; quem locum miror fugisse diligentiam memoriamque Ill. Ernesti, qui non modo ea, quæ de Hannonis odio, sed etiam quæ de Celtis, defectionem molientibus, mox dicentur, fictioni poeticæ tribuenda putat. --_Lentando_, prolatando, trahendo, vel lente gerendo, _bella fervida_, quæ Minucius majore fervore, quam consilio aut prudentia, administrabat; Drak. 13. _arte sedendi_, vid. ad III, 142. 14. _Egerat_, effecerat.

11. _Angebant_, non _Angebat_, omnes scripti et R. 2; _Urgebant_ Tell. a m. sec. 12. _Dictator quum multa adeo, tum, miles_, etc. interpungebat Withof. --_cruori_ Ox. _cruoris_ emend. N. Heins. ad h.l. et ad Claud. laud. Stilic. II, 16, coll. VII, 213, idque recepere Cell. et Lefeb.

Quin etiam ingenio fluxi, sed prima feroces, Vaniloquum, Celtæ, genus ac mutabile mentis, Respectare domos: mærebant, cæde sine ulla (Insolitum sibi) bella geri, siccasque cruore Inter tela siti Mavortis hebescere dextras. 20

16, 17. Cf. ad IV, 50 et 311. --_prima_, τὰ πρῶτα, primum, initio. 20. _siti_, collocati ac undique hostium pilis septi; Mars. et Barth. Adv. IV, 22. Cf. V.L.

20. _Inter tela sati_ Med. et sic conj. Dausq. coll. I, 341, cui loco Drak. addit verba Liv. X, 16, _Galli inter ferrum et arma nati_. Idem mihi quoque in mentem venit, nec video, quid causæ sit, cur pessime ita legi censuerint N. Heins. et Drak. Nam τὸ _sati_ pendet a _mærebant_; vel quod minus durum, _satis_ refingendum; _situ_ corrig. D. Heins. probb. filio ejus et Drak. qui parum commode comparat VII, 534 et Stat. Th. III, 583. Equidem _situm_ explicarem inertiam, segnitiem, ut ap. Ovid. Trist. V, xii, 2, et Quintil. I, 2, vel quo sensu Apuleius Flor. 3, p. 351, 352, ed. Elmenh. dixit, _gladius usu splendescit, situ rubiginat_. Minus placet conject. N. Heins. ad Claud. l.c. _sui Mavortis_, quam recepit Cell. et ceteris longe præstare putabat Drak. ut Gallorum Mars Romanorum Marti obponatur, quod mihi non persuaserunt verba Flori II, 4, _Mox_, _Astrionico duce_, Galli _vovere de nostrorum militum præda Marti suo torquem_. Magis ad rem facit locus Virg. Æn. XII, 187, ubi vid. Heyne. Mars enim est illorum, quibus favet. Confer. not. ad I, 118. Sed non adsequor, cur displiceat vulgatum _siti_, quod Dausq. jam recte exposuit, ardenti desiderio belli, prob. Lefeb. qui lepidam hanc rationem adfert: maximam debilitatem sequi nimiam sitim, ipse non semel expertus sum in itineribus. _Horrescere_ priscæ edd. Withof. _situ_ quidem putabat legendum, sed verba sic construenda esse: _tela hebescere situ, inter dextras cruore siccas Mavortis_.

His super, internæ labes, et civica vulnus Invidia augebant: lævus conatibus Hannon Ductoris, non ulla domo submittere Patres Auxilia, aut ullis opibus juvisse sinebat.

21. _labes_, ut _pestis_ et _lues_, pernicies, ruina, et omne malum, quod interitum minatur, ut passim ap. Cic. v.c. Dom. I; Div. I, 43; Verr. I, 1; Harusp. 22; conf. Ern. ad Tac. Ann. II, 47; Intpp. ad Val. Fl. II, 239; V, 237, et ad h.l. Drak. recte intelligit vitium et malum, quod remp. Carthag. adfligebat, et quo latius serpente ruinam minitabatur; invidiam nempe popularium, et factionem Hannonis Barcinæ factioni adversam, quæ Hannibali necessaria submitti prohibebat. 22. _lævus_, adversus, vid. ad III, 94; Virg. G. IV, 7; Æn. II, 693. _Ed._

21. _tabes_ maluerit et multis exemplis illustravit N. Heins. ad h.l. et ad Claud. bell. Getic. v. 50. Id probavit Drak. et recepit Cell. Sed vulgata quoque satis apta est. 22. _augebant_ et mox _Hannon_, non _angebant_ et _Anno_, Col.

Quîs lacerum curis, et rerum extrema paventem 25 Ad spes armorum, et furialia vota reducit Præscia Cannarum Juno, atque elata futuris. Namque hac adcitam stagnis Laurentibus Annam Adfatur voce, et blandis hortatibus inplet:

25. Cura _lacerat_, τείρει θυμὸν, φθείρει, φθινύθει κῆρ. Cf. ad VII, 271. --_rerum extrema_, pro vulg. _extremas res_, ut ap. Cæs. B. C. II, 25; _extrema_, sup. VII, 320. Sic _extrema tempora_, _fortuna_, _casus_, _extrema pati_, _ad extrema ventum est_, et similia passim obvia. 26. _furialia vota_, furiosam, h.e. acerrimam pugnandi cupiditatem, vid. ad I, 32, _bellandi furore_. 28. Episodium nimis forte longum, quod tamen magni poetæ ingenium doctrinamque arguit. Nam Annæ memoria in Carthaginis et Romæ etiam historiis, mythis atque originibus non erat obscura. Præterea hoc episodio, ad quod viam sibi munivit Silius, v. 8 sqq., rerum varietati consuluit cavitque, ne lectorum voluptas perpetua præliorum descriptione interciperetur; sed potius eorum, qui antiquæ historiæ, Virgilii aliorumque poetarum lectione imbuti essent, Romanorum in primis, animi magnarum rerum exspectatione suspensi tenerentur, et ad pugnam Cannensem præpararentur. Cum _Anna_, Didonis sorore, filia _Beli_ (vid. ad I, 73, 87, et Heyne Exc. XXIII, ad Virg. Æn. I), exemplo poetarum Rom. confunditur Anna Perenna, quæ facta inde Nympha Numicii fl., quum potius dea esset ex indigetum numero, et fausta anni initia designaret; quod monet Heyne, Exc. III et IV, ad Virg. Æn. VII, p. 112 et 121, ed. prior. Annæ fata et fabulam non minus copiose persequitur Ovid. Fast. III, 523... 696; quem Silius ante oculos habuit, sed sermonis poetici nitore multum antecellit. Utrumque poetam comparasse, non pœnitebit humanitatis studiosos. --_stagnis_, aquis (vid. ad VII, 282), fluvio, _Laurentibus_, Numicio, seu Numico, qui in Latio inter Laurentum ac Lavinium in finibus Rutulorum defluit; vid. Heyne, Exc. III, ad Virg. Æn. VII, 150 sq., et Cluver. Ital. ant. III, 3, p. 893.

28. _Jamque_ conj. Dausq. prob. N. Heins. qui et _excitam_ volebat, refrag. Draken. vid. Ind.

«Sanguine cognato juvenis tibi, Diva, laborat 30 Hannibal, a vestro nomen memorabile Belo. Perge, age, et insanos curarum comprime fluctus. Excute sollicito Fabium: sola illa Latinos Sub juga mittendi mora: jam discingitur armis.

31. _a vestro nomen memorabile Belo_, ut v. 439. 32. _fluctus curarum_, ut ap. Lucret. VI, 33, et Catull. LXV, 62, 97. Sic et _fluctus concionum_, Cic. Mil. 2, et Fl. 24; _fluctus belli_, Lucret. V, 1289, et inf. IX, 527: κῦμα μόθου in Epigr. κῦμα κατακλυσμὸν φέρον νόσων, Plat. Leg. V. Conf. Cerda ad Virg. Æn. VIII, 19; XII, 831. --_insanos_, vid. ad I, 251. 33. _Excute Fabium_, eripe ei metum Fabii. 34. _jam discingitur armis_, ἀποζώννυται, jam in eo est, ut arma imperiumque deponat. Cf. Liv. XXII, 31.

31. _vestro_, non _nostro_, Col. Oxon. Parm. Confer. v. 222. 33. _sola ille... mora_ non male emend. N. Heins. quod recepit Lefeb. multisque exemplis adstruxit Drak. v.c. Virg. Æn. X, 428; Liv. XXIII, 9; Lucan. I, 100; Senec. in Agam. 211, in Troad. 124, in Phœniss. 458; in Herc. fur. 1215, ubi vid. Gronov. et ad Senec. de Ben. V, 12; conf. not. ad I, 479; V, 319; XVI, 504.

Cum Varrone manus, et cum Varrone serenda 35 Prælia: ne desit fatis ad signa movenda. Ipsa adero: tendat jam dudum in Iapyga campum. Huc Trebiæ rursum et Trasymeni fata sequentur.»

35. Varronis nomen repetit contemtus causa; Cell. 37. _jam dudum_, ut ap. Virg. Æn. II, 103, ubi Vid. Heyne et Burm. --_Iapyga campum_, vid. ad I, 51.

36. _nec_ scripti. _ad signa movendum_ frustra conj. N. Heins. Conf. tamen XI, 562, 563; XV, 105; (ubi _bona censendum_ verbis græcis οὐ νομιστέον ἀγαθὰ εἶναι respondere, notavit Schmid.) Colum. VII, 5 (_ulcera medicamentis curandum_) Lucret. I, 112, II, 1127; Intpp. Virg. Æn. XI, 230, et quos Drak. inf. ad XV, 105, laudat, Gifan. Ind. Lucret. voc. _Gerundia in dum_; Gronov. Obss. I, 7; Marcil. ad Tertull. Pall. p. 60; Zinzerl. Promuls. crit. c. 3 et 32; Barth. Adv. XXV, 3, et Perizon. ad Sanctii Minerv. I, 15. [“XI, 562, 563” recte XI 559, 560]

Tum Diva, Indigetis castis contermina lucis, «Haud, inquit, tua jus nobis præcepta morari: 40 Sit fas, sit tantum, quæso, retinere favorem Antiquæ patriæ, mandataque magna sororis, Quanquam inter Latios Annæ stet numen honores.

39. _Indigetis_ dei, ἐγχωρίου, Æneæ, _lucis_, eum templo, vid. Liv. I, 2; Dionys. Hal. I, p. 52; Ovid. Met. XIV, 598 sq.; Tibull. II, v, 43, 44, ubi vid. Heyne. _Lucum Jovis Indigetis_ memorat Plin. III, 5, ubi Dalec. monet, nemus illud hodie dici _Campo Selva_ prope Albam Longa (_Savello_) et Aritiæ (_la Riccia_) ruinas. 40. Cf. Virg. Æn. I, 76, 77. 41. Fas sit, amorem in Carthaginem, patriam meam, retinuisse, et mandatorum Didonis, quæ ad æternum in Æneam Romanosque odium spectabant, (vid. Virg. Æn. IV, 622 sq.) memorem esse, etsi Anna (ego) _stet_, sit, _inter Latios honores_, h.e. numina, quæ a Romanis coluntur.

41. _Sit fas, sit tantum_ non male Colon. teste N. Heins. nam _cautum_ in eo invenit et _tantum_ pro eo scribendum esse notavit Modius. _Sic fas sit t._ Oxon. prob. Barth. Adv. I, 5. _Sed fas sit t._ Put. R. 1. Parm. Med. si fides habenda, N. Heins. et Drak. _Sed fas sit cautum_ primum edidisse Marsum et post eum alios, testatur Drak. _Si fas_, si fieri potest, εἰ δύναμαι τελέσαι γε καὶ εἰ τετελεσμένον ἐστί, _sit cautum, quæso, retinere favorem... sororis. Quamquam... honores, Multa_, etc. refinxit Lefeb. qui τὸ _Si_ in c. Put. et τὸ _cautum_ in tribus antiquis, nescio quibus, inveniri, et verba _sit cautum_ triplici sensu accipi posse monet, respectu, vel Junonis, quam offendere nolit, vel suî, quam Romani colant, vel sororis, cujus mandatis obtemperare fas sit; _tantum quæ detinuisse favorem_ Col. unde _quin detinuisse_ conj. N. Heins. Forte leg. _quæso, tenuisse_.

Multa retro rerum jacet, atque ambagibus ævi Obtegitur densa caligine mersa vetustas, 45 Cur Sarrana dicent Œnotri numina templo, Regnisque Æneadum germana colatur Elissæ. Sed pressis stringam revocatam ab origine famam Narrandi metis, breviterque antiqua revolvam.»

46. Cur Romani templum mihi dicaverint. --_Sarrana_, vid. ad I, 72. --_Œnotri_, ut v. 220; IX, 473; XIII, 51; quibus locis vulgo _Œnotrii_ legitur, quod recte emendarunt N. Heins. et Drak. Gr. Οἰνώτροι, seu Οἴνωτροι, et Οἰνωτρία, secunda producta, ut in _Œnotria_ I, 2, et ap. Virg. Æn. VII, 85. Cf. Burm. et Pier. ad Virg. Æn. I, 532; III, 165, et sup. ad I, 2. 48, 49. Hæc luxuriosius dicta, pro leviter et paucis adtingam hanc _famam_. Formæ loquendi a Circo desumtæ, ubi brevissimus cursus est ejus, qui metam stringit et premit. _Metam stringere_, ut V, 24, ubi vid. not. --_pressis_, artatis; propr. ut _premere litus_, _latus_, etc. ap. Hor. Od. II, x, 3; Ovid. Trist. III, xi, 14, al. --_famam_, cf. simil. loc. Virg. Ge. IV, 286.

47. _Regnis Æ._ Colon. in quo versus præc. male omittitur. 48. _pressa_ R. 2.

Iliaco postquam deserta est hospite Dido, 50 Et spes abrupta e medio, in penetralibus atram Festinat furibunda pyram: tum conripit ensem Certa necis, profugi donum exitiale mariti.

50. Conf. Virg. Æn. IV, 494 sq., 504 sq., 641 sq. 51. _spes_ nuptiarum. --_atram_ infaustam. 52. _Festinare_, ut _properare_, festinanter, properanter facere; Drak.

51. _spes abruptæ medio_, in medio spei deserta, corrig. Barth. Adv. IV, 22. Melius _Et spes atruptæ; mediis penetralibus_ N. Heins. quod recepit Lefeb. qui τὸ _in_ non invenit in c. Tell. Possis etiam _spes abruptæ mediæ, in_, etc.

Despectus tædæ regnis se inponit Iarbas, Et tepido fugit Anna rogo. Quis rebus egenis 55 Ferret opem, Nomadum late terrente tyranno?

54 seq. Conf. Virg. Æn. IV, 36, 196 sq., et sup. ad I, 417. [“I, 417” recte I, 414] 55. _tepido rogo_, tepente adhuc Didonis rogo, h.e. ea modo interfecta; non tertio demum anno, ut ap. Ovid. Fast. III, 551 sq. Drak. 56. _Nomadum terrente_, ut ap. Virg. Æn. IV, 320.

54. De voc. _Iarbas_ vid. ad I, 417. 55. _Et tepido fugit Anna rogo_ Colon. Tell. et R. 1. in marg. _Et tepido fugit arma rogo_ R. 2, 3, et c. Puteol. in marg. nam in contextu est _templo_ pro _tepido_. _Et trepido fugit arma rogo_ R. 1, Parm. Med. _Et trepido figit arma rogo_ ed. Marsi a. 1492, et Mart. Herbip. _Et tepido figit arma r._ ed. ant. Marsi. Quod quum metri legibus repugnaret, Nicander refingebat _Et tepido arma rogo figit_, quæ vulgata lectio probavit se Dausq. _Et tepido Anna rogo fugit_ emend. Barth. Adv. IV, 22.

Battus Cyrenen molli tum forte fovebat Imperio, mitis Battus, lacrimasque dedisse Casibus humanis facilis; qui, supplice visa, Intremuit regum eventus, dextramque tetendit. 60

57 sq. Conf. ad III, 253, in V.L. 60. _Intremuit_, ut θάμβειν, ταρβεῖν; Lefeb. --_regum_, regiæ familiæ, _eventus_, tristia fata. --_tetendit_ supplici, ἰκετίδι, _dextram_, pignus amicitiæ et hospitii.

57. _Cinerem_ quidam. 60. _Ingemuit rerum eventus_, vel _rerumque vices_ maluerit N. Heins. Sed in vulgata major vis inest.

Atque ea, dum flavas bis tondet messor aristas, Servata interea sedes: nec longius uti His opibus Battoque fuit: nam ferre per æquor Exitium miseræ jam Pygmaliona docebat. Ergo agitur pelago, Divis inimica sibique, 65 Quod se non dederit comitem in suprema sorori: Donec jactatam laceris (miserabile) velis Fatalis turbo in Laurentes expulit oras. Non cæli, non illa soli, non gnara colentum, Sidonis in Latia trepidabat naufraga terra. 70

61. Color orationis satis notus apud poetas. Confer Intpp. ad Petron. c. 89, ad Virg. Æn. I, 265, 756; Ecl. I, 70, et quos Drak. laudat, Ovid. Fast. III, 557; Sen. Œd. 783, et Troad. 73 sq.; Claud. b. Get. 147, 166, et inf. XIII, 672. 63. _fuit_, vid. ad I, 163. 64. Cf. Virg. Æn. I, 346 sq.

62. _sede est_ conj. Dausq. Male. 66. _feroci_ pro _sorori_ R. pr.

Ecce autem Æneas, sacro comitatus Iulo, Jam regni compos, noto sese ore ferebat. Qui terræ defixam oculos et multa timentem, Ac deinde adlapsam genibus lacrimantis Iuli Adtollit, mitique manu intra limina ducit. 75 Atque ubi jam casus adversorumque pavorem Hospitii lenivit honos, tum discere mæsta Exposcit cura letum infelicis Elissæ. Cui sic, verba trahens largis cum fletibus, Anna Incipit, et blandas addit pro tempore voces: 80

71. _Iulo_, sed Achate ap. Ovid. Fast. III, 603. --_sacro_, venerabili, ex cujus stirpe Julius Cæsar, in Deorum numerum relatus; Cell. Conf. ad VII, 9. 72. _Jam regni compos_, post mortem Latini, soceri sui. --_sese ferebat_, vid. ad IV, 261. 79. _verba trahens_, ut ap. Virg. Æn. I, 371; vel longo sermone qui _tractus_ dicitur, Val. Fl. II, 665. 80. En consilium, quod in tota narratione sequitur poeta. --_pro tempore_, pro misera conditione sua, quæ odium Æneæ subprimere cogebat, ut fere ap. Virg. Ecl. VII, 35.

71. _caro Iulo_ volebat N. Heins. citra necessitatem. 73. _oculos_, non _oculis_, scripti, ut apud Virg. Æn. I, 561; XI, 480; Ovid. Epist. VI, 26, et Amor. II, vii, 11, quibus locis, a Drak. laudatis, _demissus_, _dejectus_ et _fixus oculos_ dicitur.

«Nate Dea, solus regni lucisque fuisti Germanæ tu causa meæ: mors testis, et ille (Heu! cur non idem mihi tum?) rogus. Ora videre Postquam est ereptum miseræ tua, litore sedit Interdum, stetit interdum, ventosque secuta 85 Infelix oculis magno clamore vocabat Ænean, comitemque tuæ se inponere solam Orabat paterere rati: mox turbida anhelum Retulit in thalamos cursum, subitoque tremore Substitit, et sacrum timuit tetigisse cubile. 90

81. _regni lucisque_, proprie malorum et mortis causa fuerat. 83 sq. Poeta variavit, nec tamen adsequutus est gravitatem et vim narrationis Maronianæ, Æn. IV, 586 sq.; (vid. ad v. 126) quam ut carmini suo intexeret, v. 78, maculis adspersit characterem Æneæ, quem multo veriorem et amabiliorem ab Ovid. Fast. III, 619, proditum jam notavit Ernesti.

83. _tum_, non _tunc_, scripti et R. 2. 85. _navesque secuta I. oculis_ conj. Withof. coll. Stat. Silv. V, 2, 5, et Ovid. Ep. Her. V, 55. Durior certe dictio _ventos sequi oculis. Oculis_ autem _sequi_, ut apud Virg. Æn. VIII, 592; Ovid. Met. XIII, 259, et Ep. Her. XII, 55; XIII, 18. At lenior forte medicina _vectosque_, vel _nautasque secuta_.

Inde amens, nunc sideream fulgentis Iuli Effigiem fovet amplexu; nunc tota repente Ad vultus conversa tuos, ab imagine pendet, Conqueriturque tibi, et sperat responsa remitti. Non unquam spem ponit amor: jam tecta domumque 95 Deserit, et rursus portus furibunda revisit, Si qui te referant converso flamine venti.

91. _sideream_, splendidam, divinam, pulchram, ut _siderea ora_ et _juventa_; vid. Heins. et Burm. ad Val. Fl. IV, 190; V, 467, et VIII, 26. Sic et _fulgentis Iuli_ pro pulchri juvenis: nam juventuti proprie tribuitur _nitor_ et _lumen purpureum_. Cf. ad VII, 195; κάλλεϊ καὶ χάρισι στίλβων, Homer. Odyss. ζ, 237. 92. _Effigiem_, cf. Virg. Æn. IV, 508. 93. _pendet_, vid. ad VI, 565.

91. Ita Colon. non, ut vulgo, _sideream Julique tuamque Effigiem_, quod præfert. Dausq. qui nugatur, judice N. Heins. _Iüli_ nomen tribus syllabis enuntiari solet, et de Æneæ effigie v. 92, 93, agitur: præterea τὸ _nunc_ repetitur. 95. _Non unquam_ Oxon. R. 1, Parm. Med. Vulgo _Nonnunquam_.

Ad magicas etiam fallax atque inproba gentis Massylæ levitas descendere conpulit artes. Heu sacri vatum errores! dum numina noctis 100 Eliciunt, spondentque novis medicamina curis, Quod vidi decepta nefas! congessit in atram Cuncta tuî monimenta pyram, et non prospera dona.»

98. Conf. Virg. Æn. IV, 480 sq. 99. Massylæ, vid. ad I, 101. --_compulit_ invitam, Æn. IV, 493; Drak. qui et contra Barth. monet, non inopportune mores Pœnos in persona Annæ _fallaces_ vocari, sed recte Didonem reprehendi, quod, quum Tyro oriunda sit, ad hanc levitatem prolapsa fuerit. 100. Cf. Virg. Æn. IV, 65 sq., ubi vid. Heyne. --_sacri_, ut ἱεροὶ, magni; D. Heins. et Dausq. Conf. ad VII, 9. Horrendos, exsecrabiles, nefandos, exponunt Drak. et Barth. Adv. IV, 22, Coll. Catull. carm. XIV; (ubi vid. Muret.) Stat. Th. II, 298; Virg. Æn. III, 57; Ge. III, 566. Possis etiam felices, sive præclaros errores (vid. ad VII, 9) per ironiam intelligere; vel, quod cæteris præstiterit, sacrorum vatum errores. 101... 103. Conf. Virg. Æn. IV, 487... 511. --_non prospera dona_, inprim. ensem, quo se ipsa transfixit.

101. Post _curis_ tacite interpunxit Lef.

Tum sic Æneas dulci repetitus amore: «Tellurem hanc juro, vota inter nostra frequenter 105 Auditam vobis, juro caput, Anna, tibique, Germanæque tuæ dilectum mitis Iuli,

104. _repetitus amore_, iterum sagittis ab Amore petitus, transfixus: nam ducta in matrimonium Lavinia, primi amoris memoria Æneæ exciderat, quem Annæ sermo ipsi revocabat; _petere_ autem sagittariorum vox est, unde ad Amorem transfertur, qui sagittis petit; Drak. Sic et _repeti_ dicuntur gladiatores, si vulneratis nova plaga infligitur; vid. Lips. Saturn. II, 20. Possis tamen etiam simpl. explicare, iterum captus, vel ita: _repetitus_, h.e. iterum (ut ap. Virg. Ge. I, 39; Ovid. Met. V, 473; Martial. XII, xviii, 7) _dulci amore_ adfatus est, ut ap. Virg. Æn. VI, 455. 105. Conf. Virg. Æn. VI, 458 sq. _Tellurem_, etc. Imitat. Ovid. Fast. III, 613 sq. --_juro Tellurem_, h.e. per tellurem, ut ap. Catull. LXVII, 40; Cic. ad Div. VII, 12; Prop. I, xv, 35; Claud. b. Gild. I, 81; ὄμνυμι τοὺς θεοὺς Herodian. II, 10, et Theocrit. XXX, 22 sq. Drak. Cf. Broukh. et Heyne ad Tibull. IV, xiii, 15. --_frequenter Auditam_, cf. v.c. Virg. Æn. I, 530, 553; III, 94; IV, 345, 361; et alibi. 106 sq. _juro caput Iuli_, ut ap. Virg. Æn. IX, 300, Drak. [107.] _Mitis_, vox fructibus propria, qui vel maturitate, vel requie, postquam decerpti sunt, molles, dulces suavesque fiunt; hinc placidus, dulcis, jucundus, ἤπιος, cui venustas et gratia, χάρις καὶ ἵμερος, inest, adeoque pulcher, ut Gr. ὡραῖος. Sic _mitis Venus_, Tibull. II, iii, 72; _mites Horæ_, Ovid. Fast. I, i, 125; πολυγηθέες Ὧραι, Hom. Iliad. φ, 450. Pulchritudo autem Iuli nota est ex Virg. Æn. V, 570; VII, 107; IX, 293; X, 132 sq.

104. _irretitus_ audacter corrigebat N. Heins. ad h.l. et ad Sabini Epist. III, 91. Lenior forte medicina: _resecutus_, scilicet ejus his dictis respondet, ut ap. Ovid. Met. VI, 36; VIII, 863; XIII, 749. Sed vid. not. 107. _dilectum mitis_ Col. Tell. a m. sec. et R. 2, quod recepi, præeunte Lefeb. Hinc reliquæ lectt. ortæ; _dilecti, invitus, Iuli_ R. 1, 2, Parm. Med. et al. quod recepit Drak. suadente N. Heins. qui _Respiciensque_ malebat, et τὸ _invitus_ ex Virg. Æn. VI, 460, vindicabat. Sed vid. not. ad v. 108. _dilecti vultus_ Ox. Put. et Tell. a m. pr. _dilecti, mitis Iuli_ vulgg. edd. _dilecti ceu mihi_ (æque ac mihi), vel _si mihi_ conj. Barth. Adv. IV, 22.

Respiciens, ægerque animi tum regna reliqui Vestra, nec abscessem thalamo, ni magna minatus, Meque sua ratibus dextra inposuisset, et alto 110 Egisset rapidis classem Cyllenius Euris. Sed cur, (heu seri monitus!) cur tempore tali Incustodito sævire dedistis amori?»

108. _Respiciens, ægerque animi_, ut _non sponte_ et _invitus_ ap. Virg. Æn. IV, 361; VI, 460. Cf. et Æn. V, 3; inf. XII, 729, et XVII, 214, ubi Drak. confert Quintil. Decl. X, p. 174; Ovid. Her. XVIII, 118; Scalig. ad Virg. Cir. 469, et Gebhard. ad Prop. II, vii, 10. 109 sq. Cf. Virg. Æn. IV, 222 sq., 356 sq.; VI, 461. --_magna minatus_, ut ap. Val. Fl. VIII, 460. Sic et _magna promittere_, inf. v. 240, vel _magna loqui_, μεγάλα εἰπεῖν, ἔπος μέγα ἐξερέειν, μεγα πνεῖν, φρονεῖν, etc., vid. Vulp. ad Prop. II, xv, 53; Burm. ad Val. Fl. I, 262, et ad Phædr. IV, 22, extr. 110. Qui plane prospero eventu utitur, manu deorum levari dicitur; Barth. Adv. IV, 22. Imo sensus est: nisi Mercurius me invitum vi et minis ad navigandum impulisset. 112. _tempore tali_, tam importuno, vid. ad VII, 227. Nam Dido, etsi Iarbæ desponsata erat, _incustoditum_, h.e. incautum, vel potius non celatum, non furtivum _amorem_, (ut ap. Tac. Ann. XII, 4) sed palam exercebat. Conf. Virg. Æn. IV, 169 sq. 113. _dedistis_, permisistis, concessistis. --_sævire_, cf. Virg. Æn. IV, 300 sq., et 532.

113. _servire_ Put. et R. 2.

Contra sic infit, volvens vix murmur anhelum Inter singultus, labrisque trementibus Anna: 115 «Nigro forte Jovi, cui tertia regna laborant, Atque atri sociæ thalami nova sacra parabam, Quîs ægram mentem et trepidantia corda levaret Infelix germana tori, furvasque trahebam Ipsa manu, properans ad visa pianda, bidentes. 120

114, 115. Ornate et summo Annæ mærori apte. 116. Imitat. Virg. Æn. IV, 634 sq. --_Nigro Jovi_, vid. ad II, 674. --_tertia regna_, ut XIII, 437. --_laborant_, serviunt, parent, adeoque imperio subjecta sunt. 117. _sociæ thalami_, Proserpinæ. 119. _furvas_, vid. ad I, 119, et V, 220, in V.L. 120. _visa pianda_, expianda, avertenda, quod proprie _procurare somnia_ dicebant; Drak. qui laudat Broukh. ad Tibull. I, v, 13, et Intpp. ad Petron. c. 104.

114. _vix_, non _sic_, Colon. ex quo etiam _labrisque_ pro _labiisque_ recepi, præeunte Lefeb.

Namque asper somno dirus me inpleverat horror, Terque suam Dido, ter cum clamore vocarat, Et læta exsultans ostenderat ora Sychæus.

121. Recte comparant Virg. Æn. IV, 460 sq., et Ovid. Her. Ep. VII, 99 sq. 122. _Dido_, Διδόα, contr. Διδὼ, ut v. 233. --_suam Dido_, non solum uxorem suam dum viveret, sed cui mortuo etiam voverat, se reliquum vitæ tempus viduam fore; cui se totam dicarat; Drak. qui hanc emphasin vocc. _meus_, _tuus_, _suus_ illustrari monet a Broukh. ad Prop. IV, iii, 1, et Heins. ad Ovid. Rem. Am. 492. Cf. Virg. Æn. IV, 15 sq. et 552. 123. _exsultans_, quod votam tumulo suo pudicitiam, neque servatam, mox ipsa suî cæde ultura, atque ad ipsum ventura esset; Barth. Adv. IV, 22.

121. _summo_ Oxon. Put. R. 1, Med. _Nam somno aspersam_ ex ingeniosa emend. N. Heins. reposuit Lefeb. non inprob. Drak. qui monet, sic _quietem irrorare_, dici X, 357; _q. irrigare_ Virg. Æn. I, 692, ubi vid. Intpp. _perfundi somno_ Val. Fl. VIII, 81, ubi vid. Heins. _infusus sopor_ Appul. Met. III, p. 56, ed. Pric. et _somno sese exsiccare_, de experrectis ex eo, Ennio p. 142. ubi vid. Columnam. Conf. Virg. Æn. III, 511; Kœppen ad Hom. Iliad. β, 19; Burm. ad Val. Fl. IV, 16. Quum vero hæc nimis a vulgata lectione abeant, et vox _me_ omnino, nisi me omnia fallunt, importuna sit, (nam ipsa Dido, non Anna, somnio territa, vocem Sychæi audierat) præstiterit, opinor, _Namque asper somno diffusam i. h. Asper_ est dirus, vel simpl. magnus, de quo vid. not. ad I, 2; _diffusam_, perfusam; vel, quod malim, circumfusam, circumdatam alis, vel fusco amictu, quo Somnus ἀμφιχυθεὶς obumbrat. Conf. X, 345, Kœppen l.c. Heyne Obss. ad Tibull. II, i, 89, et III, iv, 55; Cuper. Apoth. Homer. p. 178, et Spanhem. ad Callim. H. in Del. v. 234; _Nam me asper somno dirusque inpleverat horror_ conj. Ernesti. Conjectura mea non displicuit viro docto in _Allg. litt. Zeit._ a. 1796, N. 139; cui tamen Heinsii emendatio probabilior videtur, donec exemplis evincatur, _diffusam_ pro _circumfusam_ dici posse. Nonne vero similiter _umbras diffusas_ dixit Martial. de Spect. II, 9; _platanus diffuderat umbras_, et _diffusa ramis_, Petron. 131; _rami late diffunduntur_, Cæs. Bell. Gall. VI, 25; et similia alii? Quæ exempla si non satis firma ad illud probandum censueris, _diffusam_ accipe pro _perfusam_ eo sensu, quo somno _perfundi_, _adspergi_, _inrigari_ dicimur. 122. _Terque suum, ter Dido suum c. v._ conj. Dausq. ut sensus sit: Dido suum Ænean vocarat, qui nullus aderat; sed pro eo ora ostendebat Sychæus. Male!

Quæ dum abigo menti, et, sub lucem ut visa secundent, Oro cælicolas, ac vivo purgor in amni; 125

124, 125. Conf. Virg. Æn. IV, 635 sq. Oro deos, ut _visa sub lucem_, h.e. somnia horrenda, instante luce, nocte in diem vergente, (quo tempore veriora credebantur, de quo vid. ad III, 200) mihi inmissa, prospera facere velint; Drak. coll. IX, 90, et XIII, 406. Add. Virg. Æn. VI, 225, et alia loca, ubi τὸ _sub_, cum quarto casu junctum, rem inminentem innuit, ap. Gron. ad Liv. II, 55. --_visus secundent_, ut ap. Virg. Æn. III, 36, et Lucan. I, 635; Drak.

124. Vulgo distinguunt, _et sub lucem, ut v. secundent, Oro c._ prob. D. Heins. qui interpretatur: ore vultuque ad lucem solemque surgentem converso, more expiandi, ut ap. Sophocl. Electr. 425, ἡλίῳ Δείκνυντ᾽ οὔναρ, et inf. XIII, 406. Sed ibi diis inferis _sub lucem_, h.e. instante luce sacra fiunt, non superis, ut h.l., quibus orto sole sacrificabant, quod jam observavit Drak. 125. _amni_ ex Colon. bene restituit Modius coll. Virgil. Æn. II, 719; IV, 635. Vulgg. _antro_, probb. Dausq. et Barth. ut intelligatur antrum, in quo sit fons isti expiationi; _amne_ etiam conj. Dempst. ad Rosini antiq. Rom. II, 2; _amni_ vero ἀρχαϊκῶς scribitur, ut _sorti_ VII, 368, ubi Drak. laudat I, 115; VII, 358; Gifan. Ind. Lucret. voc. _colli_; Gron. ad Liv. XXIX, 20; Heins. ad Claud. in Rufin. I, 9, ad Ovid. Epist IV, 31, ad Vellei. II; Bentl. ad Hor. Serm. I, v, 72.

Illa, cito passu pervecta ad litora, mutæ Oscula, qua steteras, bis terque infixit arenæ. Deinde amplexa sinu late vestigia fovit, Ceu cinerem orbatæ pressant ad pectora matres.»

126. Conf. Virg. Æn. IV, 642... 692. --_mutæ_, vitæ, sensus ac rationis experti, ut passim. Dido iterum ad litus tendit, in quo jam sup. v. 84 sq., modo sedisse, modo stetisse fingitur, et arenam, qua Æneas steterat, exosculatur, quæ molli potius amoris adfectui consentanea sunt, quam animi motibus, quos desperatio nunc concitare debebat, quosque bene expressit Virg. Æn. IV, 586 sq., ubi Dido non domo se proripit ad litus, sed ex edita ædium parte Ænean vela in altum dantem prospicit, et confestim æstuat dirasque perfido inprecatur. Conf. ad v. 80. 128. _vestigia_, arenam, in qua vestigia tua erant. 129. Ut ap. Ovid. Met. VIII, 538, al.

126. _prævecta_ conj. N. Heins. ut IV, 51.

Tum rapido præceps cursu, resolutaque crinem, 130 Evasit propere in celsam, quam struxerat ante Magna mole, pyram: cujus de sede dabatur Cernere cuncta freta et totam Carthaginis urbem.

133. _juncta_, h.e. propinqua, vicina _freta_ malebat idem, quod prob. Drak. et recepit Lefeb. Sed _cuncta freta_, h.e. cunctum fretum, totum mare, prætulerim, quoniam cum _tota urbe_ jungitur.

Hic Phrygiam vestem et baccatum induta monile, Postquam illum infelix hausit, quo munera primum 135 Sunt conspecta, diem, et convivia mente reduxit, Festasque adventu mensas, teque ordine Trojæ Narrantem longos se pervigilante labores, In portus amens rorantia lumina flexit.

134 sq. Cf. Virg. Æn. I, 647 sq., 654, 711; IV, 648, 649. 135. _hausit_ sc. animo, (ut Æn. XII, 26) in intimam mentem demisit, memoriam diei penitus animo infixit. Cf. ad I, 345. Similiter fere oculis, vel auribus _haurire_, _bibere_, _trahere_, pro intentissime videre, et cupidissime audire, metaph. a bibendi aviditate petita. Cf. XI, 284; Jani ad Hor. Od. II, xiii, 32; Burm. ad Val. Fl. I, 263; III, 609; Barth. Adv. III, 21. [“XI, 284” recte XI, 282] 136. _convivia... mensas_, cf. Virg. Æn. I, 699 seq. Sed cur harum nunc rerum et singulatim memor est? et cur vestem Æneæ induit? Apud Virg. Æn. IV, 648, _vestem notumque cubile conspicit, paulum lacrimis et mente morata_. 138. _Narrantem_, Æn. II et III. --_se pervigilante_, cf. Virg. Æn. I, 748 sq.

134. _bacatum_ scribendum videbatur N. Heins. vid. ad III, 596. 139. Hunc versum in recentt. libris sequitur alius, a Nicandro procusus, et e vers. 130, judice Lefeb. confictus, _Atque hæc sparsa comam Divis in morte profudit_, quem Drakenborch uncis inclusit, et nos cum Lefeb. prorsus hinc ablegare non dubitavimus, etsi pro eo stet Dausq. Certe _comam vicina morte p._ legendum monebat N. Heins.

«Dî longæ noctis, quorum jam numina nobis 140 Mors instans majora facit, precor, inquit, adeste, Et placidi victos ardore admittite manes. Æneæ conjux, Veneris nurus, ulta maritum, Vidi constructas nostræ Carthaginis arces.

141. Imitat. Virg. Æn, IV, 651 sq.; cujus loci præstantiam irrito quidem, sed laudabili conatu adsequi studuit; Apud Virg. l.c. v. 660 sq. odium Æneæ in ipso necis momento expromitur. Sed h.l. v. 146, 147, Dido cum dulci spe reditus ad Sychæum animam efflat. Cf. ad v. 80. --_majora_, venerabiliora. 142. _ardore_, gravius quam amore. 143. _ulta maritum_, vid. Æn. I, 360 sq.; IV, 656. _Ed._

Nunc ad vos magni descendet corporis umbra. 145 Me quoque fors dulci quondam vir notus amore Exspectat, curas cupiens æquare priores.»

145, 146. Verba Virg. Æn. IV, 654, 655. --_magni corporis umbra_, ut ap. Virg. _magna mei imago_, vel umbra. Cf. V, 421, et X, 289, ubi Drak. conf. XI, 348; Lucan. IX, 2, et Sen. Troad. 181: vid. sup. ad I, 97. _Corpus_ ut σῶμα, etiam homo, ejusque manes, ut ap. Virg. Æn. VI, 303, 306, al. [“X, 289 ... XI, 348” recte X, 286 ... XI, 346]

145, 225. Hi versus, qui primum leguntur in Aldi et Andreæ Asulani ed. Lugd. 1523, an Silii essent, multum ambigebat N. Heins. eosque depromtos suspicabatur ex Collectan. crit. Jac. Constantii, editis Fani a. 1508, qui eos ad Baptistam Guarinum e Galliis fuisse missos adfirmat c. 92. Contra Lefeb. non dubitat, quin genuini sint, et vacuum a Benessa in ed. sua locum propterea relictum censet, quod Marsus notaverit, plurimos hic fuisse versus omissos ab eo, qui Silium e codice, in monasterio S. Galli invento, exscripserit. Omnino facile quidem intelligitur, iis extrusis orationis seriem non cohærere. Sed quæritur, num monachus, an ipse poeta lacunam h.l. ita expleverit. Prius fere suspicari possis, quum nonnulla in iis sint, quæ ineptum versificatorem sapiant, et imitatio Maronis Ovidiique nimis videatur servilis. Sed illud librariorum quoque et interpolatorum culpa contingere potuit, et hoc forte excusabis si reputaveris, quam misera sit poetæ conditio, qui fabulam repetit notissimam, et ab aliis quoque summo jam ornatu tractatam. 145. _magni nominis umbra_ conj. N. Heins. cui vulgatum nimis frigidum videbatur.

Hæc dicens ensem media in præcordia adegit, Ensem Dardanii quæsitum in pignus amoris. Viderunt comites, tristique per atria planctu 150 Concurrunt: magnis resonant ululatibus ædes. Adcepi infelix, dirisque exterrita fatis, Ora manu lacerans, lymphato regia cursu Tecta peto, celsosque gradus evadere nitor. Ter diro fueram conata incumbere ferro, 155 Ter cecidi exanimæ membris revoluta sororis. Jamque ferebatur vicina per oppida rumor. Tum Cyrenæam fatis agitantibus urbem Devenio; hinc vestris pelagi vis adpulit oris.»

149. Æn. IV, 647. 150 seq. Æn. IV, 646 sq. et Ovid. Epist. VII, 195. 151. Æneid. lib. IV, 663 sq. _Ed._ 153 sq. Æn. IV, 672 sq. et 685. --_lymphato cursu_, vid. ad I, 459. 155, 156. Variavit Maroniana Æn. IV, 690, 691. Cf. ad IV, 457. 158, 159. Cellarius, nisi quædam desint, nimis arte hæc dici putat, sed omnino ei excidit, ipsum etiam Silium ea jam plenius descripsisse sup. v. 54 sq. Drak.

155. _Ter Phrygio rueram_ emend. N. Heins. quoniam _diris fatis_ modo præcessit. 157. _serebatur_ maluerit N. Heins. et Drak. ut _spargitur, diditur fama_. Non male, sed non necesse.

Motus erat, placidumque animum mentemque quietam 160 Troius in miseram rector susceperat Annam. Jamque omnes luctus, omnesque e pectore curas Dispulerat, Phrygiis nec jam amplius advena tectis Illa videbatur. Tacito nox atra sopore Cuncta per et terras et lati stagna profundi 165 Condiderat, tristi quum Dido ægerrima vultu Has visa in somnis germanæ effundere voces: «His, soror, in tectis longæ indulgere quieti, Heu! nimium secura, potes? nec, quæ tibi fraudes Tendantur, quæ circumstent discrimina, cernis? 170 Ac nondum nostro infaustos generique soloque Laomedonteæ noscis telluris alumnos?

160. Vellem minus hæc languerent. 165. Ita ad verbum sup. VII, 282; Drak. 171, 172. Imitat. Virg. Æn. IV, 541, 542.

171. _At_ Ald. et Constant. quod recepit Lef. _An_, vel _Ah_ suspic. N. Heins. Non male. Sic _heu_ ap. Virg. Æn. IV, 541. 172. _sentis_ conj. Livineius, notante Ernesti. _nescis_ Asulan. et Gryph. forte ex Virg. l.c.

Dum cælum rapida stellas vertigine volvet, Lunaque fraterno lustrabit lumine terras; Pax nulla Æneadas inter Tyriosque manebit. 175 Surge, age; jam tacitas suspecta Lavinia fraudes Molitur, dirumque nefas sub corde volutat.

173. Conf. Æn. IV, 622... 629. Color orationis, ut sup. VII, 476, ubi vid. not. --_cælum stellas vertigine volvet_, ut ap. Ovid. Met. II, 70. Proprie stellæ in cælo se circumvolvunt, de quo vid. Heyne Exc. II, ad Virg. Æn. II. 174. _fraterno lumine_, ut fere IV, 481; quod a sole mutuatur, quo ipsa caret. 176. Cf. Ovid. Fast. III, 633 sq.

Præterea (ne falsa putes hæc fingere somnum) Haud procul hinc parvo descendens fonte Numicus Labitur, et leni per valles volvitur amne. 180 Huc rapies, germana, viam, tutosque receptus. Te sacra excipient hilares in flumina Nymphæ, Æternumque Italis numen celebrabere in oris.» Sic fata in tenuem Phœnissa evanuit auram.

178. Verba Maroniana Æn. VIII, 42. 180. _leni amne_, cf. Heins. ad Ovid. Fast. III, 647 et 652. 181. _rapies viam_, vid. ad I, 569. 184. Cf. Virg. Æn. IV, 278.

178. _Prævenias_, aut tale quid Silio dignius arbitrabatur Barth. Adv. III, 21.

Anna novis somno excutitur perterrita visis, 185 Itque timor totos gelido sudore per artus. Tunc, ut erat tenui corpus velamine tecta, Prosiluit stratis, humilique egressa fenestra Per patulos currit plantis pernicibus agros; Donec arenoso (sic fama) Numicius illam 190 Suscepit gremio, vitreisque abscondidit antris.

186. Cf. ad IV, 205. Ad sqq. cf. Ovid. l.c. v. 643 sq. 191. _vitreis_, vid. ad IV, 344, in V.L. et ad VII, 413.

188. _elapsa_, vel quid simile pro _egressa_ dicendum fuisse monebat N. Heins. cui verba Qvidii Fast. VI, 577, _intrare parva fenestra_ obponit Lefeb. Majori forsan jure v. 190 verba _sic fama_ carpi poterant, quoniam ipsa iis Anna utitur.

Orta dies totum radiis inpleverat orbem, Quum nullam Æneadæ thalamis Sidonida nacti, Et Rutulum magno errantes clamore per agrum, Vicini ad ripas fluvii manifesta sequuntur 195 Signa pedum; dumque inter se mirantur, ab alto Amnis aquas cursumque rapit: tum sedibus imis Inter cæruleas visa est residere sorores Sidonis, et placido Teucros adfarier ore.

193. _nacti_, invenientes, καταλαβόντες, ut ap. Liv. V, 45; Cic. Orat. 9, extr. et al. 196. _ab alto_, a mari Infero, seu Tyrrheno, in quod influit, aquæ cursum revocat. _Sustinuit tacitas conscius amnis aquas_, Ovid. Fast. III, 652. Ill. Ernesti interpretatur: aquis utrimque reductis fundum alvei apertum ostendebat, ut Anna a Trojanis conspici posset inter Nymphas residens: quod miraculum fundi amnis aperti putat nos debere ingenio Silii, ad παράδοξα hujus generis inprimis proni. 199. Ovid. l.c. pergit: _Ipsa loqui visa est: Placidi sum Nympha Numici_.

193. _Sidonida_, non _Sidonia_, Ald. quod et conj. Dausq. probb. N. Heins. et Drak. 194. Hic versus adulterinus est, judice Barth. Adv. III, 21. Effictus certe videtur ex Ovid. Fast. III, 649. _En_ tacite reposuit Lefeb. ut passim. 197. _sursumque_ conj. Barth., ad fontem revocat. Male!

Ex illo primis anni celebrata diebus 200 Per totam Ausoniam venerando numine culta est.

200. _primis anni_ veteris _diebus_, Idibus scil. Martiis; quippe a mense Martio annum redintegrabant antiqui. Vid. Ovid. l.c. v. 523 et 675 sq.; Macrob. Sat. I, 12; Rosin. Antiq. Rom. IV, 7, et Struv. Synt. Antiq. Rom. cap. 1, pag. 178, et cap. 9, pag. 434.

201. Hæc vellem minus languerent.

Hanc postquam in tristes Italum Saturnia pugnas Hortata est, celeri superum petit æthera curru, Optatum Latii tandem potura cruorem. Diva Deæ parere parat, magnumque Libyssæ 205 Ductorem gentis nulli conspecta petebat. Ille, virûm cœtu tum forte remotus ab omni, Incertos rerum eventus bellique volutans, Anxia ducebat vigili suspiria voce. Cui Dea sic dictis curas solatur amicis: 210

202 sqq. Tandem poeta redit in viam, de qua inde a v. 38 deflexerat. 203. _superum æthera_, ut ap. Ovid. Met. II, 437, ubi vid. Heins. 207. νόσφι λιασθεὶς, etc. Hom. Iliad. α, 349; λ, 80; D. Heins. 208. Ut ap. Virg. Æn. VI, 157.

204. _Latiis_ Constantii ed. _potitura_ emend. Barth. loco citato, quem ineptire loco Stat. Thebaid. lib. XII, vers. 719, citato mihi non persuasit Lefeb. Sed vulgatam lect. ab ira Junonis erga Romanos, adeoque ab ejus majestate, non alienam esse, et secundam syll. in _potitur_, non vero in _potitus_ aut _potiturus_, corripi, Cell. et N. Heins. jam notasse video. 209. _vigili nocte_ ex probabili emend. N. Heins. recepit Lefeb. non repugn. Draken.

«Quid tantum ulterius, rex o fortissime gentis Sidoniæ, ducis cura ægrescente dolorem? Omnis jam placata tibi manet ira Deorum, Omnis Agenoridis rediit favor. Eia, age, segnes Rumpe moras, rape Marmaricas in prælia vires. 215

211. _tantum ulterius_, τόσον περαιτέρω, Lefeb. --_ulterius ducis_, producis, continuas, ut _ducere bellum_, et _tempus_, vel _trahere verba_, sup. v. 79; nisi _ducere dolorem_ dicitur, ut _ducere suspiria_, seu _spiritum_, ἀνάγεσθαι πνεῦμα διὰ στηθέων, ap. Callim. Epigr. 45. 213. Cf. v. 234, 235. Virg. Æn. VIII, 40, et ad II, 365. --_placata manet_, πραϋνθεῖσα διατελεῖ, Lefeb. 214. _Eia, age, segnes Rumpe moras_, ut ap. Virg. Æn. IV, 569, et Ge. III, 42.

213. _namque_ pro _manet_ conj. N. Heins.

Mutati fasces: jam bellum atque arma Senatus Ex inconsulto posuit Tirynthius heros, Cumque alio tibi Flaminio sunt bella gerenda. Me tibi, ne dubites, summi matrona Tonantis Misit; ego Œnotris æternum numen in oris 220 Concelebror, vestri generata e sanguine Beli.

216. _Senatus ex inconsulto_, ex SC. sed inconsulto et temerario, Cell. Barth. et Drak., ut _inconsultum_ substantive sit inconsulta ratio, temeritas. 217. _Tirynthius heros_; vid. ad II, 3. 218. _alio Flaminio_, C. Terentio Varrone. Nam Silius, ut fere Polyb. III, 106, silentio prætermittit biennem consulatum Atilii et Gemini Servilii, qui Fabii artibus cum summa inter se concordia bellum gesserunt, teste Liv. XXII, xxxii, 34; ut tot alia, quæ non satis poetice tractari possunt, quibusque rerum status non mutatur, tacitus præterit, aliisque gravioris momenti rebus diutius inmoratur. 220. Œnotris, vid. ad I, 2.

216, 217. _Senatus En ex consulto_ (hoc est Senatusconsulto), vel _Ecce e consulto_ corrig. N. Heins. _Mutati fasces jam; bellum a. a. Senatus Exin consulto_ refinxit Lef. addita hac nota: «Hic solus versus probaret, fragmentum esse Silii. Nil intellexit hic Drak. nec duces ejus Barth. et Heynsius. Transponitur _exin_, ut XV, 327. Vox _senatusconsulto_ dividitur more Lucilii, de quo vid. Scalig. Lectt. Auson. II, 14.» _Senatu Ex inconsulto_ conj. Livineius, notante Cortio, et ex eo Ernesti. 220. _Œnotris_, non _Œnotriis_, Ald. vid. not. ad v. 46.

Haud mora sit; rapido belli rape fulmina cursu, Celsus Iapygios qua se Garganus in agros Explicat: haud longe tellus; huc dirige signa.» Dixit, et in nubes humentia sustulit ora. 225

222. fulmina belli possint esse τεύχεα μαρμαίροντα, παμφανόωντα; sed præstat, cum Drak. adcipere de militibus Punicis, quibus Hannibal omnia tanquam fulmine prosternit; vid. ad I, 421. 223 sq. Livius XXII, 43, Hannibalem, frumenti inopia commotum, in calidiora, atque eo maturiora messibus Apuliæ loca movisse tradit. Plures causas adfert Polyb. III, 107. 224. Cf. ad I, 51, et IV, 561. 225. _humentia sustulit ora_, ut Nympha fluvii.

222. _flumina_ (Aufidum) conj. Dausq. Male! Verba _rapido rape cursu_, quæ judice N. Heins. ineptissima sunt, Drak. vindicat ex VII, 116, ex quo loco, et v. 215, totum potius versum conflatum arbitratur Lefeb. qui eum, commate post _Explicat_ et _tellus_ posito, prorsus resecuit, vel pro _rapido_ certe _volucri_, aut _rabidus rape belli fulmina, currum_ coll. Horat. Od. I, xv, 12, legendum suspicatur. Lenior medicina foret: _trepido cursu_, h.e. celeri, ut XIII, 146; Virgil. Æn. IV, 672; VII, 638; IX, 233 al. Sed versus manum at acumen versificatoris potius, quam poetæ, redolet. _rapido belli pete culmina cursu_ conj. Withof; 223. _ubi se_ Constant. 224. Post hunc versum vulgo alius inseritur, _Hæc, ut Roma cadat, sat erit victoria Pœnis_, quem scripti et priscæ edd. ante Aldin. non agnoscunt, et Lefeb., quem secutus sum, sustulit, quod etiam suaserant N. Heins. et Drakenborch, qui eum ex VII, 233, effictum esse, jam recte, puto, monuit. 225. _amentia_ Colon. vitiose pro _umentia_; vid. ad II, 125. _uventia_ Gryph. prob. N. Heins. Confer. ad II, 469, et III, 522; _viventia_, Oxon. Puteol. et priscæ edd. _evanida_ Wolf. Colin. D. Heins. Dausq. et Cell.

Cui dux, promissæ revirescens pignore laudis: «Nympha, decus generis, quo non sacratius ullum Numen, ait, nobis, felix oblata secundes.

226. _revirescens_, vigorem, vires et animum recipiens, ut XV, 134, ubi Drak. cf. Ovid. Met. VII, 305; Val. Max. IV, 8, extr. 4, et Cic. Phil. VII, 1, ubi vid. Intpp. 227. _generis_, Beli. Conf. v. 31 et 221. 228. _Felix_, qui facit felices, propitius; vid. Intpp. ad Virg. Ecl. V, 65, et Æn. I, 330. --_secundes_, ut sup. v. 124. Lefeb. male capit de _secundo_, vel altero omine, quod antiqui rogaverint deos ad prius omen confirmandum. --_oblata_ bona, spem, promissa.

228. _Numen, ave, nobis_ conj. Barth. Adv. III, 1, Male! _secundes_ pro _secundis_ recte reposuerunt Draken. et Lefeb. ex emendat. N. Heins. et Burm. qui posterior etiam _optata_ malebat.

Ast ego te, compos pugnæ, Carthaginis arce Marmoreis sistam templis, juxtaque dicabo 230 Æquatam gemino simulacri munere Dido.»

229. _compos pugnæ_, quam opto, et cujus committendæ facultate mihi data certam victoriæ spem habeo. 230. _Marmoreis templis_, ut ap. Virg. Ge. III, 13, et Æn. VI, 69. --_sistere_, ut _ponere_, et τιθέναι, _aliquem_, h.e. imaginem ejus. 231. Simulacrum Didonis juxta tuum ponam.

230. _Marmoream_ rescripsit Lefeb. Conf. Virgil. Ecl. VII, 35, et Hor. Od. IV, i, 20. Sed vulgata quoque bene habet. _statuam templis_ conj. N. Heins. prob. Drak. 231. _Æquantem_ Put. et R. 3. _Æquante_ Parm. ac Mediol. _Æquam te_ R. pr. _Æquatam te_ Mars. Mox _munere_ R. 1, 3; Med. probb. N. Heins. et Drak. Vulgatum _numine_ servavit Lefeb.

Hæc fatus socios stimulat tumefactus ovantes: «Pone graves euras tormentaque lenta sedendi, Fatalis Latio miles: placavimus iras Cælicolum; redeunt Divi: finita maligno 235 Hinc Fabio imperia et mutatos consule fasces Nuntio: nunc dextras mihi quisque, atque illa referto Quæ Marte exclusus promittere magna solebas.

233. _tormenta lenta sedendi_, gravem dolorem ex segni et ignava belli gerendi ratione, quæ nos lente sensimque conficit. Conf. ad III, 142. 234. _Fatalis_, quem fata in Latii exitium miserunt. _Ed._ 235. _redeunt Divi_; vid. ad II, 365. 237. _dextras_, quæ olim data dextra promisit, _referto_, renovato, iterum promittito. An _referre_ est perficere, ut ap. Liv. III, 45, extr. et alibi? 238. _Marte_, pugnandi occasione; cujus spe destituti Pœni, et inpr. Galli, fremebant. Cf. v. 16 sq. --_promittere magna_; vid. ad v. 109.

232. _tum factus_ Col. Ox. R. 2, unde _tumefactus_, scilicet augurio, recte emend. Barth. Adv. III, 1, et N. Heins. _tum fatus_ Put. _tunc fatus_ R. 1, et Med. Vulgo _tum festus_, festa facie, non inprob. Barth. _si fatur, socios_ refingatur. _stimulat festinus ovansque_, vel _ovatque_, vel _stimulatum it festus ovantes_ tentabat Dausq. _ovansque_ ed. Ven. 234. _omnes_ pro _iras_ Colon. unde _omen_ conj. N. Heins. Sed τὸ _omnes_ ex marginali potius nota glossatoris, ad vers. 213 respicientis, in textum inrepsisse, non male suspicabatur Draken. 236. _mutato consule_ malebat N. Heins. 238. _clusus_ Colon. unde _Quæ Marti clusus promittere_ optimo se sensu edidisse putat Lefeb. respiciens forte ad Calliculam montem, ubi Fabius Pœnum clauserat. Sed vid. not.

En, numen patrium spondet majora peractis. Vellantur signa, ac Diva ducente petamus 240 Infaustum Phrygibus Diomedis nomine campum.»

241. Apuliam petamus. Cf. ad v. 223, et ad I, 125.

241. _Phrygibus_, ut v. 359, non _Phrygiis_, scripti. Conf. Pier. et Burm. ad Virg. Æn. II, 191.

Dumque Arpos tendunt instincti pectora Pœni, Subnixus rapto plebeii muneris ostro, Sævit jam rostris Varro, ingentique ruinæ Festinans aperire locum, fata admovet Urbi. 245

242. _Arpos_; vid. ad IV, 554. 243 sq. Cf. Liv. XXII, 34 et 38. --_Subnixus_, h.l. non tam fretus, vel, ut Schmid. putat, adjutus, quam audax et superbus, ut ap. Liv. XXVI, 13; XLI, 19, et Cic. Or. I, 58. Cf. Gell. XVII, 2; Gron. Diatr. Stat. c. 54, et Intpp. ad Tac. Hist. I, 73. --_ostro_, purpura consulari, _muneris plebeii_, quam aura favoris popularis, et insectatione Patrum consecutus fuerat, vel potius _rapuerat_; ut _invadere_ VII, 541. 244. _Sævit rostris_; cf. Liv. XXII, 38; ferocibus turbulentisque concionibus criminatur Patres. --_ruinæ_ est vel interitus, vel, ut mox _fata_, calamitates et clades, quæ rixæ gravi fato atque fundatæ tenebantur. --_ruinam_ et _fata admovet_, ut _ruinam ducit_, apud Hor. Od. II, xvii, 9, ubi vid. Jani. 246 seqq. Summo verborum ornatu et pondere expressit Liv. XXII, xxv, 26. Cf. Val. Max. III, iv, 4.

242. _instincti_ Colon. quod exemplis firmant N. Heins. et Drak. Conf. Burm. ad Ovid. Fast. VI, 597, et Gronov. Diatr. Stat. c. 54. Vulgo _instructi pectora_, prob. Barth. Adv. III, 1, quum Hannibal omnia astu et prudentia, Varro contra impetu et audacia gesserit. 244. _Sævit jam_, non _Sævitiam_, Colon. Conf. Gronov. l.c. _Serviciam_ Ox. unde _Servitium_ conj. Barth. Adv. III, 1, ἀπροσδιονύσως.

Atque illi sine luce genus, surdumque parentum Nomen, et inmodice vibrabat in ore canoro Lingua procax: hinc auctus opes, largusque rapinæ Infima dum vulgi fovet, oblatratque Senatum; Tantum in quassata bellis caput extulit urbe, 250 Momentum ut rerum, et fati foret arbiter unus, Quo conservari Latium victore puderet.

246. _genus sine luce_, splendore, dignitate, claritate, ut ap. Stat. Silv. V, iii, 117. _Lux et lumen_ dicitur, quidquid præstans, pulchrum et clarum est. De Varronis genere vid. Liv. l.c. --_surdum_; cf. ad VI, 75. 247 sq. _Lingua vibrabat_; vid. ad I, 539, et II, 587. Non vero innuitur _oratio vibrans_, h.e. vehemens, incitata et gravis, ut ap. Cic. Orat. 95, et Quintil. X, i, 60; XII, 9; sed linguæ verborumque volubilitas. Varro similis Dranci, de quo vid. Virg. Æn. XI, 338 sq. --_inmodice vibrabat lingua procax in ore canoro_, arguto, stridulo, ut Thersites ap. Homer. Iliad. β, 212, ἀμετροεπὴς ἐκολῴα, Ὅς ῥ᾽ ἔπεα φρεσὶν ᾗσιν ἄκοσμά τε πολλά τε ᾔδη, et v. 222, Ὀξέα κεκληγὼς λέγ᾽ ὀνείδεα. Lenz. 249. _oblatrat Senatum_; vid. ad v. 290. 250. _caput extulit_, ut I, 29. 251. Summa δεινότης horum versuum! --_Momentum rerum_, ut ap. Liv. III, 12; XXVII, 9; Lucan. III, 338; IV, 819. _Momentum_ propr. pondus, quo libræ lanx deprimitur.

247. _at_ recte, opinor, refinxit Lefeb. _vibrarat_ Ox. Tell. R. 1, 3. _sonoro_ Ald. 248. _opum_ alii. 249. _Infima_ pro _Intima_ est ex emendat, Barth. l.c. et N. Heins. _oblatratque Senatu_ pro _Senatui_ conj. Voss. ad marg. ed. Junt. ut ap. Sen. de Ira III, 43. Sed vid. Bentl. ad Hor. Sat. II, i, 85.

Hunc Fabios inter, sacrataque nomina Marti Scipiadas, interque Jovi spolia alta ferentem Marcellum, fastis labem suffragia cæca 255 Addiderant, Cannasque malum exitiale fovebat Ambitus, et Graio funestior æquore campus.

253. _sacrata nomina Marti_, ἀρήϊοι, ἀρηϊφίλοι. Cf. ad IV, 729. 254 sqq. _Scipiadas_; vid. ad VII, 106. --_Jovi spolia alta ferentem Marcellum_; vid. ad I, 133. --_labem addere_, ut l. adspergere, maculam notasque inurere. --_suffragia cæca_, ut VII, 540. --_Suffragia cæca_, temeraria plebis, _hunc_ Varronem consulem _addiderant_, inscripserant, _fastis labem_, tanquam dedecus eorum, _inter_ viros et consules, qui bello Punico II inclaruerant; et v. 257 (ubi poeta verbis ludit) campus Martius _funestior_ Cannensi, quoniam clades Cannensis non illata fuisset Romanis, nisi Varro consul creatus esset; Lenz. 257. _Ambitus_, quo viam sibi ad consulatum Varro muniverat, _Cannas fovebat_, Romanis cladem Cannensem inportabat. Cf. V.L. --_campus_ Martius propter comitia _funestior_ Romanis _æquore Graio_, _campo Diomedis_, seu Cannensi; vid. ad I, 125.

256. _Cannasque malum e._ scripti et priscæ edd. ut _Cannas tumulum Hesperiæ_ I, 50. _Cannisque_ Wolf. Colin. D. Heins. Dausq. et Cell.

Idem, ut turbarum sator, atque adcendere sollers Invidiam, pravusque togæ, sic debilis arte Belligera, Martemque rudis versare, nec ullo 260 Spectatus ferro, lingua sperabat adire Ad dextræ decus, atque e rostris bella ciebat.

258. _sator_, auctor, _turbarum_, ut _sator litis_, Liv. XXI, 6; _sator scelerum_, Plaut. Capt. III, v, 3. Cf. ad I, 394, in V.L. 259. _pravus togæ_, domi, seu pacis tempore malis artibus utens. 261. _Spectatus ferro_; vid. ad I, 77, et observa h.l. verborum ambages. 262. _dextræ decus_, virtutis gloriam, quæ manu, non lingua, paratur. --_e rostris bella ciebat_; cf. verba Livii, inf. ad v. 311, adscripta.

260. _ulli_ maluerit N. Heins. Sed forte _ullo ferro_ est, ullo armorum genere.

Ergo alacer, Fabiumque moræ increpitare professus, Ad vulgum in Patres et ovantia verba ferebat:

263. Præclare exornavit verba Liv. XXII, 38: «Conciones, priusquam ab urbe signa moverentur, consulis Varronis multæ ac feroces fuere, denunciantes, bellum arcessitum in Italiam ab nobilibus, mansurumque in visceribus reipublicæ, si plures Fabios imperatores haberet; se, quo die hostem vidisset, perfecturum.»

264. _ut ovatia_ Oxon. _ovantia_ sine copula _et_ Tell. R. 1, 2. _ad ovantia_ Put. unde _adovantia_ edidit Lefeb. qui nove id dictum putat, ut _aderrat_, _adverberat_, _advelat_ ap. Stat. Th. IX, 78 (in ed. pr.), 686; Virg. Æn. V, 246. _resonantia_ emend. Dausq. ut _ore canoro_ v. 247; _petulantia_ (h.e. contumeliosa, legibusque vetita) _verba serebat_ conj. et multis exemplis, quibus Drak. plura adjecit, illustravit N. Heins. qui _verba ovantia_ nihil esse, et τὸ _et_ manifeste redundare putabat. Sed versus sententiam ita forte expedias: Ad plebem contra Patres (non contumeliosa tantum, ut antea, sed) _et_, etiam, adeo, _ovantia verba ferebat_, exsultans et ovans quasi parta jam et explorata victoria. Conf. mox v. 273, 277, et Liv. XXII, 38. Verbum certe _serere_ sermonibus potius et colloquiis, quam adclamationi, lætitiæ et orationi, ad populum habitæ, convenit, et multo aptius h.l. est τὸ _ferre_, ut aliis locis, quibus τὸ _serere_ inculcabat Heins. Conf. ad I, 394; Burm. ad Val. Fl. IV, 330, 547; Cerda ad Virgil. Æn. VIII, 60. Vulgo non post _professus_, sed post _vulgum_ distinguunt, prob. Cell. ut sensus sit: ut antea ad populum, ita nunc ad Patres quoque elata verba jactitabat. Sed e rostris, non in curia loquebatur. Withof. emend. _in Patres violentia verba ferebat_.

«Vos, quorum imperium est, consul præcepta modumque 265 Bellandi posco: sedeone, an montibus erro, Dum mecum Garamas et adustus corpora Maurus Dividit Italiam? an ferro, quo cingitis, utor?

265. _Vos_, populum adloquitur. A vobis belli gerendi rationem quæro, jubeatisne, more Fabii, _sedere_ (vid. ad III, 142), et in locis altis munitisque castra ponere, an cum hoste confligere? 267. _adustus corpora Maurus_; cf. XVII, 633.

266. _ac_ pro _an_ scribendum esse, recte, opinor, monuit N. Heins. Withof. emend. _Sedeone in montibus ergo_. 267. _corpora_, non _corpore_, scripti cum R. 3, Parm. Mediol.

Exaudi, bone Dictator, quid Martia plebes Inperitet: pelli Libyas, Romamque levari 270 Hoste jubet. Num festinant, quos plurima passos Tertius exurit lacrimosis casibus annus?

269. _bone Dictator_, ut ap. Virg. Æn. XI, 344; Cic. Rosc. Am. 2, et Verr. V, 6. 272. _exurit_; vid. ad VII, 490.

269. _pubes_ Parm. et al. edd. _Plebes_ pro _plebs_ centies apud Livium aliosque occurrit, nec opus erat exemplis, quæ adtulit Draken. 270. _pelli_ Col. _pello_ Oxon. _Libyas_ in iisdem et aliis libb. antt. Pro vulg. lect. _bello Libyes_ perperam stat Dausq. 271. _jubent_ Oxon. et R. 2. 272. _exhaurit_, et mox _Ite, agite, arripite arma_ conj. N. Heins. qui tamen nec vulgatum spernebat. Si quid mutandum, _rapite arma_ scriberem, quod efficacius est. Conf. ad IV, 98.

Ite igitur, capite arma, viri: mora sola triumpho Parvum iter est. Quæ prima dies ostenderit hostem, Et Patrum regna et Pœnorum bella resolvet. 275 Ite alacres, Latia devinctum colla catena Hannibalem Fabio ducam spectante per Urbem.»

273. _mora sola_, etc., mora facilem, adeoque ignobilem triumphum parit: nam virtute opus non est, ubi hostem sedendo et cunetando adteris; Ernesti. Imo sensus verborum est: parvum iter ad hostem sola res est, quæ victoriam et triumphum nostrum moratur. Conf. sqq. 275. _Patrum regna_, plena invidiæ verba, quibus senatum regnare, et plebem obprimere innuit; Cell. --_regna_, tyrannidem. 276, 277. Cf. IX, 634 sq.; XI, 118 sq. --_ducam_ in triumpho, sive in et per triumphum ante currum, ut _agere_ XI, 120, et _ducet agens_ XVI, 275. --_Fabio spectante_; sarcasmi vim facile percipis.

276. _devictum_ Col. et Tell. unde _destrictum_ in mentem veniebat N. Heins.

Hæc postquam increpuit, portis arma incitus effert, Inpellitque moras; veluti quum carcere rupto Auriga indocilis totas effundit habenas, 280 Et præceps trepida pendens in verbera planta Inpar fertur equis; fumat male concitus axis, Ac frena incerto fluitant discordia curru.

278. Conf. Virg. Ge. I, 512 sq.; III, 103 sq.; Æn. V, 144 sq.; inf. XVI, 339 seq., 496 seq.; sup. IV, 713 sq. 279. _Carcere rupto_, ut _carceribus reseratis_ XVI, 316. [recte XVI, 315] 281. _pendens in verbera_, ut ap. Virg. Æn. V, 147, et X, 586; Drak. Cf. et XVI, 387, et Georg. III, 107. Idem potest esse _præceps_, ut etiam XVI, 325. Sed minus forte languet, si junxeris _præceps fertur_, h.e. celeriter, raptim. --_trepida planta_, calcaribus; Cell. Imo, pede trepido, tremulo, quoniam propendet, et pronus dat lora. 282. _Inpar equis_, vi equorum, quos flectere non potest, et regere. --_fumat_; vid. ad II, 81. 283. _frena fluitant_, ut ap. Ovid. A. A. II, 433; _undantia lora_, Virg. Æn. V, 146; XII, 471. --_discordia_, confusa.

280. _effudit_ Col. 282. _titubat_, vel _nutat_ conj. N. Heins. ut IV, 816. Sed cave quidquam mutes.

Cernebat Paullus (namque huic communia Campus Jura atque arma tulit) labi, mergente sinistro 285 Consule, res, pessumque dari: sed mobilis ira Turbati vulgi, signataque mente cicatrix Undantes ægro frenabat corde dolores.

284. L. Æmilius _Paulus_ comitiis, in _campo_ Martio habitis, Varroni collega datus; vid. Liv. XXII, 35. 285. _mergente se_, h.e. pereunte; Schmid. Sed voc. _res_ tam ad _labi_, quam ad _mergente_ spectat. Cf. Virg. Æn. VI, 512; Juven. X, 56; XIII, 8; unde _res mersæ_ apud Ovid. Met. I, 380. 286 sq. Conf. Plut. vit. Fab. «Æmilius, qui cum M. Livio consul fuerat, et damnatione collegæ, et sua prope, ambustus (de cujus voc. vi vid. Gron. Diatr. Stat. c. 30, et Ern. Clav. Cic.) evaserat,» Liv. XXII, 35; ibid. c. 40, pr. Æmilius ipse dicit, _se populare incendium_ (h.e. judicium capitis, vitæque periculum, ut _incendio Plætoriano adustus est_ ap. Cic. Att. V, 20) _priore consulatu semiustum effugisse_. Cf. inf. IX, 25 sq. --_mobilis_, quæ facile movetur. --_mobilis ira Turbati vulgi_ spectat ad inconstantiam favoris ac odii plebis, ut ap. Horat. Od. I, i, 7; Lenz. Idem et mihi olim in mentem venit, sed h.l. non satis placuit. Cf. ad VII, 512. [287.] _Turbati_, vid. ad I, 477. --_cicatrix_, memoria _vulneris_, h.e. injuriæ et ægritudinis, qua olim adficiebatur. 288. _Undantes dolores_, ut _u. iræ_ Claud. in Ruf. I, 76; _undare curis_, Val. Fl. V, 304, ubi vid. Intpp.; _irarum_, vel _curarum fluctuare æstu_, Virg. Æn. IV, 532, 564, et VIII, 19.

286. _ira est_ Colon. Put. Tell. R. 2.

Nam quum perdomita est armis juvenilibus olim Illyris ora viri, nigro adlatraverat ore 290 Victorem Invidia, et ventis jactarat iniquis.

289. Æmilius in priore consulatu, universo Illyrico, cujus rex, Demetrius Pharius, a Romanis defecerat, in potestatem redacto, εἰς τὴν Ῥώμην ἐπανῆλθε, καὶ τὴν εἴσοδον ἐποιήσατο μετὰ θριάμβου καὶ τῆς ἁπάσης εὐδοξίας· ἐδόκει γὰρ οὐ μόνον ἐπιδεξίως, ἔτι δέ μᾶλλον ἀνδρωδῶς κεχρῆσθαι τοῖς πράγμασιν· Polyb. III, 16, 18 et 19. Conf. inf. v. 507, 508, et Appian. B. Hannib. c. 17, et B. Illyr. c. 8. Æmilium de crimine capitali accusatum vix evasisse, haud scio, an quisquam historicorum præter Livium memoriæ prodiderit. 290. _adlatrare_, famam alicujus falsis conviciis proscindere; unde Hecuba in canem versa fingebatur (vid. Plaut. Menæchm. V, i, 16), et _verba canina_ pro conviciis ap. Ovid. in Ibid. v. 14. Drak. _Latrat et in toto verba canina foro_, Ovid. l.c. v. 232; _canina eloquentia_, Quintil. XII, 9. Conf. sup. v. 249, et inpr. Bentl. ad Hor. Sat. II, i, 85. --_nigro ore_, ut nigra pectora, tecta, dentes Invidiæ. Vid. præclara ejus pictura ap. Ov. Met. II, 760... 808; Lefeb. cf. Hor. Sat. I, iv, 85. 291. _ventis_, ut _aura_, vel _ventus popularis_, et _venti_, h.e. rumores, _concionum_, Cic. Cluent. c. 28 et 47. --_jactarat ventis_, ut _jactari rumoribus_ et _dictis petulantibus_, Gell. I, et VI, 11; _clamore convicioque_, Cic. ad Div. I, 5; _ventum in aliquem excitare_, Cic. Sull. 14. Hæc jam monuere N. Heins. et Drak. Conf. Ernesti Clav. Cic.

289. _juvenalibus_ scribendum crediderim, vid. ad II, 312. 290. Ita Col. et Oxon. Vulgo _ora, nigro tunc a. o._ 291. _Invidia_ scripsi, majore litera initiali, ut persona sit. _vetarat_ Puteol. _agitarat_, ut XI, 547, R. 1, 3; Parm. Mediol. e glossa. _vexarat_ suspic. N. Heins. qui tamen vulgatam non damnat.

Hinc inerat metus et duræ reverentia plebis. Sed genus admotum Superis, summumque per altos Adtingebat avos cælum: numerare parentem Assaracum retro præstabat Amulius auctor, 295 Assaracusque Jovem: nec, qui spectasset in armis, Abnueret genus. Huic Fabius jam castra petenti:

293... 297. Originem gentis Æmiliæ Silius ad Amulium, qui Assaracum, et per hunc ipsum Jovem inter proavos numeravit, refert; sed, teste Festo, alii ad Ascanium, qui duos habuerit filios, Iulum et Æmilon; alii vero, quibus Plut. vit. Numæ, p. 65, et Pauli, p. 256, suffragatur, ad Mamercum, Pythagoræ f. cui propter unicam humanitatem cognomen fuerit Æmilos. Hæc jam docuit Drak. qui addit, nomen hujus gentis etiam deductum videri posse ab Æmilia, Æneæ et Laviniæ filia, ap. Plut. vit. Romuli, p. 80. Cf. inf. v. 341, 347. --_admotum Superis_, ut _avos cælo_, Ovid. Her. XI, 17, Drak.

«Si tibi cum Tyrio credis fore maxima bella Ductore, invitus vocem hanc e pectore rumpam; Frustraris, Paulle, Ausoniam: te prælia dira, 300 Teque hostis castris gravior manet; aut ego multo Nequidquam didici casus prænoscere Marte.

298. Comparetur Plut. in Fabio, et inprimis, quem Silius expressit, Liv. XXII, 399. 299. _rumpam_; vid. ad lib. I, 95.

302. _prænoscere_, non _pernoscere_, scripti cum R. 1, 3; Parm. Mediol.

Spondentem audivi (piget, heu! tædetque senectæ, Si, quas prospicio, restat passura ruinas!) Cum duce tam fausti Martis, qua viderit hora, 305 Sumturum pugnam. Quantum nunc, Paulle, supremo Absumus exitio, vocem hanc si consulis ardens Audivit Pœnus! jam latis obvia, credo, Stat campis acies, exspectaturque sub ictu Alter Flaminius. Quantos, insane, ciebis 310 Varro, viros! tu, (pro Superi!) tu protinus arma?

303. _Spondentem_, etc. Conf. ad vers. 263 seq. 309. _sub ictu_, ab hoste, ad ictum parato. Sed vid. ad IV, vers. 42. 310. _Alter Flaminius_, ut sup. vers. 218; VII, 34, 229, Drak. 311. _tu protinus_, confestim, _arma_, scil. ciebis, movebis? Quæ abrupta oratio adfectui congruit. Ap. Liv. XXII, 38, Æmilius dicit: «Mirari se, quomodo quis dux, priusquam aut suum, aut hostium exercitum, locorum situm, naturam regionis nosset, jam nunc locatus in urbe sciret, quæ sibi agenda armato forent.» Et Fabius c. 39, «Varro, _inquit_, priusquam castra videat, aut hostem, insanit, et jam nunc procellas, prælia atque acies jactando inter togatos ciet.»

308. _Audierit_ putabat N. Heins. 311. _tu, pro Superi, tum_ (_tū_, non _tu_, ut a librariis scriptum) _protinus arva_ (scilicet castris adcommoda, ut ap. Stat. Th. VII, 442), _Tum campum_ (ad certamen parandum, ut ap. Virgil. Æn. XII, 116) _noscas ante, e. t. Ritus hostis; tum vero_ (_tū nō_, pro qua male _tu nō_ in antt.) _quæ c. r., Quæ natura locis_ (ut _campis_ IV, 91), _quod sit r. s. A. genus_; _et... adspicies._ _Fer_, etc. emend. et edidit Lefeb. adjecta hac nota: «Alludit ad verba Liv. XXII, 38, _minari_, etc. Tandem tenebras erumpit, ducibus antiquis, locus insignis frustra huc usque tentatus. _Tum_ ter iteratur exemplo Cic. qui quater iterat in eadem sententia. Patet jam, quam cæcus Drak. in his vss.» Equidem, quæ mei animi cæcitas est! id non video: sed non vacat, singula excutere. _tam pronus in arma_ conj. N. Heins. Withof. conj. _tu (pro superi) tu protinus arma, Tu campum poscas_, (h.e. pugnare velis, ut apud Ovid. Met. XIII, 219, et Amor. I, vii, 10), _non exploresque trahendo, quantum hosti victus?_

Tu campum noscas ante, exploresque trahendo, Qui ritus hostis: tu non, quæ copia rerum, Quæ natura loci, quod sit, rimabere sollers, Armorum genus? et stantem super omnia tela 315 Fortunam adspicies? Fer, Paulle, in devia recti Pectora: cur, uni patriam si adfligere fas est, Uni sit servare nefas? Eget inprobus arto Jam victu Libys, et, belli fervore retuso, Laxa fides sociûm est: non hic domus hospita tecto 320 Invitat patrio, non fidæ mœnibus urbes Excipiunt, renovatque pari se pube juventus.

313. _Qui ritus hostis_, mos et ratio belli gerendi. Lefeb. bene cf. VII, 28 et 292. Fabius ap. Liv. l.c. ita pergit: _aut ego rem militarem, belli hoc genus, hostem hunc ignoro, aut_, etc. --_copia rerum_, commeatus, victus. 315. _Armorum genus_, ut _belli genus_, apud Liv. l.c. --_stantem_, quæ est. Cf. ad II, 639, in V.L. Tu nullam rationem habes fortunæ, quæ plus valet quam virtus, et quæ nunc hostium cœptis adspirat? 316. «Duobus ducibus unus resistas oportet: resistes autem, si te neque collegæ vana gloria,» etc. Liv. XXII, 39. Conf. V.L. 318 sq. Cf. Liv. XXII, 39, 40, extr. et 43, pr. 320. _Laxa fides_, minus firma et constans, quæ jam titubare ac fluitare incipit, quemadmodum temeritas, ira aliaque _laxari_ dicuntur, quum remittunt, vel languescunt; Drak. qui laudat Burm. ad Petron. c. 82. Proprie _laxa_ sunt frena, funes, arcus.

313. _Quam ritus hostis, tu non_ Colon. _Quantum rictus hostis, tu non_ Oxon. et Put. _Quantum ictus hostis valeat_ R. 1, 3; Parm. Med. Vulgo _Quantum hostis ritus valeat_, quod primus dedit Marsus. _Quantum hostis visus valeat_ conj. Barth. Adv. III, 1. _Quantum hosti victus: tu non_ corrig. N. Heins. qui ad Claud. in Rufin. I, 217, tentaverat, _Quantum hostis victu valeat_. Hoc recepit Cell., illud vero Drak. adpositis, consilio Heins. interrogandi notis, quas servavi, etsi non magnopere repugnarem, si quis eas iterum ejiciendas censeret, ut Fabius contemtim de Varrone loquatur: _tu non_, tu vero, qua stultitia et temeritate es, nihil eorum curabis, in quæ dux inquirere solet. _Quantum hosti victus, tum, quæ sit c. r._ legendum videbatur Burm. _Victum_ quidem pro cibo, commeatu, et castrensi alimento poni, non erat quod tot exemplis evincerent Heins. et Drak. Sed ita locus admodum languet, quoniam mox _copiæ rerum_, et v. 319 sqq. _victus_ mentio sit. Præterea Marsus primum metri causa voces _ritus_ et _hostis_ transposuisse videtur, et _ritus_ huic loco longe aptior est quam _victus_; vid. not. Denique tutissimum est, codici Agripp., a quo reliqui libri antt. non multum abhorrent, quam proxime adcedere. Ejus itaque scripturam revocavi, nisi quod _Qui_ pro _Quam_ reposui: nam, nisi me omnia fallunt, scriptum fuerat a festinante librarii manu _qm_, quod vel _quam_, vel _quantum_ significat, et lectionis varietatem peperit. Possis etiam castigare: _Quæ vires hostis_, vel _Quem rides, hostem_. Sed ita magis a membrr. vestigiis, et a veritate deflectes. 316. _indevia_, h.e. non devia, Tell. R. 2; Mars. Benes. Ald. quod Lefeb. in contextum admisit. _adspice: te fer, Paulle, in devia recti Pectora_ conj. Barth. adv. III, 1, ut sensus sit: te contrarium infer, obpone Varronis conatibus. _fer Paullum in devia recti Pectora_, hoc est, toto Paullo, atque omni tua prudentia incumbe eo, ut obnitaris inconsultis cœptis temerarii Varronis, corrig. N. Heins. coll. vers. 328, prob. Drakenborch; confer ad lib. I, vers. 345. Uterque sensum nexumque h.l. perspexit, sed his emendatt. non opus esse, et ipse dudum putavi, et nunc monuisse video Ill. Ernesti, qui verba, _fer, Paulle, pectora in_ (adversus pectora Varronis) _devia recti_, explicat: obpone te, resiste huic tantæ audaciæ et temeritati. Conf. not. [“ad lib. I, vers. 345”: in Not.] 317. _par est_ R. 1, 3; Med. quod placebat N. Heins. 319. _retuso_ Col. Conf. not. ad I, 34; Heins. ad Claud. Cons. Hon. IV, 627; VI, 302; et Jani ad Hor. Od. III, vi, 10. Vulgg. _recluso_, quod Cell. interpretatur: fervore Romanorum, mea expeditione renovato, socii, qui ad Hannibalem defecerant, nunc Romanos respiciunt. 320. _Fluxa_, vel _Lapsa fides_ conj. N. Heins. _Lassa_ ex R. 2 recepit Lefeb. Omnibus his non opus. 322. _reveatque_ Put. unde _recreatque_ suspic. N. Heins.

Tertia vix superest, crudo quæ venit Ibero, Turba virûm. Persta, et cauti meditamina belli Lentus ama: si qua interea invitaverit aura, 325 Adnueritque Deus, velox adcede secundis.»

325. _invitaverit aura_, αὖρα, ventus, h.e. occasio rei bene gerendæ. Conf. Liv. XXII, 39, extr. Formula loquendi petita est a vento secundo, qui ad navigandum invitat, et navis cursui _adspirat_, unde _aura honoris_, _voluntatis_, _favoris_, etc. (vid. Ern. Clav. Cic.), vel _adspirat fortuna labori_, ap. Virgil. Æn. II, 385, al. 326. _adcede secundis_, adripe ea, utere occasione, tibi oblata.

323. Præstat forte distinguere _superest crudo_, h.e. crudeli, vel forti Pœno. 324. _meditamina belli_ (ut ap. Tac. Hist. IV, 26) est ex emend. N. Heins. qui præterea ad Claud. B. Get. v. 138, refingebat _lenti m. b. Cautus ama_, quod recepere Cell. Drak. et Lefeb. Vulgo _medicamina_. 325. _irritaverit_ scripti et R. 2. _tibi faverit_ corrig. N. Heins. Possis et _adspiraverit_. Sed vulgata bene habet.

Cui breviter mæsto consul sic ore vicissim: «Mecum erit hæc prorsus pietas, mentemque feremus In Pœnos, invicte, tuam: nec me unica fallit Cunctandi ratio, qua te grassante senescens 330 Hannibal obpressum vidit considere bellum.

327. Cf. Liv. XXII, 40, qui brevior est. 328. _Mecum erit hæc prorsus pietas_; cf. Heyne ad Virg. Æn. I, 675, et IV, 115. --_pietas_ in patriam, sensus animi, qui amoris in patriam plenus, et officiorum, quæ ei debet, memor est. --_mentemque feremus_, etc., ut VI, 585. 330. _senescens_, vid. ad II, 457; Liv. XXII, 39. «Dubitas, quin sedendo superaturi simus eum, qui senescat in dies?» etc.

329. _nec_ scripti. Vulgo _non_.

Sed quænam ira Deûm? consul datus alter, opinor, Ausoniæ est, alter Pœnis: trahit omnia secum, Et metuit demens, alio ne consule Roma Concidat: e Tyrio consortem adcite Senatu; 335

335. _accite_ Col. Parm. Med. Mox _Non tam sæva_ Colon. R. 1, Med. _Non jam sæva_ Ox. Put. R. 3, Parm. Vulgo _e Tyrio c. accire S. Non jam sera volet_ probb. Dausq. et Barth. Sed non perspexere sensum h.l. qui tamen satis obvius est, et a Draken. his verbis exponitur: Temerarius ille et inconsultus Varro omnia secum in exitium rapit, et metuit, ne Roma alio, quam se consule, concidisse dicatur: quin tanta ejus est temeritas, ut, si ducem nobis ex Senatu Carthaginiensi adciremus, non tam perniciosa velle posset, quam noster Varro.

Non tam sæva volet: nullus, qui portet in hostem, Subficit insano sonipes: incedere noctis, Quæ tardent cursum, tenebras dolet, itque superbus Tantum non strictis mucronibus, ulla retardet Ne pugnas mora, dum vagina ducitur ensis. 340

336 sq. Observa sarcasmum et vim verborum. 337 sq. _incedere tenebras noctis_, h.e. oriri, ingruere, ut Tac. Ann. XV, 37, ubi vid. Ernesti. Cf. idem ib. ad III, 26 et 36, pr. Gronov. ad Liv. XXIX, 24, et Drak. ad Liv. I, 57. 340. _ducitur_, pro educitur, ut IX, 314; vid. Heins. ad Val. Fl. I, 122.

337. _incendere noctis_ Oxon. unde _intendere nocti_ jam ad Val. Fl. VII, 114, conjecerat N. Heins. qui tamen in nota ad h.l. _nec cedere noctis_ verius esse putabat. _intendere_ (se cælo) _noctis... tenebras_ suspic. Drak. qui laudat Gronov. ad Liv. I, 57, ubi tamen ipse pro vulg. lectione adserenda luctatur, et recte quidem, vid. not. _Insidere (noctis Quæ t. c. tenebræ) dolet_ infeliciter, ut sæpe, refinxit Lefeb. adscripta hac nota: «Locus adhuc impervius editoribus. _Insidere_ est stare in castris. Deinde parenthetice lege, cujus exempla dabunt Virg. Æ. IX, 210; Val. Fl. III, 206, et Stat. Achill. I, 229. Hunc modum loquendi nemo perspexit; hinc itaque tot turbæ, tot vana commenta in loco clarissimo. Nec Modius aliis felicior. Sine ullo sensu ed. Drak. _incedere noctis. Quæ_, etc. Sed det exemplum _noctis_ pro _nocte_: aliter enim non intelligetur; si tamen ita intelligetur poeta.» _incedere noctu, Quod tardent cursum tenebræ, dolet_ conj. Ernesti. _noctes_ Put. 338. _Quæ_, non _Quod_, scripti; _tenebræ_ iidem cum R. 3, ac Parm. _itque_, non _idque_, Col.

Tarpeiæ rupes, cognataque sanguine nobis Tecta Jovis, quæque arce sua nunc stantia linquo Mœnia felicis patriæ, quocumque vocabit Summa salus, testor, spreto discrimine iturum. Sed si surda mihi pugnabunt castra monenti, 345 Haud ego vos ultra, nati, dulcemque morabor Assaraci de gente domum, similemve videbit Varroni Paullum redeuntem saucia Roma.»

341. _Tarpeiæ rupes_; cf. I, 541 --_cognataque Tecta Jovis_, etc. vid. sup. ad v. 293. 342. _arce_, septem arcibus, h.e. collibus. 345. Cf. Liv. XXII, 40. --_surda_, dicto non audientia. 346. _morabor_, curabo, de vobis sollicitus ero: vel spem reditus mei, quæ vobis est, morabor, differam; quoniam ad vos numquam revertar, et mori tum apud animum statui. 347. _Assaraci domum_, cf. v. 295.

341. _Tarpeia_ ed. Dausq. et Gryph. ad cujus marg. _Tarpeias_ emend. Casaub. 345. _moventi_ Oxon. Put. R. 2.

Sic tum diversa turbati mente petebant Castra duces: at prædictis jam sederat arvis 350 Ætolos Pœnus servans ad prælia campos. Non alias majore virum, majore sub armis Agmine cornipedum concussa est Itala tellus. Quippe extrema simul gentique Urbique timebant, Nec spes certandi plus uno Marte dabatur. 355

350. Cf. v. 240 sq. --_prædictis_ ab Anna, vel supra dictis. Conf. v. 222 sq. 351. _Ætolos campos_, ut I, 125. --_servans_, vid. ad III, 380. 352, 353. Drak. conf. Liv. XXII, 36, et Plut. vit. Fabii, p. 182, qui contrarium ipse tradit vit. Marcelli, p. 299, ut, quem Lefeb. citat, Leonard. Aretin. de b. Gall., pag. 79. Verba itaque _non majore agmine_ ad summam subtilitatem haud exigenda sunt.

349. Ita Colon. ut jam olim conjecerat Barth. Adv. III, 1. Conf. ad I, 264. Vulgo _tumidi, versa turbati mente_, ut _tumidi_ ad Varronem, et _turbati_ ad Paullum spectet, monente Cell. 350. _at_, non _ac_, Col.

Faunigenæ socio bella invasere Sicano Sacra manus Rutuli, servant qui Daunia regna, Laurentique domo gaudent, et fonte Numici:

356 sq. Recensio copiarum, et summorum ejus ætatis virorum, a quibus tam magnæ res gestæ sunt, per opportune descriptioni summæ, quam Romani umquam adceperunt, cladis præmittitur. Aciem Pœnorum silentio prætermittit Silius, quia eam jam sup. III, 222 sq. exposuerat. Præterea Romanis scribebat poeta, quorum magis intererat, suas, quam hostium, copias cognoscere. Eosdem vero illarum enumeratio magis delectare debuit, quam nudum numeri indicium, quod Livius XXII, 36, aliique historici adferunt. Huc adcedit, quod tantum consules nunc conscripserant exercitum, quantus nullo umquam bello antea sub armis fuerat, unde commoda Silio obferebatur occasio ad singulas, si non urbes, certe gentes Italiæ memorandas, et sic universam fere imperii Romani imaginem, simulque cladis magnitudinem lectorum oculis animisque subjiciendam. In qua quidem re iterum ei præivit Virg. Æn. VII, 647 sq. (ubi vid. Heyne), et X, 163 sq. in cujus tamen verbis tantum figurisque variandis non turpiter ingenii vires adtrivit: sed novo rerum ornatu, novis fabulis, et accuratiore sæpius, pluriumque urbium populorumque descriptione ita cum eo certavit, ut locus hic dignus sit, qui in perfectissimis Siliani carminis partibus, et præstantissimis antiquitatis monimentis adnumeretur. Ceterum nos summas tantum res adtingemus, quia otium nobis fecere Hummel. (_Handbuch d. alt. Erdbeschr._) Cellar. Geogr. ant., Cluver. in Ital. ant., Vulpius in Vet. Lat. et Heyne in not. et Exc. ad Virg. Æn. VII, ad quos lectores remittimus. In memoria autem nostra penitus id insideat, nos in poeta legendo versari, qui neque ordine, neque subtilitate geographorum in regionum, vel certe locorum urbiumque situ definiendo se adstringi patitur. --Descriptio Latii, tam veteris, quam novi, vel adjecti, quod Æquos, Auruncos, Volscos, Hernicos, Rutulos aliosque populos, finibus ad Lirim fluv. promotis, continebat. Latii incolæ antiquissimi, præter Umbros, fuere _Siculi_, et post hos _Aborigines_, quorum rex _Faunus_ fuisse dicitur, unde _Faunigenæ_ sunt Latini; vid. Cluver., p. 787 et 790, inpr. vero Heyne, Exc. IV, V et VIII, ad Virg. Æn. VII, 37 sq., 45 sq. et 795, it. not. et Exc. II, ad Æn. VIII, 314 sq., ubi etiam monuit, _Siculos_, inter Tiberim et Lirim quondam habitantes, a Silio Rutulis socios, adjici nec satis adcurate _Sicanos_ adpellari, sed exemplo Maronis Æn. VII, 795, et VIII, 328. 357. _Sacra manus_, vid. ad VII, 9. Sed conf. Heyne Exc. VIII, ad Virg. Æn. VII, extr. --_Rutuli, servant qui Daunia regna_; vid. ad I, 291 sq. 358. _Laurenti_, conf. ad I, 110. --_Numici_; vid. sup. ad v. 28.

Quos Castrum, Phrygibusque gravis quondam Ardea misit, Quos celso devexa jugo Junonia sedes 360 Lanuvium, atque altrix casti Collatia Bruti;

359. _Castrum_ Inui, in Rutulis, inter Ardeam et Antium. Cf. Ovid. Met. XV, 727; Martial. IV, 60; Heyne ad Virg. Æn. VI, 776, et Cluver., p. 978. Ab eo diversa sunt _Castrum novum_ Etruriæ, _Castrum_ Prætutiorum, Herculis, Minervæ, etc. --_Ardea gravis quondam Phrygibus_, Trojanis, regnante Turno, et postea Romanis, propter opes et divitias. Confer I, 292; Liv. I, 57 sqq.; IV, i, 7... 11. Nunc est viculus, propter grave cælum fere desertus. 360, 361. _Lanuvium_, municipium Latii, celebre cultu _Junonis Sispitæ_, vel _Sospitæ_, et _Conservatricis_. Cf. XIII, 364; Liv. VIII, 14 (ubi vid. Sigon.); XXI, 62; XXII, 1; XXIII, 31; XXIX, 14; XXXI, 12; XL, 19; Plin. XXXV, 3; Æliani H. Anim. II, 16; Cluver., p. 935 sq., Spanh. de U. et P. N. II, p. m. 82, 83; Sigon. ad Liv. VIII, 13; Broukh. ad Prop. IV, viii, 3; Heins. ad Ovid. Fast. VI, 60. --_Collatia_, urbs in finibus Latii, Sabinis a Tarquinio ademta; vid. Liv. I, 38, et Heyne ad Virg. Æn. VI, 774. --_altrix_, ut ap. Virg. Æn. III, 273. Cf. ad I, 218. L. Junius _Brutus castus_, et castitatis vindex; _ultor_ ap. Virg. Æn. VI, 819.

359... 361. Hi versus absunt ab edd. R. pr. Mediol. Marsi et Martini Herbip. 361. _Lanuvium_ Colon. Tell. et R. 2; _Lavinium_ Oxon. et Puteol. Vulgo _Lavinum_; vid. not. _atque_, non _ac_, scripti.

Quique inmite nemus Triviæ, quique ostia Tusci Amnis amant, tepidoque fovent Almone Cybeben.

362 sq. _inmite nemus Triviæ_, Aricia, vid. ad IV, 367 sq. --_Tusci Amnis_, Tiberis fl. qui ex Apennino oritur in _Tuscia_, seu Hetruria, quam dextra ripa tangit, et a Latio, Umbria, Sabinorumque agro separat. Infra Romam Tyrrheno mari infunditur duobus _ostiis_, quorum sinistro adjacebat _Ostia_, prima Rom. colonia, ab Anco rege deducta, quæ h.l. innuitur, et adhuc quidem salinas habet, atque episcopum, sed paucos incolas propter aerem pestilentem; vid. Cluver. p. 870. [363.] _Almo_, seu _Almon_ (vid. Heins. ad Ovid. Fast. II, 601) rivus, non longe a Roma in Tiberim præcipitans, in quo simulacrum Cybeles VI. Cal. April. ablui solebat, unde _sacer gurges_ XVI, 680. Cf. Ovid. Fast. IV, 337 sq.; Spanh. ad Callim. H. in Pall. pr. Barth. ad Claud. b. Gild. v. 119, et Intpp. ad Val. Fl. VIII, 239.

363. _trepido_ Put. et Dausq. et al. quo sensu forte _lubricus Almon_ dicitur Ovid. Fast. IV, 337, judice Lefeb. qui perperam addit: «in c. Tell. legitur _Albone_. Equidem _Almon_ fuit civitas in Thessalia, a Scythis condita: sed etiam fuerunt _Albones_ in Illyria, quæ gens Slavica, a Scythis quoque orinnda; ut Phryges, qui hoc nomen in Italiam cum Cybeles cultu transtulisse dicuntur. Adjiciam, Germanis quoque sollemne fuisse Deam Hertam (Terram), immo currum ejus, vestes fluvio quotannis lavare: Terra autem eadem ac Cybele. At Germani a Sarmatis, et hi a Scythis oriundi. Hinc videre est, quam ab origine primævæ gentes inter se conveniant.» Vulgg. _Cybelen_, Κυβέλην, vel _Cybellen_. Sed _Cybeben_, Κυβήβην, scripsi, quod etiam suasisse video Drak. ad h.l. ad IX, 293, et inpr. ad XVII, 8, ubi Heins. ad Prudent. περὶ στεφ. X, 196; Spanhem. ad Callim. H. in lavacr. Pall. pr. et Broukh. ad Prop. III, xv, 35, suffragatur, etsi _Cybelen_ scribendum statuerint Stephan. Schediasm. de delectu in lection. Virg. pag. 57, et Barnes. ad Eurip. Bacch. v. 79, quorum ille monet, vocem esse Græcam, ut _Philomelam_ et alias, præcipue a μέλος deductas, hic vero, secundam syllabam nunc longam, nunc brevem esse, ut in _Sydonius_, et ut prima in _Eos_, quia Græci Κυβήλη et Κυβέλη, Σιδώνιος et Σιδόνιος, Ἠώς et Ἕως dixerint. Sed vid. præter laudatos VV. DD., Heins. et Heyne ad Virg. Æn. III, 111, et X, 220. Gudius et Burm. ad Phædr. III, xvii, 4, xx, 4; Græv. ad Lucian. T. II, p. 895, et Berkel. ad Steph. Byz. v. Κυβελεια.

Hinc Tibur, Catille, tuum, sacrisque dicatum Fortunæ Præneste jugis, Antemnaque prisco 365 Crustumio prior, atque habiles ad aratra Labici.

364. Vid. ad IV, 187, in V.L. 365. _Præneste_, Latii urbs, haud procul Roma, in monte amœno sita, teste Strab. V, p. 365 (unde h.l. _jugis_, et _altum_ Virg. Æn. VII, 682; _frigidum_ Hor. Od. III, iv, 22); hod. _Palestrina_, in vallem deducta. Celebris fuit _Fortunæ_ templo et oraculo, sortibus Prænestinis; vid. Strab. l.c. Cic. Div. II, 41 et 42; Sueton. Tiber. 63; Prop. II, 32; Cluver. p. 950, et Heyne Exc. VIII, ad Virg. Æn. VII, 783 sq. --_Antemna_, Ἄντεμνα Dionys. L. II, vel _Antemnæ_, Ἀντέμναι Strab. V, pag. 159; Plin. III, 5; Virg. Æn. VII, 631; urbs Sabinorum, sed a Romulo capta (Liv. I, 9... 11), et Romæ proxima, cis Anienem (_ante amnem_, unde nomen ei datum tradunt Varro L. L. IV, 5, et Serv. ad Virg. l.c.), non longe ab ejus et Tiberis confluente; vid. Cluver., p. 663. 366. _prior_, antiquior. --_Crustumium_ (_Crustumerium_ Liv. I, 38, et Plin. III, 5. _Crustumeria_ Liv. II, 19; III, 42: Κρουστομέρεια, οὐ πρόσω τῆς Ῥώμης Dionys. XI, p. 705; unde incolæ urbis _Crustumeri_ Virg. Æn. VII, 631; sed _Crustumini_ Liv. I, 11, dicuntur) Sabinorum opp. de quo vid. Liv. I, 11 et 38, et Cluver., p. 657. --_Labicum_ (ut XII, 534, et παλαιὸν Λαβικὸν Strab. V, p. 164), vel _Labici_ et _Lavici_ (Liv: II, 39; IV, 47; Cic. Agrar. II, 35) Latii opp. unde _via Lavicana_, ap. Liv. IV, 41; XV, M. P. a Roma. Cf. Liv. IV, 45, 46; V, 16; VI, 21. _Labici_ h.l. et ap. Virg. Æn. VII, 796, vel Labicani, vei urbs ipsa, de cujus situ vid. Cluver., p. 947; Liv. XXVI, 9; Heyne ad Virg. Æn. VII, Exc. VIII, extr., et Franc. Ant. Vitale Diss. de oppido Labici, qua origo etiam, atque compendiosa historia oppidi Montis Compitis in Latio describitur, Rom. 1778, in-4to, ubi ex inscripp. probatur, posterius oppidum hodie _la Colonna_ dici, non _Labicum_, quod Holsten. putabat.

Nec non sceptriferi qui potant Thybridis undam, Quique Anienis habent ripas, gelidoque rigantur Simbruvio, rastrisque domant Æquicula rura.

367. _sceptriferi Thybridis_, Θύμβρις ἐϋῤῥείτης ποταμῶν βασιλεύτατος ἄλλων Dionys. laud. a Dausq. qui etiam ad majestatem imperii Romani (quod probat Ernesti, coll. Ovid. Met. II, 259), vel ad submersionem sceptriferi Tiberini epitheton referri posse monet. --_qui potant Thybridis undam_, ut _qui Thybrim potant_, ap. Virg. Æn. VII, 715; vid. Heins. ad Ovid. Her. VII, 145. 368. _habent_, habitant, ut ap. Virg. Æn. VII, 696, et ἔχειν, ap. Hom. Iliad. α, 18; Drak. qui laudat Pricæum ad Appul. Apol., p. 58. Cf. Heins. ad Ovid. Met. IV, 773. --_rigantur_, ut ap. Tibull. IV, i, 60 et 146, ubi vid. Heyne. 369. _Simbruvio_ in Æquis. «Anio, in monte Trebanorum ortus, lacus tres amœnitate nobiles, qui nomen dedere Sublaqueo (hod. _Subiaco_), defert in Tiberim,» Plin. III, 12. Hæc sunt _Simbruina_, vel _Simbruvina stagna_, de quibus vid. Ern. ad Tac. Ann. XI, 13; XIV, 22, et Cluver., p. 713. --_rastris domant_, ut ap. Virg. Æn. IX, 608. --_Æquicula rura_; vid. Heyne not. et Exc. VIII ad Virg. Æn. VII, 746 sq., et Cluver., p. 773.

367. Vulgg. _Tibridis_. Sed est Θύμβρις. V. Intpp. ad Virg. Æ. III, 500, et VIII, 330 sq. 369. _Simbruvio_ Col. R. 3, et Parm. prob. N. Heins. qui _Simbruvina stagna_, _colles_ et _aquas_, non _Simbruina_, vel cum Lipsio _Imbrivina_ ap. Tac. Ann. XI, 13; XIV, 22, et Cels. IV, 5, scribendum putabat. _Simbrunio_ Ox. _Symbruvio_ R. pr. et Med. _Imbruvio_ Marsi ed. Ven. _Imbrivio_ Lips. ad Tac. Ann. XI, 13. Vulgo _Simbrivio_.

His Scaurus monitor, tenero tunc Scaurus in ævo; 370 Sed jam signa dabat nascens in secula virtus. Non illis solitum crispare hastilia campo, Nec mos pennigeris pharetram inplevisse sagittis; Pila volunt, brevibusque habiles mucronibus enses: Ære caput tecti surgunt super agmina cristis. 375

370. _Scaurus_ cognomen gentis Aureliæ et Æmiliæ: ex illa notissimi M. Aurelius orator et consul a. U. 656, et C. Aurelius prætor, Liv. XXXIX, vi, 8; ex hac vero, in cujus gratiam poeta hæc inprimis finxisse videtur, M. Æmilius Scaurus, consul a. U. 638; princeps Senatus, orator, censor et iterum consul; ejusque filius, Sullæ privignus, qui P. Lentuli magnificentiam ædilitatis imitabatur; vid. Ern. Clav. Cic. --_monitor_, rector, dux. 371. _nascens in secula virtus_; cf. ad II, 511. 372. _crispare hastilia_, ut ap. Virg. Æn. I, 313. 373. _pennigeris sagittis_, ut al. _alatis_, πτερόεντες ὀϊστοὶ, vel ἰὰ πτερόεντα, Hom. Iliad. ε, 171; υ, 68, et pennæ inf. XV, 633. Cf. Burm. ad Val. Fl. VI, 421. 374. Cf. Virg. Æn. VII, 664 (ubi vid. Heyne), et Liv. XXII, 46, med. --_habiles_; vid. ad IV, 433. _Mucronem teretem_ dixit Virg. l.c. 375. _Ære_, casside ærea.

374. _volant_ conj. N. Heins. quod tamen _ensibus_ non convenit. Præstiterit _colunt_, h.e. amant, præferunt, vel poliunt, ut ap. Tibull. I, viii, 9, et Ov. Art. III, 107.

At quos ipsius mensis seposta Lyæi Setia, et incelebri miserunt valle Velitræ,

376 sq. Poeta de Volscis, maximo novi totiusque Latii populo, agit, inserta tamen Hernicorum mentione v. 391... 394. --_mensis seposta Lyæi Setia_, cujus vinum seponitur, reservatur ipsius Bacchi mensæ, h.e. ea dignum, adeoque præstantissimum est; ut _sepositus grex_, Martial. II, xliii, 4, et _vestis_, Tibull. II, v, 8. --_Setia_ (hod. _Sezze_) colonia Rom. (Liv. VI, 30; VII, 42, al.) et Valerii Flacci patria, non longe a paludibus Pomtinis; vid. Cluver., p. 1021, et S. V. _Adlers Nachr. von den Pomtinischen Sümpfen_, p. 28 sq. De vino Setino conf. X, 33; Strab. V, p. 229; Martial. VI, 86; IX, 3; X, 74; XIII, 109 et 112; Juvenal. V, 34; X, 27, et Plin. XIV, 6, qui, «Divus Augustus, _inquit_, Setinum prætulit cunctis, et fere secuti principes, confessa propter experimenta, non temere cruditatibus noxiis ab ea saliva:» unde nec Horatium, nec Catonem, Colum. et Varronem (nec Maronem quoque) ejus meminisse, merito mirabatur N. Heins. --_Velitræ_ (nunc _Velletri_) colonia Rom. (Liv. II, 31, 34; VI, 13, 21 sq., 36 sq., al.) vini proventu (Plin. XIV, 6), et gente Octavia (Sueton. Octav. 1 et 94) nobilis. Cf. Borgia de Cruce Velitrina, Rom. 1780. --_incelebri_ olim, et Punici belli temporibus, postea celebriore, Mars. Vid. V.L.

376. _dapsilibus mensis_ in mentem veniebat N. Heins. 377. _Phetia_ Col. _Rhecia_ Ox. et R. 3; _Rhetia_ Put. quas lectt. ex. Virg. Ge. II, 96, ortas esse, non male suspicatur N. Heins. _et e celebri_ corrig. idem cum patre suo, quia Veliternus ager minime ignobilis fuerit, si vetustatem oppidi ipsius, et frequentiam civium spectes, unde et Cæsar Augustus duxerit originem, sive ubertatem agri, et vini in eo præstantissimi proventum. Hinc Lefeb. eam emendat. recepit. _in celebri_, scilicet οὖσαι, conj. Dausq.

Quos Cora, quos spumans inmiti Signia musto, Et quos pestifera Pomptini uligine campi,

378. _Cora_, vid. ad IV, 220. --_Signia_ (hod. _Segni_) colonia Rom. (Liv. I, 56; II, 21; VIII, 3, al.) nota opere Signino (Plin. XXXV, 12; Colum. I, vi, 12), piris (Plin. XV, 15; Juven. XI, 73) et vino _inmiti_, h.e. austero (vid. ad VII, 211), quod ventri sistendo adstringendoque adhibebatur; conf. Plin. XIV, 6; Strab. V, p. 229; Martial. XIII, 113, al., 116; Cels. IV, 5 et 19; Cluv. Ital. Ant. III, 8. 379. Campi et paludes _Pomtinæ_, (hod. _Paludi Pontine_) inter Nymphæum et _Ufentem_, ab Astura ad Terracinam, quæ ab agro Pometino, vel Suessa Pometia (vid. ad v. 398), vicino Volscorum opp., (Gr. Πωμέντια, unde τὸ Πωμέντιον, seu Πωμεντίνων πεδίον Strab. V, p. 159, 161; Dionys. VI, p. 364, al.) nomen adcepisse putantur (conf. V.L.), et olim locum XXIII urbium obtinuere (Plin. III, 5), sed postea creverunt in dies ex aquis, quæ ex montibus in planitiem confluunt, aeremque _pestiferis_ vaporibus, qui vel Romæ sentiuntur, _inficiunt_. Ingentes sumtus, a Corn. Cethego Cos. a. U. 590 (Liv. Epit. XLVI), a Jul. Cæsare (Sueton. c. 44); Augusto (Horat. A. P. 65), Trajano (teste Xiphilino ap. Dionem), Theodorico (Cassiod. Var. Epist. II, 32 et 33), nostroque ævo a Papis Sixto V (ducta fossa, _fiume Sixto_) et Pio VI, in paludes siccandas inpensi, nondum operi perficiendo suffecerunt; vid. S.V. Adleri libell. ad v. 377, laud.

378. _inmiti_, non _inimico_, Col. 379. _Pomptini_ Col. prob. N. Heins. et al. ob euphoniam. _Promptini_ Oxon. Vulgo _Pomtini_, vel _Pontini_, ut ap. Fest. in _Pontina tribu_, quam æque ac paludem Pontinam a Pontia urbe dictam tradit, et ap. Dion. Cass. XLIV, pag. 242; XLV, p. 274, τὰ Πόντινα ἕλη.

Qua Saturæ nebulosa palus restagnat, et atro 380 Liventes cœno per squalida turbidus arva Cogit aquas Ufens, atque inficit æquora limo, Ducit avis pollens, nec dextra indignus avorum Scævola, cui diræ cælatur laudis honora Effigie clipeus: flagrant altaribus ignes. 385

380. Conf. Virg. Æn. VII, 801, 802. --_Saturæ palus_, vel ipsa Pomtina palus, quod Cluver. p. 1003, putabat, vel ejus pars. 382. _Ufens_ fl. (_Oufens_) in Inscrr. et Festo (hod. _il Portatore_), Terracinæ proximus, per paludes Pomtinas in mare Inferum fluit. 383. _avis pollens_, ut _avis potens_ et _dives_ ap. Virg. Æn. VII, 56, et X, 201, ubi vid. Heyne in not. et V.L. Cf. inf. v. 524. --_dextra_, virtute, vel propter eam, _non indignus avorum_, ut ap. Virg. Æn. XII, 649. _Dignus_, ut ἄξιος, passim cum secundo casu jungitur; vid. Heins. ad Ovid. Trist. IV, iii, 57, et Drak. inf. ad XII, 81. 384. C. Mucii _Scævolæ_ historia, quam h.l. unus ex ejus posteris clipeo expressam habet (de quo vid. ad IV, 153), vel tironibus nota ex Liv. II, 12, 13, et Flor. I, 10. Gemmas vid. ap. Drak. et de Muciis Ern. Clav. Cic. et Rupert. ad Pompon. O. J. III, 7, §. 39, 41. Scævolæ mors memoratur inf. IX, 370; X, 404. --_diræ_, magnæ, admirabilis; vid. ad IV, 260; quo sensu ap. Maronem, _relligio dira_, Æn. VIII, 350. _Ed._

382. Malim fere _æthera_ pro _æquora_, h.e. campos, etsi hoc quoque ferri potest; vid. not.

Tyrrhenum valli medio stat Mucius ira In semet versa, sævitque in imagine virtus. Tunc ictus specie pavitare hoc bella magistro Cernitur, effugiens ardentem Porsena dextram.

386. _Tyrrheni in valli medio_ opinabatur N. Heins. 388. Locus fœde interpolatus, in quo majore cum fiducia destruas aliena, quam moliaris et struas tua. _Tunc ictæ species iniere ac bella magistro_ Col. _Tunc icte species nuere ac b. mgro_ Oxon. _Tunc ictæ species numere ac belli_ Put. _Tunc ictæ s. ruere acri bella m._ R. 1, 3, Parm. Med. Vulgatam lectionem, _Tunc icti specie ruere acri in b. m._ cujus difficultates plerique intpp. vel non senserunt, vel callide dissimularunt, et quam Draken. quia de loco hoc conclamato constituere non audebat, asterisco adjecto, servavit, verbis _acri in b. m._ parenthesi inclusis, adjuvari posse putabat Barth. Adv. III, 1, ut _species_ sit exemplum, quod acre sane magisterium in bello sit, et virtute inaudita percellat mentes paventium, nec minus percusserit Porsenam, quam ferrum militiæ magistrum. Idem conj. _Tunc icto spes conciderant_, vel _corruerant, ac bella magistro_, scilicet militiæ Tyrrhenæ, quem Mucius occiderat. Sed magis sententia ejus eo inclinabat, ut totum versum vel spurium, vel certe sequenti postponendum censeret. Posterius placebat etiam N. Heins. qui tamen tentabat (_Acti his auspiciis iniere hoc bella m._), ut _auspicium_ sit omen infaustum (ut ap. Senec. Troad. 608), et eo _agi_, ut ap. Virg. Æn. III, 5. _Tunc icti specie furere in fera bella ministri Cernitur_, etc. emend. Burm. hoc sensu, Porsenam specie purpurati, seu scribæ vulnerati in furorem actum esse, _Tunc icti specie finire hoc b. m. Cernitur_, etc. refinxit Lefeb. qui, ut solet, non minus barbare, quam confidenter, præter alia, hæc disputat: «Locum editoribus nimia præcipitantia impervium facile erat restituere. Dic, Porsena tunc effugiens feliciter ardentem dextram Mucii cernitur _specie icti_ (_à la vue de ce coup_, ut _species_ in Virg. Æn. II, 407, et _icti_ in secundo casu, ut in Gell. IX, 13, extr.) finire bella, (quomodo in clipeo id cerni potest?) _hoc magistro_, Mucio docente, quid timendum a Romanis conjuratis habebat. Si Burm. scripsisset: _Tunc icti specie finire hæc bella ministri_, ne minimum ab historia recessisset. Placet mihi admodum hic versus, sed nimium differt _ministri a magistro_. Saltem fuisset _ministro_, vel in uno antiquo, et in textum vocassem.» Omnibus his conjecturis longe, puto, præstat ingeniosa illa, quam adtulit Ill. Ernesti, qui arbitratur omnino transponendum esse versum, et sic legendum: _Hac acti specie ruere acri in bella magistro_, hac effigie clipei, in quo tantum facinus expressum admirabundi spectabant milites, _acti_, inflammati, ruebant in bella duce tam acri et forti. Vellem tamen, hæc emendatio minus a lectione MSS. abhorreret, et sine versus transpositione carminis nitori atque dignitati consuli posset. Post tot itaque VV. DD. conatus meum judicium non nisi timide interposuisse videri velim, nec tantum mihi sumsisse, ut meliora me dedisse, vel adeo rem acu tetigisse mihi persuadeam. Quum vero scabies mera et rubigo sit lectio, quæ in omnibus libris circumfertur, veniam dabit L.B. quod aliam in ejus locum substituerim, quam, simul ac meliora edoctus fuero, ipse primus damnabo. Olim conjiciebam: _Triginta decies iniere hoc b. m._, vel _Ter centum auspiciis iniere_, actus pro conatu, vel _sitiere ea_, sive _hæc bella magistri_, h.e. ducis, cujus prima sors exierat; sed nunc reposui: _Tunc ictus specie_, adspectu, viso, ut ap. Virg. Æn. II, 407; Cic. Tusc. II, 23; IV, 14, al. (nisi malis _species_ sive _speciem_, quoad habitum oris, τὸ εἶδος) _pavitare hoc bella magistro_ (bella et pericula sibi inminentia tali duce) _Cernitur_, etc. Possis etiam suspicari: _Tunc ictus specie minitantis bella_ (sive _tela_, etsi præstiterit _magna_, sive _vana_, certe _multa_) _magistri_, (ducis conjuratorum, cujus prima sors excidit)... vel _Tunc ictus specie_ (sive _species_, sive _speciem_) _minitans ac multa magistro Cernitur, effugiens_ (postquam effugerat), etc. ut apud Liv. II, 12, _Quum rex, simul ira infensus, periculoque conterritus, circumdari ignes minitabundus juberet_, etc. et ap. Virg. Æn. VIII, 649, _Illum indignanti similem, similemque minanti Aspiceres_, etc. _Ictus specie_, ut _prope adtonitus miraculo rex_ ap. Liv. l.c. Similiter _ictus_ (gall. _frappé_) _re nova_, _metu_, _conscientia_, etc. ap. Liv. I, 16; XXVII, 9; XXXIII, 28; πληγεὶς, vel ἐκπληγεὶς ἦτορ Homer. Iliad. γ, 31; ς, 225; Aristoph. Plut. 673; λόγων Pythag. carm. aur. 22; ἐρωτι Eurip. Med. v. 3. Eadem metaphora, a telo desumta, dicitur _percussus_ (vid. ad II, 113) et _perfixus desiderio_ ac _telis pavoris_ Lucret. II, 360, III, 306. Withof. putabat, vulgatam sic commode lectionem explicari posse: _Tunc acri magistro in bella_, Mucio Scævolæ, cernitur arte cælaturæ _sub specie icti ruere Porsena effugiens_, etc. vel legendum esse, _tunc his auspiciis ruere acri in bella magistro C._, vel potius, _Dum victi specie tremere, ac pallescere monstro_ (h.e. insolito facinore) _Cernitur_, etc. ut Porsena visus sit ipse trepidare, quasi propria manus arserit; de quo vide Florum, et, qui ab ejus interpr. laudantur, Senecam ac Sidonium. Vir doctus in _Allg. Litt. Zeit. a._ 1796, N. 139, emendat, _Tanta ictus specie finire hoc bella magistro Cernitur_, ut sensus sit: ab hoc viro edoctus, quanta sibi pericula obeunda sint, bellum finire constituit. Sed quomodo et talis sententia his verbis exprimi, et aliquis _bellum finire_ in cælatura _cerni_ possit, equidem non adsequor. Withofius autem non librariorum errores, sed ipsius poetæ orationem correxisse videtur. [“II, 113” recte II, 143?]

Quîs Circæa juga, et scopulosi verticis Anxur, 390 Hernicaque inpresso raduntur vomere saxa, Quîs putri pinguis sulcaris Anagnia gleba, Sulla Ferentinis Privernatumque maniplis Ducebat simul excitis; Soræque juventus Addita fulgebat telis: hic Scaptia pubes, 395 Hic Fabrateriæ vulgus; nec monte nivoso Descendens Atina aberat, detritaque bellis Suessa, atque a duro Frusino haud inbellis aratro.

390. _Circæa juga_, ut ap. Virg. Æn. VII, 799, promont. in orientali fine Latii, quod Circe olim insedisse ferebatur, cujusque urbs _Circeii_ colonia Rom. fuit, in hod. _Monte Circello_; vid. Heyne Exc. I, ad Virg. Æn. VII. --_Anxur_; vid. ad IV, 532. 391. Cf. ad v. 376. --_Hernica saxa_; vid. ad IV, 226. 392. De _Anagnia_ vid. ad V, 543. --_putri pinguis gleba_, fertilis. Cf. Virg. Ge. II, 203, 204, et Æn. VII, 684, ubi vid. Heyne. 393. _Ferentinum_ (hod. _Ferentino_), æque ac Anagnia, urbs Latii in Hernicis et colonia Rom. ex Livio nota. Aliud Ferentinum in Etruria ap. Plin. III, 5; Suet. Oth. 1, et Horat. Epist. I, xvii, 8. --_Privernum_; vid. ad VI, 43. 394. _Sora_, colonia Rom. (Liv. X, 1) quæ adhuc nomen retinuit. 395. _Scaptia_, prope Pedum, quod Cellar. in Geogr. ant. ex Festo colligit; clara olim Latii urbs, teste Plin. III, 5. De Scaptia tribu, vid. Liv. VIII, 17, et Suet. Aug. 40; Σκαπτήνιοι Dionys. V, p. 326. 396. _Fabrateria_, ad Trerum fl. (Strab. V, p. 164) colonia Rom. (Vellei. I, 15) et quidem duplex forte, quia Plinius III, 5, Fabraternos veteres a novis distinguit. 397. _Atina_, quæ etiam nunc nomen servavit, colonia Rom. Cf. Frontin. de colon. pr. et Cic. pro Plancio c. 8; _potens_ dicitur Virg. Æn. VII, 630. 398. _Suessa Pometia_, quæ Volscorum μητρόπολις, Strab. V, p. 159, et ἡγεμὼν τοῦ ἔθνους, Dionys. VI, p. 364, passimque vel _Pometia_ tantum, vel _Suessa_, Σουέσσα, Strab. l.c. dicitur; _detrita b._ a Romanis sæpius vi victa. Vid. Liv. I, 53; II, 16, 17, 22, 25; IV, 25. Errorem Cell. et Cluver. Ital. ant. p. 1181, qui _Suessam Auruncam_ (hod. _Sessa_) Atinæ quidem propiorem, sed Campaniæ urbem, innui putabant, jam notavit Drak. Neque audacior hic saltus poetæ est, quod censet ill. Ernesti: nam inde a v. 376... 403 de Volscis agitur, cujus gentis caput a Silio silentio prætermissum esse quis sibi persuadeat? ut taceam hanc, non alteram Suessam bellis detritam esse. Conf. ad v. 379. --_Frusino_, nunc _Frosinone_, ad Cosam fluv. cis Lirim. --_a duro haud inbellis aratro_; v. ad I, 614; et cf. inf. XII, 532; Liv. X, 1.

390. _Axur_ Col. quod tacite recepit Lefeb. et præter Scalig. ad Festum defendit N. Heins. ad h.l. et ad Virg. Æn. VII, 799, ubi eum refellit Heyne. Conf. ad IV, 532. 393, 394. Ita scripti. Vulgo _Ferentinos Privernat. maniplos D. s. excitos_. Verbum _ducebat_ fraudi fuit librariis, qui non viderunt, illud ad præcedd. spectare. Nec tamen _simul_ h.l. pro _cum_ positum esse, Drak. mihi persuasit. Sulla ducebat eos, qui arant Circæa juga, etc. excitis simul Ferentinis P. m. 398. _Sessa_ Col.

At, qui Fibreno miscentem flumina Lirim Sulfureum, tacitisque vadis ad litora lapsum 400 Adcolit, Arpinas, adcita pube Venafro Ac Larinatum dextris, socia hispidus arma Conmovet, atque viris ingens exhaurit Aquinum.

399. Cf. ad IV, 348 sq. Proprie Liri flumen miscet Fibrenus. 400. _Sulfureum_, quod in eo tractu Campaniæ sulfur nascitur, auctore Plin. XXXV, 15, sed in collibus præcipue Leucogæis: unde ad colorem aquæ fortasse rectius epitheton referas, quo sensu et lutei sæpe fluvii poetis dicuntur; Ernesti V. Cl. Sed candida ejus aqua laudatur sup. IV, 350, quam sulfuri forte debet. Sic _Sulfurea Nar albus aqua_ Virg. Æn. VII, 517. 401. _Arpinum_ (hod. _Arpino_) C. Marii et Ciceronis patria. --_Venafrum_, nunc _Venafro_, extremum Campaniæ versus septemtr. oppidum, ad Vulturnum, et optimi olei proventu nobile. Non satis commode poeta hujus urbis meminit in descriptione Latii, a cujus tamen finibus non longe abest. 402. _Larinum_, hod. _Larino_, in Frentanis, ad dextram Tiferni ripam, haud procul a mari supero situm (vid. XV, 568), municipium (Cic. Cluent. c. 5.), sed nimis remotum a Latii finibus, quos poeta h.l. describit: unde Marsus Larinates hic putabat esse antiquos Latii incolas, quorum nulla nunc exstet memoria. Præter illud Larinum aliud certe alicubi fuisse, non inprobabili judicio ex verbis Plin. III, 11, extr. _Larinates, cognomine Frentani_, colligas. Plinius paulo ante in eod. cap. Frentanum agrum brevioribus terminis, ad Tifernum, non ad Frentonem fl. productis, definit, et hinc exemplo Melæ II, 4, Larinum Daunis Apulis adtribuit. Cf. V.L. 403. _Aquinum_ (nunc _Aquino_) _ingens_, Volscorum πόλις μεγάλη, Strab. V, p. 164; _frequens municipium_, Cic. Phil. II, 41.

402. _Lirinatum_ emend. Cellar. Geogr. ant. II, 9, p. 822, 823, ed. Lips. a. 1701, ut sint Interramnates, quos Succasinos et Lirinates cognominabant (vid. Plin. III, 5, et Grut. Inscr. p. 431), et qui inter Arpinum et Aquinum sub Casilino monte, et ad Lirim fl. sedes habebant; vid Liv. XXVI, 9. Possis etiam intelligere incolas Liris opp., quod memoratur Melæ II, 4, nisi malis legere _Cassinatum_. Casinates, vel Cassinates (apud Cicer. Phil. II, 40 al.) dicti a _Casino_ opp. vel _Cassino_ (Cicer. Phil. II, 4), de quo vid. ad IV, 227. [“ad IV, 227”: in Not.] 403. Abest hic versus a R. 2.

Tullius æratas raptabat in agmina turmas, Regia progenies, et Tullo sanguis ab alto. 405 Indole pro! quanta juvenis, quantumque daturus Ausoniæ populis ventura in secula civem!

404. Splendidum M. Tullii Ciceronis elogium, in quod facile poeta incidere poterat, quum Arpinum, ejus patriam, memoraret. Ut itaque memoriam ejus viri, quem non minus fere, quam Maronem, ad imitandum sibi proposuerat, hoc quasi monimento consecraret; unum a majoribus ipsius Arpinatibus aliisque Volscis præfuisse fingit. Comparant Plin. VII, 30; Senec. Suasor. VI et VII; Catull. Carm. L. --_æratas turmas_, ut _æratas acies_ dixit Virg. Æn. VII, 703; IX, 463. Ἀχαιοὶ χαλκοχίτωνες, Hom. --_raptabat_; vid. ad IV, 218. 405. _sanguis_; cf. ad I, 671. --_ab alto_, antiquo, ut v. 439, et Virg. Æn. VI, 500; vel magno, excelso, ut apud Hor. Od. III, iv, 37; ubi vid. Jani. Cf. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 305, et Broukh. ad Prop. II, i, 26. --_Tullo_ Attio, Volscorum rege (vid. Liv. II, 35... 39), quem _suum gentilem_ adpellat Cic. Tusc. I, 16. Cf. inf. XII, 175. De hac regia Ciceronis origine, quam in dubiam vocavit Corrad. in Quæstura, p. 33, vid. quos Dausq. et N. Heins. jam excitarunt, testes, Plut. vit. Cic. (ubi male Τούλλιος Ἄππιος legitur) Euseb. in Chronico, Dionys. Hal. et Aurel. Vict. de Vir. ill. c. 81.

Ille, super Gangen, super exauditus et Indos, Inplebit terras voce, et furialia bella Fulmine compescet linguæ, nec deinde relinquet 410 Par decus eloquio cuiquam sperare nepotum.

408. Imitat. Virg. Æn. VI, 795. _super_, ultra. --_exauditus_, notus. 409. _voce_, eloquentia, ejusque fama. --_furialia bella_ Catilinæ et M. Antonii. 410. _Fulmine linguæ_; cf. ad I, 421.

411. _eloquium_ Put. _eloquii_ e Parm. recepit Draken. auctore N. Heins.

Ecce inter primos Therapnæo a sanguine Clausi Exsultat rapidis Nero non imitabilis ausis.

412. In hac Sabinorum descriptione poetæ præivit Virg. Æn. VII, 706... 717. Quæ ibi Heyne in not. et Exc. VIII, de plerisque oppidis h.l. memoratis disputavit, omittimus. --_Therapnæo_, Spartano, _a sanguine Clausi_; conf. XIII, 466; XV, 547; XVII, 33, et vid. ad II, 8; VI, 303; Heyne, l.c. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 305, et Lips. ad Tac. Ann. XII, 25, extr. De C. Claudii Neronis virtute, v. XV, 544 seq., coll. Liv. XXVII, 41... 51, et Hor. Od. IV, iv, 37 seq., ubi vid. Jani. 413. _Exsultare_, γαυριᾷν, vel ut ap. Virg. Æn. X, 550.

412. _Therapnæo_ scripti. Vulgo _Theramnæo_, vel _Theramneo_; vid. ad VI, 303; _Theraneo_ Parm.

Hunc Amiterna cohors, et Bactris nomina ducens Casperia, hunc Foruli, magnæque Reate dicatum 415 Cælicolum Matri, nec non habitata pruinis Nursia, et a Tetrica comitantur rupe cohortes.

414. _Amiternum_ (hod. _S. Vittorio_, seu _Vittore_) extremun Sabinorum opp. quod Ptol. Vestinis, quorum finibus etiam adjacet, sed Strabo V, p. 157; Plin. III, 12, et Liv. X, 39; XXVIII, 45, Sabinis adtribuunt. _Amiterna_, ut ap. Virg. l.c., et Martial. XIII, 20. Plinio et Livio incolæ _Amiternini_ dicuntur, et urbs Ἀμιτέρνη Dionys. I, p. 12. 415. Verbis _Casperia_ a _Bactris nomina ducens_, poeta, qui ob nominis similitudinem passim miram urbium originem fingit, respicere videtur _Caspiram_ (nunc f. _Cashmir_), urbem et regionem Indicam, in qua Cossæi velocitate cursus excellebant, teste Dionys. cujus versus excitat Steph. Byz. Καπηρία Indica regio circa montem Vindium intra Gangem, ap. Ptolem. Conf. _d’Anville, Antiq. géogr. de l’Inde_, p. 40 sq. Marsus et Cell. adludi putabant ad nomen Caspiorum, ultra quos Bactriani, Caspium mare ab ortu contingentes. Cf. Cluver. Ital. ant., p. 644 et 676. --De _Forulis_, vid. Heyne l.c. --_Reate_, hod. _Rieti_, vetus opp. præfectura (Cic. Cat. III, 2) et municipium (Suet. Vesp. 1), ad lacum Velinum, nunc _Lago di Rieti_ dictum. In agro Reatino _rosea rura Velini_, Virg. Æn. VII, 712; vel _tempe Reatina_, Cic. ad Att. IV, 15; Plin. II, 103; Varr. R. R. II, i, 14. --_magnæ dicatum C. Matri_, Cybelæ sacrum. Conf. Heyne Exc. VIII, ad Æneid. VII, extr., p. 142; ed. prior. 417. _Nursia_, hod. _Norcia_, ad radices Apennini, unde _habitata pruinis_, ut _frigida_ ap. Virg. Æn. VII, 716. _Tetricus_, vel _Tetrica_ Holstenio est montis jugum, quod inter montem Sibyllæ et Asculum super cetera Apennini juga eminet; conf. Heins. et Heyne ad Virg. Æn. VII, 713. De his omnibus vide nost. edit. T. III, p. 336 sqq., 386 sqq. _Ed._

415. _Casperia_ Col. vid. Intpp. ad Virgil. Æn. VII, 714. Vulgo _Casperula_.

Cunctis hasta decus, clipeusque refertur in orbem, Conique inplumes, ac lævo tegmina crure.

418. Omnem hunc locum ad imitat. Virg. Æn. VII, 685... 690 effictum putat Ernesti: sed multum differt inter utrumque. --_hasta_ Sabinis propria, et _quiris_, vel potius _curis_, κύρις, dicta; vid. Ovid. Fast. II, 477; (ubi conf. Heins.) Macrob. I, 9; Dionys. II, p. 81, et Fest. voc. _quiris_. Non desunt, qui inde Sabinos quoque, et ab his Romanos _Quirites_ adpellatos statuant: sed vid. Liv. I, 13, et Heyne Exc. VIII, ad Virg. Æn. VII, 710. 419. _Coni inplumes_, galeæ sine cristis. --_lævo tegmina crure_; cf. III, 279; Livius, IX, 40, et inpr. Heyne Exc. VIII ad Virg. Æn. VII, 689, p. 135, ed. prior.

418. Forte leg. _refectus_, h.e. factus. Dura certe videtur Schmidii explicatio: clipeus fertur rotundus. 419. _Conique i._ Col. et R. 3, _Denique et i._ Ox. R. pr. Parm. Med. Mars. et Martin. Herbip. _lævo tegmina crure_ scripti, R. 1; Med. _at lævi tegmine cruris_ Mars. et Mart. Herb. Vulgata lectio _Vertice et implumes, ac lævi tegmine cruris Ibant_ debetur Nicandro.

Ibant, et læti pars Sancum voce canebant, 420 Auctorem gentis; pars laudes ore ferebant, Sabe, tuas, qui de proprio cognomine primus Dixisti populos magna ditione Sabinos.

420. Imitat. Virg. Æn. VII, 698, ubi vid. not. Heynii. Cf. sup. III, 346. --_Sancum_, Semonem Sancum, Deum Fidium, Sabinorum δαίμονα ἐπὶ χώρων, et Curium conditorem, cujus filius _Sabus_, vel Sabinus; quæ tradunt Cato in Origg. (ubi Sabus divi Sagni gentilis filius dicitur) et ex eo Dionys. Hal. II, 49, ubi vid. Hudson. T. II, p. 335; cf. etiam Mureti Epist. 81 et 82; Heins. et Burm. ad Ovid. Fast. VI, 213, et Broukh. ad Prop. IV, ix, 74. 422. _Sabus_ dicitur _pater Sabinus_ Virg. Æneid. VII, 178, ubi vid. Heyne Exc. IV, p. 118. Alii, v.c. Plin. III, 12, et Varro ap. Festum, _Sabinos_ ἀπὸ τοῦ σέβεσθαι, quod præcipue Deos coluerint, dictos putabant. --_proprio_, ἰδίῳ, tuo, ut XII, 717.

420. _Sangum_ ed. Marsi Ven. Vulgo _Sanctum_. Sed _Sancum_ emend. Cell. et N. Heins. vid. not. 421. _ferebat_ scripti. 422. _proprio_, non _patrio_, scripti. 423. _Rexisti magna ditione_ corrig. N. Heins. quod placere potest coll. Virg. Æneid. X, 53. Sed abhorret a verbis _de proprio c._ et minus durum videtur, jungere _populos magna ditione_, h.e. potentissimos, qui _in magno imperio erant_, ut utar verbis Cic. Mur. 11, ut _magna_ sit pro _magnos_, vel _magna in ditione_, nisi alterutrum potius reponere malis.

Quid, qui Picenæ stimulat telluris alumnos, Horridus et squamis et equina Curio crista? 425

424. _Picentes_, a Marone silentio prætermissos, et a Sabinis voto vere sacro ortos (vid. Strab. V, p. 228, et Plin. III, 13) commodo loco post hos describit poeta, ut Plinius l.c. --_Picenum_, vel _ager picenus_ (hod. Abrutium ulterius cum parte Marchiæ Anconitanæ) ad mare superum, cujus incolæ dicuntur _Picentes_, a quibus deducti _Picentini_ ad mare inferum in veterem Campaniam, quam Silarus amnis (nunc _Selo_) a Lucanis dividebat, ubi Salernum (_Salerno_) Picentiam (inf. v. 578, memoratam) et Marcinam condidere; vid. Strab. V, extr. Plin. III, 5; pr. et fere extr. 425. _Curio_, quo cognomine inclaruere C. Scribonius avus, pater et filius; vid. Ern. Clav. Cic., et de morte Curionis inf. X, 209, 403. --_Horridus_; cf. ad I, 423. --_squamæ_, θώραξ φολιδωτὸς. --_crista equina_, κόρυς ἵππουρις, vel ἱπποδασεῖα ut ap. Virg. Æn. X, 869, ubi vid. Cerda.

424. _Quid, qui_ (quod, Barthio monente, admirationem commode infert) scripti et priscæ edd. ante Junt. in qua Nicander _Et qui_ dedit.

Pars belli quam magna venit! non æquore verso Tam creber fractis albescit fluctus in undis; Nec cœtu leviore, ubi mille per agmina virgo Lunatis acies imitatur Martia peltis, Perstrepit et tellus et Amazonius Thermodon. 430

426. _Pars belli magna_, ingens ejus momentum, vir fortissimus, ut apud Virgilii Æneid. X, 427; cf. supra ad librum V, 329. --Egregiæ comparationes, quibus et multitudo et inprimis agilitas Picentum adumbratur. Priorem magis exornaverat poeta I, 468 seq. ubi vid not. --_æquore verso_, non remis, ut ap. Virg. Æn. V, 141, et X, 208, sed ventis; vide Burm. ad Val. Fl. IV, 725. 427. _fractis_, non vi remorum, quod putabat Burm. ad Val. Fl. I, 363, sed χέρσῳ ῥηγνυμέναις, ut ap. Hom. Iliad. Δ, 425. --_albescit_ spuma, ut ap. Virg. Ge. III, 237, ubi vid. Cerda et Heyne. 428 sq. Imitat. Virg. Æn. XI, 659 sq. ubi vid. Heyne; cf. sup. II, 73 seq. --_leviore_; vid. ad III, 394. --_virgo Martia_, Penthesilea, _acies imitatur_; conf. V.L. 430. _Perstrepit_, ut ap. Virg. Æn. VI, 709.

426. _æquore verno_ conj. N. Heins. et v. 429, _aciem minitatur_, vel _molitur_, vel, quod ceteris præferebat, _meditatur_, Barth. Adv. I, 5, suspicatur _acies iniit Mavurtia_; sed recte monet, h.l. forsan de exercitatione, non de prælio Amazonum agi. Cf. a Lefeb. laud. Senec. Med. 214, _acies imitatur_, ut _belli simulacra ciere_ dixit Virg. Æn. V, 585, 674.

Hic et, quos pascunt scopulosæ rura Numanæ, Et quîs litoreæ fumant altaria Cupræ, Quique Truentinas servant cum flumine turres, Cernere erat: clipeata procul sub sole corusco Agmina sanguinea vibrant in nubila luce. 435

431. _Numana_, hod. _Humana_, a Siculis condita, teste Plin. III, 13; municipium Rom. Vid. Gruter. p. 446. 432. _Cupra litorea_, ad mare Adriat. sita, ut _maritima_ ap. Gruter., p. 108, n. 7; diversa a _Cupra montana_, in interiori Piceno, prope _Ripam Transonam_, teste Ptolem. III, 1, et D. Azolino, hujus loci episcopo, ap. Holsten. in Ital. p. 137, unde _Cuprenses, cognomine Montani_, ap. Plin. III, 13. Condita est ab Etruscis, et ab Etrusco nomine Junonis, cujus templum (h.l. _altaria_) in edito loco versus mare positum Hadrianus restituit, (vid. Gruter. p. 1016, n. 2.) Κύπρα dicta, si fides habenda Strab. V, p. 166. Sed a Siculis potius Junonis sacra e Græcia advecta, templumque exstructum esse, docet Jos. _Colucci_ in Cupra maritima, _antica città Picena_, illustrata, Maceræ 1779, 4, qui etiam in situ urbis definiendo discrepat a Cluver. p. 734. 433. _Truentum_, seu _castellum_ et _castrum Truentinum_ (Mel. II, 4; Cic. ad Att. VIII, 12 et 18) opp. natura munitum, ad ostium _Truenti_ fl. (hod. _Tronto_) in ora maris; Plin. III, 13, 15. 435. cf. Virg. Æn. VII, 526, 7. --_vibrant_; vid. ad I, 539. --_sanguinea luce_, rutili aeris. Cf. supra II, 586; IV, 517; Virg. Æn. II, 207.

431. _scruposæ_ opinabatur N. Heins. Conf. ad VII, 274. 435. _vibrant in lumina_ Oxon. _vibrant rutilantia_ conj. N. Heins. _sanguineam vibrant in nubila lucem_ Drakenborch. cui tamen id non necesse videtur.

Stat fucare colos nec Sidone vilior Ancon, Murice nec Libyco; statque humectata Vomano Hadria, et inclemens hirsuti signifer Ascli.

436. _Stat_, adstat, adest. --_Ancon_, Ἀγκὼν, quia _in angusto duorum promontt. montt. ex diverso coeuntium inflexu cubiti imagine sedet_, teste Mela II, 4, vel, _quia adposita est prom. Cumero_ (hod. _il Monte Guasco_) _in ipso flectentis se oræ cubito_, ut utar verbis Plin. III, 13, vulgo, ut etiam nunc, _Ancona_ dicta urbs (vid. Oudendorp. ad Cæs. B. C. I, 12), in ora maris, a Syracusanis, Dionysii tyrannidem fugientibus, si Straboni V, p. 166, 241, vel si Plinio l.c. et Solino c. 12, fides habenda, a Siculis condita, ubi templum Veneris (Catull. carm. 36), et portus, a Trajano refectus, in cujus honorem arcus triumphalis e pulchro marmore positus est, qui a temporis injuria integer fere mansit. Anconam vini et tritici feracem dicit esse Strabo; sed non alius, quod sciam, præter Silium, a lanæ infectura eam laudat, nisi auctore Dausq. ap. Martial. XIII, 125. _Ancon_ pro _Aulon_ refingatur. Sed vid. Hor. Od. II, vi, 18, et ibi Jani. Purpura _Sidonia_, vel Tyria satis nota: de _murice Libyco_, cf. ad XVI, 177, et 355. 438. _Hadria_, nunc _Altri_, Hadriani patria et colonia, quam ab oriente Matrinus, (Strab. l.c.) ab occid. _Vomanus_, qui hod. _Vomano_ dicitur, _humectat_, h.e. præterfluit (Plin. III, 13); diversa et, ut Cluver. p. 646 suspicatur, deducta ab ejusdem nominis urbe in Venetis ad Tartarum fl. inter Padum et Athesim. Mare Hadriaticum alii ab hoc, alii ab illo opp. quod tamen VII M.P. ab eo abest, dictum putant. --_Asculum_, Ἄσκλον, nunc _Ascoli_, colonia Piceni nobilissima (Plin. III, 13; Gruter. p. 465), caput gentis (Flor. I, 19.) et municipium (Cic. pro Sulla 8), natura munitum, et muro, montibusque silvestribus, vix ulli exercitui perviis (vid. Strab. V, p. 166, al. 369), inclusum, unde hoc loco _inclemens_ forte, et _hirsutum_, h.e. durum et asperum, quale montanum ac silvestre hominum genus esse solet, dicitur. Marsus voce _hirsuti_ ad pennas Pici, qui et _inclemens_ fuerit, quum amorem Circes sperneret, adludi putabat. Cave tamen hoc oppidum confundas cum Asculo Apulo, ubi Pyrrhus cum Fabricio Curioque Coss. adverso prælio conflixit. Vid. Plut. in Pyrrho et Flor. I, 18, 439.

438. _Hadria_ pro _Adria_ scripsit Drakenborch. suadente N. Heins. vid. ad I, 54.

Hoc Picus, quondam nomen memorabile ab alto Saturno, statuit genitor, quem carmine Circe 440 Exutum formæ volitare per æthera jussit, Et sparsit plumis croceum fugientis honorem.

439 sq. Cf. V.L. et Virg. Æn. VII, 48 sq. 187 sq. ubi vid. Heynii not. et Exc. V, in quo de Pico et hujus mythi origine disputat. --_genitor_, ut _parens_ II, 654. --_nomen memorabile ab alto Saturno_, prorsus ut sup. v. 31. Cf. ad v. 405, et IV, 729. 442. _Sparsit_, adspersit, _plumis honorem_, doctius pro, _sparsit plumas honore_ (ut _sparsit coloribus alas_, dixit Virg. Æn. VII, 191), et hoc pro, dedit ei pennas crocei, vel pulchri coloris. Cf. ad IV, 755, et VII, 447, in V.L.

439. _Hoc Picus_ ex emendat. N. Heins. recepi cum Draken. et Lefeb. Sed illi recte jungebant _Hoc_, scilicet Asculum _Picus statuit_, h.e. condidit (vid. ad I, 24); hic vero _Hoc nomen_, scilicet Piceni, ni fallor: nam ipsi non placuit, nos docere, quod nomen intellexerit. Id quidem adridere potest, quoniam v. 443, totius telluris mentio fit, et nomen Piceni vulgo deducitur a _pico_, cujus avis ductu Sabinos (cf. not. ad v. 424) in has oras venisse memorant Strabo V, p. 166, al. 368, et Festus voc. _Picena regio_: quamvis alii a _pice_ agrum Picenum (quasi _piceum_) putant dictum. Sed illa ellipsis dura est, et quo tum verba _memorabile ab a. S._ referenda? Forte post v. 442 excidit alius, quo totam regionem a Pico, Asculi conditore, nomen adcepisse poeta declaravit. _Vopicus_ scripti. _Vos Picus_ corrig. Barth. Adv. I, 5. _Ut Picus_ Rom. 1, 3, Med. Vulgo _Vepicus_, quod exponunt, parvus Picus, ut _Vejovis_, _vegrandis_, etc. quia ex homine avis factus sit; prob. Dausq. qui non minus inepte pro _statuit_ emend. _Fauni_, vel potius _Fatui_ (quod nomen alii Fauno dant, teste Festo voc. _Picus_) _genitor_ (vid. Virg. Æn. VII, 48), quod recepit Cell. Sic et Livineium conjecisse, et in ed. Basil. Henr. Petri editum esse, notavit ad marg. Silii sui Cortius, et ex eo Ernesti. 441. _Exemtum_ Rom. 1, 3, Parm. Med. 442. _croceum plumis_ Col.

Ante, ut fama docet, tellus possessa Pelasgis, Quîs Æsis regnator erat, fluvioque reliquit Nomen, et a sese populos tum dixit Asilos. 445

443. Cf. quæ de variis modis, quibus veteres scriptores priscam de Pelasgorum in Italiam adventu famam tradiderint, disputat Heyne in Exc. III, ad Virg. Æneid. lib. VIII, Tom. III, pag. 482, nostræ editionis, ubi præter alia docet, teste Hellanico apud Dionysium Halic. I, 28, Pelasgos in sinum Hadriat. adpulsos in interiora Italiæ inmigrasse. 444. _Æsis_ fl. (hod. _Gesano_) urbem Umbriæ ejusdem nominis, quæ nunc _Iesi_ dicitur, præterfluit, et Picenum ab Umbria dirimit, unde v. 448, iterum memoratur. 445. Cf. V.L.

445. _Asisos_ ex emendat. Scalig. recepere Cell. et Lefeb. quia _Asilorum_ nemo mentionem facit. Recte, opinor; etsi _Asisium_ (Ptol. Ἀσίσιον, hod. _Assisi_), Umbriæ opp. est in monte trans Clasium fl. Francisci monachi patria, cujus incolæ _Asisinates_ apud Gruter. p. 21, n. 11, et Plin. III, 14 (ubi tamen omnes MSS. _Asirinates_ exhibent) dicuntur, et Ἀσίσινοι Procop. b. Goth. III, 12. Nam ab _Æsis_ nomine _Asili_ vocari ac formari non possunt, et Picenum, Umbriæ vicinum, ab qua Æsi fl. dividitur, olim forte latius patuit, vel poeta, nominum similitudine inductus, fines imperii, quod Æsis tenuisse fingitur, nimis dilatavit.

Sed non ruricolæ firmarunt robore castra Deteriore, cavis venientes montibus, Umbri. Hos Æsis Sapisque lavant, rapidasque sonanti Vertice contorquens undas per saxa Metaurus,

446. Apte nunc recensentur fluvii et urbes _Umbriæ_, Piceno vicinæ; quæ nunc _Urbino_ et _Spoleto_ dicitur. Virgilius etiam hanc regionem silentio præteriit. --De _Æsi_, v. ad v. 444. 448. _Sapis_ fl. hod. _Savio_, cujus pars superior fines Umbriæ circa Sarsinam perstringit (unde _tribus Sapinia_ ap. Liv. XXXI, 2), inferior per extremam Galliæ Cispad. partem fluit. Conf. Intpp. ad Plin. III, 15, pr. et Lucan. II, 406. --_Hos lavant_, ut _rigat_, vel _irrigat_ ap. Tibull. IV, i, 60, et 146. 449. De _Metauro_, vid. ad VII, 486. --_Vertice_; conf. ad III, 475.

448. _lavans_ Oxon. Pro _lavant_, quod etiam N. Heinsium offendisse video, quia mox _lavat_ sequitur, forte _juvant_, vel potius _rigant_ legendum. 449. _Mataurus_ Col. vid. ad VII, 486.

Et lavat ingentem perfundens flumine sacro 450 Clitumnus taurum, Narque albescentibus undis In Thybrim properans, Tiniæque inglorius humor, Et Clanis, et Rubico, et Senonum de nomine Sena.

451. De _Clitumno_; vid. ad IV, 544 sq. --_Nar_ (hod. _Nera_) _albescentibus undis_; cf. Virg. Æn. VII, 517, ubi vid. Intpp. 452. _Tinia_, nunc _Topino_, parvus fl. (unde _inglorius humor_) qui cum reliquis, h.l. _memoratis_, Tiberi miscetur. --_Tiniæ humor_; cf. ad IV, 599, et V.L. 453. _Clanis_ a Dausq. male confunditur cum _Clanio_, seu Liri, de quo vid. v. 335; cf. V.L. --_Rubico_, qui Italiam prop. a Gallia Cisalpina sejungit, vel tironibus notus ex Sueton. Cæs. c. 31, et Lucan., I, 185, 213 sq. Hodie dicitur vel _Rugo_, seu _Rigo_, judice Cluver. p. 296, vel _Luso_, vel denique _Pisciatello_, seu _Pisatello_. Hoc plurimus etiam Volckmanno V.C. probabilius videtur. Cf. Cl. Oberlin ad Vib. Sequest. p. 176 sq. et Intpp. ad Plin. III, 15, pr. --_Sena_, ut XV, 556, et Lucan. II, 407, Cluverio, p. 610, est fluvius, qui nunc _Cesano_ vocatur, IV millibus ante Senogalliam, vel Senam (hod. _Senigaglia_), a Senonibus Gallis, Alpes transgressis, conditam.

452. _Tuniæque_ scripti. Sed _Tinia_ dicitur Plin. III, 5; Τενέας Strab. V, p. 227, unde Casaub. _Teneæque_ h.l. scribendum censebat, quod jam notavit Draken. 453. _Clanis_, seu _Glanis_ (hod. _la Chiana_) cum Tinia etiam jungitur a Plin. III, 5, ubi _Tiberis_, inquit, _navigabilis, sicuti Tinia et Glanis influentes in eum_. Sed quoniam fluvius Etruriæ est, in cujus finibus ex Clusina palude trans Tiberim oritur, recte, opinor, _Clasis_ reposuit Lefeb. suadente Cluver. Ital. ant. p. 701, ut intelligatur _Clasius_, qui per Umbriam lapsus Tiniæ et sic Tiberi miscetur. _Sena_, non _Senæ_, Colon.

Sed pater ingenti medios inlabitur amne Albula, et admota perstringit mœnia ripa. 455

454. _pater_; vid. ad I, 606. --_medios_ populos Latinos, Ernesti. Forte minus durum erit, si retuleris ad fluvios modo memoratos, etsi proprie isti ab utraque parte in Tiberim, qui Umbriam ab Etruria dirimit, inlabuntur. Cf. ad v. 399. 455. _Albula_, cf. ad VI, 391. --_mœnia_ Romæ. --_perstringit_, cf. ad IV, 350.

455. _admota_, non _immota_, Col. _præstringit_ tacite rescripsit Lef. et frustra.

His urbes Arna, et lætis Mevania pratis, Hispellum, et duro monti per saxa recumbens Narnia, et infestum nebulis humentibus olim Iguvium, patuloque jacens sine mœnibus arvo Fulginia: his populi fortes, Amerinus, et armis 460 Vel rastris laudande Camers, his Sassina dives Lactis, et haud parci Martem coluisse Tudertes.

456. _Arna_, Ἄρνα, Ptol. III, 1, nunc _Civitella d’Arno_, trans Tiberim, ex adverso Perusiæ, unde _Arnates_, ap. Plin. III, 14. --_lætis Mevania pratis_, cf. IV, 544; VI, 645 seq. 457. _Hispellum_, Ἴσπελον. Ptol. Εἰσπέλλον, Strab. _Colonia Julia_, (Grut. p. 351.) postea Flavia Constans a Flavio Constantino Cæsare dicta, hod. _Spello_. --_duro monti per saxa recumbens_, cf. Claud. Cons. Hon. VI, 515, et Martial. VII, 92. 458. _Narnia_, olim _Nequinum_, sed colonia eo adversus Umbros missa, a Nare fl. _Narnia_, nunc _Narni_, adpellata. Conf. Liv. X, 10, et Plin. III, 14. 459. _Iguvium_, hod. _Gubbio_ seu _Ugubio_, sed rectius _Eugubio_. Cf. V.L. 460. De _Fulginia_, vid. ad IV, 545. --_Ameria_, nunc _Amelia_, municipium notum ex Cic. pro Rosc. Am. c. 6, 7. Cf. Plin. III, 14, extr. 461. De _Camerte_, vid. V.L. et ad IV, 157. --_Sassina_, hod. _Sarsina_, Plauti patria, in sinistra Sapis ripa, _dives lactis_, h.e. pecoris. Cf. V.L. et Martial. I, 43, (ubi cod. Thuan. _Sasina_ pro _fiscina_ et fuscina exhibet, monente N. Heins.) et III, 58. 462. _haud parci Martem coluisse Tudertes_, cf. ad IV, 222, et Cluver. II, 7, 633.

456. _Arma_ scripti, R. 1, et Med. _lætis_, non _latis_, scripti et R. 2. vid. ad VI, 645. 457. _Hisbellum_ Col. _Hispellum, et dumosa jugi p. s. r. N._ malebat N. Heins. propter verba Martial. lib. VII, _ancipiti vix adeunda jugo Narnia_. 458. _viventibus_ Oxon. unde _uventibus_ corrig. Barth. Adv. I, 5, et N. Heins. Conf. ad III, 522. 459. _Ingenium_ Put. R. 1, 3, Med. _Igninum_ Oxon. _Inginium_ Parm. _Inginum_ Mars. et recentt. edd. _Ignuvium_ Col. proxime verum, vid. Manut. ad Cic. Ep. ad Att. VII, 13, Oudend. ad Cæs. B.C. I, 12, et, quos N. Heins. laudavit, Plin. XXIII, 4, extr. (ubi idem nomen in vulgg. edd. mendosum circumfectur) Gruter. p. 347, et Cluver. p. 624, qui plures inscriptt. adfert. _in mœnibus_ conj. N. Heins. 461. _Camars_ Col. et Put. ut ap. Liv. X, 25, _Clusium, quod Camors olim adpellabant_. Καμάρινον Strab. et Ptol. Conf. Gœfii Ind. geogr. in Scr. R. A. et Cluver. p. 613. _Sassina_ Col. et Oxon. prob. N. Heins. ut ap. Gruter. p. 120, 297, 322, 474, 522, 923; Martial. III, 58; IX, 59, Reines. Class. VII, Inscr. 20. Vulgo _Sarsina_, Σαρσίνα Strab. V, p. 157, Σαρσινάτοι Polyb. II, 24. _Sarsinates_ ap. Gruter. p. 1095, et Plin. III, 14. _Saxina_ Put. _ditis_ Tell.

Ductor Piso viros spernaces mortis agebat Ora puer, pulcherque habitum; sed corde sagaci Æquabat senium, atque astu superaverat annos. 465

463. De _Pisonis_ morte, vid. X, 251, 404. 464 sq. Cf. IV, 426, et VI, 20. Plura exempla desideranti suppeditabunt Drak. et quos laudat.

464. _Ora_, Colon. et Oxon. _pulcherque habitum_, Colon. _pulcherque habitu_, R. 2; _puerque habitu_, Oxon. et Puteol. Vulgo _Ore puer, puerique habitu_, probb. Dausq. et Barth. _Ora puer; puerumque_, vel _puerosque habitu, sed corde sagaci Æquabat s._ maluerit Burmann. non inprob. Drakenborch. et Lefeb. ut sub molli habitu virilis animus et prudentia latuerit. Conf. ipse Burmann. ad Val. Fl. V, 593.

Is primam ante aciem pictis radiabat in armis, Arsacidum ut fulvo micat ignea gemma monili.

466. De _pictis armis_, vid. Heyne ad Virg. Æneid. VIII, 588; XII, 281, et Barth. V.C. ad Propert. IV, iv, 20; x, 21. 467. Imitationem Virg. Æn. X, 134, notat Drak. et _Arsacidum monile_ cum dilectu positum monet, tum quod gemmæ in Perside reperiantur, tum quod eas vestibus addere solerent, de quo vid. Barth. ad Claud. Cons. Hon. III, 203. --_Arsacidæ_, successores primi Parthorum regis, h.l. Persæ, ut apud Lucani Pharsal. X, 51.

466. _primum_ Colin. et Dausq. _raptis superabat in armis_ R. 1, 3, Med. culpa male festinantis librarii, ex præc. versu, ut passim alibi (vid. Drak.), vocem repetentis; unde conjecturæ N. Heins. hinc ortæ, _pictis rutilabat_, et _rutilis vibrabat in armis_ parum solido nituntur fundamento. Conf. a Draken. laud. Prop. IV, i, 27, _Nec rudis infestis miles radiabat in armis_. Vulgg. _in armis Arsacidum, et fulvo_, etc. _in armis: Arsacidum ut fulvo_ Col. probb. N. Heins. Drak. et Lefeb.

Jamque per Etruscos legio completa maniplos Rectorem magno spectabat nomine Galbam.

468. Describitur _Etruria_, (hod. Magnus Ducatus Tusciæ seu Florentinus) quam XII primum populi tenuere, ab oppidis nominati, quæ Cluver. et Holsten. ita recensent: Clusium, Perusia, Cortona, Vetulonium, Volaterra, Arretium, Tarquinii, Rusellæ, Falerii, Cære, Veii, Volsinii. De his aliisque oppidis, a Silio memoratis, vid. Heynii not. et Exc. III ad Virg. Æneid. VIII, 478 sq., et Exc. I ad Æn. X, 166 sq., quæ loca, a poeta nostro expressa, omnino comparari cupio. 469. Silius, quod jam alii viderunt, respexit Galbam Imperatorem, qui «in atrio stemma proposuit, quo paternam originem ad Jovem, maternam ad Pasiphaen, Minois uxorem, referret,» teste Sueton. Galb. 2. Fabula de Pasiphae vel tironibus nota; sed de ejus sensu et origine consulant Heyn. ad Virg. Æn. VI, 24 sqq.

Huic genus orditur Minos, inlusaque tauro 470 Pasiphae, clarique dehinc stant ordine patres.

470. Verba _tauro inlusa_, Lefeb. accipit, quo sensu _corrupta_ dicitur, Prop. II, xxxii, 58; _ludificatus virginem_, Terent. Eun. IV, iii, 3. _subposta_, et sic inclusa, Virg. l.c. _Inludere_ verbum esse obscenæ significationis, observat N. Heins. coll. Sueton. Tib. 45. Tacit. Ann. XIII, 17; XVII, 72; Apul. Met. 1, et Lactant. Inst. VI, 23. Sic et _ludere ludum_, dixit Terent., Eun. III, v, 39, et _ludus ætatis_ (ἐρωτικὴ παιδία) Liv. XXVI, 50. 471. _stant_, sunt, (vid. ad II, 639 in V.L.) vel poeta potius imagines in atrio ordine positas innuit.

470. _genus orditor_ Col. prob. Modio, nec inprob. Lefeb. quum sit elegantia Græca, et veteres _orditus_ pro _orsus_ dixerint, quod ignoraverit N. Heins. qui tum _orsor_ dicendum censuerit. --_Inlusaque_ e Colon. recepi cum Lefeb. et Ernesti. Idem adridebat N. Heins. a quo merito reprehenditur Modius, qui in eodem cod. _inclusaque_, quod Cell. recepit, scriptum monet et probat, quum tamen vaccæ, non tauro, inclusa fuerit Pasiphae. Idem Heins. _commissaque tauro_ (ut _Venus commissa_ ap. Prop. IV, vii, 19, et _hora nos commisit in unum_ ap. Ovid. Epist. XI, 21) vel _incestaque t._ tentat; sed vulgatam lectionem _invisaque tauro_, quam Barthius male interpretetur infamem tauri amoribus, (quum verisimile non sit, Silium genti Sulpiciæ voluisse exprobrare dedecus amati a Pasiphae tauri) defendi posse putat ex Virgil. Ecl. VI, Ovid. A. A. I, 289 sq. et inpr. Prop. III, xvii, (al. 19) 11: _Testis_ (Pasiphae) _Cretæi fastus quæ passa juvenci_; ex quibus locis pateat, eam a tauro repudiatam, adeoque ei invisam fuisse, _inmissa_, vel _inmixta_ corrig. Beroald. Withof. conj. _insessaque tauro_ P. coll. Stat. Silv. I, i, 58; Ovid. Art. Am. I, 293, et Ep. Her. IV, 57; vel, si non verius, certe decentius, _furiosaque tauro_.

Lectos Cære viros, lectos Cortona superbi Tarcontis domus, et veteres misere Graviscæ.

472. _Cære_ hod. _Cerveteri_, cujus priscum nomen _Agillæ_, vid. Virg. Æn. VII, 652, et VIII, 478. Urbs ipsa et formula loquendi, _in Cærites_, vel _Cæritum tabulas referri_, notissima ex Liv. V, 40, 50; VII, 20, et Gell. XVI, 13, ubi vid. Intpp. --_Cortona_, quæ nomen hodieque servat, Κυρτώνιον, dicitur Polyb. III, 82; sed Κόρτωνα, Ptol. et aliis. Vid. ad IV, 719. --_Tarcon_, Telephi f. qui cum Tyrrheno fratre in Italiam venisse, et Tarquinios, Etruriæ urbem, condidisse dicitur. Vid. Steph. Byz. Vid. Ταρχώνιον, Strabon. V, p. 152, al. 191 et 336. A. Justin. I, 20. Hinc post _Cortona_ distinguendum crediderim, ut _superbi Tarcontis domus_ sint Tarquinii, quod certe oppidum a poeta silentio prætermissum esse mireris. Cf. tamen omnino Heyn. Exc. III ad Virg. Æn. VIII, extr. unde disces, ab aliis alias Etruriæ urbes, ab eodem conditas, memorari. 473. _Graviscæ_, cf. Virg. Æn. X, 184, et ibi Heyn. Exc. I, p. 416.

472. _Cære_, Καῖρε, vel Καίρη, non _Cere_, Col. _Corona_ Oxon. Put. R. 3. 473. _Tarconis_, ut Τάρκωνα ap. Strab. scribendum puto, et sine adspirat. etsi Τάρκων Steph. Byz. dicitur. Conf. Pier. Heins. et Heyne ad Virgil. Æn. VIII, 506, 603; XI, 727. _Grabiscæ_ Col. solenni librarr. errore v.c. inf. v. 505, 543, 606; X, 460; Draken. qui præterea laudat Reines. comment. ad Inscr. Class. I, 10. Conf. not. ad I, 236. _Graniscæ_ R. 1, et Med.

Nec non Argolico dilectum litus Haleso Alsium, et obsessæ campo squalente Fregenæ. 475

474. _Argolico Haleso_, ut _Agamemnio Haleso_, ap. Virg. Æn. VII, 723, ubi v. Heyne Exc. VIII, p. 139. Cf. et Heins. ad Æn. X, 352. 475. _Alsium_, Ἄλσιον Strab. V, p. 225, et Ptol. colonia (Vellei. I, 14.) ad oram marit. sita, hod. forsan _Palo_, castrum gentis Ursinæ et Farnesianæ in ducatu Braciani, XVIII M.P. a Roma, quod putabant Cluver. p. 497, et Hard. ad Plin. III, 5 seu 8. --_Fregenæ_, IX M.P. ab Alsio, (vid. Antonin.) nunc _la Macarese_, villa Ducis Matheii, non longe ab ostiis Tiberinis. In maritimis coloniis numeratur a Liv. XXXVI, 3, et cum Alsio jungitur a Plin. l.c. et Strab. V, p. 156. al. 225. Γραουίσκιον, καὶ Πῦργοι, καὶ Ἄλσιον, καὶ Φρεγηνία. _squalente campo_ sterili. Cf. Virg. Ge. I, 507, et sup. ad I, 211.

474. _Haleso_, non _Aleso_, Col. et R. 2. 475. _Usium_ scripti, R. 1, 3, Med. Mox _Fregenæ_ ex ed. Marsi recepi, quod et tacite fecit Lefeb. Ita pro _Fregellæ_, quæ Volscorum urbs est, (vid. ad V, 542) legendum esse, post Cellar. Geogr. II, 9, et Cluver. p. 498, jam monuere N. Heins. et Drak. Conjicerem _Rusellæ_ (quæ una ex XII oppidis veterum Tuscorum et prisca colonia fuit, cujus clara restant vestigia); nisi _Fregenæ_ propius ad vulgatam lect. adcederet, et prior syll. voc. _Rusellæ_ longa forte esset. Ρουσέλλαι certe Ptolem. dicitur. [“ad V, 542”: in Not.]

Adfuit et sacris interpres fulminis alis Fæsula, et antiquus Romanis mœnibus horror Clusinum vulgus, quum, Porsena magne, jubebas Nequidquam, pulsos Romæ inperitare Superbos.

476. Verba _sacris interpres fulminis alis_, ad haruspicinam spectant, quam Romanos ab Etruscis adscivisse nota res est. --_fulminis alis_, ut ap. Virg. Æn. V, 319. Val. Fl. II, 97; VI, 56, ad quæ loca vid. Intpp. --_sacris alis_, ut _divinis flammis_ III, 344. 477. _Fæsula_, Φαίσολαν passim adpellat Polyb. sed τὰ Φαίσολα, II, 25. Φαισοῦλαι, Ptol. et Appian. b. Civ. II, 2. _Fæsulæ_, Sallust. Cat. 24 et 27. Cic. Cat. II, 9, nunc _Fiesole_, III, M.P. supra Florentiam, ad Apennini radices. --Hæc vel tironibus nota ex Liv. II, 9 sq. 478. _Clusium_, hod. _Chiusi_, _Porsenæ_ olim regia, ad Clanem fluvium sita, quæ tridui spatio ab Roma aberat, teste Polybio, lib. II, 25.

477. _Fæsula_, non _Fesula_, Col. ut ap. Græcos (vid. not.) et Gruter. p. 533, n. 5. _Fesula_ soli Plin. III, 5, dicitur.

Tunc quos a niveis exegit Luna metallis, 480 Insignis portu, quo non spatiosior alter Innumeras cepisse rates, et claudere pontum, Mæoniæque decus quondam Vetulonia gentis.

480 sqq. _Luna_, in cujus ruinis alia ejusdem nominis urbs condita est, trans _Macram_ fl. (_Magra_) qui Etruriam a Liguria dirimit, et Lunam ejusque portum, litori Ligustico adjacentem, interfluit. Portus Lunensis, seu verius sinus, (unde et _sinus Erycis_ ap. Ptolem. et nunc _Golfo della Spezia_ seu _Spezza_) λιμὴν μέγιστος τε καὶ κάλλιστος, ἐν αὐτῷ περιέχων πλείους λιμένας ἀγχιβαθεὶς πάντας, οἷον ἂν γένοιτο ὁρμητήριον θαλαττοκρατησάντων ἀνθρώπων τοσαύτης μὲν θαλάττης τοσοῦτον δὲ χρόνον. Περικλείεται δ᾽ ὁ λιμὴν ὄρεσιν ὑψηλοῖς, (unde h.l. _claudere pontum_) ἀφ᾽ ὧν τὰ πελάγη κατοπτεύεται, καὶ ἡ Σαρδὼν, καὶ τῆς ἠϊόνος ἑκατέρωθεν πολὺ μέρος, teste Strab. V, p. 153, al. 222, al. 339. Marmore totum quidem litus Ligusticum, omnisque Alpium maritimarum tractus abundabat; præcipuæ tamen lapicidinæ in portu seu sinu Lunensi fuere, unde h.l. _niveis metallis_, h.e. candido marmore, ut ap. Stat. Silv. I, v, 36, (ubi vid. Barth.) III, i, 5; inpr. IV, iii, 99. Commentarii instar iterum sint verba Strab. l.c. ab aliis jam adscripta: Μέταλλα δὲ λίθου λευκοῦ τε καὶ ποικίλου γλαυκίζοντος, τοσαῦτ᾽ ἐστὶ καὶ τηλικαῦτα μονολίθους ἐκδιδόντα πλάκας καὶ στήλας, ὥστε τὰ πλεῖστα τῶν ἐκπρεπῶν ἔργων, τῶν ἐν τῇ Ῥώμῃ, καὶ ταῖς ἄλλαις πόλεσιν, ἐντεῦθεν ἔχειν τὴν χορηγίαν. Plura de marmore Lunensi, vid. ap. Plin. XXXVI, 6 et 18. Intpp. ad Suet. Ner. 50, et Gronov. Diatr. Stat. c. 10. Lunensem caseum laudant, Plin. XI, 42 (ubi etiam ex Etruriæ vinis Lunensi palmam dat), et Martial. XIII, 30. --_exegit_, in bellum misit. 483. _Mæoniæ_, Etruriæ. Vid. ad IV, 721. _Vetulonia_, ap. Plin. II, 103. _Vetulonii_, cujus opp. rudera, _Vetuglia_, ut putant, non longe a mari et _Massa di Maremma_, etiamnum visuntur.

Bissenos hæc prima dedit præcedere fasces, Et junxit totidem tacito terrore secures: 485 Hæc altas eboris decoravit honore curules, Et princeps Tyrio vestem prætexuit ostro: Hæc eadem pugnas adcendere protulit ære.

484 sq. Lictores aliaque regum consulumque Rom. insignia, vel Romuli, vel Tarquinii demum Prisci temporibus, a Tarquiniis potius Romam translata fuisse testatur Strab. V, p. 152, al. 336, sed ab Etruscis generatim ea sumta tradunt Dionys. Halic. III, 61 et 84, Liv. I, 8; Flor. I, 5; Sallust. Cat. 51, et Plin. VIII, 48; IX, 39. 485. _tacito terrore_, conf. ad VI, 169 in V.L. 486. _curules_ sellas. 487. _Tyrio_ ornat. --_vestem prætexuit ostro_, pro, ostrum prætexuit vesti, unde _toga prætexta_ scil. purpura, limbo purpureo, nomen adcepit. 488. _pugnas adcendere_, cf. ad VII, 605. --_ære_, tuba. vid. ad II, 19, et V, 12. --_protulit_, invenit.

484. _procedere_ Ox. non inprob. N. Heins. coll. VI, 444. Sed ibi de solenni consulum processione, die initi muneris agi, monet Drak. 485. _vinxit_ R. 1, et Med. vulgari errore, de quo vid. Draken.

His mixti Nepesina cohors, Æquique Falisci, Quique tuos, Flavina, focos, Sabatia quique 490 Stagna tenent, Ciminique lacum, qui Sutria tecta Haud procul, et sacrum Phœbo Soracte frequentant.

489. _Nepesina cohors_ ut _ager Nepesinus_, Liv. V, 19; XXVI, 34, et _municipes Nepesini_ ap. Gruter. p. 441, n. 7, quorum urbs _Nepet_ dicitur Plin. III, 5 seu 8, et ex emendat. Sigonii (nam vulgo _Nepete_ legitur), Liv. VI, 9; XXVII, 9. _Nepe_ in Tabula et Vellei. I, 14. Νέπετα, Ptol. III, 1, hod. _Nepi_, prope amnem _Pozzolo_, inter Romam et Viterbium. --_mixti cohors_, cf. ad V, 495. --Imitat. Virg. Æn. VII, 695 seq. De _Æquis Faliscis_, (hodie _Falari_, vel potius _Civita Castellana_, de qua vid. Fontanin. antiq. Hortæ colon. Etrusc. p. 80.) vid. Heyne ad Virg. l.c. Cf. sup. ad IV, 223. 490. _Flavina_ seu _Flavinium_, unde _Flavinia arva_ ap. Virg. l.l. dubii situs est. --_Sabatia stagna_, lacus Etruriæ, nunc forte _Lago di Bracciano_, et _lacus Sabatinus_ ap. Frontin. aquæduct. 71, et Colum. VIII, 16, ubi _Sabata_ opp. in Tabula, et ap. Fest. unde _Sabatina tribus_ ap. Liv. VI, 5. Cum eo cave confundas _Sabata_, urbem Liguriæ, (hod. _Savona_ in republ. Genuensi) Σαβάτα, Strab. V, p. 157, et Ptol. vicinumque huic opp. _Sabatia vada_, Σαββάτων Ὤυαδα, Strab. V, p. 139, vel simpl. _Vada_, Cic. ad Div. XI, 10, 13, ut nunc _Vadi_. 491. _Cimini lacum_, ut ap. Virg. l.c., ubi vid. Heyne. Κιμινία λίμνη, Strab. V, p. 157. --_Sutrium_ (_Sutri_ ad _Pozzolo_ fl.) colonia, Romanisque claustra Etruriæ. Vid. Liv. IX, 32; Vellei. I, 14. Gruter. p. 302, n. 1. 492. _sacrum Phœbo Soracte_, conf. ad V, 175 sq.

489. Vulg. _Hos juxta_. Sed _His mixti_ Col. _His mixta_ Put. et R. 2. _His juxta_ Oxon.

Spicula bina gerunt; capiti cudone ferino Sat cautum: Lycios damnant hastilibus arcus.

493. Imitat. Virg. Æn. VII, 687... 9. --_Spicula bina gerunt_, more barbarorum et heroum. Vid. Intpp. ad Virg. Ænei. I, 313; V, 557; VII, 687; VIII, 661; XII, 165, 488. Veget. I, 20; II, 15 et 16. --_Cudo_, ut XVI, 59, galea e crudis ferarum pellibus. Cf; Hom. Iliad. κ, 257, 258, 261 seq. 335, et sup. ad II, 156. Lips. Mil. Rom. III, 1. Lefeb. vocab. orientale esse putat, ut jam ante eum alii, literarum similitudine inducti. Sed hæc ratio semper lubrica est, et hebr. כידון, _hastile_ potius seu _lanceam_ designare videtur. Vid. Bochart. Hier. P. I. p. 135 sq. et Bernard. ad Joseph. p. 338. 494. _damnant hastilibus arcus_, hastilibus utentes non curant, spernunt arcus, sagittandi artem usui hastarum postponunt. Sic _Eoas jaculo damnare sagittas_, dixit Stat. Silv. III, ii, 126, et _flava quercum damnavit arista_, Val. Fl. I, 70, ubi vid. Burm. Cf. sup. ad III, 331. --_Lycii_, ut alibi _Cretici_, _Ityræi_, vel _Cydonii arcus_, _pharetra_, _cornu_, _sagittæ_. Cf. ad I, 421; II, 90, 109, 689.

493, 494. Ita in Colon. _capiti_ etiam in Oxon. R. 1, Med. _capidi_ Puteol. Vulgo _caput his capiti ferino Stat cautum_.

Hæ bellare acies norant: at Marsica pubes 495 Et bellare manu, et chelydris cantare soporem, Vipereumque herbis hebetare et carmine dentem.

495. De _Marsis_ agitur, qui circa et ad Lacum Fucinum (_Lago Fucino_, vel _di Celano_) hodie _provinciam Aquilam_ seu _Abruzzo ultra_ (h.e. ultra Pescaram fl.) obtinebant, et a quibus Italicum seu sociale bellum _Marsicum_ dicebatur, de quo vid. Flor. III, 18, et Appian. b. civ. I, 39... 53. Vel hoc ob bellum merito h.l. dicitur, _bellare manu norant_. 496. Imitat. Virg. Æn. VII, 753. Cf. ad loc. simil. I, 411, 2. De Marsorum autem veneficiis et artibus magicis res nota; unde _Marsa nenia_, _voces_, _augur_, ap. Horat. Epod. V, 76; XVII, 29. Cic. de Div. I, 58; II, 33, et Ovid. A. A. II, 102, ubi vid. Heins. Cf. Gell. XVI, 11, et Heyne not. et Exc. VIII, ad Virg. l.c. p. 141, et Cluver. II, 15, 759. 497. _herbis_, φάρμακοις; _carmine_, magica formula.

495. _At_, non _ac_, Colon. 496. _atque hydris_ emend. N. Heins. quia penultima in _chelydris_ præter exemplum corripitur.

Æetæ prolem Anguitiam mala gramina primam Monstravisse ferunt, tactuque domare venena, Et lunam excussisse polo, stridoribus amnes 500 Frenantem, ac silvis montes nudasse vocatis.

498. _Anguitia proles_; filia _Æetæ_, regis Colchici. Solinus c. 8, C. Cœlii auctoritate tradit, «Æetæ tres filias, Angitiam, Medeam et Circen fuisse: Circen Circæos insedisse montes.... Angitiam vicina Fucino occupavisse, ibique salubri scientia adversus morbos resistentem, deam habitam.» Cf. V.L. --_mala gramina_, magica et veneficiis idonea, ut τὸ κακὸν et τὰ κακὰ φάρμακα, apud Theocrit. Id. II, 39, 58, 161. D. Heins. propr. noxia et venenata. Conf. Virg. Ecl. VII, 28; Æn. II, 471, ubi vide Cerda; Heyne et Broukh. ad Tibull. I, ii, 51; III, 5, 20, et quos Draken. laudat, Gebhard. ad Prop. II, i, 53; et Intpp. ad Petron. c. 63. 499. _venena_, serpentes venenatas, ut _stabula_ III, 383. --_tactu domare_, cf. ad I, 412. 500 sq. _lunam excussisse_, h.e. excutere, et hoc gravius pro vulgari _deducere_, κατάγειν, _polo_, cælo. De hac magicæ artis vi vid. Vulp. et Broukh. ad Tibull. I, ii, 43, et I, 8, (al. 9,) 19 seq. Cerda et Heyne ad Virg. Ecl. VIII, 69; Burm. ad Ovid. Met. III, 552, Intpp. ad Prop. I, i, 19; II, xxviii, 37, et ad Theocr. Pharmaceutr. --_stridoribus... vocatis_, cf. Virg. Æn. VI, 489 sq. et Tibull. I, ii, 44, ubi vid. Heyn. Obss. --_Frenantem amnes_, cursus aquarum, ut ap. Virg. Ge. IV, 136. _stridoribus_, ut _magico stridore_, murmure, ap. Tibull. I, ii, 47, ubi vid. Broukh. De _silvis vocatis_, cf. ad I, 96.

498. _Angitiam_ e. Col. recepere Drak. Lefeb. et Ernesti. _Agnitiam_ R. 1, et Med. Ego reduxi vulgatam lect. ut ab _anguibus_ carmine ciendis _Anguitia_, non ab iis _angendis Angitia_ sit dicta. Conf. Heins. et Heyne ad Virgil. Æn. VII, 759, et quos Drak. laudat, Salmas. Exerc. Plin. p. 60, et Delr. ad Sen. Med. v. 1024.

Sed populis nomen posuit metuentior hospes, Quum fugeret Phrygias trans æquora Marsya Crenas, Mygdoniam Phœbi superatus pectine loton.

502. Marsorum originem ac nomen quidam a Celtico voc. _mar_ h.e. colle seu loco superiore, sed Romani scriptores more suo a Græca fabula deducunt, et Silius quidem a _Marsya_, Satyro vel tibicine Phrygio, alii vero (Gell. XVI, 11; Solin. c. 2, al. 8, et Plin. VII, 2,) a Marso, Circes, et Ulyssis filio. Vid. Heyne Exc. VIII ad Virg. Æn. VII, 750, p. 141. Marsos Sabinorum potius posteros et colonos esse, suspicatur Ill. Gatterer. (_Einleit. in die synchronist. Universalhist._ T. II, p. 543.) --_nomen posuit_, conf. Heins. ad Ovid. Fast. V, 73. 503. Quum omnes mythologi memorent, Marsyan cantu citharæ superatum, detracta cute ab Apolline interemtum esse, (vid. Munker. ad Hygin. f. 165. Burm. ad Ovid. Met. VI, 400, et Heyne ad Apoll. I, iv, 2,) patet, Silium alios auctores secutum esse, quorum auctoritate tradat, Marsyan post Apollinis victoriam in Italiam abiisse, Drak. Sed forte hoc commentum ex solo poetæ ingenio profectum est. --_Phrygias Crenas_: nam teste Plinio V, 29 seu 29. «Apamia (ubi palus quædam, quæ calamos gignit, tibiæ sonum reddentes; unde fabulam de Marsya ortam putabat Strab. XII, p. 578) sita est in radice montis Signiæ, circumfusa Marsya, Obrima, Orga, fluminibus in Mæandrum cadentibus. Marsyas ibi redditur, (emergit) ortus, ac paulo mox conditus, ubi certavit (Marsyas) tibiarum cantu cum Apolline, Aulocrenis: (Ἀυλοῦ κρήναις) ita vocatur convallis decem M.P. ab Apamia, Phrygiam petentibus.» Cf. Plin. l.c. sect. 31, et XVI, 44 seu 89; Marcian. VI, p. 221, et Solin. c. 40, quibus tamen locis hæc regio _Aulocrene_ dicitur, ut adeo pluralis h.l. poetice pro singul. positus videri possit: quod tamen, sententia Drak. et Lefeb. non opus est, si _crenas_, κρήνας, intellexeris de multis fontibus fluviorum, qui Mæandro miscentur, ad quas Mæandri crenas Marsyas olim ante victoriam Apollinis tanta cum laude canere consuevit, quasque deinde fugit, ne quotidiano illius loci aspectu dedecoris sui memoriam renovaret. [“Plinio V, 29 seu 29”: V, 45] 504. _Mygdoniam_, vel Lydiam, vel, ut h.l. Phrygiam: nam Mygdones, Lydi et Phryges, populi vicini, passim inter se confunduntur, et Mygdones, teste Strab. VII, p. 295, et XII, p. 575, vetus fuere Thraciæ gens, quæ Europa derelicta, Phrygiæ partem occupavit. --_Mygdonia lotos_, h.e. tibia, (quæ ex loto vel buxo fingebatur, de quo vid. Theoph. IV, 3 et 4; Plin. XIII, 17; XVI, 36, et Heins. ad Ovid. Met. IV, 759) ut _Phrygia lotos_, XI, 432. Μυγδόνιος αὐλὸς, et λώτινοι αὐλοί, ap. Athen. IV, p. 182, al. Nam tibia vel modus certe Phrygius numeratur in inventis Phrygum, vel ipsius Marsyæ, Phrygis, cui tribuitur a Diodor. III, 59; Pausan. Phoc. c. 30, p. 668, et Plin. VII, 56. De tibia Phrygia, vid. Heyne ad Tibull. II, i, 86; Heins. ad Ovid. Met. XII, 158, et Jani ad Hor. Od. III, xix, 18, ubi _Berecyntia_ dicitur, ut IV, xv, 30. _Lyda tibia_. --_pectine_, cithara, qua Apollo canebat, ut Marsyas tibia.

503. _Marsua_ Col. unde _Marsya_ restituit N. Heins. _Marsia_ R. 1, Parm. Med. Cell. _Martia_ edd. recentt. etiam Lefeb. _Phrygias... Crenas_ ex emend. ingeniosa Salmas. ad Solin. p.m. 586 (al. 834, 5), recepi cum Lefeb. et Ernesti. Silium ita scripsisse, pro certo quidem adfirmare nolim: sed lectiones codd. scr. et edd. minus satisfaciunt, et stupore librarr. natæ videntur. Vulgo _Phrygios Crenos_; et _frenos_ scripti, R. 1, 3, Med. h.e. imperium. (vid. ad I, 144) prob. N. Heins. ut conveniat verbis Ovid. Met. XV, 60, _fugerat una Et Samon et dominos_, etc. Idem olim conj. _Phrygios threnos_, non inprob. Drak. quum in Phrygia, præter _Aulocrenen_ fontem, etiam _Aulothrenis_ (Ἀυλοθρηνὴς) vallis fuerit, si antiquis codd. Plin. V, 29, quos Salmas. consuluerit, fides habenda. Quod etsi dubium est, (repugnat certe Harduin.) conjectura tamen quodammodo firmari potest ex Ovid. Met. VI, 392 sq. An legendum _Phrygius Marsya Crenen_, vel _Phrygiam Crenen_, seu _Crenam_, quia _Aulocrene_ αὐλοῦ κρήνη, vulgo in singul. dicitur? Sed vid. not. [“ad I, 144”: in Not.]

Marruvium, veteris celebratum nomine Marri, 505 Urbibus est illis caput, interiorque per udos Alba sedet campos, pomisque rependit aristas.

505. _Marruvium_, sive Marrubium, Μαρούϊον, Strab. V, p. 167, al. 241, ad ripam orient. lacus Fucini, (ubi nunc Morrea, vel S. Benedicti pagus) unde _Maruvii_, Plin. III, 12. _Splendidissima civitas_; dicitur in Reines. Inscr. Class. VI, 114. Cf. Heyn. ad Virg. Æn. VII, 750, et Exc. VIII, p. 141. 507. _Alba_, quæ nomen servavit, in septentr. latere Fucini lacus sita, _Alba Fucentia_ seu _Fucentis_, Anton. et Gruter. p. 404, colonia, Liv. X, 1; Vellei. I, 14; unde _Albenses_. Plin. III, 12. Ἀλβήσεις, Appian. b. Hannib. c. 39, ut _Albani_ ab _Alba Longa_, et _Albenses Pompeiani_ ab _Alba Pompeia_ in Liguria, vocabantur. --_sedet_, cf. ad VI, 647. --_pomisque rependit aristas_, abundantia pomorum compensat, resarcit inopiam frumenti.

Cetera in obscuro famæ, et sine nomine, vulgi Sed numero castella valent: conjungitur acer Pelignus, gelidoque rapit Sulmone cohortes. 510

508. _sine nomine_ ut ἀνώνυμον γῆρας, dixit Pind. Ol. I, 132. Cf. inf. X, 28, 214, et Virg. Æn. IX, 343, ubi vid. Heyne. 510. _Peligni_, ab Illyriis forte oriundi, (vid. Gatterer V.C. _in d. Einleit. zur synchron. Universalhist._ T. II, p. 544) communi portu Aternensi cum Vestinis et Marrucinis utebantur, et Sagrus fl. a Frentanis eos dirimebat. --_Sulmo_, (_Sulmona_ in _Abruzzo citra_) de quo Ovid. Trist. IV, x, 3. «Sulmo mihi patria est, gelidis uberrimus undis, Millia qui novies distat ab Urbe decem.» Cf. ejusd. Fast. IV, 79 sq. et Amor. II, vi, 1 seq.; III, xv, 11, et inf. IX, 70 seqq. _rapit_, ut IV, 218.

Nec cedit studio Sidicinus sanguine miles, Quem genuere Cales. Non parvus conditor urbi (Ut fama est) Calais, Boreæ quem rapta per auras Orithyia vago Geticis nutrivit in antris.

511 sqq. _Teanum Sidicinum_ et _Cales_, Campaniæ oppida, inter quæ Silius quoque XII, 524, ea retulit, perperam h.l. memorantur, ut contra _Corfinium_, altera urbs et caput Pelignoram, inf. v. 520, et _Allisæ_, Samnii opp. v. 535, in Campaniæ descriptione. --_Sidicinus miles_, cf. ad V, 551. [512.] _Quem genuere Cales_, h.e. Teanum Calibus originem debet; quod nescio an alius tradat. An sensus est, non cedit... miles ei, quem g. Cales? --_Cales_, hod. _Calvi_, antiqua Ausonum, et deinde Campanorum urbs, colonia, (Liv. VIII, 16; Vellei. I, 14) et municipium, (Cic. Agrar. II, 31) cujus vinum laudat Hor. Od. I, xx, 9; xxxi, 9. _Cale_ in singul. num. et _Threicia_ dicitur XII, 525, ob Græcam originem, quam poeta more suo comminiscitur. Nam _Calais_, Zetæ frater, Boreæ _Thracii_ (vid. ad I, 587,) filius ex _Orithyia_, a patre _rapta_. Vid. Heyne ad Apollod. III, xv, 2; Vulp. ad Prop. I, xx, 25 seq.; II, 26, 51, et Burm. Catal. Argonaut. vid. _Calais_.

511. _cedit studii_ emend. N. Heins. quum _studio_ et _sanguine_ parum concinne concurrant. _Siricinus_ Col. unde _Sidicinus_ recte jam correxit N. Heins. ut intelligatur _Teanum Sidicinum_, quod opp. Calibus etiam conjunxerint Silius XII, 524; Virg. Æn. VII, 727, et Liv. XXVI, 9. Vulgg. _vicinus_, quod e glossa forte inrepsit, quoniam urbes illæ sunt vicinæ. 512. _parvus_ scripti et editi ante Nicandrum, qui primus _parvæ_ dedit. Urbes Campaniæ Strab. V, p. 248; πολίχνια, oppidula, dici, exceptis Capua et Teano, monet N. Heins. Sed idem Strabo V, p. 164, Cales πόλιν ἀξιόλογον vocat. Conf. not. _urbi_, non urbis, scripti, R. 3, et Parm. sed, teste Lefeb. non nisi duo scripti et R. 1.

Haud ullo levior bellis Vestina juventus 515 Agmina densavit, venatu dura ferarum:

515. Vestini, a Sabinis oriundi, inter Picentes et Marrucinos, a fontibus Vomani, Matrini et Aterni, (hod. Pescara) in ripis horum fluminum, (in _Abruzzo citra_ et _ultra_ scil. Pescaram fl. et in _Teramo_, provinc. Neapol.) usque ad mare habitabant. --_Haud levior bellis_, haud minus bellicosa, ut _levis bello_, inbellis, XIII, 214. [516.] _dura_ moribus ac ingenio; vel obdurata. Cf. ad I, 558, et VI, 308.

515. _ullo_, non _illo_, scripti et R. 2, _levior belli_ maluerit N. Heins. Conf. ad IV, 542. Idem conj. v. 516, _venatu induta_ h.e. pellibus et exuviis ferarum, coll. v. 523, 570, 571, et Suid. Βεστῖνοι ἔθνος ἐν Ἰταλίᾳ θηριῶδες τὸν τρόπον. Id magnopere adridet Drak. qui locis Gell. IX, 4; Plin. VII, 2; X, 5, et Ammian. Marcell. XXIII, 6, probat, _venatum_ etiam dici, quidquid venatione capiatur.

Quæ, Fiscelle, tuas arces, Pinnamque virentem, Pascuaque haud tarde redeuntia tondet Aveiæ.

517. _Fiscellus_, ut _Tetricus_ (sup. v. 417.) et _Severus_ citerior Apennini pars, in finibus Sabinorum, non procul ab agro Vestinorum, nunc quoque _Monte Fiscello_, in confinio Abrutii ulterioris: in quo monte Nar fl. oritur. Plin. III, 12, Var. R. R. II, ii, 1; §. 5; II, 3. --_arces_, cf. ad I, 7. --_Pinna_, hod. _Civita_ seu _Citta di Penna_, Πιννὰ, Ptol. III, 1; Vitruv. VIII, 3; prope mare Venutum, unde _Pinnenses_, Plin. l.c. Πινῆται, Diodor. Exc. p. 398. 518. Pascua _haud tarde redeuntia_, conf. Virg. Ge. II, 201, 2. --_Aveia_, XX M. P. ab Alba, (et quidem, judice Cluverio, lib. II, cap. 12, pag. 750; ab Alba Fucentis, sup. v. 507,) in Tabula Itineraria, _Avia_, Ἀούϊα, Ptol. III, 1. _Aviensis civitas prope Aquilam in Vestinis_ in Martyrol. Rom. a.d. XIII. Kal. Nov. Cf. V.L.

518. _Avellæ_ in omnibus libris circumfertur, quæ tamen non Campaniæ modo urbs et soli sterilis est, sed etiam vers. 543, memoratur. Hinc _Aveiæ_, emend. N. Heins. quod in textum recepi, prob. Drak. _Aviæ_, quod idem est, edidit Lefeb. auctore Cluver. Ital. ant. p. 750. Conjicerem _Aterni_, (quod teste Strab. ἐπίνειον, navale, Marrucinis, Pelignis et Vestinis commune fuit) nisi a literarum ductu id nimis recederet. An olim in Vestinis quoque _Avella_, vel _Ajella_ urbs fuit, quæ nunc _Ajello_ dicitur?

Marrucina simul Frentanis æmula pubes Corfini populos, magnumque Teate trahebat. 520

519. _Marrucini_, quos ab Illyriis originem duxisse, sed cum Sabinis in unius populi corpus coaluisse suspicatur Ill. Gatterer, (_Einleit. in d. synchron. Universalhist._ T. II, p. 544.) ad mare Hadriat. et Aternum fl. in confiniis Vestinorum, Frentanorum et Pelignorum colebant. --_Frentani_, Σαννιτικὸν ἔθνος, Strab. V, p. 166, oram maris superi, ab Aterno fere ad Frentonem fl. a quo nomen adceperunt, obtinebant. 520. _Corfinium_, hodie forte _Popolo_, vel _S. Pelino_, ἣ τῶν Πελιγνῶν μητρόπολις, et in bello Marsico κοινὴ ἅπασιν τοῖς Ἰταλιώταις πόλις ἀντὶ τῆς Ῥώμης, ὁρμητήριον τοῦ πολέμου, μετονομασθεῖσα Ἰταλικὴ, teste Strab. V, p. 167, al. 369. Cf. Cæs. B. C. I, 16; Lucan. II, 478; Plin. V, 12, et sup. ad v. 511. --_Teate_, (_Civita di Chieti_ seu _Teti_, caput Abrutii citerioris, vel provinciæ Chieti) ἣ τῶν Μαρουκίνων μητρόπολις, Strab. l.c. Τεατέα Μαῤῥουκινῶν μεσόγειος, Ptolem. III, 1, ad Aternum fl. in regione montana. Cf. XVII, 454.

519. _Marrutioque simul_ Col. 520. _Teate_ Col. R. 1, Med. _Reate_ (Sabinorum opp.) Ox. Vulgo _Rheate_.

Omnibus in pugna fertur sparus, omnibus alto Adsuetæ volucrem cælo demittere fundæ. Pectora pellis obit cæsi venatibus ursi.

521 sq. Imitat. Virg. Æn. XI, 679 sq. --_sparus_, ut III, 388. 522. Cf. ad II, 96. Proprie ipsi sunt _adsueti_, adeoque periti hujus rei. 525. Cf. Virg. Æn. VIII, 553, et sup. ad II, 156.

521. _in pugna affertur_ Oxon. _in pugna offertur_ Colon. et Put. teste N. Heins. qui tamen nil mutandum censet, nisi quod _in pugnam_ maluerit. Conf. ad v. 316, et VII, 67, _in pugnam offertur_ dedit Lefeb. qui hæc notavit: «Ita recte scripti omnes et R. 2, ut Scipio _obtulit_, vel _addidit_ pila suis cohortibus v. 548», _alta_ Col. 522. _demittere_, non _dimittere_, Put. probb. N. Heins. et Drak. Conf. ad II, 96. 523. _venantibus_ malebat N. Heins. quia _venatu_ (sed interjectis sex versibus) præcessit; et v. 524, _agrorum_. Sed vid. not.

Jam vero, quos dives opum, quos dives avorum E toto dabat ad bellum Campania tractu, 525 Ductorum adventu vicinis sedibus Osci Servabant; Sinuessa tepens, fluctuque sonorum Vulturnum, quasque evertere silentia, Amyclæ, Fundique, et regnata Lamo Caieta, domusque Antiphatæ compressa freto, stagnisque palustre 530 Liternum, et quondam fatorum conscia Cyme.

524. Agitur de _Campania_; hod. _Terra di Lavoro_, quæ regni Neapol. pars est. --_dives avorum_, ut _Mantua dives avis_ ap. Virg. Æn. X, 201, ubi vid. Heyne in V.L. et not. Hæc verba ad priscam Campanorum potentiam, ut τὸ _dives opum_ ad eorum divitias terræque fertilitatem spectat. 526. Recensentur urbes _Oscorum_ et Auruncorum seu Ansonum, qui extremam olim Latii partem, ad mare inferum, obtinebant, et priscis jam temporibus oppida et cis Lirim, qui Latium a Campania dirimit, (unde _vicinis_ Campaniæ _sedibus_) et trans fluvium istum, in ipsa Campania, condiderant; quæ propterea modo Latio novo seu adjecto, quo nomine Strabo oram maritimam ab Ostia ad Sinuessam comprehendit, modo Campaniæ adjudicantur, v.c. Sinuessa Latio a Plin. III, 5, et Campaniæ ab eodem XXXI, 2. Cf. omnino Heyne ad Virg. Æn. X, 564, et Exc. VIII, ad Æn. VII, p. 139 sq. 527. _Sinuessa_ in finibus Latii adjecti et Campaniæ, trans Lirim, ad mare, _Sinope_ quondam a Græcis, et Sinuessa deinde ab colonis Rom. adpellata, (Liv. X, 21; Plin. III, 5 seu 9) cujus rudera prope castellum _Rocca di Mondragone_ supersunt. [“Plin. III, 5 seu 9”: III.28] --_tepens_, dicitur non a tepida tantum aeris temperatione in Campania, sed inpr. quoque a thermis salubribus, _aquis Sinuessanis_, de quibus vid. Strab. V, p. 162, al. 371. (πλησίον αὐτῆς ἐστὶ θερμὰ λουτρᾲ κάλλιστα ποιοῦντα πρὸς νόσους ἐνίας) Plin. XXXI, 2; Tac. Ann. XII, 66, et ej. Hist. I, 72; Martial. XI, viii, 11, et lxxii, 1; Liv. XXII, 13. Vinum Sinuessanum laudant Martial. XIII, 111; Horat. Epist. I, v, 5 et alii. 528. _Vulturnum_, urbs et castellum, (hod. _Castello di Voltorno_) ad ostium maximi Campaniæ fluvii, qui olim _Vulturnus_ dicebatur, nunc _Voltorno_. Cf. XII, 521; Liv. XXV, 20; XXXIV, 45, et Heyn. Exc. VIII, ad Virg. Æneid. VII, 729. --_Amyclæ, quas evertere silentia_, cf. omnino Heyn. not. et Exc. II, ad Virg. X, 564. 529. _Fundi_, hod. _Fondi_, inter Formias et Tarracinam, ad mare, unde _Fundani municipes_, Liv. XXXVIII, 36. _F. lacus_, Plin. III, 5. _F. vinum_, ib. XIV, 6. --_regnata Lamo... freto_, cf. ad VII, 276, et Ovid. Met. XIV, 233 sq. --_domus Antiphatæ_, Formiæ, _compressa_, pressa, _freto_, mari vicino, quod eam premit h.e. contingit, perstringit, adluit; (ut Hor. Od. II, x, 3, al.) vel premit, vexat; vel _arva premit pelago_, ut ap. Virg. Æn. I, 246. 530. _stagnis palustre Liternum_, cf. ad VI, 654. 531. _Cyme_, forma græca pro _Cumæ_. Urbs, a. 1207, diruta, Χαλκιδέων (incolarum Chalcidis, capitis Eubœæ) καὶ Κυμαίων παλαιότατον κτίσμα, testibus, Strab. V, p. 168, al. 243, al. 372; Plin. III, 5 seu 9; Vellei. Pat. I, 4, et Liv. VIII, 22, unde _aquæ Cumanæ_, Liv. XLI, 16, et inpr. _Sibylla Cumana_, a qua hod. _Grotta di Sibylla Cumana_ nomen adcepit, et urbs h.l. dicitur _fatorum conscia_. Conf. V.L. et ad III, 399, et vid. Heyne ad Virgil. Æn. VI, 2, ibique Exc. II et III.

525. _E_, non _Et_, Col. 526. _adventu_, non _adventum_, scripti. 531. _Liternum_, non _Linternum_, Colon. vid. ad VI, 654; _Cyme_ scripti et R. 2; Κύμη Steph. Byz. et Strab. Cf. IX, 57; XI, 290; XIII, 400, 494, 498; Heins. et Pier. ad Virg. Æn. VI, 2 et 98. Intpp. ad Val. Fl. I, 5; _Cume_ R. 1, Med. Cell. _Crinæ_ Ox. Vulgo _Cumæ_; Κοῦμαι Ptolem.

Illic Nuceria et Gaurus: navalibus acta Prole Dicarchea, multo cum milite Graia,

532. _Nuceria_ Alfaterna, Liv. IX, 41; Diodor. XIX, 65. Nunc _Nocera_ prope Sarnum fl. in Picentinorum finibus, de qua vid. Liv. IX, 38; XXVII, 3. Ab ea diversæ _Nuceria_ Camellaria, (_Nocero_) Umbriæ opp. et _Nuceria_ (_Luzara_) in Gallia Cispad. ad Padum. --_Gaurus_ mons, (hod. _Monte Barbaro_) inter Puteolos et Avernum Lucrinumque lacum, vinetis consitus. Conf. XII, 160; Lucan. II, 667, 8; Plin. XIV, 3, 6; Stat. Silv. III, i, 147; v, 99; IV, iii, 65. --_navalibus acta Prole Dicarchea_, h.e. postquam Puteolani urbem suam cum portu reliquerant, ut ad bellum proficiscerentur, (conf. v. 480.) illic etiam adfuit Neapolis, h.e. eos sequebantur Neapolitani cum multo milite Graio. 533. _Dicarchea_, contr. pro _Dicæarchea_, ut XII, 107; et ap. Stat. Silv. II, ii, 3, et 96, Δικαιαρχία, vel Δικαιάρχεια Græcum et antiquius nomen urbis, quæ postea _Puteoli_ (hod. _Puzzuoli_ seu _Puzzuolo_) vel a _putore_ aquarum, vel a _puteorum_ minorum multitudine adpellata dicitur. Vid. Plin. III, 5 seu 9, Festus voc. _minorem_, Epit. Stephani, Varro L.L. IV, 7, et loc. class. Strab. V, p. 169, al. 245, al. 376. _Dicarchi mœnia_, dixit Stat. l.c. Plura de hac urbe vid. ap. Liv. XXIV, 12, 13; XXXIV, 45; Tac. XIV, 27. Verba _navalibus acta_ spectant ad egregium, quo urbs etiam nunc utitur, portum, ad sinum Baianum. Δικαιαρχία, ἐπίνειον Κυμαίων, καὶ ἐμπορεῖον (_emporium Puteolanorum_, Cic. ad Att. V, 2.) γεγένηται μέγιστον, χειροποιήτους ἔχουσα ὅρμους, Strab. l.c. Cf. et Sueton. Aug. 98, et Stat. l.l. _Antichita di Pozzuoli_ edidere Loffredi Capaccio, Mazzello et optime omnium Paul. Ant. Paoli, Napoli 1768.

532. Vulgo _Gaurus navalibus apta_, _Prole Dicarchenia_, vel _Dicharchæa_, prob. Marso, cui _Gaurus_ est oppidum, cujus tamen nemo geographorum mentionem facit. _Dicarcheia_ Put. R. 1, Parm. Med. _Gaurus navalibus acta_, _Prole Dicarchea_; _multo_, etc. ex Colon. recepere Draken. et Ernesti, suadente N. Heins. qui tamen scribendum putat, _Illic Nuceria: et Gauri n. acta P. Dicharchea, multo cum milite, Graia Illic P._ quia Gaurus a Nuceria satis remotus: quasi poeta ordine geograph. procedat. Pro _acta_ Lefeb. reposuit _aptus_ ex emendat. Cellar. Geogr. T. I, p. 671, edit. a. 1731, et Loyd. in Lex. vid. _Nuceria_, qui posterior refingit, _Illic Nuceria, et G. n. aptus P. Dicharchea: multo c. m. Graio Illic P._ ut Nuceria, vel incolæ Gauri ejusdem sint originis ac Puteoli. Sed Lefeb. punctum post _aptus_ ponit, et verba seqq. ita explicat: illic fuit Graia Parthenope ex eadem prole, hoc est ejusdem originis, (vid. ad I, 221) ac Dicarchæa, multo cum milite; nam etsi a Samiis deducantur Puteoli, tamen hoc oppidum, quia, Strab. teste, navale fuerit Cumanorum, ab his conditum videri posse. Veram loci lectionem nondum constituam putat Ernesti, qui inprimis dubitat, an Silius Gauri mentionem ideo fecerit, ut populos ex eo monte adcitos significaret: sed vocem _acta_ salvam esse, eidem persuasit Strabo V, p. 376 ἑξῆς δ᾽ εἰσὶν αἱ περὶ Δικαιαρχίαν ἀκταὶ, καὶ αὐτὴ ἡ πόλις, etc. Meo qualicumque judicio lectio c. Colon. aptissimum præbet sensum, modo distinctio ea, qua feci, ratione mutetur: et interpretes, ut in vitio detegendo sagaces, ita in medicina adferenda parum felices fuere, dum veteres Gaurum nobis oppidum obtrudunt, recentiores vero non Puteolana, sed Gauri _navalia_ intelligunt, quia hic mons in imis vitifer, et, si non aliis locis, certe in summitate, pinifer fuerit, adeoque ligna navalibus apta suppeditaverit. Sed hoc ipsum ne satis quidem constat, et Gaurus Juven. IX, 57, _inanis_ (arboribus, putat) dicitur, vid. not.

Illic Parthenope, ac Pœno non pervia Nola, Allifæ, et Clanio contemtæ semper Acerræ: 535

534. _Parthenope_, vetus nomen _Neapolis_, (_Napoli_) ὅπου δείκνυται μνῆμα τῶν Σειρήνων μιᾶς Παρθενόπης, Strabon. V, p. 170, al. 246, al. 377. Cf. idem I, p. 23, et 26, inf. XII, 33 sq. Plin. III, 5 seu 9; Solin. c. 2. Martian. de conditor. urb. L. VI, p. 206, et Steph. Byz. Λευκοσία, Λίγεια, Παρθενόπη, Sirenum nomina ap. Tzetz. Chil. VI, 719. _Graia_, quoniam non modo a Cumanis (Vellei. I, 4; Liv. VIII, 22; Martial. V, lxxix, 14. Martian. Heracleota in Periplo, p. 11) vel a Chalcidensibus, Cumarum conditoribus, (Plin. III, 5 seu 9,) ædificata traditur; sed etiam Græcorum ritus religiose servavit, eorumque exemplo gymnasia, agones, theatra habuit, unde et _Græca urbs_ vocatur Tacit. Ann. XV, 33. Cf. inf. XII, 27, 31; Liv. XXXV, 16. --_Nola_, quæ nomen, non pristinum splendorem, retinuit, a Chalcidensibus, (conf. XII, 161; Justin. ex Trogo XX, 1,) vel Tyriis (Solin. c. 8) vel Tuscis (Vellei. I, 7) condita, et bello Samnitico a Romanis capta. Liv. IX, 28. --_Pœno non pervia_, non expugnabilis: nam ibi primum Hannibalis impetus a Marcello repulsus. Cf. XII, 161 sq. et Liv. XXIII, 14... 16. 535. _Allifæ_, hodie _Alife_, opp. Samnii, inter Venafrum et Sabati confluentem, supra lævam ripam Vulturni, qui Campaniam a Samnio dirimit. Cf. ad vers. 511, et V.L. Vinum Allifanum laudatur XII, 526, et Horat. Sat. II, viii, 39. --_Clanio contemtæ semper Acerræ_, imitat. Virg. Ge. II, 225, ubi vid. Intpp. --_contemtæ_, infestatæ, quoniam crebræ Clanii exundationes non facile aggeribus cohiberi possunt. _Clanius_, nunc _L’Agno_, Campaniæ fl. qui etiam Liternus dicitur, et inter Capuam Cumasque in mare fluit. Cf. ad VI, 654. Diversus ab eo _Clanis_, Etruriæ fl. (vid. 454) quod nomen etiam Liri tribuitur. [“454” recte 453] --_Acerræ_, hod. _Acerra_, Ἀχέραι, Strab. Cf. XII, 422; Liv. VIII, 17; XXIII, 17; XXVII, 3; Appian. b. Pun. c. 63, (ubi vid. Schweigh.) et b. Civ. I, 42, 45, quibus locis Ἀχέρῥας invenies. Colonos ab Augusto eo missos tradit Frontin. de colon. pr. _Acerras_ Insubrium, in Gallia Transpad. ad Serii et Adduæ confluentes, (vide Plin III, 14, et inpr. Polyb. II, 34.) Dausq. ad h.l. German. ad Virg. et Pintian. ad Plin. et Hummel (_Handb. d. alten Erdbeschr._ p. 421) cum hoc Campaniæ opp. confuderunt.

535. _Allifæ_ Col. ut ap. Liv. VIII, 25; IX, 38, 42; XXII, 13, 17, 18; XXVI, 9; Gruter. p. 407, 417, 460, Ἀλλίφαι Diodor. XXII, 35. Sed Ἀλιφαὶ Strab. V, p. 238 al. 364. _Allife_ Cell. et alii, ut apud Frontin. de Colon. p. 83. _Alliphe_ plerique libri. Ἄλιφα Ptol. _contentæ_ ed. Dausq. culpa librarr. nam in comment. τὸ _contemtæ_ explicat, unde inmerito in reprehensionem N. Heins. incurrit.

Sarrastis etiam populos totasque videres Sarni mitis opes: illic, quos sulfure pingues Phlegræi legere sinus, Misenus, et ardens Ore giganteo sedes Ithacesia Baii.

536 sq. Cf. Virg. Æn. VII, 738, ubi vid. Heyn. Exc. VIII, p. 140. 536. Sarrastes adcolæ _Sarni_ fl. (nunc _Sarno_ seu _Scafati_) qui Pompeios præterfluit. Strab. V, p. 171, al. 247; Plin. III, 5. 537. _mitis_, conf. ad IV, 85. --_opes_, copias ex populis, hunc fluvium adcolentibus, conscriptas, ut ap. Virg. Æn. VIII, 171 et 685, ad quæ loca vid. Heyne. 538. _Phlegræi sinus_, sive campi prope _sinum_ Baianum, τὰ Φλέγραια πεδία, quorum Lat. nomen _Laboriæ_, seu _Leboriæ_ et _campi Laborini_, (Plin. XVIII, 11) hodiernum vero _Campo Quarto_, quod adversus Cluver. propugnat Camill. Peregr. p. 261. A Puteolis ad Baias Cumasque patent, si fides habenda Strab. et Plin. ll. cc. Τὸ Κυμαῖον πεδίον ὠνομάσθαι Φλεγραῖον, tradit Diodor. IV, 21, sed τὰ περὶ Καπύην καὶ Νώλην πεδία, Polyb. II, 17, et III, 91. Cf. sup. ad IV, 275; Prop. I, 20, 9, et Eustach. ad Dionys. Perieg. lviii, 21. --_Misenus_ seu Misenum opp. promont. (_Capo di Miseno_) et navale ad sinum Baianum, ubi Misenensis classis ab Augusto collocata. Cf. Suet. Aug. c. 49; Plin. Epist. VI, 20; Virg. Æn. VI, 232 sqq. Tac. Ann. VI, 50. 539. _Baiæ_, opp. Campaniæ, inter Puteolos et Misenum, (ubi nunc non nisi castellum, _Castel di Baja_, superest) ad sinum Baianum, portumque Julium, (de quo vid. Heyne ad Virg. Ge. II, 161 sq. et Æn. IX, 710) frequens hominibus, qui eo confluebant, et villas palatiaque ibi ædificabant, invitati amœnitate locorum et multitudine _thermarum_, quæ et ipsæ _Baiæ_, vel _aquæ Baiæ_ vocabantur, (vid. Ern. Clav. Cic.) καὶ πρὸς τρυφὴν, καὶ πρὸς θεραπείαν νόσων ἐπιτηδείαι, (Strab. V, p. 169, al. 376) «quæ in imo habebant aut de sulfure, aut de alumine, aut bitumine ardentes maximos ignes,» Vitruv. II, 6. Eo respicere videtur poeta, qui tamen fabulose rem tradit. --_ardens Ore giganteo_, propter Inarimen, vicinam ins. de qua vid. mox, v. 541. --_Sedes Ithacesia Baii_: nam τὰς Βαΐας ἐπωνύμους εἶναι λέγουσι Βαΐου τῶν Ὀδυσσέως ἑταίρων τινὸς, Strab. l.c. Cf. inf. XII, 114. Βαίου, seu Βαιοῦ δ᾽ ἀμείψας τοῦ κυβερνήτου τάφον, Lycophf. Cass. v. 694. Ab eodem Baio vel Bæo, Ulyssis gubernatore, Bæam, Cephalleniæ montem, nomen adcepisse tradit Steph. Byz. Vid. Βαῖα.

536. _Sarrastes_ alii, ut X, 316, inprob. N. Heins. ad. h.l. et ad Virg. Æn. VII, 738. 537. _ditis opes_ conj. D. Heins. 539. _Bæi_ c. Col. auctoritate, vel _Baii_ ex emend. N. Heins. scribendum videtur; vid. not. Vulgo _Bai_, et _Bacchi_ Put.

Non Prochyte, non ardentem sortita Typhœa 540 Inarime, non antiqui saxosa Telonis Insula, nec parvis aberat Calatia muris; Surrentum, et pauper sulci cerealis Abella:

540. Imitat. Virg. Æn. IX, 715, ubi vid. omnino Heyn. Exc. II. Cf. inf. XII, 143 sq., ubi Prochyta _Mimanti_, (de quo vid. ad IV, 276.) _Inarime_ vero, non ut h.l. et apud Virg. l.c. _Typhæo_, sed _Japeto_ inposita fingitur, ut Ætna ab ipso Silio XIV, 197, et aliis eidem Typhœo, ab aliis denique Briareo. De hac fabularum diversitate et origine, ut et de Typhœo, seu Typhone vid. Burm. ad Val. Flac. II, 24, inpr. Heyne l.c. et ad Virg. Æn. III, 578 sq. it. ad Apollod. p. 67... 87. Herman. Mythol. T. I. p. 254 sq. et T. II, p. 376, 7. --_Prochyte_ (_Procita_), et _Inarime_, quæ et Pithecusæ, sive Pithecusa et Ænaria (hod. _Ischia_) vocantur, insulæ, in sinu Cumano seu Baiano, Cumis et Miseno prom. objectæ. Vid. Heyne et Burm. ll. cc. _Prochyte_, ἀπὸ τοῦ προχύναι dicta, ut Serv. ad Virgil. tradit, vel, ut Strabo V, p. 247, al. 379, et Plin. III, 6, _quia profusa ab Ænaria erat_, h.e. terræ motu divulsa et in altum velut projecta. 541. _Telonis Insula_, Capreæ. Conf. ad VII, 418, et Heyne Exc. VIII, ad Virg. Æn. VII, 733 sq. 542. _Calatia_, vel _Calatiæ_, Plin. III, 5 seu 9, hod. _Cajazzo_ sive _S. Cajazzo_, opp. prope Vulturnum fl., vel ex Livio notissimum. 543. _Surrentum_, cf. ad V, 466. --_Abella_, nunc _Abella vecchia_, ultra Clanis fontes, colonia Chalcidensium (Justin. XX, i, 13) et municipium ap. Frontin. de Colon. --_sulci cerealis_, frumenti, ut _Cerealia munera, herbæ, fruges_ etc. Cf. Virg. Æn. VII, 740.

540. Voc. _ardentem_ miror nemini scrupulum injecisse, quum τὸ _ardens_ modo præcesserit. Suspicor, illud, ex simili loco XIV, 197, margini adscriptum, in contextum inrepsisse, et poetam vel _ingentem_, vel _adflantem_, vel _fumantem_, vel simile quid scripsisse. 543. _Abella_ scripti, R. 1, 3, Med. vid. Heins. ad Virg. Æn. VII, 740, et Græv. ad Justin. XX, 5. Vulgo _Avella_ ex solenni permutatione literarum _v_ et _b_ in codd. medii ævi.

In primis Capua, heu! rebus servare serenis Inconsulta modum, et pravo peritura tumore. 545

544. Capua, caput Campaniæ, hod. vicus. _S. Maria di Capua_, qui M.P. a nova Capua abest. 545. _Inconsulta servare modum_, græce pro, in servando modo, inconsulte non servans modum _rebus serenis_, lætitiæ, vel in _rebus serenis_, h.e. lætis, (ut XV, 53) prosperis, quum post pugnam Cannensem ad Hannibalem deficeret, quæ ei causa exitii fuit, urbe a Romanis capta, agrisque sorte divisis. Cf. XI, 29 sq., Liv. XXIII, 2, 7; XXV, 20; XXVI, 16, et simil. loc. Virg. Æn. X, 501, 502, ubi vid. Heyne. --_tumore_, vid. ad II, 288.

Lætos rectoris formabat Scipio bello. Ille viris pila, et ferro circumdare pectus Addiderat: leviora domo de more parentum Gestabant tela, ambustas sine cuspide cornos; Aclydis usus erat, factæque ad rura bipennes. 550

546. _Scipionem_ Africanum in pugna Cannensi tribunum militum de legione secunda fuisse tradit, Liv. XXII, 53. --_formabat bello_, ad bellum, et ad exercitium usumque armorum. 548 sqq. _Addiderat_, dederat; vid. Ind. --_leviora domo Gestabant tela_, h.e. domi gestare solebant, quod jam Lefeb. notasse video. Sic _domo_, Gr. οἰκόθι, ap. Cic. Dom. 3, et red. ad Sen. 11; Plaut. Amph. II, ii, 7; nisi levissima mutatione _domi_ refingere malis. [549.] _Gestabant_ ἀορίστως dicitur, quam imperfecti aliorumque temporum vim magna exemplorum copia illustrarunt Græv. Lectt. Hesiod. c. 5, ad Ἔργα, vers. 185, et Casaub. ad Pers. II, 5. --_ambustas sine cuspide cornos_, ut _hasta_, _sudes_, _tela præusta_ et igne durata, ap. Virg. Æn. VII, 506, 524; XI, 894; Tac. A. II, 14; Liv. I, 32; Cæs. B. G. V, 40. 550. _Aclydes_, Campanis etiam a Virg. Æneid. VII, 730 tribuuntur. Cf. ad III, 363. --_factæ ad rura bipennes_, cf. ad V, 499, et h.l. Var. LL.

546. _Lætos rectoris_ Oxon. prob. N. Heins. quem vid. ad h.l. ad XV, 122, et ad Virgil. Æn. I, 441; Val. Fl. VI, 266; Ovid. Met. VII, 435, et Claud. Cons. Hon. IV, 205. _Lætos_ Col. _Lectos_ Put. et Tell. sed τὸ _c_ in illo notatum puncto, in hoc deletum esse, testatur Lefeb. --_Lectos rectoris_ Put. Mars. Ald. et alii quidam _Lectos rectores_ R. 1, 3, Parm. Med. _Lectos venturo_ ex ed. Basil. Wolfii in libros recentt. venit. 548. _leviora adeo_, vel _leviora duo_ (vid. not. ad v. 493) emend. N. Heins. _leviora manu_ Burm. _leviora domo... Gestarunt tela_ Drak. hoc sensu: Scipionem Campanos, quibus præerat, pilis ac thorace armasse, quum domo non nisi leviora tela et ambustas sudes adtulissent. Hic certe verus est sensus loci, judice Ernesti. Sed vid. not. 550. _Aclydis_, non _Aclidis_, Colon. vid. ad III, 363. Mox _bipennis_, scilicet usus erat iis, omnino mihi legendum videtur.

Ipse inter medios venturæ ingentia laudis Signa dabat, vibrare sudem, tramittere saltu Murales fossas, undosum frangere nando Indutus thoraca vadum: spectacula tanta Ante acies virtutis erant: sæpe alite planta 555 Ilia perfossum, et campi per aperta volantem Ipse pedes prævertit equum: sæpe arduus idem Castrorum spatium et saxo tramisit et hasta.

551. Describuntur usitata Romanis exercitia tironum, quos ipse dux exemplo suo incitat et docet. Idem Scipio ea instituit ap. Liv. XXVI, 51, quem locum poeta haud dubie ante oculos habuit. Neutrum videre interpretes. Cf. I, 242 sqq. --_vibrare sudem_, cf. V.L. 552. _tramittere saltu_ (vid. ad IV, 345, et Burm. ad Val. Fl. III, 481). 553 sq. _Murales fossas_: nam saltum exercebant milites, ut _fossas murales_, h.e. circa muros vallumque castrorum, vel edita loca transsilire possent. Vid. Veget. I, 9. --_undosum... vadum_; hæc est _natatio_ in mari, vel Tiberi aliisque fluviis, cum et sine armis. Vid. Veget. I, 10; III, 4; Suet. Aug. 64. Magnam viri fortis laudem esse, armatum tranare flumen, minus apte monent Barth. et Drak. prolatis exemplis Turni et Horatii ap. Virg. Æn. IX, 815, et Liv. II, 10. --_frangere nando_, vid. ad III, 457. --_vadum_, cf. ad I, 52. [554.] _Spectacula_, specimina, experimenta (vid. ad I, 77) _virtutis_, quæ _ante acies_, h.e. in exercitationibus, prolusionibus, dabat, deinde usui maximo futura in veris præliis; Burm. 555... 557. Hæc est _decursio_, vel _cursus_ militum. Conf. Liv. XXIII, 35, inpr.; XXVI, 51, et XXIX, 22. Veget. I, 9. --_alite planta_, vid. ad VI, 212, et cf. VII, 67. 558. Hæc spectant ad _missionem hastarum et lapidum_, quos tirones vel manibus, vel fundis jaciebant. Cf. Veget. I, 14 et 16. --_arduus tramisit_, ut equo insidens, antea _pedes_; Ernesti V.C. qui τὸ _saxo_ etiam de funda intelligi posse observat, quamvis etiam ad exemplum Homeri saxa manu jacere consueverint heroes. Verum h.l. non de heroum moribus, sed de exercitiis tironum, quibus ipse dux monstrat, quod imitentur, sermo est, et verba _arduus tramisit_ eo sensu capienda sunt, quo Virg. Æn. V, 478, dixit: _durosque reducta Libravit dextra media inter cornua cestus Arduus_. Cf. etiam Val. Fl. VII, 572, et alia loca, ubi _arduus_ pro _alte_ ponitur, ut _altus_.

552. _rudem_ pro _sudem_ substituendam puto. Conf. not. et verba Liv. XXVI, 51: _Legiones tertio die rudibus inter se in modum justæ pugnæ concurrerunt_. Ejusmodi rudes etiam _vectes_ dicebantur, et νάρθηκες παχεῖς Xenoph. Cyrop. II; vid. Schwebel. ad Veget. I, 9. Vulgata tamen lectio eundem præbet sensum, et defendi præterea potest coll. Liv. XL, 6, extr. et 9, extr. ubi de eodem exercitio, non gladiatoribus tantum, sed militibus quoque solenni, agitur: nisi his quoque locis eadem medicina adhibenda est. Cf. etiam Prop. IV, i, 29, et Ovid. A. A. III, 515. --_tramittere_, non _transmittere_, scripti h.l. et v. 558. Cf. ad IV, 487. 554. _spectacula tantæ Ambæ acies v. e._ suspic. N. Heins. coll. I, 164, 465, IX, 440, et al. Sed vid. not.

Martia frons, facilesque comæ, nec pone retroque Cæsaries brevior: flagrabant lumina miti 560 Adspectu, gratusque inerat visentibus horror.

559. Prosopographia Scipionis. --_faciles comæ_, sive molles, caput ambientes leni lapsu, quibus horrida et dura cæsaries contraria est, ut _facilis fiscina_, Virg. Ge. I, 266. Sive potius ita incomtæ, ut nulla ars, nullus cultus mollior adpareret, quippe a quo viri gravitas abhorrebat, ut fere semper voc. _facilis_ Silius adhibet, v.c. I, 613, et XI, 286, ubi _faciles mensæ_ Campanorum gulositati obponuntur; Ernesti V.C. Conf. ad IV, 433, et I, 613. 560, 561. Gravitas Scipionis cum gratia oris et comitate mixta satis ornate delineatur: sed hæc magis sentiri, quam explicari poterunt; Ernesti. Eamdem rem mira verborum ubertate poeta exornavit inf. v. 609 sq. --_flagrabant_, vid. ad I, 126.

Adfuit et Samnis, nondum vergente favore Ad Pœnos; sed nec veteri purgatus ab ira.

562. _Samnites_, quos Sagrus fl. a Marsis et Pelignis, et Vulturnus a Campanis dirimit, quique etiam _Sabelli_ h.e. a Sabinis oriundi, et Σαννῖται, Strab.; Σαυνῖται, Polyb. ac Dionys. dicuntur, (Plin. III, 12) in plures populos dividebantur, quorum nonnulli, v.c. Samnites Caraceni et Pentri, trans Apenninum, sed plures citra montem, aut in montanis regionibus colebant. Hirpini et Frentani ab iis originem ducebant, (vid. Strab. V, p. 368, et 383) unde Hirpinorum urbes mox apte recensentur. --_nondum vergente favore_, quum nondum defecissent _Ad Pœnos_, ad quos inclinarunt post cladem Cannensem. Cf. XI, 7; Liv. XXII, 61; XXIII, 42. 563. _veteri ab ira_ in Romanos, nota vel ex Liv. VII, 29... 37; VIII, 1, 23... 26, 30, 36... 39; IX, 1... 45; X, 11... 45. Cf. inf. XI, 7, 8 et 173 sq.

Qui Batulum Nucrasque metunt, Boviania quique Exagitant lustra, aut Caudinis faucibus hærent, 565 Et quos aut Rufræ, quos aut Æsernia, quosve Obscura incultis Herdonia misit ab agris.

564 sqq. _Batulum_, _Nucræ_ et _Rufræ_ oppida incerti situs, quæ in Hirpinis ponunt, Cluv. p. 1200, et Heyne in Exc. VIII, ad Virg. Æn. VII, 739. Sed in Campanis supra Teanum, in ortum hibernum, Serv. ad Virg. l.c. (qui tamen a Samnitibus ea condita tradit) et Cellar. Geograph. II, 9, ubi auctoritate Holstenii monet, _Rufranos colonos_ in lapide, Præsenziani in Teanensi diocesi reperto, memorari, agrumque vicinum vulgo _la Costa Rufaria_ dici. _Nucrarum_, vel Mucrarum (vid. V.L.) præter Silium nemo mentionem facit, nisi forsan Suidæ et Steph. Byz. Νουκρία πόλις Τυῤῥηνίας, ἡ καὶ Νακρία διὰ τοῦ ἄλφα, eadem urbs est, quod suspicatur N. Heins. qui tum Νουκραὶ scribendum putat, quod non opus est, judice Drak. quum etiam Fregenæ Straboni Φρεγηνία dicantur. --_Rufræ_, Cluverio et Heyn. idem videntur opp. esse, quod Liv. VIII, 25. _Rufrium_, seu _Ruffrium_ et nunc _Ruvo_ (in _Terra di Bari_) vocatur, in Hirpinorum finibus situm. Sed Cell. et Holsten. Rufras in Campanis, et Rufrium in Hirpinis urbibus numerant. --_metunt_ exquisitius quam _tenent_ ap. Virg. l.c. Ut _fluvium bibere est_ ad fluvium habitare (vid. ad v. 367), sic _regionem metere_ est eam incolere, ut _arare_, _vomere_, _exercere_ et _serere_ colles, litus, culta, saltus, ap. Virg. Æn. VII, 798; Stat Th. IV, 51; V, 53; Drak. Cf. Burm. ad Val. Fl. I, 25. _Urbem metere_ paulo audacius dictum videri potest et doctius; sed lyricæ poesi aptius est, quam epicæ. --_Bovianum_, Βουΐανον, Ptol. III, 1; Βοΐανον, Strab. V. p. 167. _Bobianus_, Frontin. p. 109, hodie _Bojano_ in comitatu Molise, Pentrorum Samnitium caput (Liv. IX, 31) et colonia (Plin. III, 12, qui duplex memorat Bovianum, _vetus, et alterum cognomine Undecuma norum_) prope Tiferni fontes, trans Apenninum et ad ejus radices. Plura vid. ap. Liv. IX, 28, 31, 44; X, 12; XXV, 13. [565.] _Exagitant lustra_, propr. feras ex lustris; vel pervestigant lustra, silvas. Cf. IV, 303; XVI, 552 al. --_Caudium_ inter Calatiam et Beneventum in via Appia, (vid. Strab. l.c. et Tabula Itin.) opp. muro ductum et a Cæsare coloniæ Beneventanæ adjudicatum, teste Frontino. --_Furculæ_, seu _Furcæ Caudinæ_, h.l. _fauces_, (ubi pagum _Furchie_ dictum superesse tradit Holsten. et Cluver. p. 267) et clades Romanorum ibi adcepta, notissimæ ex Liv. IX, 1... 3, 7, 12; XXII, 14, et Flor. I, 16. --_hærent_ in _faucibus_, h.e. habitant, ut XII, 531. [566.] _Æsernia_, hod. _Isernia_, seu _Sergna_, in comitatu Molisii, cis Apenninum, non longe a læva Vulturni ripa, colonia, de qua vid. Frontin. et loca Livii, in V.L. laudata. [567.] _Herdonia_, Κερδονία, Strab. _Erdoniæ_, Tabul. et Anton. Ἑρδονία, Appian. Hannib. c. 48. Ἑρδωνία rectius Ptol. in Hirpinis vel Apulis, versus Canusium, nunc _Ardona_, nec diversa ab _Ardoneis_, Liv. XXIV, 20, quod Cell. et Holsten. p. 281, probant adversus Cluver. qui _Ardoneas_, nunc putabat _Ardonam_ vocari, Herdoniam vero _Cedogna_, quod potius teste Holsten. recentius est nomen Aquiloniæ, in Apulorum finibus prope Aufidum fl. sitæ. --_Obscura incultis_ cet. Conf. Liv. XXV, 21 inpr.; XXVII, 1, et Appian. l.c.

564. _Batalum_ Col. et Oxon. cum edd. Marsi. Sed vid. Intpp. ad Virg. Æn. VII, 739. _Nucras_ Col. Vulgo _Mucras_. _Rufas_, vel _Rufras_ corrig. Cerda ad Virg. l.c. cujus tamen opp. v. 566, mentio fit. _Macras_ opinatur Dausq. quia ὁ Μάκρης χωρίον memoratur Strab. V, p.m. 222, ubi ὅριον scribendum censet, ut sit Macra fl. Liguriæ finis. Utraque conject. merito damnatur a Drak. Ego fere _Bucamque_ reponendum crediderim. Βοῦκα opp. maritimum Frentanorum; vid. Strab. V, p. 167, al. 242; Mel. II, 4; Plin. III, 12. Sic vel una saltem Frentanorum urbs a Silio memoratur: nam sup. v. 402, lectio dubia est. Aptius quidem poeta ejus mentionem fecisset sup. v. 519. Sed de ordine geographico parum sollicitus est, et Frentani certe altera sunt Samnitum progenies; _metunt_ scripti et editi ante Nicandrum, qui primus _colunt_ refinxit. 565. _Exagitant_ Col. Vulgo _Exercent_, quod magis ad agriculturam, quam ad venationem pertinere monent N. Heins. et Drak. _Fatigant_ Put. et Parm. unde _Vestigant_ conj. Lefeb. Reciperem _fatigant_, nisi poetæ priorem syll. corriperent. Conf. Virg. Æneid. IX, 605, et vid. ad I, 63. 566. _Rufræ_ restituit N. Heins. ex optimis membrr. Virg. Æn. VII, 739; _Rufæ_ Col. _Rufrie_ Oxon. et Put. _Ruria_ R. 3; _Rufeiæ_ Med. Vulgo _Rufre; quos aut_ bis scripti. Vulgg. _quos aut R. aut quos_, claudicante versu. _Cæsernia_ scripti. _Cesernia_ R. 1, et Med. Vulgo _Esernia_, ut ap. Frontin. p. 109; Ἐσερνία Strab. V, p. 250; _Esernini_ Plin. III, 12; _Æsernia_ est ex emend. N. Heins. Sic in numis apud Gruter. p. 570, n. 10, et in antiq. codd. Liv. X, 31; XXVII, 10; XLIV, 40; ejusq. Epit. XVI, LXXII, LXXIII, Αἰσερνία et Ptol. dicitur.

Bruttius haud dispar animorum, unaque juventus Lucanis excita jugis, Hirpinaque pubes Horrebat telis, et tergo hirsuta ferarum. 570 Hos venatus alit: lustra incoluere, sitimque Avertunt fluvio, somnique labore parantur.

568. Reliquas Italiæ gentes urbesque, et quidem v. 568... 584, Italiæ inferioris, 588... 606, Galliæ Togatæ, seu Cisalpinæ, et 613... 616, insularum, poeta quam potest brevissime perstringit, et levi quasi digito ac sine ordine adtingit, quasi senserit, se paulo longius fere, quam par erat, huic Italiæ descriptioni immoratum, et, si maximarum rerum narratio, ad quam se jam adcinxerit, diutius differretur, periculum esse, ne lectorum exspectatio tam longo episodio nimis suspensa teneatur, animique eorum relanguescant. --_Brutii_, a Sabinis oriundi, australem Italiæ peninsulam oramque maritimam usque ad fretum Siculum tenebant. Vid. Strab. VI, pr. 569. _Lucania_, hod. _Basilicata_, ad Tyrrhenum mare, _Silaro_ fluv. (_Selo_) a Picentinis, et _Lao_ (_Laino_) a Brutiis dirimebatur. --_Hirpini_ ab ortu adtingebant Apulos, a meridie Picentinos, a septemtr. Apenninum et, ut ab occidente, Samnites, a quibus, æque ac Lucani et Frentani, originem ducebant. 570. _Horrebat telis_, vid. ad I, 423. --_tergo hirsuta ferarum_, cf. ad II, 156. 571. _Lustra_, silvas.

568. _Brutius_ alii, vid. ad VI, 15. 570. _terga_ R. 2.

Additur his Calaber, Sallentinæque cohortes, Nec non Brundisium, quo desinit Itala tellus.

573. _Calabria_, quæ etiam Messapia, Iapygia, et Sallentina dicebatur, (ut nunc maxima ejus pars _Terra d’Otranto_, seu Hydruntina ab Hydrunto opp. vel _provincia Lecce_) est quasi peninsula, qua in Ionium mare Italia procurrit, isthmum, Apuliæ conterminum, inter Tarentum et Brundisium occupans. --_Salentini_ seu Sallentini in Calabria circa et prope promont. Iapygium seu Salentinum (_Capo di S. Maria di Leuca_) colebant, (Strabon. VI, p. 191, 194) sic dicti a Σαλλεντίᾳ (Steph.), quam etiam _Soletum_ a Plin. III, 11, et nunc _Solito_ vocari putant. Cf. Liv. IX, 42; X, 2; XXIV, 20; XXV, 1, et Virg. Æn. III, 400, ubi vid. Heyne. 574. _Brundisium_, hod. _Brindisi_, opp. antiquiss. post colonia Rom. auctum, (Vellei. I, 14, et Livius Epit. XIX) cum promont. et portu olim egregio, nunc obstructo, unde olim Dirrhachium in Græciam (ut hodie a Caleto Dubrim) trajicere solebant, quoniam hic trajectus longior quidem, quam Hydruntinus, sed commodior etiam ac tutior erat. Vid. Strab. VI, p. 433. --_quo desinit Itala tellus_, scil. trajicientibus in Graciam, qui sic Italiæ oram derelinquunt: nam alioquin Italia ultro, usque ad promont. Iapygium, procurrit.

573. _Sallentinæque_ Col. et priscæ edd. Conf. Heins. et Burm. ad Virg. Æn. III, 400; Σαλλεντία Steph. Byz. _Sallentini_ passim in marmm. Capitol. et optimis libris Livii. _Sallentinæque_ Oxon. etiam non male, judice N. Heins. Sed vulgatæ lect. _Salentinæque_ favent lapis ap. Gruter. p. 199, n. 1, et auctoritas Græcorum, Steph. excepto; Σαλεντῖνοι et Σαλεντίνη Ptol. III, 1; Strab. et al. Σαλαντῖνοι numi in Thes. Goltzii. 574. _Brundisium_ Col. et priscæ edd. ut ap. Gruter. p. 151, 801, et in antt. exemplarr. Lucani, Horat. Cic. Plin. Livii et al. quod jam monuit N. Heins. Vulgo _Brundusium_, Βρεντέσιον Strab. et Appian. Βρεντήσιον Polyb. et Steph. Βρενδέσιον Ptol.

Parebat legio audaci permissa Cethego, 575 Cui socias vires, atque indiscreta maniplis Arma recensebant; nunc sese ostendere miles Leucosiæ e scopulis, nunc quem Picentia Pæsto Misit, et exhaustæ mox Pœno Marte Cerillæ,

575. _Cethegus_ cognomen familiæ cujusdam Lentulorum e gente Cornelia. M. Corn. Cethegus, Suadæ medulla Ennio dictus, belli Punici II, temporibus vixit, P. Tuditani collega in consulatu A.U. 549, et postea in censura. 578. _Leucosia_ ins. prope et contra Lucaniam ejusque sinum Pæstanum, nunc _la Licosa_, petra verius, quam insula; unde h.l. _e scopulis_. Cf. V.L. _Picentia_, Πικεντίνων μητρόπολις, Strab. V, extr. bello Marsico adcensa, (Flor. III, 18) quam Cluver. et Hard. ad Plin. III, 5 seu 9 extr. in mediterraneo. procul a mari sitam fuisse contendunt, repugn. Holsten. p. 263, ubi dicit: inter Salernum (_Salerno_) et Ebolos (_Evoli_) transitur locus _Bicenza_ dictus, (quem adlabitur _il Bicentino_ fl.) VII M.P. a Salerno, et XIII M.P. a Silaro distans: hæc ipsissima est Picentia, quam et Mela II, 4, in ora maritima recenset. Cf. ad v. 424. --_Pæstum_. hod Pesti, Παῖστον, Ptol. III, 1, et Ποσειδωνία, Strab. V extr. _Posidonia_, Plin. III, 5 seu 10; Liv. Epit. XIV. _Neptunia_, Vellei. I, 15, urbs Lucaniæ, non, quod ex h.l. colligas, Picentinorum, (vid. tamen Strab. l.c.) et colonia, (vid. Liv. et Vellei. ll. cc. ac Liv. XXVII, 10) non longe a Silari ostio, (Strab. VI pr.) ad sinum Pæstanum, nunc _Golfo di Salerno. Rosæ Pestanæ_, notæ ex Virg. Ge. IV, 119. Cf. et Liv. XXII, 36, et Martial. IX, xxvii, 3. _The Ruins of Pæstum or Posidonia_ post Dumont. Paris. 1764, et Phil. Morghem ibid. 1766; splendidius edidere Miller Lond. 1767, et Thom. Major ibid. 1768. 579. _exhaustæ Cerillæ_, vid. V.L.

578. _Leucasiæ_ emend. N. Heins. ad Ovid. Metam. XV, 708; Græcis utique non Λευκοσία, sed vel Λευκωσία (Strab. V, p. 176; VI, p. 178; Lycophr. et Steph. Byz.) vel Λευκασία (Strab. II, p. 84, al. 123, et Dionys. Hal. I, p. 43) ut _Leucasia_ Plin. 3, 7, et Marciano Capellæ lib. VI, dicitur. Sed Silium _Leucosiæ_ secunda brevi posuisse licentia poetica (vid. ad IV, 776) putant Drak. ad h.l. et Salmas. Exerc. Plin. p. 49, al. 68, ubi Delrium refellit, qui _Lucasiæ_ reponendum censuerat. Addo, hanc insulam, vel a Leucasia, Æneæ consobrina, ibi defuncta, (Dionys. Halic. I, p. 43) vel a Sirene ibidem sepulta (vid. Plin. III, 7; Strab. V, p. 176 al. 252, et Lycophr. in Alexandra v. 723, ubi conf. Tzetz.) ita adpellatam putari. Sirenum autem nomina ap. Tzetz. Chil. VI, v. 719, sunt Λευκοσία, Λίγεια, Παρθενόπη. _populis_ Col. quod et idem Delrius conjecerat, refrag. Salmas. l.c. quum tota hæc insula scopulosa fuerit. _Pesto_ quidam. 579. _Cerillæ_ Col. Oxon. Tell. et R. 2. _Cerillæ_, seu _Cerelæ_ in Tabula, hod. _Cirilla_, in Tyrrheni, seu Inferi maris litore, et in isthmo Bruttiorum, qui est ἀπὸ Θουρίων εἰς Κηρίλλους πλησίον Λάου, teste Strab. VI, p. 176, si sanus est locus, de quo dubitat N. Heins. qui etiam _exustæ Marte_ volebat; sed ipse sup. v. 272, _exhaurit_ conjecerat, et inf. X, 590, et XIV, 686, nihil mutavit. Vulgo _Carillæ_, quod metri causa a manu Silii profectum videbatur Cluver. p. 1285. Sed vid. ad IV, 776.

Nunc Silarus quos nutrit aquis, quo gurgite tradunt 580 Duritiem lapidum mersis inolescere ramis.

580. _Silarus_ fl. (_Selo_) _Silerus_, Mel. II, 4. Σίλαρις, Strab. V, extr. et VI pr. _Siler_, Lucan. II, 427, qui Lucanos a Picentibus disterminat. 581. _Duritiem lapidum inolescere ramis_, h.e. induci lignis, ut ap. Virg. Ge. II, 77; τὸ καθιέμενον εἰς αὐτὸ φυτὸν ἀπολιθοῦσθαι, Strab. V, extr. Conf. Vibius Sequest. p. 194 seq. ed. Oberlin. V.C. De eadem vi aliorum fontium rivorumque, vid. a Dausq. laud. Ovid. Met. XV, 313, et Plin. XXXI, 2.

Ille et pugnacis laudavit tela Salerni Falcatos enses, et quæ Buxentia pubes Aptabat dextris inrasæ robora clavæ.

582. _Salernum_ (_Salerno_) opp. et colonia (Liv. XXXIV, 45; Vellei. I, 15) in Picentinis, cum castro in monte, (Liv. XXXII, 29, et Strab. V, extr. ἐπετείχισαν αὐτοῖς Σάλερνον Ῥωμαῖοι φρουρᾶς χάριν, μικρὸν ὑπὲρ τῆς θαλάττης) ad mare Inferum, a quo et castrum, et opp. quoque ipsum olim remotum fuisse putabat Cluver. refragg. Ptol. Cell. Holsten. et Hard. ad Plin. III, 5 seu 9 extr. _Schola Salernitana_ in medio ævo inclaruit. 583. _Falcatos enses_, ut ap. Virg. Æn. VII, 732, et sup. III, 278. --_Bruxentum_, Gr. Πυξοῦς, (Strab. VI, pr.; Plin. III, 5, seu 10) colonia, (Vell. I, 15; Liv. XXXIV, 45; XXXIX, 23) in Lucania, hod. vel _Policastro_, vel, quod Leander putat, _Piscicta_. 584. _inrasæ_, non _rasæ_, non levigatæ, _robora clavæ_, h.e. clavam rudem et inpolitam. D. Heins. comparat ἁυτοφυῆ κορύνην, Theocr. Id. IX, 24, ἄξοα δούρατα, Nonn. Dionys. ΛΗ., v. 172, et _ingenuam clavam_, Auson. Clavam e buxo intelligit Dausq. quia Πυξοῦς a buxetis nomen sortita sit.

Ipse, humero exsertus gentili more parentum, 585 Difficili gaudebat equo, roburque juventæ Flexi cornipedis duro exercebat in ore.

585. Cethegorum hic mos fuit, a L. Cethego desumtus, ut exserto humero et brachio expapillato pugnarent: ut enim habilius valentiusque telum vibrarent, substrictiores erant. Ita Modius et Dausq. qui jam compararunt Lucan. II, 543, _exsertique manus vesana Cethegi_, et Horat. A. P. 50, _cinctutis Cethegis_, ubi vid. Schol. --_Ipse_ dux, Cethegus. --_humero exsertus_, cf. Virg. Æn. I, 492; XI, 649; Stat. Th. IV, 235, (ubi vid. Barth.) et ej. Achil. I, 346. 586. _Difficili_, feroci, qui difficulter regi ac flecti potest. 587. _Flexi cornipedis in ore_, in flectendo equo feroci ac generoso.

585. _humerum exsertus_ præstiterit. Cf. loca in not. laudata. Idem nunc video in mentem venisse Livineio, notantt. Cortio et Ern. 587. _Flexi_, non _Flexu_, Col. prob. etiam Dausq.

Vos etiam adcisæ desolatæque virorum Eridani gentes, nullo adtendente Deorum Votis tunc vestris, casura ruistis in arma. 590

588. _adcisæ desolatæque virorum_, victoriis et vastatione Hannibalis. Conf. ad II, 392, in V.L. 589. _gentes Eridani_ adcolæ, gentes Galliæ Cisalpinæ, quæ etiam Togata, Citerior atque Subalpina vocabatur, et in Trans- ac Cispadanam dividebatur, quia Padus, cujus Græcum nomen _Eridanus_ est, eam secat; cui qui propiores utrimque colebant, Circumpadani dicebantur. --_nullo adtendente Deorum Votis_, cf. Hor. Od. I, ii, 27; Val. Fl. I, 341, et ad VI, 82, 87. 590. _in arma casura_, in pugnam, infelicem eventum habituram.

588. _accisæ_ Col. et R. 1, vid. ad II, 392; _accisciæ_ Ox. _acrisæ_ Med. _actritæ_ Marsi prima. _metitæ_ Put. Vulgo _attritæ_. 589. _accedente_ vel _intendente_ malebat N. Heins. vid. ad III, 466. Sed vulgata bene habet.

Certavit Mutinæ quassata Placentia bello: Mantua mittenda certavit pube Cremonæ, Mantua Musarum domus, atque ad sidera cantu Evecta Aonio, et Smyrnæis æmula plectris.

591. _Certavit Mutinæ_, cum Mutina, _mittenda pube_, de numero militum, Romanis adversus Pœnos auxilio mittendorum. --_Mutina_, hod. _Modena_, Boiorum opp. in Gallia Cispad. firmissima et splendidissima populi Rom. colonia, (Cic. Phil. V, 9; Liv. XXXIX, 55; Cluver. Ital. Antiq. I, xxviii, p. 277) unde bellum Mutinense, ex Cic. Philipp. oratt., Suet. Aug. 9, 84; Flor. IV, 4; Appian. b. Civ. III, 49 sq.; Dione XLVI, 37, aliisque notissimum. _Placentia_, nunc _Piacenza_, opp. Gallorum, qui Polyb. II, 17. Ἄνανες et _d’ Anvillio Anamani_ dicuntur, colonia metu belli Punici II, primo ejus anno cis Padum, ut Cremona trans Padum, condita (Polyb. III, 40; Liv. XXI, 25, et Epit. XX; Vellei. I, 14; Tac. Hist. II, 19) ubi ex Apennino decurrens ὁ Τρεβίας συμβάλλει τῷ Πάδῳ, Strab. V, p. 150. --_quassata bello_, primum, quum Romani ab Hannibale ad Trebiam victi, eo fugerent; (Liv. XXI, 56... 59) deinde sæpius, de quo vid. Liv. XXVII, 39, 43; XXVIII, 11; XXXI, 10, 21; XXXIV, 22, 56; Tac. Hist. II, 21. 592. _Cremona_, quod etiam nunc comitatus et oppidi Mediolanensis nomen est, in Cenomanis ad Padum, infra Adduæ confluentem, colonia, ut modo diximus, ac municipium, bellis civilibus et Vitelliano adflictum, de quo vid. Serv. ad Virg. Ecl. IX, 28, et Tac. Hist. III, 19, et 32 sq. 593. _Mantua_, vicina Cenomanorum urbs, (hod. caput ducatus ejusdem nominis) ab Etruscis condita in Benaco lacu, (_Lago di Mezo_, seu _Sotto_, _Painolo_ et _Sopro_) quem Mincius amnis, (_Menzo_) ex eo profluens, efficit. Originem nomenque urbis, quam a celt. voc. _man_, aqua, dictam putat _Mentelle, Géogr. comparée_, p. 75, fabulose ac varie tradit Virg. Ecl. IX, 60, et Æn. X, 198 seq. ad quæ loca, vid. Heyne. Versus 593, 594. Poeta in laudem Virgilii adjecit, qui Andibus, in agri Mantuani vico, natus dicitur. Cf. Virg. Ge. III, 10 sq. et T. I. p. cxviii et cxlii, edit. Heyn. prior. --_cantu Aonio_, ut _Aoniæ sorores_, _lyra_, _vates_. Vid. Heyne ad Virg. Ge. III, 11. Sed possis etiam cum Drak. sententiam h.l. ita expedire: Mantua celebris facta Virgilii Georgicis et Æneide, quorum altero carmine Hesiodum, _Ascræ_ habitantem, quod _Aonum_, primorum Bœotiæ incolarum, oppidulum est, altero Homerum imitatus est. 594. _Smyrnæis plectris_, nam Ἑπτὰ ἐριδμαίνουσι πόλεις διὰ ῥίζαν Ὁμήρου, Κύμη, Σμύρνα, Χίος, Κολοφὼν, Πύλος, Ἄργος, Ἀθῆναι. --_plectris_ ut ap. Hor. Od. I, xxvi, 11, ubi vid. Jani.

594. _Aonio_ Col. et R. 2, probb. N. Heins. et Drak. _Achino_ Oxon. _Achivo_ Put. _Ascræo_ R. 1, 3, Med. _Andino_ Tell. Parm. Mars. et al. quæ utraque lectio glossam sapit. vid. Virg. Ge. II, 176, et not.

Tum Verona Athesi circumflua, et undique sollers 595 Arva coronantem nutrire Faventia pinum.

595. _Verona_, opp. Venetorum, quod integro nomine ac flore superat, Catulli, Plinii, majoris et Vitruvii patria. --_Athesi_, Rhætiæ fluv. hod. _Adige_, seu _Etsch_. --_circumflua_, ἀμφίῤῥυτος, περίῤῥυτος. Idem testatur Serv. ad Virg. Æn. IX, 679, cujus auctoritatem Drak. obponit Scalig. qui Poet. VI, p.m. 324 id in dubium vocat, et nunc certe fluvium ab urbe claudi contendit. 596. _Faventia_, nunc _Faenza_ in Romandiola, Lingonum oppid. in Gallia Cispad. vinetis (Varr. R. ¯R. c. 2, Colum. III, 3) et bello Sullano (Liv. Epit. 88; Vellei. II, 28) nobilitatum.

596. _vitem_ forte leg. pro _pinum_. Cf. not.

Vercellæ, fuscique ferax Pollentia villi, Et quondam Teucris comes in Laurentia bella Ocni prisca domus, parvique Bononia Rheni.

597. _Vercellæ_, hod. _Vercelli_, Libicorum opp. in Gallia Transpad. ad Sessim, seu Sessitem flux. Plin. III, 17; Tac. Hist. I, 70. --_Pollentia_ (_Pollenza_), Πολεντία, Ptolem. urbs Liguriæ cis Padum, ad confluentes Tanari et Sturæ, diversa ad oppidis ejusdem nominis in Piceno et Majorca. Laudatur a calicibus fictilibus, Plin. XXXV, 12; Martial XIV, 157, et a copia ovium nigrarum ac _villi fusci_ h.e. lanæ nigræ Martial. l.c. Colum. VII, ii, 48, et Plin. VIII, 48, a quo lanam potius canam prædicari monent, Dausq. Drak. et Cluver. p. 85. Sed vid. ibi Harduin. 598. Conf. Virg. Æn. X, 198 sq. et ibi Heynii Exc. I. 599. _Ocni prisca domus_ non potest esse Mantua, cujus poeta jam meminit v. 592 sq. Hinc vetustiorem et vere _priscam_ Ocni domum, Bononiæ vicinam, quam coluerit, antequam Mantuam conderet, vel, quæ et Marsi sententia est, montana illa, e quibus Tiberis, Ocni pater, oritur, intelligit Cellar. De ipsa Bononia adcipit Heyne l.c. quam certe ab Ocno conditam nonnulli tradiderunt, teste Serv. Ab ea tamen omnino _Ocni domus_ h.l. discerni videtur. _Bononia_ (_Bologna_) olim _Felsina_ Tuscis dicta, ante Gallorum incursiones, (Plin. III, 15: Liv. XXXIII, 37.) Boiorum opp. in Gallia Cispad. ad radices Apennini, inter fluvios _Lavinium_ et _Rhenum_ (_Savena_ et _Reno_), unde h.l. _parui Rheni_, ut distinguatur a Rheno, Galliæ et Germaniæ fl. In illo amni Bononiensi (Plin. XVI, 36) insula Triumvirorum fuit, de qua vid. Cl. Schweigh. ad Appian. b. Civ. IV, 2. Alia autem est _Bononia_, hod. _Boulogne_, urbs Morinorum in Gallia Belg.

Quique gravi remo, limosis segniter undis, 600 Lenta paludosæ proscindunt stagna Ravennæ.

600 sq. _gravi remo... Ravennæ_, ἐν τοῖς ἕλεσι μεγίστη μὲν ἔστι Ῥαβέννα, καὶ διάῤῥυτος, Strab. l.c. Nunc quoque multæ ibi paludes, et quibus limosa ac fætida aqua ne fluviis quidem Ronco et Montone, ad latera oppidi propterea ductis, satis derivari potest. De situ urbis, quæ hodie III M.P. abest a mari, quod sensim plurimum arenæ evomuit, vid. inpr. Jornandes rer. Get. c. 29. Observa autem h.l. ubertatem verborum! [601.] _Lenta_, quibus lenta fit navigatio. --_Ravenna_, (_Ravenna_, caput Romandiolæ) Lingonum urbs in Gallia Cispad. ad oram maritimam, Sabinorum opp. (Plin. III, 15) vel potius Θετταλῶν κτίσμα, (Strab. V, p. 148, al. 214, al. 327, Zosim V, 27) regni sedes Theodorici et Exarchorum, cujus antiquo portui, in Bedesis ostio; Augustus novum addidit, et in eo classem Ravennatem, superi, seu Adriatici maris tuendi causa, collocavit. Suet. Aug. 49; Tac. Ann. IV, 5, et Hist. II, 100; III, 6, 40.

601. _proscindunt_, non _perscindunt_, scripti et R. 2, non repugn. Dausq.

Tum Trojana manus, tellure antiquitus orti Euganea, profugique sacris Antenoris oris. Nec non cum Venetis Aquileia superfluit armis.

602. Intelligit Patavinos, quorum urbs _Patavium_ (_Padua_), Livii patria, opulentissimum Venetorum opp. (Strabon. V, p. 147) in læva ripa Medoaci minoris ab _Antenore_ condita fuit. 603. _Euganei_ ante belli Trojani tempora ad ipsum mare Hadriat. colebant, ex qua sede a Trojanis et Henetis, duce Antenore, pulsi, in septemtrionem ad Alpes, inter Larium lacum et Athesin fl. secesserunt; unde _tellus Euganea_ h.l. Venetorum regio. Cf. XII, 212 sq.; Liv. I, 1; Dionys. Hal. I, 20; Virg. Æn. I, 242... 249, ubi vid. Heyne. 604. _Aquileia_, Carnorum, Alpini populi, qui Forum Julium (_Friuli_, seu _Friaul_, provinciam Venetam) incolebant, oppidum, nunc fere dirutum, inter Turrum et Natisonem (_Turrone_ et _Natisone_) fluvios situm, (Plin. III, 18) et antiqua colonia, adversus barbaros munita (Liv. XL, 34; Strab. V, p. 148, al. 214) et non ita multo post aucta, (Liv. XLIII, 17) unde emporium insigne factum. Herodian. VIII, 2, et Spanhem. ad Julian. p. 254. --_superfluit_, abundat, _armis_, armatis, copiis, quas in bellum mittit. Cf. V.L.

604. _superfluit_ scripti, ut ap. Cic. Brut. 91; Tac. Hist. III, 58; Plin. IV, 7; XII, 1, et _adfluere_ inf. XII, 361; XIV, 208; N. Heins. _superfluit_ Marsi ed. Paris. Vulgo _perfurit_.

Tum pernix Ligus, et sparsi per saxa Vagenni 605 In decus Hannibalis duros misere nepotes.

605. _Liguria_, nunc Genua et Lucca. --_Vagenni_, seu Vagienni, (_Bagitenni_ in Tabula Peuting.) ex Caturigibus orta Ligurum gens, ad Alpes marit. et Padum, (Plin. III, 16 et 20) quorum opp. _Augusta Vagiennorum_ (hod. _Vico_, quod _d’Anville_, sed, quod alii putant, _Saluzzo_ in Pedemontio) memoratur, Plin. III, 5, seu 7. _Augusta Bagiennorum_ apud Sponium Misc. Er. Antiq. p. 164, et corrupte Αὐγούστα Βατιενῳν, Ptol. III, 1, ubi et perperam cum Iria et Dertona in Taurinis ponitur. 606. _In decus Hannibalis_, ut ab eo cum reliquis ad Cannas vincerentur. --_duros nepotes_ adcipio ut _adsuetum malo Ligurem_ ap. Virg. Georg. II, 168, ubi vid. Heyne. Cf. sup. ad I, 558, et VI, 308. «Ligures montani, duri atque agrestes: docuit ager ipse, nihil ferendo, nisi multa cultura et magno labore quæsitum,» Cic. contra Rullum II, 35.

605. _Vagenni_ Col. _Bageni_ Ox. Put. (in quo tamen _Bageu_ reperit Lefeb.) R. 1, 2, 3, Med. _Bareni_ Tell. Vulgo _Vageni_; vid. not.

Maxima tot populis rector fiducia Brutus Ibat, et hortando notum adcendebat in hostem. Læta viro gravitas, ac mentis amabile pondus, Et sine tristitia virtus: non ille rigoris 610 Ingratas laudes, nec nubem frontis amabat, Nec famam lævo quærebat limite vitæ.

609 seq. Poeta ducem fingit ad exemplum M. Bruti, quem Cicero amavit, quique _mentis pondere_ h.e. prudentia, et cunctis virtutibus par L. Bruto, primo Consuli, fuit, sed _sine tristitia, sine rigore_, Mars. et Cell. Cf. sup. ad v. 560. --_Læta gravitas_, comitate mixta, ut _mentis amabile pondus_, et _sine tristitia virtus_. --_mentis pondus_, cf. ad VI, 429. 611. _nubem frontis_, νεφέλην ὀφρύων, Sophocl. Antigone, v. 538. Κρέοντα συννεφῆ, Eurip. Phœniss. v. 1317; D. Heins. διασκεδᾶτε τὸ προσὸν, νῦν νέφος ἐπὶ τοῦ μετώπου, Athen. I, p. 34; τὴν νεφέλην τῶν ὀφρύων, Philostr. epist. 72; Drak. qui etiam Stat. Silv. III, v, 11, et Theb. IV, 512, (ubi tamen cæcitas designatur) Martial. II, 11, aliorumque loca comparavit. Plura desideranti suppeditabit Lambin. ad Hor. Epist. I, xviii, 94. 612. _limite lævo_, sinistra, h.e. prava _vitæ_ via ac ratione. Non simulatione virtutis, sed vera virtute, Mars. Cf. IX, 140.

610. _vigoris_ scripti, R. 1, 3, Med. quod testantur, sed inprobant N. Heins. et Drak. Verum τὸ _rigoris_ in duobus scriptis, nescio quibus, exstare contendit Lefeb.

Addiderat ter mille viros, in Marte sagittæ Expertos, fidus Sicula regnator ab Ætna.

613. Innuitur Hiero, rex Syracusanus, fidissimus Romanorum socius. Cf. V, 489 sqq.; Liv. XXI, 50; XXII, 37, 56. --_ter mille_, propr. mille sagittariorum et funditorum, teste Livio. 614. _Expertus_ passive dicitur peritus, vel qui tritus est in aliqua re usu, et experientiam habet. Sic _expertus belli_ ap. Virg. Æn. X, 173, et Tac. Hist. IV, 76; conf. et Liv. IV, 9; XXIV, 22, al.

614. _Expertus_ Put. et R. 2: _fidos_ R. 2. Prius ab Heinsio silentio prætermissam miratur, et utrumque non inprobat Lefeb. ut jungantur verba, _expertus fidos sagittæ_, quo sensu _fidum ensem_ dixerit Virg. Æn. VI, 524.

Non totidem Ilva viros, sed lætos cingere ferrum, 615 Armarat patrio, quo nutrit bella, metallo.

615, 616. Conf. Virg. Æn. X, 173, 174, et Rutil. Numat. Itiner. I, 351. --_Ilva_ ins. hodie _Elba_ in mari Tusco, Gr. Ἀιθάλη, seu Ἀιθαλία (quam ab Ilva perperam distinguit Ptol.) in Etruriæ ora, ferri metallis abundat, ut etiamnunc Elba. Vid. Plin. III, 6, et Heyn. Exc. I, ad Virg. l.c. pag. 415, 416. --De qua insula conf. Wernsdorf. ad Rutil. Itin. I, 351, in Poet. Min. T. V, P. I, p. 139.

615. _Næ t. I. viros, et_ sine librorum auctoritate reposuit Lefeb. Idem _lætos gignere ferrum_ e c. Col. recepit, prob. N. Heins. qui comparat III, 575; IX, 223, et inpr. verba Plin. XXXVI, 27, _igne ferrum gignitur ac domatur... eademque materia aliud gignit primis ignibus, aliud secundis, aliud tertiis_. Sed ars ferri cudendi, qua Ilvæ incolæ excellebant, mox laudatur, et ab hoc versu aliena videtur, _gingere_ Oxon. _Non t. dabat Ilva viros, sed cingere_ (_ingere_ teste Lefeb.) _ferrum_ Put. _letos angere_, sed a m. sec. _tingere ferrum_ c. Tell. non male, judice Lefeb. Conf. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 287, ubi tamen _lætos fingere ferrum_ conjicit, ut h.l. _lætos stringere f._ ut innuatur, eos non sagittis jaculisve, Siculorum more, sed gladio uti in bello consuevisse, quod maxime adridet Drak. qui tamen vulgatam lect. _lectos cingere ferrum_ servavit. Ego mediam viam ingressus, _lætos cingere ferrum_, h.e. latus ense, substitui, unde eadem sententia exsculpi potest: nisi potius mens poetæ est, Ilvam quidem non totidem, quot Siciliam, viros, sed ferro gladiisque in bello tractandis adsuetos, usu armorum peritos, adeoque fortes armasse. Conf. sup. V, 489 sqq. de Siculorum ignavia. 616. _quæ nutrit bella_ R. 1, in marg.

Ignosset, quamvis avido committere pugnam, Varroni, quicumque simul tot tela videret. Tantis agminibus Rhœteo litore quondam Fervere, quum magnæ Trojam invasere Mycenæ, 620 Mille rates vidit Leandrius Hellespontus.

618. _Varroni_, cujus audacia tanto militum numero excusari quodammodo potest. 619 sqq. _Rhæteo_, Trojano, vid. ad I, 115. --_Fervere rates litore_, pro _fervere litus ratibus_, ut ap. Virg. Æn. IV, 407; VIII, 677. [620.] _Mycenæ_, urbs Argolidis, Agamemnonis regia, pro tota Græcia, ut ap. Virg. Æn. I, 284; II, 180, 331; VI, 839; VII, 222. [621.] _Mille rates_, conf. ad III, 229. --_Leandrius Hellespontus_, in quo, tempestate oborta, submersus Leander, seu Leandrus juvenis, Abydi in Troade natus, cujus amica Hero Sesti in Thracia habitabat, unde ejus visendæ causa hoc fretum tranare solebat. Fabula nota ex Musæi carmine, et ex Ovid. Ep. Her. XVIII et XIX. --_Hellespontus_ (_die Dardanellen_) inter Sestum et Abydum non nisi VII stadia latus est, et hinc ibi ponte junctus dicitur a Xerxe.

617. _Ignosset_ est ex emendat. N. Heins. ad h.l. et ad Claud. b. Gild. v. 297. Vulgo _Ignoscet_, quod non prorsus damnandum videtur Lefeb. quum ex atticismo Futurum pro Optativo adhibeatur, unde et νομίσεις pro νομίσαις recte restituerit Cl. _de Villoison_ in Longi Pastoral. 1, pr.

Ut ventum ad Cannas, urbis vestigia priscæ, Defigunt diro signa infelicia vallo. Nec, tanta miseris jamque inpendente ruina, Cessarunt Superi vicinas prodere clades. 625

622. _Cannas_ (vid. ad I, 50) _urbis vestigia priscæ._ Ἀννίβας καταλαμβάνει τὴν τῆς Κάννης προσαγορευομένης πόλεως ἄκραν. --τὴν μὲν οὖν πόλιν ἔτει πρότερον ἑνὶ συνέβαινε κατεσκάφθαι, Polyb. III, 107, πόλιν Κάνναν, ibid. IV, 1. _Ignobilis Apuliæ vicus_, dicitur Flor. II, 6. 624. Portenta, quæ pugnæ Cannensis præsagia fuerint, Silius non more tantum poetarum, quod Drak. putabat, (coll. Lucan. I, 524; VII, 151; Petron. c. 121; Stat. Th. VII, 401, et Virg. Ge. I, 466, ubi vid. Heyne) sed ex fide quoque historica, etsi variatis eorum generibus, aliisque adjectis commemorat; vid. Polyb. III, 112, et Liv. XXII, 36. Conf. omnino sup. ad V, 59 sq.

624. _jamjam_ conj. Livineius, non inprob. Drakenb.

Per subitum adtonitis pila exarsere maniplis, Et celsæ toto ceciderunt aggere pinnæ, Nutantique ruens prostravit vertice silvas Garganus, fundoque imo mugivit anhelans Aufidus, et magno late distantia ponto 630 Terruerunt pavidos adcensa Ceraunia nautas.

626. _Per subitum_, vid. ad VII, 594. --_pila exarsere maniplis_, cf. Tac. Ann. XII, 64; XV, 7, et, qui in faustis hoc portentis reponit, a Dausq. laud. Dionys. Hal. lib. V, vid. omnino Heyne Opusc. acad. T. III, p. 257. 627. _aggere_, cf. ad I, 265. --_pinnæ_, ut ap. Virg. Æn. VII, 159. 628. Cf. Heyne l.c. p. 259 seq., 265 seq. 629. _Garganus_, vid. ad IV, 561. 630. _Aufidus_, cf. ad I, 52. 631. _adcensa_ ignibus intestinis, vel potius, ut sæpe, fulminibus _Ceraunia_, vid. ad V, 386. --_magno ponto_, mari interno, seu mediterraneo, proprie sic dicto, quod Plin. III, 5, aliisque simpl. _mare magnum_ vocatur. Nam alioquin Ceraunia prominent in mare Ionium et Hadriat. quæ sunt partes maris mediter.

Quæsivit Calaber, subducta luce repente Inmensis tenebris, et terram et litora Sipus: Obseditque frequens castrorum limina bubo.

633. Cf. V.L. --_Sipus_, forma græca, pro _Sipuntis_, Σιποῦντα, Polyb. X, Exc. c. 1. _Sipus_, Σιποῦς, Ptol. III, 1; Strab. VI, p. 284; Mel. II, 4; Lucan. V, 377, et Steph. _Sipontum_, Liv. xxxiv, 45; xxxix, 23; Plin. III, 11. _Sipuntum_, Antonin. et Mel. l.c. urbs Apuliæ Dauniæ, a Diomede condita et ἀπὸ τῶν ἐκκυματιζομένων σηπίων, a sepiis, ad litus ejectis, sic dicta, teste Strab. l.c. cujus ruinæ sunt proxime Manfredoniam. --_Calabriæ_, Apuliæ, Iapygiæ et Messapiæ nomina a poetis passim confunduntur. 634. Cf. Virg. Æn. IV, 462, 463, et Ovid. Met. V, 550.

633. _Emersis tenebris_ emend. N. Heins. quam lect. æque ac vulgatam sine sensu esse putat Lefeb. quem certe _Inmersus t._ recte reposuisse crediderim. Conf. VIII, 45; XI, 122; XII, 659, et Virg. Æn. VI, 267.

Nec densæ trepidis apium se involvere nubes 635 Cessarunt aquilis: non unus crine corusco Regnorum eversor rubuit letale cometes.

635. _apum nubes_, examen (vid. ad I, 311) in _aquilis_, seu signis militaribus; vel in arbore, foro, castris et templi domusque culmine βοτρυδὸν considens, sæpius in diris ominibus numeratur. N. Heins. excitavit Ammian. Marcell. lib. XVIII, et Lucan. VII, 161; Dausq. autem Liv. XXI, 46; XXIV, 10; XXVII, 23; Plin. XI, 17, (ubi vid. Hard.) Val. Max. I, 6; Cic. harusp. resp. c. 12, et Virg. Æn. VII, 64 seq. ubi vid. Cerda et Heyne; Add. Juvenal. XIII, 68; Flor. II, 6; Ælian. V. H. X, 21; XII, 45, 46; Dion. XLVII, p. 328, 351; LIV, p. 544; LXXIV, p. 842; Tac. Ann. XII, 64, et Jul. Obseq. c. 95, 103, 113, 130, 132 al. --_apium_, pro apum. Vid. Ernesti ad Tac. l.c. Drak. ad Liv. IV, 33, et ad h.l. ubi laudat Voss. art. gram. IV, 14, et Salmas. ad Capitol. vit. Anton. Pii c. 3. 636, 637. _cometes Regnorum eversor_, h.e. eversionem portendens. Cf. ad I, 460 sq. Suet. Ner. c. 36; Lucan. I, 529; Tac. Ann. XIV, 22; XV, 47; Virg. Ge. I, 488; Plin. II, 25 et 26; _crine corusco_, vid. ad I, 358.

635. _apium_, et mox _Cessarunt_ bene post Lips. ad Tac. Ann. XII, 64, emendarunt Dausq. et N. Heins. _avium_ conj. Livineius; _absum_ Col. Vulgo _absunt_. 636. _Cessarunt_, non _Cessaruntque_, Col. Oxon. R. 1, 3, Med.

Castra quoque et vallum rabidæ sub nocte silenti Inrupere feræ, raptique ante ora paventum Adjunctos vigilis sparserunt membra per agros. 640

638 sq. Conf. XIII, 130 sq. et Virg. Ge. I, 486. 640. _Adjunctos_, vicinos.

638. _rapidæ_ Oxon. et Put. vid. ad V, 451. 639. _raptimque_ conj. Scaliger ad oram libri sui. 640. _Abjunctos_, h.e. diversos, emend. Livineius, prob. Dausq. quia id plus miri habeat.

Ludificante etiam terroris imagine somnos, Gallorum visi bustis erumpere manes:

642. Hom. Iliad. λ, 53, comparat Lefeb. et Drak. sup. VI, 179, (ubi vid. not.) Lucan. I, 580, et VII, 179. Hic et verbo _Gallorum_ omen prægravari monet, quasi Gallorum, qui olim in obsidione Romæ occubuerint, manes bustis eruperint, ut iterum luctuosissima cum Romanis bella gererent. _Busta Gallica_, de quibus vide Livium lib. XXII, 14.

642. _nisi_ Ox. _bustis erumpere manes_ Col. Oxon. R. 2, et Beness. probb. N. Heins. et Lefeb. etsi ille _se erumpere_ (vid. ad VII, 355), hic _sævi e bustis rupere nitores_ maluerit. _e bustis erumpere manes_ R. 3, et Parm. _erumpere nitores_ Put. _e bustis rupere nitores_ Tell. R. 1, Med. Vulgo _bustis rupere nitores_, quod etiam Dausq. displicuit.

Terque quaterque solo penitus tremuere revulsæ Tarpeiæ rupes: atque atro sanguine flumen Manavit Jovis in templis, lacrimæque vetusta 645 Effigie patris large fluxere Quirini. Major et horrificis sese extulit Allia ripis. Non Alpes sedere loco, non nocte dieve Ingentes inter stetit Apenninus hiatus.

644. _atro sanguine flumen_, cet. Conf. ad V, 91, et var. lect.; Liv. XLV, 16; Curt. IV, 2. 645 sq. _lacrimæ... Quirini_, conf. ad I, 86; Heyne ad Virg. Georg. I, 480, et Opusc. Acad. T. III, p. 257; Delr. ad Senec. Thyest. v. 702, 647. Cf. Heyne Opusc. Acad. T. III, p. 265. 647. _Allia_, cum delectu, quasi strages, Alliensi similis, Romanis portendatur. Cf. ad I, 547. 648. _sedere_, id. qd. mox _stare_. Vid. ad II, 385, et III, 173.

643. _revulso_ corrig. N. Heins. 644. _fulmen_ Oxon. Put. Tell. R. 1, 2, 3, Med. prob. N. Heins. nec refrag. Drak. ut _fulmen_, quod statua Jovis manu gesserit, sanguine manaverit. Cf. Heyne Opusc. acad. T. III, p. 257, 258. 646. _præsens_ pro _patris_ Tell. _largæ_ Parm. quod concinnius est.

Axe super medio, Libyes a parte, coruscæ 650 In Latium venere faces, ruptusque fragore Horrisono polus, et vultus patuere Tonantis.

650. _Axe... faces_, cf. Plin. II, 26, et Heyne l.c. p. 214 seq. _Axe_, ut apud Virg. Æn. II, 512; IV, 482; VI, 536. --_Axe medio_, a meridie. --_super_, cf. ad I, 60, (in V.L.) et 340. 651 sq. _ruptus... Tonantis_. Cf. Heyne l.c. p. 213, 214. --_ruptus fragore polus_, vid. ad I, 135, et 535. [652.] _vultus patuere Tonantis_, magnifice, ad hiatum cæli, χάσμα, adumbrandum.

651. _rumpensque_ R. 2, intransit. quod admodum placet Lefeb.

Ætnæos quoque contorquens e cautibus ignes Vesbius intonuit, scopulisque in nubila jactis Phlegræus tetigit trepidantia sidera vertex. 655

653. Cf. Stat. Silv. IV, iv, 79 sq. 654. _Vesuvius_ (_Monte di Somma_) poetis dicitur _Vesuius_, vel, ut in antiquiss. codd. scribitur, _Vesbius_, ut h.l. XII, 152, (ubi vid. N. Heins.) XVII, 599; Stat. l.c. Val. Fl. III, 209; IV, 507. (ad quæ loca vid. Carr.) Martial. IV, 44; Colum. R. R. X, 133. _Vesevus_, Virg. Ge. II, 224; Suet. Tit. 8, et aliis, Οὐεσούϊος, Οὐεσσούϊον ὄρος, vel Οὐεσούβιος, Strab. Βέσβιος, Græcis posterioris ævi, v.c. Procop. passim in Gothicis, et Appian. b. Civ. I, 116, unde corrupte _Bebius_ ap. Vib. Sequest. p. 301, ubi vid. Cl. Oberlin. Cf. Cluver. Ital. ant. p. 1157 seq. et Reimar. ad Dion. LXVI, 22, p. 1094. [“XVII, 599” recte XVII, 593] 655. _Phlegræus_, vid. ad IV, 275. --_vertex_. Cf. ad II, 631.

653. _caucibus_ R. 1, 3, _e faucibus_ Marsi duæ Venetæ et Paris. probb. IV. Heins. et Drak. coll. XII, 127; Claud. R. Pros. III, 186; Lucret. VI, 703; Lucan. I, 645. 654. _Lerbius_ Put. _Lesbius_ Col. et Tell. unde _Vesbius_ jam recte emend. N. Heins. Vulgo _Lemnius_ h.e. Vulcanus.

Ecce inter medios belli præsagus, et ore Adtonito sensuque simul, clamoribus inplet Miles castra feris, et anhelat clade futura.

656. Milites, ut ἔνθεοι, prælii eventum augurantur, et futura tamquam jam præsentia _vident_: unde Silius grandiore utitur oratione more poetarum, de quo vid. ad I, 125 sq. Lefeb. comparat Lucan. I, 618 sq., et Val. Fl. I, 207... 240.

Parcite, crudeles Superi, jam stragis acervis Deficiunt campi; video per densa volantem 660 Agmina ductorem Libyæ, currusque citatos Arma virum super atque artus et signa trahentem.

659. _acervus_ Put. Quoniam optimi ævi scriptores verbum _deficere_ cum quarto casu jungunt, _acervos_ corrig. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Am. I, viii, 93; Trist. V, xiii, 28; Met. II, 382, et Fast. III, 665. Plura exempla congessit Drak. quibus non opus erat. Sed idem verbum cum tertio casu occurrit præter h.l. inf. X, 193. et ap. Cæs. b. Gall. III, 5, Prop. I, i, 7, et Val. Max. V, 1, ext. 3, quibus quinque locis nulla lectionis varietas est, ut multa alia omittam, quibus major meliorque librorum pars rem certe dubiam facit. Utriusque autem dictionis ratio non tam in eo quærenda videtur, quod _deficere alicui_ sit ei deesse, et _deficere aliquem_ significet eum destituere, seu deserere, sed quod _res deficit_ se _mihi_ non minus recte dici possit, quam _res deficit_ se apud _me_. Paulo acrius in Heinsium invehitur Lefeb. qui tamen non nisi verba Cæsaris l.c. _quum tela nostris deficerent_ (quorum auctoritas ab una litera pendet) et dubium locum Ovid. Trist. V, xiii, 28, excitat. 661. _cursusque_ citra necessitatem emend. N. Heins. prob. Drak. sed contra sentiente Lefeb. 662. _artes_ Col. _aras_ Oxon. _arces_ R. 1, 3, et Med. _acies_ suspic. N. Heins. frustra, judice et Drak. qui I, 53, et VI, 8, confert. Withof. recte damnabat conjecturam Heinsii, (quis enim _cursus trahere_ unquam dixit?) sed præclare ita emendasse sibi videbatur: _curruque citato Arma virum, lacerosque artus et signa trahentem_, quod atrox spectatu fuerit.

Turbinibus furit insanis, et prælia ventus Inque oculos inque ora rotat. Cadit inmemor ævi Nequidquam, Trasymene, tuis Servilius oris 665 Subductus. Quo, Varro, fugis? pro Juppiter! ictu Procumbit saxi fessis spes ultima Paulus.

663, 664. Cf. IX, 491 sqq. Liv. XXII, 43 extr. et 46 extr. Flor. II, 6, et Appian. b. Hannib. c. 22. --_insanis_, vid. ad I, 101. --_ventus_ scil. Vulturnus. --_prælia rotat_, prop. pulveris nubem, quæ Romanis pugnantibus prospectum hostium adimebat, et Pœnorum tela, quæ, ipsa vi venti adjuta, certius ac fortius mittebantur. Vid. Liv. et Appian. l.c. 664, 665. Cn. _Servilius_ Geminus, qui superiore anno consul et collega primum C. Flaminii, deinde M. Atilii Reguli fuerat, Fabiique artibus bellum gesserat, ad Cannas cum eodem Regulo mediam aciem tenebat et occidebatur. Vid. X, 223 sq.; Liv. XXI, 57; XXII, 1, 8, 31, 32, 43, 49; Polyb. III, 77, 86, 88, 96, 114, 116. -- _inmemor ævi_, de vita parum sollicitus, adeoque fortiter pugnans. --_Nequidquam... subductus_; nam parum ipsi profuerat, pugnæ ad Trasymenum non interfuisse, quia anno seq. temeritate Terentii Varronis, Flaminio similis, cum tot millibus periit. 666. Varro cum lxx fere equitibus Venusiam perfugit; Liv. XXII, 49; Polyb. III, 116, 117. 667. L. Æmilius _Paulus_ consul in prælio occubuit, funda graviter ictus, et telis deinde obrutus. Cf. X, 235 sq. et Liv. l.c. «Cn. Lentulus, tribunus militum, quum, prætervehens equo, sedentem in saxo cruore oppletum consulem vidisset: _L. Æmili_, inquit,... _cape hunc equum_.... Ad ea consul: _Tu quidem, Cn. Corneli, macte virtute esto!... Abi, nuncia_, etc. Hæc exigentes prius turba fugientium civium, deinde hostes, obpressere: consulem, ignorantes quis esset, obruere telis.» _Ed._ --_fessis spes ultima_, ut VII, 1, et X, 48. Conf. ad I, 566.

666. _quos_ Putean.

Cesserit huic Trebia exitio: pons ecce cadentum Corporibus struitur, reicitque cadavera fumans Aufidus, ac victrix insultat bellua campis. 670

668 sq. _Pons... struitur_, non in Aufido, quod Cluver. putabat, sed in torrente Vergelli, teste Flor. II, 6, §. 18, vel in flumine Vergello, quod tradit Val. Max. IX, 2, ext. 2, ubi _Cerbalo_ emend. Mitallerius, quia Cerbalus amnis (hod. _Candelaro_), Dauniorum terminus, memoratur Plin. III, 11. Ceterum hujus rei mentionem quoque faciunt Lucian. Dial. mort. II, pr. T. II, p. 63, edit. Schmid. et Appian. de Reb. Pun. cap. 63. 669 sq. _reicitque cadavera fumans Aufidus_; cf. X, 320 sq. et sup. I, 52 sq.; _reicit_, ut ap. Virg. Ecl. III, 96, et Stat. Th. IV, 574. 670. _bellua_, elephanti. An potius Hannibal? ut idem _Libycus leo_ VII, 401, vel _immanis bellua_ Verres Cic. Verr. V, 42, et Gallus Liv. VII, 10 dicitur. Ego vero intellexerim simplicius elephantos, libensque contulerim ad Horatianum illud, Od. III, 3, _Dum Priami Paridisque busto Insultet armentum_, etc. Quod mirifice juris sui fecit clarissimus poeta, nostras DELAVIGNE, in carmine cui titulus, _Les Troyennes_: Le pâtre de l’Ida, seul près d’un vieux portique. Sous les rameaux sanglans du laurier domestique Où l’ombre de Priam semble gémir encor, Cherchera des cités l’antique souveraine, Tandis que le belier bondira dans la plaine Sur le tombeau d’Hector. _Ed._ 668. _penus ecce_ Oxon. _rogus ecce_ Tell. R. 3. Mars. 669. _reicitque cadavera fumans_ Colon. teste N. Heins. nam _recitatque_ in eo invenit Modius et emend. _reicitque. tacitaque cadavera_ Putean. _tacitoque cadavera_ Ox. et R. 3, _tacitoque cadavere_ Med. _jacitoque cadavera_ R. 1. _fumans_ scripti, cum R. 1, 3, Med. _fundans_ Tell. _fudes_ R. 2, _jactoque cadavere fumat_ Parm. et Benes. _tacitusque cadavera fundit_ edd. recentt. Male, quidquid contra dicat Dausq. qui provocat ad I, 54; _Longe sonantem Aufidum_ dicit Horat. Od. IV, ix, 2; _arctusque cadavere fumat_ conj. Barth. Adv. I, 5; _tumidusque cadavera fundit_ non nemo ap. Lefeb. _restatque cadavere fumans_ N. Heins. et Corte, teste Ernesti, _ructatque cadavera_, pro _recitatque_, quod in cod. Colon. legitur, reponendum esse, ingeniose suspicatur Cel. Herel. in literis ad me datis, in quibus monet, recentiores quidem linguas in gravi oratione non admittere verbum quod german. nostro _rülpsen_ respondeat; Pindarum vero, Virgilium aliosque poetas ne in lyrico quidem epicoque carmine illud respuere, et τὸ _vomere_ (_speien_) etsi non honestius sit, centies occurrere. Conf. Heins. ad Ovid. Met. XIV, 211.

Gestat Agenoreus nostro de more secures Consulis, et sparsos lictor fert sanguine fasces. In Libyam Ausonii portatur pompa triumphi. O dolor! hoc etiam, Superi, vidisse jubetis? Congesto, lævæ quodcumque avellitur, auro 675 Metitur Latias victrix Carthago ruinas.

671. _Agenoreus_, ut lib. I, v. 15. 675. _Modii duo annulorum Carthaginem missi, dignitasque equestris taxata mensura_, Flor. II, 6, §. 18. Tres modios memorant, Plin. XXXIII, 1, sect. 6; Val. Max. et Oros. Cf. inpr. Liv. XXIII, 12, et inf. XI, 532 sq. ut de annulis veterum, tam ferreis, quam aureis, Plin. XXIII, 1. --_lævæ_, digito sinistræ manus, qui minimo est proximus. Vid. Gell. X, 10, et cf. inf. XI, 532 sq. Definitionem annulorum in h.l. neque exspectari, neque probari posse monet Ernesti. Sed aliquam certe excusationem habet poeta: nam in vaticiniis oratio ornatior obscuriorque esse solet. Cf. ad I, 125. Præterea vid. ad XI, 532.

674. _hæc_ Put.

* * * * * * * * *

Errata: Liber VIII

Arg. 278-297 [278-279] 49. ... antiqua revolvam.» [» deest] 145v. librariorum [libra,/riorum _pro_ libra-/riorum] 152. «Adcepi infelix [« deest] 309n. _sub ictu_ [subi ctu] 347n. [317] 363v. Ἠώς et Ἕως [Ἐώς et Εώς] 379n. ... nostroque ævo [notroque] 388v. ἐκπληγεὶς ἦτορ [_vel ἧτορ_] 404n. --_æratas turmas_, ut _æratas acies_ [_æratas_ acies] 438n. [432] 480n. ... λευκοῦ τε καὶ ποικίλου [λευκοῦτε] 533 ...multo cum milite Graia, [, deest] 573n. Liv. ... XXV, 1 [25, 1] 624n. ... tantum poetarum [poetarnm] 633n. cujus ruinæ sunt proxime Manfredoniam [sunt sunt]

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER NONUS.

ARGUMENTUM.

Varro, nulla prodigiorum ratione habita, eadem, qua Hannibal, cupiditate pugnandi flagrat; ejusque temeritas augetur prælio tumultuario, procursu magis militum, quam jussu imperatorum, in prohibendis prædatoribus orto, in quo Mancinus quidem aliique Romani pereunt: sed haudquaquam par Pœnis dimicatio est; 1-14.

Itaque pugna non abstinuisset, nisi furenti obstitisset Paulus consul, cujus eo die (nam alternis imperitabant) imperium erat; 15-23.

Inpatiens moræ indignatur Varro, vociferaturque, emissum hostem e manibus, ferrum atque arma iratis et pugnandi cupientibus adimi militibus: quibus, ut postero die, prima luce, in prælium temere ruant, edicit; 24-37.

Paulus, futuram cladem animo præsagiens, multis eum precibus lacrimisque obsecrat, ut, donec tirones milites, Fabiana disciplina imbuti, omittant timorem, quem solum Hannibalis nomen ipsis injiciat, pugnam detrectet, et, si consilia collegæ respuat, monitis certe Deorum et Sibyllæ Cumanæ prædictis aures præbeat; 38-65.

Nocte præterea insequenti funestus incidit casus, quo clades Romanorum portenditur. Satricus, Sulmone in Pelignis natus, primo bello Punico a Xanthippo in Libya captus, regi Autololum dono datus erat, et nunc in Italiam reductus, ut eo interprete Gætuli uterentur; 66-79.

Is duos in Italia reliquerat filios, Mancinum et Solymum; quorum alter in prælio illo tumultuario ceciderat; alter, vigilias ante vallum agens, noctu exierat castris, ut fratris corpus humaret. Eodem tempore Satricus inermis a Pœnis ad Romanos transfugit, et in campo arma quærens, quibus se tueatur, forte fortuna in Mancini exanimum corpus incidit; 80-95.

Ejus armis indutus obviam fit Solymo, qui fraternis exuviis conspectis mortiferum ei infligit vulnus; 96-105.

Parens moribundus adnoscit filium, quem, diro facinore adtonitum, erroris excusatione et venia erigere conatur, et patriæ amore ductus orat, ut ipse cum Paulo et civibus suis furorem Varronis cohibeat; 106-151.

Solymus autem doloris inpatiens, vitæque pertæsus, gladio sibi pectus trajicit, et, his verbis, FUGE PRÆLIA, VARRO, sanguine suo inscriptis in clipeo, eoque e sagitta suspenso, mortuus super patris corpus concidit; 151-177.

Hisce aliisque ominibus quum infausta omnia Romanis portendissent Dii, duces prima luce signum pugnæ proponunt, et Hannibal, oratione ad milites habita, rerum feliciter gestarum memoria magnisque pollicitationibus animum iis incendit, et se sola contentum gloria illis omnia victoriæ emolumenta concessurum profitetur; 178-216.

Tum transgressus Aufidum copias instruit, et in sinistro cornu Afros duce Nealce, in dextro Hispanos et Baliares, in media acie Pœnos et Gallos, quibus ipse præest, ad ripam fluvii elephantos, passim vero Numidas locat, ut procursu hostes lacessant, armaque quaquaversus in prælio circumferant; 217-243.

Interea Varro, exercitu e castris educto, milites invento clipeo, sanguine Solymi inscripto, perterritos graviter objurgat, et dextrum cornu ipse tenet, lævo Paulum præficit, mediam pugnam Servilio Gemino tuendam dat, et Scipionem cum selecta manu Numidis equitibus obponit; 244-277.

Acie utrimque directa, instar ventorum agmina concurrunt cum strepitu, ipsique Dii cælo relicto prælio se inmiscent; 278-303.

Tum ingenti clamore sublato confertim in prima acie gladiis, nec ita multo post in secunda eodem impetu hastis, in tertia missilibus pugnatur; quique in ultimis stant ordinibus, clamore invicem suos adcendunt; 304-334.

Postremo omni utrimque armorum genere, ne falarica quidem excepta, utuntur, et atrox editur cædes; 335-353.

Ipsa pugna diu anceps est: tandem Nealces cuneos hostium perrumpit, et cum magna strage inpellit; 354-369.

Inter Romanos fortiter pugnantes eminent Scævola, et conjunctissimum amicorum par, Marius ac Caper: at ille saxi ictu a Nealce, hic a Symætho interficiuntur; 370-410.

Inclinatam Romanorum aciem restituunt Scipio, Varro, Curio et Brutus: sed Hannibal impetum hostium, jam ferocius procurrentium, reprimit; et in Varronem, consulis insignibus conspicuum, inruit; 411-423.

Hunc præsenti mortis periculo eripit Scipio juvenis, qui in singulare cum Pœnorum duce certamen descendit; 424-437.

Iis congredientibus Dii, Pallas Hannibali, Mars Scipioni, propere auxilio veniunt, ipsique acriter inter se dimicant; 438-469.

Monitu autem Iridis, a Jove missæ, ira deorum mitigatur, et Pallas invita Hannibalem, nube circumfusum, in tutiorem locum subducit; 470-485.

Absente Dea Mars prælium redintegrat: at Æolus, precibus Junonis motus, ventum, qui Apulis Vulturnus dicitur, et ex ipsis Ætnæ voraginibus igneam vim traxerat, Romanis inmittit; 486-500.

Is Pœnorum tela adjuvat, Romanis autem multo pulvere in ipsa ora volvendo adimit prospectum, nec arma tantum eripit, sed animam quoque intercludit; 501-520.

Quin ne Marti quidem parcit, ejusque iram incendit in Pœnos; 521-525.

De quo Dei furore Pallas graviter cum Jove expostulat: Juno autem, quæ ejus vel iracundia est, vel ingenii calliditas, marito auctor est, ut fulmine Carthaginienses delendo, quanta sit potentia sua, palam faciat; 526-541.

Jupiter contra inmutabilem fatorum rerumque seriem pandit, Iridemque mittit ad Martem, qui, dicto quidem patris audiens, sed cum fremitu ex acie excedit; 542-555.

Quo facto Hannibal, e remotiori campi loco, ubi metu Martis delituerat, progressus, undique conligit copias, et Minucium, Fabii olim ope servatum, hasta transfigit; 556-569.

Ejus jussu etiam elephanti in prælium rapiuntur, et e turribus, in dorsis eorum exstructis, saxa, ignis et tela jaciuntur in hostes; 570-583.

Ex his belluis una Ufentem, dente conreptum, sublime fert; alia Tadium excutit in altum, sed oculis ejus ense spoliata concidit; 584-598.

Multi tamen elephanti, ardentibus tædis in turres ingestis, furore instincti in fluvium præcipites currunt; reliqui jaculis et saxis eminus incessuntur; 599-631.

Paulus collegam, harum cladium auctorem, ejusque ignaviam acerbe increpat, et in medios hostes ruit; 632-643.

Varro, quem sera temeritatis pœnitentia subit, trepide ex acie refugit, diuque hæsitat, utrum sibi consciscat necem, an fugitivus Romam revertatur; 644-657.

Turbato monstris Latio, cladisque futuræ Signa per Ausoniam prodentibus inrita Divis, Haud secus ac si fausta forent et prospera pugnæ Omina venturæ, consul traducere noctem Exsomnis, telumque manu vibrare per umbras, 5 Ac modo segnitie Paulum increpitare, modo acres Exercere tubas, nocturnaque classica velle.

1. Cf. VIII, 625 sq. --_monstris_, prodigiis. 2. _inrita_ quibus frustra cladem ab Italia avertere conabantur Dii, quum _consul_, h.e. Varro ea sperneret. 6. _acres_, acriter, (ut ap. Virg. Æn. IX, 665, et al.) vel, quæ acrem terribilemque sonitum reddunt. Conf. Virg. Æn. IX, 503. 7. classica velle, Signa cani cupit.

4. _Omina_ Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo _omnia_, solenni varietate, de qua vid. Drak. et quos laudat. 5. E somnis R. 1, Med. et omnes Marsi edd. _Ex somnis_ aliæ. Male! _Exsomnis_ est id. qd. insomnis; vid. Draken. ad h.l. Bentl. ad Horat. Od. III, xxv, 9, et Heins. ad Virg. Æn. VI, 556. 6. _segnititæ_ Med. et R. 1, in marg. quod auctore N. Heins. recepit Drak. Sed vid. not. ad III, 88. 7. _bello_, vel potius _vallo_ pro _velle_ malebat N. Heins. Sed Varronem noctu flagrasse cupiditate tubas et classica exercendi, non revera ea exercuisse jam monuit Drak.

Nec minor in Pœno properi certaminis ardor. Erumpunt vallo, fortuna urgente sinistra; Consertæque manus: jam sparsi ad pabula campis 10 Vicinis raptanda Macæ fudere volucrem Telorum nubem: ante omnes invadere bella Mancinus gaudens, hostilique ungere primus Tela cruore, cadit; cadit et numerosa juventus.

9. Cf. de hoc prælio tumultuario Liv. XXII, 41, pr. et Polyb. III, 110. --_fortuna sinistra_, adversa Pœnis, qui vincebantur, sed. non minus quoque Romanis, quoniam, ut Livii verbis utar, temeritati Varronis, ac præpropero ingenio materiam dabat. 11. Macæ, Pœni. Conf. ad II, 60. 12. _Telorum nubem_; vid. ad I, 311. --_invadere bella_, incipere pugnam ut XII, 199; XVII, 386, 472; Virg. Æn. IX, 186, XII, 712. 13. Mancinus; cf. v. 71 seq. --_ungere Tela_, ut ap. Hor. Od. II, i, 5, ubi Bentl. male conj. _tincta_.

10. _jam_, non _nam_, Oxon. vel teste Lefeb. duo scripti. 13. Vulg. _hostili tingere_. quod primus reposuit Nicander.

Nec pecudum fibras Varro, et contraria Paulo 15 Auspicia incusante Deum compesceret arma, Ni sors alterni juris, quo castra reguntur, Arbitrium pugnæ properanti in fata negasset.

15 sq. Marsus jam recte exposuit: Varro non abstinuisset eo die a pugna, quamvis auspicia essent contraria, nisi Paulus obstitisset, penes quem eo die imperium erat. Cf. v. 31, et Liv. XX, 42: «Paulus, quum ei sua sponte cunctanti pulli quoque auspicio non addixissent, obnuntiari jam efferenti porta signa collegæ jussit.» 16. _incusante_, gravius quam, prætexente. 17. _sors alterni juris, ut sors ejus diei imperii_ ap. Liv. XXII, 45. --_juris_, imperii, ut IV, 714; VI, 612. Consules non alternis mensibus, ut mos ferebat (de quo vid. a Dausq. laudati Dionys. Halicarn. V et IX; Suet. Cæs. c. 20), sed alternis diebus imperium tenebant. Conf. Liv. XXII, 41, 45; Plut. in Fab. et Polyb. III, 110 et 113 pr. 18. _properanti in fata_, Varroni cæco impetu in perniciem ruenti, ut ap. Lucan. VIII, 658. Cf. V.L.

18. _properanti fata_ forte præstiterit, ut _fata lacessere_, _irritare_, etc. et contra _tenere_. Conf. not. ad I, 225, 268; IV, 731; V, 234. Sed vulgata quoque lectio bene se habet.

Quæ tamen haud valuit perituris millibus una Plus donasse die. Rediere in castra, gemente 20 Haud dubie Paulo, qui crastina jura videret Amenti cessura viro, frustraque suorum Servatas a cæde animas: nam turbidus ira Infensusque moræ dilata ob prælia ductor: «Siccine, sic, inquit, grates pretiumque rependis, 25 Paule, tui capitis? meruerunt talia, qui te Legibus atque urnæ dira eripuere minanti?

19, 20. Hæc tamen imperii sors non nisi in unum diem tot millibus vitam prorogare, clademque remorari potuit. 21. _crastina jura_, crastini diei imperium. 22. _turbidus ira_. Cf. Ind. et ad I, 477. 24. _ductor_, Varro. 25. Hanc gratiam refers populo, cujus beneficio capitis olim periculum vix effugisti? Paulus a.u.c. DXXXIV de Illyriis triumphavit, sed deinde ob prædam inæqualiter divisam damnatus est. Cf. ad VIII, 288, 291; Liv. XXVII, 34, et Frontin. Stratag. IV, 1. Eadem de M. Livio Salinatore, collega ejus, tradit Aur. Victor de viris ill. c. 50. Conf. Liv. XXII, 35; XXVII, 29, 37. 27. _urnæ dira minanti_, damnationi: nam _urna_ est cista, in quam tribus tabellas, litera _C_ notatas, conjiciebant.

25. _Siccine, sic_, non _Siccine nunc_, Colon. nervosius, ut IV, 506, et XVI, 125; N. Heins.

Tradant immo hosti revocatos ilicet enses, Tradant arma, jube; aut pugnantum deripe dextris.

28. _revocatos enses_, pro, ut milites revocati tradant hosti arma: Paulus enim obnuntiari collegæ, jam porta efferenti signa, jusserat; vid. ad v. 15. Possis etiam exponere, refecta, nova arma, ut sup. IV, 15, «revocantque nova fornace bipennes.» Sed illa ratio simplicior est, et tam amaræ inrisioni, quam contextui verborum rerumque convenientior. 29. Conf. Var. Lect.

29. _deripe_, non _diripe_, Oxon. et Putean. _deripe dextris_, scilicet arma, pro _deripe dextras_, recte emend. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. III, 52. Id recepi cum Lefeb. non inprob. Drak. qui jam contulit verba Liv. XXII, 44; _se constrictum a collega teneri; ferrum atque arma iratis, et pugnare cupientibus adimi militibus_.

Sed vos, quorum oculos atque ora humentia vidi, 30 Vertere quum consul terga, et remeare juberet, Ne morem et pugnæ signum exspectate petendæ; Dux sibi quisque viam rapito, quum spargere primus Incipiet radiis Gargana cacumina Phœbus.

31. Vide ad v. 15. 32. _morem et pugnæ signum_, Drak. consuetum pugnæ signum. Ernesti vir cl. _consul morem pugnæ_ in eo esse monet, ut ordine e castris copiæ procedant, et signum imperatoris observent. 33. Ita ap. Curt. V, 4, _Dux sibi quisque itineris cœperat fieri_; Draken. 33. _viam rapito_; vid. ad I, 570. --_spargere radiis cacumina_ pro radios per, vel in _c_. Cf. Virg. Æn. XII, 113; Burm. ad Val. Fl. V, 319, et V.L. 34. _Gargana cacumina_; conf. ad IV, 561.

30. _liventia_ Put. R. 1, 3; Med. _viventia_ Oxon. _libentia_ Parm. _umentia_ Col. _uventia_ maluerit N. Heins. refrag. Drak. qui multis exemplis vulgatam lect. firmat. Conf. ad I, 259; II, 125, 469; III, 522, et VIII, 458. 32. _Me_ Oxon. et R. 1, _Et memorem p._ Med. _marem_ R. 1, et in marg. _Martem_, quod etiam N. Heins. in mentem venit. 33. _rapito_, non _capito_, Col.--_primis_ e 3 scriptis recepit Drak. suadentt. Modio et N. Heins. Nos vulgatam lect., quæ exquisitior est, revocavimus cum Lefeb. _Primus Phœbus_, _sol_ et _dies_ passim poetis dicitur. Conf. ad II, 235, et Burm. ad Val. Fl. III, 257. Notandus inpr. locus Virg. a Silio expressus Æn. IV, 584, _Et jam prima novo spargebat lumine terras Aurora_.

Pandam egomet propere portas: ruite ocius, atque hunc 35 Ereptum revocate diem.» Sic turbidus ægra Pestifero pugnæ castra incendebat amore.

36. _Ereptum diem_, occasionem bene pugnandi prætermissam, et vobis ereptam _revocate_; temporis et fortunæ jacturam, quam fecistis, resarcite. --_turbidus_; vid. ad I, 477. --_castra ægra_, milites ægros animi, h.e. sollicitos et anxios de pugnæ eventu. Cf. v. 49 seq.

35. _propere_ Col. Oxon. R. 1 et 3, _prope_ Parm. Med. ed. Marsi et Martini Herbip. Vulg. _primus_.

At Paulus, jam non idem nec mente nec ore, Sed qualis stratis deleto milite campis Post pugnam stetit, ante oculos atque ora futuro 40 Obversante malo; ceu jam spe lucis ademta, Quum stupet exanimata parens, natique tepentes Nequidquam fovet extremis amplexibus artus:

41... 43. Egregia comparatio Pauli, mærore confecti, cum matre, cui certa nati mors, ut illi præsentissimum periculum, quod frustra remorari, nedum avertere conatur, non animo tantum, sed prope oculis obversatur.

39. _deleto_, non _dilecto_, tres scripti et R. 2; _dejecto_ conj. N. Heins. et Burm. Conf. not. ad XV, 461.

«Per toties, inquit, concussæ mœnia Romæ, Perque has, nox Stygia quas jam circumvolat umbra, 45 Insontes animas, cladi parce obvius ire: Dum transit Divum furor, et consumitur ira Fortunæ, novus Hannibalis, sat, nomina ferre Si discit miles, nec frigidus adspicit hostem. Nonne vides, quum vicinis auditur in arvis, 50 Quam subitus linquat pallentia corpora sanguis?

44. Similis oratio Corvini sup. V, 82 sq. Cf. Liv. XXII, 41, 42. qui tamen historici, non poetæ, partes agit. --_Per... mœnia_; cf. ad I, 658 in V.L. 45. Cf. Virg. Æn. II, 360, ubi vid. Heyne. 46. _parce_, φείδεο, noli, ut passim. 47. Cf. V, 84... 91. Satis est, si, donec fortuna adfulgeat, et aves auspiciaque addicant, milites novi (tirones) et prodigiis territi usu prius didicerint, _Hannibalis nomen ferre_, non expavescere. 49. _frigidus_, ut I, 470; II, 339.

50. _armis_ Ox. et Put.

Quamque fluant arma ante tubas? cunctator et æger, Ut rere, in pugnas Fabius quoscumque sub illis Culpatis duxit signis, nunc arma capessunt. At quos Flaminius.... Sed dira avertite, Divi. 55

52. _fluant_, effluant, excidant manu, ob metum. Vid. ad II, 131. --_ante tubas_, priusquam tubæ inflentur, ac signum pugnæ proponatur; Cell. et Drak. coll. Claud. in Rufin. I, 335, et Virg. Æn. XI, 424. --Milites, quos Fabius usu et cunctatione sensim metu Hannibalis liberaverat, nunc tantum animi habent, ut adversus eum arma capiant. --_æger_ animi et consilii, segnis et timidus. 54. _Culpatis signis_: nam Varro Fabianam belli gerendi rationem ferocibus Romæ prosciderat concionibus. 55. Elegantissima aposiopesis, qua utitur Silius, ne ominosum foret, si adderet, Flaminii milites trepidare, ac jam fugam circumspicere; Drak. Conf. ad VI, 110.

55. _At quos_ Col. _Aut quos_ R. 2. Vulg. _capessunt, Haud quos Flaminius, sed dira a. D._ In ed. Drak. _At quo_, operarum haud dubie incuria.

Sin nostris animus monitis precibusque repugnat, Aures pande Deo: cecinit Cymæa per orbem Hæc olim vates, hæc te præsaga tuosque Vulgavit terris proavorum ætate furores. Jamque alter tibi, nec perplexo carmine, coram 60 Fata cano vates: sistis ni crastina signa, Firmabis nostro Phœbeæ dicta Sibyllæ Sanguine: nec Graio posthac Diomede ferentur, Sed te, si perstas, insignes consule campi.» Hæc Paulus, lacrimæque oculis ardentibus ortæ. 65

57 sq. _Cymæa vates_, Sibylla, _cecinit_, quæ Livius XXV, 12, Marcio cuidam tribuit. Conf. ad VII, 483; VIII, 531; Column. ad Ennii Fragm. p. 122. 59. _proavorum ætate_, quondam; Marsus et Cell. regnante Tarquinio Superbo, cui Sibylla libros obtulit. 61. Nisi crastino die, quo summa imperii penes te erit, consilio pugnandi abstiteris, etc. 63, 64. Non dicentur amplius campi Diomedis, sed Varronis. Vid. ad I, 125, _Ætolos campos_; nam Diomedes Ætoliæ rex fuerat. Ed. 65. _oculis ardentibus_; cf. ad I, 126.

57. _Cumæa_ Col. in quo tamen plerumque _Cymæa_, more Græcorum, scribitur. Cf. ad VIII, 531; _Crimea_ in scriptis. teste Lef. _Crinea_ R. 2. Vulg. _Grynæa_. Sed scribendum certe _Grynea_, Γρύνεια, h.e. Apollinea, ab Apolline inspirata; vid. Heyne ad Virg. Ecl. VI, 72.

Nec non et noctem sceleratus polluit error: Xanthippo captus Libycis tolerarat in oris Servitium Satricus, mox inter præmia regi Autololum dono datus ob virtutis honorem.

66. Triste omen _et sceleratus error_, per quem Solymus Satricum, patrem suum, qui, primo bello Punico a Xanthippo captus, nunc ad Romanos transfugerat, occidit. Historiam hanc a Silio fingi ad exemplum illius, quæ de Julio Mansueto narratur a Tacit. Hist. III, 25, et de Mævio quodam in Pithœi Catalect. l. IV, p. 159, putabant Dausq. et Draken. Neque id negat Ernesti; sed narrationem Liv. XXII, 42, de servis duobus primam huic episodio occasionem dedisse suspicatur. Nomina autem patris et filii e Pelignorum et Latii oppidis, _Sulmone_ et _Satrico_, conficta esse, jam monuit Cluv. Ital. ant. II, 4, p. 757. De _Sulmone_ vid. ad VIII, 510; de _Mancino_ sup. v. 13.

67. _cretus_ conj. Scalig. ad oram cod. sui. Male!

Huic domus et gemini fuerant Sulmone relicti 70 Matris in uberibus nati, Mancinus et una Nomine Rhœteo Solymus: nam Dardana origo, Et Phrygio genus a proavo, qui, sceptra sequutus Æneæ, claram muris fundaverat urbem Ex sese dictam Solymon: celebrata colonis 75 Mox Italis paullatim adtrito nomine Sulmo.

72... 76. Locum Ovidii, Sulmonensis poetæ, Fast. IV, 79 sq. jam contulit Dausq. --_Rhœteo_; vid. ad I, 115. _Solymi_ in finibus Lyciæ et Pisidiæ. Conf. Plin. V, 27; Steph. Byz. p. 551; Strab. XII, p. 573; A. B. XIV, p. 764, 765, al. p. 667 A. Kœppen ad Hom. Iliad. ζ, 184; Benedict. ad Pind. Ol. XIII, 129, et Cluver. l.l. ubi solam nominum similitudinem huic narrationi locum dedisse recte suspicatur.

72. _Solinus_ Col. passim, quod recepit Drak. Scriptura anceps; vid. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 79; _Rhæteo_ multi, etiam Draken. et Ernesti. Sed est Ῥοίτειον.

Ac tum barbaricis Satricus cum rege catervis Advectus, quo non spretum, si posceret usus, Noscere Gætulis Latias interprete voces. Postquam posse datum Peligna revisere tecta, 80 Et patrium sperare larem; ad conamina noctem Advocat, ac furtim castris evadit iniquis. Sed fuga nuda viri: sumto nam prodere cœpta Vitabat clipeo, et dextra remeabat inermi. Exuvias igitur, prostrataque corpora campo 85 Lustrat, et exutis Mancini cingitur armis.

77. Cf. Var. Lect. 81. _larem_, reditum in patriam et domum suam. --_conamina_, fugam. 82. _iniquis_, Punicis: nam Italus erat, et captivus. 86. _Mancini_, filii sui occisi. Poetam in hac fictione magis artem et phantasiæ ludibria, quam rei probabilitatem sequi, jam monuit Ernesti.

77. _At_ Put. R. 1, et Med. quod recepit Lef. non inprob. Drak. ut sensus sit: Satricum primo bello Punico captum, et in Libyam abductum, _at_ nunc iterum in Italiam _cum rege_ Autololum, cui dono datus fuerit, advectum fuisse, ut Gætuli, seu Autololes, in exercitu Hannibalis stipendia merentes (conf. III, 288, 306), eo interprete Romanos intelligerent. 83. _quia_ pro _nam_ refinxit Nicander, quem deinde omnes ante Drak. sequuti sunt.

Jamque metus levior: verum, cui demta ferebat Exsangui spolia, et cujus nudaverat artus, Natus erat, paullo ante Maca prostratus ab hoste. Ecce sub adventum noctis, primumque soporem, 90 Alter natorum Solymus vestigia vallo Ausonio vigil extulerat, dum sorte vicissim Alternat portæ excubias, fratrisque petebat Mancini stratum sparsa inter funera corpus, Furtiva cupiens miserum componere terra. 95

89. _Maca_, ut v. 11. 90. Cf. ad VIII, 124. 92 seq. _sorte vicissim Alternat excubias_, vid. ad VII, 165. [“VII, 165” recte VII, 155] 95. _Furtiva terra_, furtim. --_componere terra_, sepelire. Vid. Intpp. ad Horat. lib. I, Sat. ix, v. 27, et Tibull. III, ii, 26.

89. _Macæ_ Col. _Mace_ Oxon. et Put. cum antt. edd.

Nec longum celerarat iter, quum tendere in armis Aggere Sidonio venientem conspicit hostem. Quodque dabat fors in subitis necopina, sepulcro Ætoli condit membra occultata Thoantis.

96. _tendere_ sc. iter, seu se, h.e. ire. 97. _Aggere Sidonio_, a castris Pœnorum. 99. _Thoas_, Ætolorum rex, quod jam Dausq. notavit, memoratur Hom. Iliad. β, 638; δ, 527. Alius Ætoliæ princeps Polyb. Eclog. XXIV. Alii passim ap. Virg. et Hygin. Idem autem, de quo hic agitur, judice Cell., Strab. VI, p. 176. --_membra_ sua _condit occultata_, palillogia, ut XI, 198, et XII, 443; quibus locis Drak. conf. IX, 586; XII, 443; XIII, 106; Virg. Æn. III, 237; VI, 310; Sen. Herc. fur. v. 236; βῆ δ᾽ ἴων ap. Hom. et τὸ σῶμα κομίσαντες ἔφερον ap. Anton. Liber. fab. I, ubi vid. Muncker.

Inde, ubi nulla sequi propius pone arma, virumque 100 Incomitata videt vestigia ferre per umbras, Prosiliens tumulo contorquet nuda parentis In terga haud frustra jaculum; Tyriamque sequentum Satricus esse manum, et Sidonia vulnera credens, Auctorem cæci trepidus circumspicit ictus. 105

100. _arma_, armatos hostes. 102. _terga nuda_, thorace non tecta. 105. _cæci ictus_; cf. ad V, 3, _cæcis armis_, ubi vide omnino notas. Ed.

105. _ceri_ pro _cæci_ R. 1, et in marg. _certi_.

Verum ubi victorem juvenili robore cursus Adtulit, et notis fulsit lux tristis ab armis, Fraternusque procul, luna prodente, retexit Ante oculos sese, et radiavit comminus umbo; Exclamat juvenis, subita flammatus ab ira: 110 «Non sim equidem Sulmone satus tua, Satrice, proles, Nec frater, Mancine, tuus, fatearque nepotem Pergameo indignum Solymo, si evadere detur Huic nostras inpune manus: tu nobile gestes Germani spolium ante oculos, referasque superba, 115 Me spirante, domus Pelignæ perfidus arma?

111 sq. Verba callide ficta, unde pater cognoscit, se a filio percussum, et filii mortui armis indutum esse, Ern.; conf. V.L. 113. _Pergameo_, ut _Rhæteo_, v. 72. 116. _Pelignæ domus_; cf. v. 80; et ad v. 66.

111. _Non sim_ et mox _fatearque_ Colon. Vulgo _sum_ et _fateorque_; forte rectius; vid. Burmann. et Heins. ad Ovid. Met. III, 272; ubi cf. loca similia Petron. c. 81; Apulei. Met. V, p. 163; Plaut. Menæchm. III, ii, 6, et Hom. Iliad. β, 260. 114. _Huic. n. i. m._ Col. _Hinc vestra nunc impune manu_ Put. _Hinc vestra i. manu_ Oxon. Sed _evadere_ ubivis fere a Silio cum quarto casu jungi, monet Drak. Vulgo _Hinc_ (al. _Huic_) _nostra te i. manus_, vel _manu_. 116. _spectante_ R. 1, et Mediol.

Hæc tibi, cara parens Acca, ad solatia luctus Dona feram, nati ut figas æterna sepulcro.» Talia vociferans stricto mucrone ruebat.

118. Sepulcra et κενοτάφια, seu κενήρια non modo signis et emblematibus, quæ vitam plerumque et τὰ ἐπιτηδεύματα mortui indicabant, exornari, sed iis quoque _arma_ et instrumenta, quibus is in vita usus fuerat, _figi_, h.e. adfigi solebant, _æterna_, i.e. quæ æternam defuncti memoriam conservabant; unde ipsa sepulcra μνήματα, μνημεῖα, σήματα, _monimenta, memoriæ_, dicebantur. Vid. Potteri Archæol. lib. IV, c. 7; Kirchman. de Fun. Rom. lib. III, c. 18 et 27; Intpp. ad Virg. Æneid. VI, 233. --_sepulcro_, cenotaphio.

117. _Nec tibi_ Oxon. Putean. et Parm. ed. Non male, judice Drakenborch., si post _feram_ signum interrogandi ponatur, ut sensus sit: Videremne hostem fratris arma gestare? _nec_ tibi ea, o mater, ad solatium luctus ferrem, ut nati sepulcro figeres? _Acca_ Col. quod nomen occurrit ap. Virgil. Æn. XI, 820; Ovid. Fast. IV, 854; V, 454; Prop. I, xxi, 6, ubi eadem lectionis varietas; _acta_ Ox. et Put. unde vulg. _apta_: quo modo sæpe librarii nomina propria corruperunt, de quo vid. Drak.

Ast illi jam tela manu, jamque arma fluebant, 120 Audita patria, natisque, et conjuge, et armis; Ac membra et sensus gelidus stupefecerat horror. Tum vox semianimi miseranda effunditur ore: «Parce, precor, dextræ, non ut mihi vita supersit (Quippe nefas hac velle frui); sed sanguine nostro 125 Ne damnes, o nate, manus. Carthaginis ille Captivus, patrias nunc primum advectus in oras, Ille ego sum Satricus, Solymi genus: haud tua, nate, Fraus ulla est: jaceres in me quum fervidus hastam, Pœnus eram; verum, castris elapsus acerbis, 130 Ad vos et caræ properabam conjugis ora.

125. _nefas_, ἀδύνατον. Conf. Lambin. ad Hor. Od. I, 11, 1, 24, 20. 126. _damnes_, damnandas facias, h.e. contamines. 129. _Fraus_, scelus, facinus, mala fraude commissum; ἄγος, piaculum. 130. _Pœnus eram_, ut tu putabas; tibi esse videbar.

123. _Cum_ Oxon. _semanimi_ Col. unde recepit Drak. Conf. ad III, 16. 130. _Verum ut castris_ emend. Scalig. ad oram cod. sui, et recepit Cell.

Hunc rapui exanimi clipeum: sed jam, unice nobis, Hæc fratris tumulis arma excusata reporta. Curarum tibi prima tamen sit, nate, referre Ductori monitus Paulo, producere bellum 135 Nitatur, Pœnoque neget certamina Martis. Augurio exsultat Divum, inmensamque propinqua Stragem acie sperat: quæso, cohibete furentem Varronem; namque hunc fama est inpellere signa.

132. _unice nobis_, qui solus mihi e filiis restas. 133. _excusata_, quorum usum error et justa causa excusant. 134. En insigne pietatis in patriam documentum! Morientium autem prædictiones ratæ habebantur. Conf. Hom. Iliad. π, 851 sq.; χ, 359 sq.; Virg. Æn. IV, 607 sq.; X, 739 sq.

136. _Pœno Marti_, hoc est Hannibali, malebat N. Heins. et vers. 138, _spirat_. 138. _cohibete_, non _prohibete_, scripti et R. 2.

Sat magnum hoc miseræ fuerit mihi cardine vitæ 140 Solamen, cavisse meis: nunc ultima, nate, Invento simul atque amisso redde parenti Oscula.» Sic fatus galeam exuit, atque rigentis Invadit nati tremebundis colla lacertis; Adtonito et nitens verbis sanare pudorem 145 Vulneris inpressi, telum excusare laborat:

140. _cardine_, in fine. 141. _cavisse_, prospexisse, _meis_ civibus, Romanis, ut Ovid. Met. XV, 758; Drak. 145. Cf. V.L.

145. _Attonito et nitens_ Col. _Attonito_, scilicet ex pudore, non ex desperatione; Ern. _Attonitoque timens_ (hoc est timens nato, ne tanto scelere perculsus ipse sibi manus inferret) Oxon. Putean. et antt. edd. quod revocavit Lefeb. coll. simili loco Homer. Iliad. ς, 32 seqq. sed tacite addita sine codd. auctoritate copula _et_ ante _telum_. N. Heinsio formula loquendi _sanare pudorem verbis_ non satisfaciebat, nescio quare. Eodem certe sensu _sanare animos consolatione dixit_ Hirt. B. G. VIII, 38; _sanare curas_ Tibull. II, iii, 13; _s. dolorem_ Cic. ad. Div. V, 16, pr. et Sen. Agam. 130, aliique similia passim. Inprimis tamen ei displicebant, et spurii videbantur versus 145 et 146, propterea quod nihil hactenus locutus sit Solymus, quo pudorem sanaret. Sed voc. _verbis_ ad ea, quæ sequuntur, referendum esse, et hæc ab illis vss. pendere, recte jam monuerunt Lefeb. et Ern.

«Quis testis nostris, quis conscius adfuit actis? Non nox errorem nigranti condidit umbra? Cur trepidas? da, nate, magis, da jungere pectus.

149. _manus_ pro _magis_ conj. D. Heins. refrag. filio, quia vox ista mox recurrat. Sed locum hunc idonea declamatione juvari posse, observat Ern. Pro importuno voc. _magis_ Schrader in Observatt. p. 27, ingeniose conj. trajectis literis _genas_, coll. loco simill. Val. Fl. III, 309 sq. quem Silius expressit, et ubi verba leguntur Jasonis, amplexati Cyzicum, quem pariter in nocturno tumultu ignarus interemerat. Satricus exuerat galeam, atque in collum filii invaserat, ut oscula suprema jungeret v. 143 sq. Hinc recte suspicabatur vir doctus, in vitiato voc. _magis_ aliud latere, quo pars corporis, quam solerent osculari, significaretur, _genas_, non _manus_, quas pater etiam galeatus jungere potuisset.

Absolvo pater ipse manum, atque in fine laborum 150 Hac condas oculos dextra, precor.» At miser, imo Pectore suspirans, juvenis non verba vicesque Adloquio vocemve refert; sed sanguinis atri Sistere festinat cursum, laceroque ligare Ocius inlacrimans altum velamine vulnus. 155

150. _manum_, te qui inscius manu tua in patrem contorsisti jaculum. --_laborum_, miseræ vitæ. Cf. ad VI, 386. 151. _Hac_ tua _dextra_, quam mea teneo. 152. _vicesque_, vicissim; quod apud Græcos, ἐπέεσσιν ἀμειβόμενος.

Tandem inter gemitus miseræ erupere querelæ: «Siccine te nobis, genitor, fortuna reducit In patriam? sic te nato, natumque parenti Inpia restituit? felix o terque quaterque Frater, cui fatis genitorem adnoscere ademtum! 160

159 seq. Ita τρὶς μάκαρες Δαναοὶ, καὶ τετράκις, etc. Hom. Odyss. ε 306, ubi vid. Schol. et Clark. Cf. Intpp. ad Virg. Æn. I, 94. 160. _cui fatis_ et morte _ademtum_, erepta est facultas, patrem denuo videndi, et tam tristi modo _adnoscendi_.

Ast ego, Sidoniis inperditus, ecce, parentem Vulnere cognosco: saltem hoc, Fortuna, fuisset Solamen culpæ, dubia ut mihi signa dedisses Infausti generis: verum linquetur iniquis Non ultra Superis nostros celare labores.» 165

162 seq. Utinam certe non tam manifestis indiciis patrem adnovissem, et de cæde ejus dubitare possem! nunc vero non permittam, ut iniqui Dii facinus meum celari sinant (quæ spectant ad ea, quæ pater v. 147 sq. dixerat), sed dolorem meum, quem non ultra tacite ferre possum, voluntaria morte finiam. Fortunam adcusari miratur Ernesti, quum filius se ipse patri prodiderit v. 111 sq. sed id ipsum forte fortuna contigerat. Ego potius quærerem, unde Silius omnia hæc, quæ tam copiose et belle memorat, resciscere (vel Varro inf. v. 264 seq. conjicere) potuerit, quum pater et filius soli noctuque e castris exierint. Poeta, phantasiæ ingeniique lusibus indulgens, scrupulosis lectoribus libertatem illud fingendi reliquit, a quibus quin ita gratiam inierit, magnopere dubito. Quandoque tamen et bonus dormitat Homerus. Conf. Heyne ad Virg. Æn. III, 341 sq.

161. _imperditus_ (non occisus _Sidoniis_, a Pœnis, ut frater meus) Col. ut X, 416; Virg. Æn. X, 430, et Stat. Th. III, 85; N. Heins. _impertitus_ R. 2. Vulg. _impercitus_. 164. _iniqui... Superi_ malebat aliquis, teste Lefeb. Male! 165. _nostros celare_ Col. Vulg. _non hos tolerare_.

Hæc dum amens queritur, jam, deficiente cruore, In vacuas senior vitam disperserat auras. Tum juvenis, mæstum adtollens ad sidera vultum: «Pollutæ dextræ et facti Titania testis Infandi, quæ nocturno mea lumine tela 170 Dirigis in patrium corpus, non amplius, inquit, His oculis et damnato violabere visu.» Hæc memorat, simul ense fodit præcordia, et, atrum Sustentans vulnus, mananti sanguine signat In clipeo mandata patris, FUGE PRÆLIA, VARRO; 175 Ac summi tegimen suspendit cuspide teli, Defletumque super prosternit membra parentem.

167. Locutio Virg. Æneid. XI, 617. 174. _Sustentans_, cohibens vulnus, vel sanguinem, ut eo clipeum ante inscriberet, quam animam efflaret. Cf. Burm. ad Val. Fl. VI, 276, et Ovid. Ep. I, 114. Comparant exemplum Othryadæ, de quo vid. Intpp. ad Valer. Max. III, 2, ext. 4. Hæc vero concinnata esse e Liv. XXV, 12, monet Lefeb. 176. _tegimen_ corporis, clipeum.

173. _memorans_ maluerit N. Heins.

Talia venturæ mittebant omina pugnæ Ausoniis Superi, sensimque abeuntibus umbris Conscia nox sceleris roseo cedebat Eoo. 180 Ductor in arma suos Libys, et Romanus in arma Excibant de more suos; Pœnisque redibat, Qualis nulla dies omni surrexerit ævo.

180. _Conscia nox sceleris_. Cf. ad III, 393. --_Eoo_, lucifero, ut ap. Virg. Ge. I, 288, vel, ut _Eos_, Aurora, quæ _rosea_ poetis dicitur. Vid. ad I, 578.

182. _Excibant_, non _Excibat_, scripti. 183. _surrexerat_ Parm.

«Non verborum, inquit, stimulantum, Pœnus, egetis, Herculeis iter a metis ad Iapygis agros 185 Vincendo emensi: nusquam est animosa Saguntos: Concessere Alpes: pater ipse superbus aquarum Ausonidum Eridanus captivo defluit alveo.

184. Cf. similis oratio Hannibalis, superbissima rerum a se gestarum narratione, amplissimorumque præmiorum pollicitatione, milites ad virtutem inflammantis, ap. Polyb. III, 111, et, quam ad Ticinum amnem habuit, apud Liv. XXI, 43, ex qua Silius sup. IV, 59 seq. non nisi potiora quædam adhortationis momenta depromserat, et h.l. nonnulla ad verbum pæne expressit. Ap. Polyb. III, 108, 109, etiam Æmilius apud milites concionem habet, quam a poeta prætermitti mireris: sed Livius neutrum nunc ducem concionantem induxit. 185. De _Herculeis metis_, vid. omnino quæ exposuimus in notis, ad I, 142, et de campo _Iapyge_, h.e. Iapygio, ad I, 51. Cf. V.L. 186. _nusquam est_, diruta est. 187. _Concessere_, cessere, superatæ sunt. 188. Conf. Virg. Ge. I, 482, et sup. ad I, 606. --_captivo alveo_, quoniam victi sunt Romani ad Ticinum fl., qui in Padum influit.

184. _Non_ Col. Vulgo _Nec_, quod revocavit Ern. 185. _Iapygas_ verius esse credebat N. Heins. et sic ed. Lef. Cf. Ind. et not. Sed vulgata quoque lectio bene se habet. _Iapyx_, filius Dædali, a quo _Iapygia_ nomen adcepisse dicitur, Plin. III, 11. s. 16.

Strage virum mersus Trebia est, atque ora sepulto Lydia Flaminio premitur, lateque refulgent 190 Ossibus, ac nullo sulcantur vomere campi.

189. _mersus_, repletus, ut I, 51. Cf. I, 47, 48. --_ora Lydia_, etrusca regio circa Trasymenum lacum. Conf. ad IV, 719 sq. 190. _refulgent_, ut _albent_, Virg. Æn. XII, 36; ὀστέα λεύκα, et _ossa alba_, Hom. Odyss. α, 161; Virg. Æn. V, 865 et al. Drak.

189. _versus_, vel _aversus_, ut obstructus virorum strage cursum alio deflexisse dicatur (seu potius retro fluxisse, ut I, 48), vel _mersus_, vel denique _inmersus_, pro _mersus_, conj. N. Heins. _sepulcro_ Col. et Ox.

Clarior his titulus, plusque adlatura cruoris Lux oritur. Mihi magna satis, sat vera superque Bellandi merces sit gloria: cetera vobis Vincantur: quidquid diti devexit Hibero, 195 Quidquid in Ætnæis jactavit Roma triumphis;

192. Majorem mihi gloriam stragemque hostium hic dies adferet. 193. Ego sola contentus ero gloria; omnis vero præda vobis concedetur. 194. _vobis_, ut v. 201, in vestrum usum. 195 sq. Quidquid divitiarum ex Hispania (_diti_, metallis abundante), Sicilia et Libya in urbem Romani primo b. Punico convexere, _in vestros enses veniet_, eo vos armis potiemini, _sine sortibus_, ita ut quisque teneat, quæ ceperit. Κύριοι μὲν ἔσεσθε παραχρῆμα πάσης Ἰταλίας, etc. Polyb. l.c. «Quidquid Romani tot triumphis partum congestumque possident, id omne nostrum cum ipsis dominis est,» etc. Livius l.l. _jactavit_, jactanter tulit, transtulit, præferendum curavit.

192. Ita scripti et R. 2. Vulg. _Clarior his titulis plus a. c._ 193. _vera_, alii, _vero_, Put. R. 1, 2. Med. et Marsi ed. syll. posteriore correpta, de quo vid. Weitz. et Burm. ad Val. Fl. V, 322, quosque Drak. laudat, Auson. Epigr. CVIII, Barth. ad Stat. Theb. II, 187; Juret. ad Paullini vit. D. Martini IV, 433; Gifan. Ind. Lucret. voc. _Adverbia_, et Voss. Art. Gram. II, 27; _certa_ emend. N. Heins. 196. Vulg. _et Ætnæis_, quod primus edidit Nicander, et restituit Lefeb. _est in_ Put.

Quin etiam Libyco si quid de litore raptum Condidit, in vestros veniet sine sortibus enses. Ferte domos, quod dextra dabit: nil ductor honoris Ex opibus posco: raptor per secula longa 200 Dardanus edomitum vobis spoliaverit orbem.

197. Circumspecte Silius _si_, quum de Hispania et Sicilia adfirmatius, ne Hannibal suos a Romanis victos fateatur: hinc etiam _de litore_, non de visceribus Libyæ, et _raptum_, latrocinantum more; Dausq. 199. Conf. V.L. 200. _raptor_ et _spoliaverit_, σαρκαστικῶς, ut _raptum_ v. 197. 201. _vobis_, ut supra v. 194.

198. _veniet_, non _venient_, scripti. 199. _ductor_, non _victor_, scripti, R. 1, et Marsi et Ven. quod præter N. Heins. recte probavit, nec tamen, ut Lefeb. et nos, reduxit Drak. _Honor_, ut γέρας et τιμὴ, præmium, vel quidquid honoris causa datur (unde _honorarium_ et _inhonoratus_), et quidem h.l. major pars prædæ _ductori_ debita. Cf. Drak. ad h.l. Burm. ad Quintil. Decl. IV, 1; Ernesti. Clav. Cic. Id ignorans Barthius corrig. _honorus_, quia Hannibal v. 193, 194, solum sibi honorem poposcerit.

Qui Tyria ducis Sarranum ab origine nomen, Seu Laurens tibi, Sigeo sulcata colono, Adridet tellus, seu sunt Byzacia cordi Rura magis, centum Cereri fruticantia culmis, 205 Electos optare dabo inter præmia campos.

202. Hæc adumbrata e Liv. XXI, 45. --Pœni a Tyriis oriundi. Cf. ad I, 72. 203 sqq. Agrum dabo, ubi quisque velit, sive in Italia, sive in Africa. --_Laurens tellus_; vid. ad I, 110. --_Sigeo_, Trojano, ut I, 665. [204.] _Byzacia Rura_ pro agris Africæ cum dilectu posita: nam Βυζακίον, seu provincia Byzacena fertilissima totius Lybiæ regio, ubi ex uno modio _centum_ nasci, præter Silium h.l., memorant Plin. V, 4; XVII, 5; XVIII, 10; Steph. Byz., Solin. c. 40; Varro R. R. I, 44, et Martian. Capell. VI, p. 216. Quoad verba v. 205 sq.; cf. Colum. II, ix, 6. 206. _optare_, eligere, _dabo_, ut mox _addam depascere_. Cf. ad V, 324.

203. Vulg. _Sigæo_; cf. ad I, 665. 204. _Byzacia_ Col. _Byzātia_ Put. et Tell. _Byzantia_ Ox. Parm. et Med. quod non prorsus damnandum videbatur N. Heins. quia Byzacium Gr. Βυζάντιον dicitur, et Βύζαντες populus, de quo v. Salmas. ad Solin. p. 320, vel 226, ed. ult. _Byrantia_ R. 1, 2, 3. Vulgo _Buxentia_. 206. _præmia_, non _prælia_, Col.

Addam etiam, flava Thybris quas inrigat unda, Captivis late gregibus depascere ripas. Qui vero externo socius mihi sanguine Byrsæ Signa moves, dextram Ausonia si cæde cruentam 210 Adtolles, hinc jam civis Carthaginis esto.

207. _flava Thybris_; vid. ad I, 607. 208. Sic contra Claud. Cons. Hon. VI, 183 de fugiente Alarico, «Nec jam cornipedem Tiberino gramine passis. Ut rebare, tuum;» Drak. 209. _socius Byrsæ_, Carthaginiensium; vid. ad II, 363. 211. Sic fere Liv. XXI, 45, et Ennius ap. Cic. pro Corn. Balbo c. 22. Dausq.

207. Vulg. _Tibris_, vel _Tybris_. Sed vid. ad I, 607, et VIII, 367. 208. Ita Col. Ox. R. 2, et Marsi ed. Ven. Vulgo _Gurgitibus late captivis pascere ripas. depascere_ etiam Put. _poscere_ Colin. et Dausq. qui tamen Modio adstipulatur. 209. _externo_, non _extremo_, Col. _sanguine_, non _cardine_, scripti, R. 2, et Mars. in Comm. 210. _movens_ Col.

Neu vos Garganus Daunique fefellerit ora; Ad muros statis Romæ: licet avia longe Urbs agat, et nostro procul a certamine distet, Hic hodie ruet: atque ultra te ad prælia miles 215 Nulla voco: ex acie tende in Capitolia cursum.»

212 seq. Neque propterea promissis meis diffidatis, quod in Apulia, procul a Roma sitis: nam si nunc viceritis, hæc urbs _hic_, hoc loco, ad Cannas, deleto, qui hostibus restat, exercitu, quasi _ruet_, et ad eam via vobis patebit. Conf. III, 509 seq. De _Gargano_, vid. ad IV, 561, et de _Daunia_, Apuliæ parte, ad I, 291. 213 sq. _avia agat_, remota sit.

212. _Garganus_ Ox. et Put. _Gargani_ vulg. et Lefeb. qui et tacite _Ne_ pro _Neu_ scripsit. 215. _Hic_, non _Hæc_, Col. R. 1, 3, Parm. Med.

Hæc memorat: tum, propulso munimine valli, Fossarum rapuere moras, aciemque locorum Consilio curvis adcommodat ordine ripis.

217. Totam non modo pugnam Cannensem, sed et aciem, in qua instruenda Silius discrepat ab historicis (Polyb. III, 113... 115; Liv. XXII, 46, et Appian. rer. Hannib. c. 19), commentario erudito pluribusque tabulis illustravit _Guischardt_ in _Mémoires militaires_, T. I, c. 8. In distribuendis per tres aciei partes ducibus ne historici quidem inter se consentiunt. De Cannensi pugna et acie vid. etiam _Nast. Röm. Kriegsalterth._, pagin. 408 sq. 218. _Fossarum rapuere moras_, fossas, impetum militum, e castris in pugnam ruentium, morantes (cf. ad I, 479, et V, 319), expleverunt _propulso munimine valli_, vallo, munimine castrorum, in fossas proruto, ut ap. Liv. IX, 14, et al. _locorum consilio_, pro ut locorum situs suadebat, mira locutio; Drak. Similia tamen passim apud Silium aliosque poetas obvia; v.c. _ensis suasit_ I, 11, ubi vid. not. [219.] _ripis_ Aufidi.

219. _Consimilem_ pro _Consilio_ conj. N. Heins.

Barbaricus lævo stetit ad certamina cornu 220 Bellator Nasamon, unaque inmanior artus Marmarides, tum Maurus atrox, Garamasque, Macesque, Et Massylæ acies, et ferro vivere lætum Vulgus Adyrmachidæ pariter, gens adcola Nili, Corpora ab inmodico servans nigrantia Phœbo; 225 Quîs positum agminibus caput imperiumque Nealces.

220... 225. In lævo cornu Afri erant: de quorum populis vide Ind. et ad III, 222 sq. 226. _positum_, præpositum, _imperium_, imperator. Cf. ad I, 479, et III, 383.

221. _artus_ scripti, _arcu_ R. 1, 3, Med. Vulgo _arctus_. 224. _Adyrmachidæ_ Ox. _Adirmachidæ_ Col. Sed. v. ad III, 279. _Achirmachidæ_ R. 1, 3, Med. Vulgo _Adrimachidæ, pariter_, etc. _patrii_, vel _Pharii... Nili_ pro _pariter_ scribendum putabat N. Heins. _Adyrmachidæ, et pariter g. a. N._ h.e. simul omnes ad Nilum habitantes populi, vel nominatim Nubæ, ad sinistrum Nili latus habitantes (teste Strab. XVII, p. 786), et _corpora ab inmodico servantes n. P._ (cf. III, 268), vel etiam Æthiopes (de quibus v. III, 265), ingeniose et recte, opinor, emend. Drak. qui interpunctionem certe, eo, quo fecimus, modo mutandam censuit, ut Adyrm. per adposit. _gens adcola Nili_ dicantur, ut apud Scylac. in Periplo, p. 105; cf. not. ad III, 279.

At parte in dextra, sinuat qua flexibus undam Aufidus, et curvo circum errat gurgite ripas, Mago regit. Subiere leves, quos horrida misit Pyrene, populi, varioque auxere tumultu 230 Flumineum latus: effulget cætrata juventus;

228. _gurgite_, unda, fluctibus. Cf. de sinuosis Aufidi flexibus XI, 510 seq. 229. _horrida_ silvis, vel celsa (cf. III, 415, 417), vel ubi bellicosi ferocesque populi habitant. Cf. XVII, 641. 230. _populi_, Celtiberi (cf. III, 418), _leves_, vid. ad III, 394. _Gallos super umbilicum nudos fuisse_ memorant Liv. XXII, 46, et Polyb. III, 114. 231. _Flumineum latus_ ripa Aufidi, _augetur_, quatenus copiæ ibi augentur, seu multitudo earum in illa crescit, seu _vario augetur tumultu_, quatenus a variis ibi populis tumultus augetur, ut _urbs luctu_, vel _domus gemitu miseroque tumultu miscetur_ ap. Virg. Æn. II, 298, 486. Ernesti ripam _augeri_ putat turba militum, dum locus, quem milites cum castris occuparunt, exinde altior et plenior fieri videtur. Sed milites desertis castris in aciem descenderant. _Cætra_ utuntur Hispani et Afri. Cf. ad III, 278, 348; X, 231; XVI, 30. [“X, 231” recte X, 230]

230. _anxere_ Ox. forte ut _unda Europam curvis anfractibus angit_ ap. Val. Fl. IV, 727; _hausere_ e Put. recepit Lefeb. et pro _inplevere, occupavere_ dictum putat, quod vellem exemplis firmasset; _et vario cinxere_ corrig. N. Heins.

Cantaber ante alios, nec tectus tempora Vasco, Ac torto miscens Baliaris prælia plumbo, Bætigenæque viri. Celsus media ipse coercet Agmina, quæ patrio firmavit milite, quæque 235 Celtarum Eridano perfusis sæpe catervis.

232. _nec tectus tempora Vasco_. Conf. III, 358, et V, 197. 233. Cf. I, 314; V, 193. --_miscens prælia_; vid. ad I, 69. 234. _Bætigenæ_, ut _Bæticolæ_ I, 146. --_Celsus ipse_ Hannibal. --_coercet_, regit, ut ap. Virg. Æn. IX, 27. 235. _patrio milite_, Carthaginiensibus. 236. _Celtæ_, Galli, adcolæ Padi, cujus exundationibus _sæpe_ eorum terræ _perfunduntur_.

Sed qua se fluvius retro labentibus undis Eripit, et nullo cuneos munimine vallat, Turritæ moles, ac propugnacula dorso Bellua nigranti gestans, ceu mobilis agger, 240 Nutat, et erectos adtollit ad æthera muros.

237, 238. In flexuosa Aufidi ripa, ubi _se eripit_, celeriter e conspectu quasi aufertur, et _unda retro labitur_, quatenus cursum flectit, aliumque petit; neque adeo fluvius _cuneos_, milites tuetur. Cf. v. 227 seq., et XI, 507 seq. Ernesti: «elephantorum turma collocata erat in vadis fluvii, ubi is _se eripit_, h.e. relabitur, decrescit, ἀναῤῥοιβδεῖ, quæ loca vadosa ornate describuntur, coloribus mutuatis a Virg. Æn. XI, 628 seq.» Is vero locus a Nostro alienus est, et elephantos in aqua, quam tantopere reformidant, locari vix crediderim. 239 sq. _dorso nigranti_. Conf. ad III, 463 in V.L. et IV, 618. 241. _Nutat_, præclare pro, stat.

239. _Turritæ moles_ (hoc est, magni elephanti, machinas, turris instar, dorso ferentes), scripti; cf. ad III, 46, et infra vers. 559, 571, 619. Vulg. _Turritas moles_, ut ipsæ illæ machinæ intelligantur, quæ mox _propugnacula, mobilis agger_ et _muri_ dicuntur, quod a Siliana verborum luxurie non abhorret. [“ad III, 46”: in Not.] 240. _mobilis_, non _molibus_, scripti, R. 1. Parm. Mediol. et Marsi prima ed. 241. _evectos_ legendum putabat N. Heins.

Cetera jam Numidis circumvolitare, vagosque Ferre datur cursus, et toto fervere campo.

242. Silius Numidas in acie Pœnorum non collocat, sed videntur ei separatum quoddam a reliquo exercitu agmen constituisse, quod _vago_ procursu Romanos lacesseret, dum aciem instruerent, et, postquam ad manus ventum erat, quaquaversus arma circumferret: τὸ γὰρ τῆς Νομαδικῆς μάχης ἴδιόν ἐστὶ ἀποχωρεῖν μὲν εὐχερῶς καὶ σποράδην, ἐπικεῖσθαι δὲ πάλιν ἐκ μεταβολῆς τολμηρῶς καὶ θρασέως (Polyb. III, 72): unde et Romani v. 275 sq. Scipioni quasdam copias commisisse dicuntur, quibus se Numidis obponeret; Drak. Cf. Polyb. III, 112, 113; Liv. XXII, 44, extr. 46; XXXV, 11; qui tamen in hoc prælio dextrum cornu Numidis equitibus datum tradunt, et elephantorum nullam faciunt mentionem. 243. _fervere_, ut VI, 317, et ap. Virg. Æneid. VIII, 677, et Ge. I, 456; et passim.

242. _nam_ conj. idem; _vagosque_ Colon. conf. not. et Burmann. ad Valer. Flacc. III, 558; _graves_ Tell. _gyrosque_ Oxon. Put. et antt. edd. ante Juntinam, in qua Nicander primus _citosque_ substituit, quod propterea frustra defendunt Dausq. et Lefeb. _gyroque_: ad marg. R. 1. 243. _datur_, non _datum_, scripti.

Dum Libys incenso dispensat milite vires, Hortandoque iterum atque iterum insatiabilis urget 245 Factis quemque suis, et se cognoscere jactat, Qua dextra veniant stridentis sibila teli, Promittitque viris, nulli se defore testem:

244. _dispensat vires_, aciem instruit. 245. Silius expressit verba Hannibalis apud Liv. XXI, 43. «Non ego illud parvi æstimo, milites, quod nemo vestrum est, cujus non ante oculos ipse sæpe militare aliquod ediderim facinus; cui non idem ego, virtutis spectator ac testis, notata temporibus locisque referre sua possim decora.» Cf. ad I, 454; Burm. ad Val. Fl. IV, 649, et inpr. Lucan. VII, 287 sq. --_insatiabilis_ sc. hortandi, iterum iterumque hortatus, _urget quemque_, inpellit ad fortia facta, factis suis exemplo ipsi propositis, in memoriam revocatis, quæ quisque antea præclare fecerat; Lenz. 247. _stridentis sibila teli_; cf. ad I, 334, et IV, 567.

244. _intenso_ Oxon. et Puteol. _incenso_, ut I, 55; II, 36, 41; VIII, 243; XII, 351, Drak.

Jam Varro, exacta vallo legione, movebat Cladum principia; ac pallenti lætus in unda 250 Laxabat sedem venturis portitor umbris.

250 seq. _portitor_ infernus, Charon, laxabat sedem, ut plures cæsorum animas caperet; Cell. Ita et Lucan. III, 16: «Præparat innumeras puppes Acherontis adusti Portitor; in multas laxantur Tartara pœnas.» Petron. Sat. c. CXXI, et contra Silius XIII, 759 sq. Drak. [251.] Charon _laxabat sedem_, tabulata cymbæ vacuat, ut ap. Virg. Æn. VI, 411, «animas, quæ per juga longa sedebant, Deturbat, laxatque foros.» Lenz.

250. _ac_, non _at_, Col. et Ox.

Stant primi, quos sanguineæ pendente vetabant Ire notæ clipeo, defixique omine torpent. Juxta terribilis facies; miseranda jacebant Corpora in amplexu, natusque in pectore patris 255 Imposita vulnus dextra letale tegebat. Effusæ lacrimæ, Mancinique inde reversus Fraterna sub morte dolor, tum triste movebat Augurium, et similes defuncto in corpore vultus.

252, 253. Qui in prima acie locati erant, videntes Solymi clipeum (_arma vetantia pugnam_, v. 261), stupescunt omine, Cell. Cf. v. 175 sq. [255.] _Corpora_ Satrici et Solymi.

254. _jacebat_ Col. 255. _in pectora_ malebat Livineius.

Ocius erroris culpam, deflendaque fata 260 Ductori pandunt, atque arma vetantia pugnam. Ille, ardens animi, «Ferte hæc, ait, omina Paulo: Namque illum, cui femineo stant corde timores, Moverit ista manus, quæ, cæde inbuta nefanda, Quum Furiæ expeterent pœnas, fortasse paterno 265 Signavit moriens sceleratum sanguine carmen.»

263. _stant_; cf. ad II, 639, in V.L. 264 sq.; cf. ad v. 162 sq. 266. _carmen_, titulus, inscriptio, ut XV, 491; Virg. Æneid. III, 287; Ovid. Ep. VII, 194; Drak.

262. _omnia_ Martin. Herbip. et Dausq.

Tum minitans propere describit munera pugnæ; Quaque feras sævus gentes aciemque Nealces Temperat, hac sese Marso cum milite, cumque Samnitum obponit signis, et Iapyge alumno. 270

267. _describit munera pugnæ_; unicuique adsignat, quod in prælio faciendum sit, Drak. id qd. v. 244 _dispensat vires_. 268 sq. Varronem rexisse lævum cornu, Paulum dextrum, et Servilium mediam aciem, etiam Livius et Polyb. tradunt: at Silius v. 220 sq. Nealcen præfecit lævo cornu, quod dextro obpositum est, et tamen h.l. narrat, Varronis cornu obpositum fuisse illi, cui præfuerit Nealces, adeoque erravit, ut sup. V, 4, (ubi vid. V.L.) et ut Livius XXXIII, 9, ubi tamen Gronovius in _lævo cornu_ pro _dextro_ reponit, quo modo etiam hunc errorem a poeta in scribas librarios derivare facile foret, sed sine librorum auctoritate nihil mutare audeo; Drak. Cf. ad v. 274 in V.L. 270. _Iapyge_ ut I, 51, _campum Iapyga_; ubi nota est videnda. Ed.

267. _properæ_, et v. 268. _Afras lævus_ (h.e. in lævo cornu) _gentes_ præstiterit, judice N. Heins.

At campi medio (namque hac in parte videbat Stare ducem Libyæ) Servilius obvia adire Arma, et Picentes Umbrosque inferre jubetur. Cetera Paulus habet dextro certamina cornu.

272. _Servilius_ et Atilius Regulus, superioris anni consules ap. Polyb. III, 114; sed solus Servilius ap. Liv. XXII, 45, quem v. et c. 25. --_obvia Arma_, obpositam Pœnorum aciem, _adire_, adgredi, adoriri, ut ap. Virg. Æn. V, 379; IX, 56.

272. _obvia ferre_, nisi mox _inferre_ sequeretur, mallet Burm. cui nostra locutio durior videbatur.

His super insidias contra Nomadumque volucrem 275 Scipiadæ datur ire manum; quæque arte dolisque Scindent se turmæ, prædicit spargere bellum.

275 sq. Cf. ad v. 242. --_His super_; v. ad I, 60 in V.L. 276. _Scipiadæ_, Scipioni. Conf. ad VII, 107. 277. _spargere bellum_, ut _distrahere_ diversis locis, vel dispersis divisisque copiis, vel vagando, bellum gerere et ubivis circumferre, ut _spargere arma_ apud Virg. Æn. VII, 551; vid. Ernesti ad Tac. Ann. III, 21, quemque ibi laudat Burm. ad Val. Fl. V, 488, et Lucan. III, 68.

274. _lævo_ pro _dextro_, quod et Drak. et mihi in mentem venit, substituit Lefeb. qui monet poetam pro suo ingenio, non ad exemplum Livii, aciem ordinasse, et, quia Varro die illa imperium tenuerit, eum dextro, Paulumque sinistro cornu præfecisse. Conf. not. ad v. 268 sq. 276. _quæque_, non _quaque_, Colon. Oxon. R. 1, 3, Mediol.

Jamque propinquabant acies, agilique virorum Discursu, mixtoque simul calefacta per ora Cornipedum hinnitu, et multum strepitantibus armis 280 Errabat cæcum turbata per agmina murmur.

280. _hinnitum_ Col. et Put. _strepitantibus_ Colon. et Ox. ut _strepere_ apud Virg. Æn. IX, 808; X, 568, de sonitu, quem conlisa et inpulsa arma reddunt, Drak. _crepitantibus_ Put. conf. ad XIV, 310; XVI, 30. Vulgo _trepidantibus_, h.e. festinantibus, prob. Dausq. qui præterea _alis_ pro _armis_ rescribendum putabat: sed eas Silium jam per _agilem virorum discursum_ expressisse monet Drak.

Sic, ubi prima movent pelago certamina venti, Inclusam rabiem, ac sparsuras astra procellas Parturit unda freti, fundoque emota minaces Exspirat per saxa sonos, atque acta cavernis 285 Torquet anhelantem spumanti vertice pontum.

282. Indicia tempestatis: _unda freti_, mare, _parturit rabiem ac procellas_, rabiosas procellas, _inclusas_, adhuc in gremio maris contentas, _sparsuras astra_, quæ, ubi emissæ fuerint, cælum adspergine adtingent; Lenz. Cf. VII, 569 sq. --Sic congredientium militum clamorem et strepitum cum maris sonitu confert Hom. Iliad. ξ, 393 sq. Drak. [283.] _sparsuras astra procellas_. Conf. III, 659; Virg. Æn. III, 423, 567, 574. 286. Cf. ad III, 475.

282. _Sic tibi_, et mox _castra_ pro _astra_, Ox. 284. _Pertulit_ R. 1, 3, Parm. Med. _minacum_ Col.

Nec vero, fati tam sævo in turbine, solum Terrarum fuit ille labor; Discordia demens Intravit cælo, Superosque ad bella coegit.

287 sqq. Narrationi gravissimarum rerum, pugnæque atrocissimæ Silius θεῶν μάχην intexit, partim Homeri, (Iliad. υ, 32 sqq.) Maronis, (Æn. VII, 698 seq.) Petronii (c. 124) aliorumque exemplum sequutus, partim motus auctoritate Virgilii, ex cujus insigni loco, Æn. X, 11... 15, probabili judicio conligere possis, ex antiquioribus poetis hæc imitatione adumbrata esse. Dii Romanis faventes v. 290... 295, at iisdem adversi v. 296... 299 recensentur. 288 sq. _Discordia_, Ἔρις, Olympios ad pugnam excitat; Lenz.

287. _sævo in t._ scripti, teste N. Heins. Sed _sævo turbine_ duo scripti, omnesque editi, si fides habenda Lefeb. qui præposit. margini adscriptam in textum inrepsisse putat, ut v. 196 et al. passim. 289. _cælo_, non _cœlos_, scripti et antt. edd. conf. ad VI, 498. _Luctavit cælo_ Ox. Put. R. 1, 3, Parm. Med. prob. Barth.

Hinc Mavors, hinc Gradivum comitatus Apollo, 290 Et domitor tumidi pugnat maris: hinc Venus amens, Hinc Vesta, et captæ stimulatus cæde Sagunti Amphitryoniades, pariter veneranda Cybebe, Indigetesque Dei, Faunusque, satorque Quirinus, Alternusque animæ mutato Castore Pollux. 295

291. _Venus amens_, furens (vel potius adtonita tanto discrimine, Romanis suis inminente); Lenz. 292. Cf. I, 273 sq.; III, 475 sq. et V.L. 293. _veneranda_, ut πότνια ap. Hom. Iliad. α, 568; δ, 2, et al. Eurip. Hippol. 53. Cf. ad VII, 382; Heyne ad Tibull. IV, 2, 10; et ad Virg. Ge. III, 294. [“ad VII, 382”: in V.L.] 294. _Indigetes dei_, ἐγχώριοι. Vid. Heyne ad Virg. Ge. I, 498. 295. Cf. XIII, 805; Pind. Nem. X, 103 seq.; Virg. Æn. VI, 121, ubi vid. Heyne. Non temere autem id fictum monet Dausq., quia Tyndaridæ sæpe adjutores Romanorum fuisse dicantur, v.c. Flor. I, 2; Liv. XXII; Cic. Tusc. I (Nat. D. II, 2). _Pollux alternus animæ_, alternis vivens, _Castore mutato_, interea apud inferos agente; Lenz. Virg. Æn. VI, 121, _alterna morte_. Ed.

292. _Hinc est a captæ_, etc. conj. Dausq. quoniam _Vesta_, quum terra sit, eaque inmota maneat, a bello et conflictu seponenda videatur. Eum tamen nimium argutari, parique modo Vestam a Claudiano non semel induci, ut et a Nasone in Fastis, observat N. Heins. 293. _Cybebe_ pro _Cybele_ reposui; v. ad VIII, 363.

Contra cincta latus ferro Saturnia Juno, Et Pallas, Libycis Tritonidos edita lymphis, Ac patrius flexis per tempora cornibus Hammon, Multaque præterea Divorum turba minorum. Quorum ubi mole, simul venientum et gressibus alma 300 Intremuit tellus, pars inplevere propinquos Divisi montes, pars sedem nube sub alta Ceperunt: vacuo descensum ad prælia cælo.

296. _Contra_, a partibus Hannibalis, unde _patrius_ Hammon. --_Juno cincta latus ferro_, ut apud Virg. Æn. II, 614, «ferro adcincta;» Lenz. 297. Cf. ad III, 322. [recte III, 323] 298. Vid. ad I, 414; II, 59; III, 10. [“I, 414” recte I, 415] 299. _minores Divi_, seu Indigetes, ut quidam in partibus Rom. Lenz. 300. Conf. ad IV, 442. --_alma tellus_, πολύφορβος γαῖα, Iliad. ι, 564; ξ, 200. 301. Conf. ad III, 203.

297. _Tritonidos_ Col. R. 1, 3, Parm. Med. _Tritonidas_ Put. _Tritonides_ Ox. Vulgo _Tritonides_. 303. _discensum_ Colon. et Put.

Tollitur inmensus deserta ad sidera clamor, Phlegræis quantas effudit ad æthera voces 305 Terrigena in campis exercitus: aut sator ævi Quanta Cyclopas nova fulmina voce poposcit Jupiter, exstructis vidit quum montibus ire Magnanimos raptum cælestia regna Gigantas.

305. Cf. ad IV, 275. 306. _Terrigena_, γηγενὴς, _exercitus_, Gigantes. 308. Cf. Heyne ad Virg. Ge. I, 277 seq. 309. _Magnanimos_; vid. ad I, 29.

305. _effudit_ e scriptis et priscis edd. recepi cum Lefeb. Vulg. _effundit_. 309. _Gigantas_ pro _Gigantes_ scripsi, auctore N. Heins. quem v. ad Claud. Cons. Hon. IV, 534; Ovid. Metam. lib. I, v. 152; Fast. lib. III, v. 439. et ex P. IV, viii, 59.

Nec vero prima in tantis concursibus hasta 310 Ulla fuit: stridens nimbus certante furore Telorum simul effusus, cupidæque cruoris Hinc atque hinc animæ gemina cecidere procella.

310 sqq. Cf. Liv. XXII, 47. Tantus erat ardor bellandi, ut hastæ simul jacerentur, nec dignosci posset, quæ prima fuerit; Mars. 311 sq. _Stridens nimbus Telorum_, ut v. 313 _procella_. Conf. ad I, 311 et 334. 313. _gemina procella_, quoniam duo exercitus pugnant; Lenz.

311. _nimbis effusis_ R. 1, Parm. Med. _nimbis effusus_ edd. Marsi et Gryph. _membris effusus_ Put. _strident nimbi c. f. T. s. effusi_ opinabatur N. Heins. 312. _rapidæque_ (h.e. rapaces, ut ap. Ovid. Epist. X, 96) Ox. et Put. prob. Barth. _rabidæque_ R. 1, 3, Parm. Med.

Acrius insanus dextra qua ducitur ensis, Bellantum pars magna jacet: super ipsa suorum 315 Corpora consistunt avidi, calcantque gementes.

314. Cf. V.L. --_dextra_ ala, in dextro cornu, _qua_, etc., ubi fervidior pugna est; Lenz. --_ducitur_, educitur vagina. Vid. ad VIII, 340.

314. _Acri ast_, vel _Ast acri_ suspicabatur N. Heins. Sed recte, opinor, Burm. _Ac prius insanus d. quam d. e._, h.e. antequam ad manus ventum est, et comminus pugnabatur; quam conject. verissimam putabat Draken. et in contextum recepit Lefeb. coll. XII, 384, 651; XVII, 408; Hom. Iliad. ρ, 530; et Liv. XXVIII, 2: _Post emissa tela, res gladiis geri cœpta_. In vulgata lect. adquiescit Ern.

Nec magis aut Libyco protrudi Dardana nisu, Avertive potest pubes, aut ordine pelli Fixa suo Sarrana manus, quam vellere sede Si cœptet Calpen inpacto gurgite pontus. 320

317 sqq. Neutra acies inclinari poterat; sed utraque, montis instar, inmobilis stabat. Cf. Hom. Iliad. ο, 615... 622. Virg. Æn. VII, 586 sq.; X, 693. 320. _Calpen_; cf. ad I, 141; V, 395. --_inpacto gurgite_, infuso fluctu. Cf. ad IV, 370.

320. _cœptet_, Col. Ox. R. 2; cf. ad II, 275. Vulg. _tentet_.

Amisere ictus spatium, nec morte peracta Artatis cecidisse licet: galea horrida flictu Adversæ ardescit galeæ, clipeusque fatiscit Inpulsu clipei, atque ensis contunditur ense. Pes pede, virque viro teritur; tellusque videri 325 Sanguine operta nequit, cælumque et sidera pendens Abstulit ingestis nox densa sub æthere telis.

321. Adeo conferti et densi in pugnam utrimque ruerant, ut militibus spatium jacula conjiciendi deesset, utque, qui jam interfectus erat, in terram cadere non posset; Draken. qui comparat Lucan. II, 201 seq.; V, 218; Flor. IV, 9, et inpr. Virg. Æn. IX, 807 sqq., ubi vid. Heyne; cf. Liv. XXII, 47 pr. sup. ad IV, 352; Barnes. ad Eurip. Heracl. 836, et Klotz. ad Tyrtæum p. 101. 322. _galea horrida flictu_, etc. Cf. Virg. Æn. IX, 667. 327. _Abstulit nox cælum_, ut XII, 647, et ap. Virg. Æn. III, 198. --_cælum_, ejus adspectum. --_pendens nox_; cf. ad VI, 323.

Quîs adstare loco dederat Fortuna secundo, Contorum longo et proceræ cuspidis ictu, Ceu primas agitent acies, certamina miscent. 330 At quos deinde tenet retrorsum inglorius ordo, Missilibus certant pugnas æquare priorum. Ultra clamor agit bellum, milesque, cupiti Martis inops, sævis inpellit vocibus hostem.

328. In secunda acie hastis utuntur, in tertia missilibus. 330. _certamina miscent_; vid. ad I, 69. 331. _inglorius ordo_, ψίλοι, Suid. τάξις ἀγενεστάτη. Conf. Arcer. ad Ælian. Tact. c. II, et Burm. ad Val. Fl. VI, 530. 333, 334. Qui in ultimis aciei ordinibus stabant, quoniam ipsi manus cum hoste conferre non poterant, ne tamen nihil agerent, clamore bellum agitabant, ut eo hostem terrerent, suosque adcenderent; Draken. coll. Curt. VI, 1. «Spectabant plures, quam inierant prælium, et qui extra teli jactum erant, clamore invicem suos adcendebant.»

329. τὸ _et_ delendum putabat N. Heins. ut esset adpositio.

Non ullum defit teli genus. Hi sude pugnas, 335 Hi pinu flagrante cient, hi pondere pili; At saxis fundaque alius, jaculoque volucri: Interdum stridens per nubila fertur arundo, Interdumque ipsis metuenda falarica muris.

335. Silius imitatur Virg. Æn. II, 467, _nec ullum Telorum interea cessat genus_: ejusque mens est, in hac pugna nullum teli genus defuisse, ne quidem _falaricam_, cujus usus in urbium expugnationibus, cujusque emissæ tanta vis ac violentia erat, ut vel ipsos muros subruere valeret; Drak.; conf. ad I, 350, et inf. XIII, 196 sqq. 336. _pinu flagrante_, face pinea, ut ap. Virg. Æn. VII, 397; IX, 72, 522; cf. inf. XIII, 199. --_pondere pili_, ut II, 246.

335. _Non ullum_ Col. R. 2, et Mars. in notis. _Nec u._ R. 1, Med. et edd. Marsi. _Ullum nec_ Asul. Plant. D. Heins. Cell. quia τὸ _nec_ Silii temporibus nondum producebatur; _desit_ R. 1 et Med. 336. _fali_ pro _pili_ Put. unde _pali_ conj. N. Heins. 339. Hic versus in Puteol. deest, et in vulgg. edd. ante v. 338 legitur. Sed eos transponendos esse jam viderat Dausq. cujus conj. firmatur auctoritate cod. Col. et Ox. _interdum ipsis_ male Nicander, et post eum alii edidere; unde _Ipsis interdum_ reposuere Gryph. et Nut. ut metro consulerent. Ita quoque legendum putabat N. Heins., vel _Interdum quassis_.

Speramusne, Deæ, quarum mihi sacra coluntur, 340 Mortali totum hunc aperire in secula voce Posse diem? tantumne datis confidere linguæ, Ut Cannas uno ore sonem? Si gloria vobis Nostra placet, neque vos magnis avertitis ausis, Huc omnes cantus, Phœbumque vocate parentem. 345

340. Nova Musarum invocatio, ad gravitatem rerum narrandarum indicandam, animosque lectorum excitandos adcommodata. Cf. ad I, 3. 341. _aperire in secula_; vid. ad II, 511. 343. _Ut Cannas_, infortunium et cladem Rom. ad Cannas, _uno ore_, satis digne, _sonem_, memorare possim; Drak. Cf. ad IV, 525. 344. _neque vos avertitis_, adestis. Cf. Burm. ad Petron. cap. CX, et CXXIV; ad Valerium Fl. VI, 17.

341. _aperiri_ idem recte, puto, emendabat. 344. _nos_ Ox. R. 1, 3, Med.

Verum utinam posthac animo, Romane, secunda, Quanto tunc adversa, feras! sitque hactenus, oro, Nec libeat tentare Deis, an Troia proles Par bellum tolerare queat. Tuque, anxia fati, Pone, precor, lacrimas, et adora vulnera, laudes 350 Perpetuas paritura tibi: nam tempore, Roma, Nullo major eris: mox sic labere secundis, Ut sola cladum tuearis nomina fama.

346, 347. Cf. Horat. Od. II, iii, 1. --_sit hactenus_, _oro_, opto, ut hæc ultima sit ex magnis populi Rom. calamitatibus; Cell.; cf. ad IV, 795. 350 sq. Cf. III, 574 sq.; 584 seq.; IV, 603. 352. _Mox_, post excisam Corinthum, et Manlii ex Asia reditum, _sic labere_, in perniciem rues, _secundis_ rebus, luxu a virtute majorum degenerabis, _ut sola cladum fama_, rerum a majoribus, non a posteris corum, gestarum memoria, _tuearis nomina_, gloriam tuam.

347. _stetque hactenus_ malebat Dausq. et _sisque_ N. Heins. 348. _dies_ Put. _Deos_ Buzio.

Jamque inter varias Fortuna utrimque virorum Alternata vices incerto eluserat iras 355 Eventu, mediaque diu pendente per ambas Spe gentes, paribus Mavors flagrabat in armis. Mitia ceu virides agitant quum flamina culmos, Necdum maturas impellit ventus aristas, Huc atque huc it summa seges, nutansque vicissim 360 Alterno lente motu incurvata nitescit.

354 seqq. Poeta atrocissimam pugnam clademque, omnium pæne, quas Romani umquam adceperunt, gravissimam enarraturus, ἀκρίβειαν historicam parum curat, et, quæ Polybius III, 115, 116, et Livius XXII, 47... 49 breviter tradiderant, exempla Homeri et Virgilii sequutus, adeo exornat, ut Cannensis prælii descriptio duos fere libros expleat. --Fortuna utrimque diu anceps erat, et nutabat, ut seges vento agitata. Silius venusta quidem comparatione, sed vs. 334... 357, magna quoque verborum luxurie ejusdem rei notionem expressit.

361. _virescit_ emend. Livineius; _tremiscit_, vel _tumescit_ N. Heins. refrag. Drak. qui cf. Lucr. I, 253, et Gifan. ind. Lucr. v. _Nitidæ fruges_. Omnino _incurvata nitescit_ exquisite dictum pro simpl. _incurvatur_, et _nitescunt_, vel _nitidæ sunt_ arbores, fruges, plantæ, quæ pulchrum præbent adspectum. Cf. Plin. XII, 25; XVII, 5 et 14, med. et 16, in Col. V, 6; Lucr. II, 594; Burm. ad Virg. Ge. II, 211.

Tandem barbaricis perfractam viribus acri Dissipat incurrens aciem clamore Nealces.

362. _barbaricis viribus_; cf. sup. v. 220... 226. Lenz. suspicatur, poetam ante oculos habuisse Polyb. III, 116, 5 sq. Οἱ δὲ Νομάδες ἀπὸ τοῦ δεξιοῦ κέρατος, etc.

362. _acri clamore_ scripti, ut IV, 96; X, 460; _acris_ R. 1, 3, Parm. Med. Beness. Marsi aliæque edd. _acer_ Tell. et vulgg. edd. quod revocavit Lefeb.

Laxati cunei, perque intervalla citatus Inrupit trepidis hostis: tum turbine nigro 365 Sanguinis exundat torrens; nullumque sub una Cuspide procumbit corpus. Dum vulnera tergo Bellator timet Ausonius, per pectora sævas Exceptat mortes, et leto dedecus arcet.

364. _Laxati cunei_, ut ap. Virg. Æn. XII, 269. 366. Abundat τὸ _sub_ (de quo vid. Barth. ad Claud. in Eutrop. I, 50, et mox ad v. 373); et sensus est, tot tela fuisse conjecta, ut plura plerumque in unius corpore hæserint; Drak. 367. Cf. ad V, 594. 369. _mortes_, h.e. mortem, vel, ut ap. Stat. Th. VI, 790, vulnera et tela, unde plures, si singulis unum quodque inflictum fuisset, mortui forent; Drak. --_leto_, dum fortiter pugnans in acie perit, non fugam capessit; nisi malis, a _leto dedecus arcet_. Vid. ad V, 490.

365. _Inrumpit_ Puteol. _trepidus_ Col. _trepidos_ corrig. N. Heins. conf. ad II, 378; _nigri Sanguinis_ Col. quod nescio cur concinnius duxerit N. Heins. et cur Drak. tot inlustraverit exemplis. Vulgata potius lectio doctior est. 366. _sub una_ Col. R. 1, 3, Parm. Med. Ben. ut jam conjecerat Barth. Vulgo male post _corpus_ comma ponitur, et legitur _sub ima_, quod ita interpretatur Cell. «in pectus excipiebant cuspidem, et cadebant resupini: nam si in tergum recepissent, ut fugientes solent, super imam cuspidis partem cecidissent.»

Stabat cum primis mediæ certamine pugnæ, 370 Aspera semper amans, et par cuicumque periclo, Scævola; nec tanta vitam jam strage volebat, Sed dignum proavo letum, et sub nomine mortem.

372. De _Scævola_ ejusque _proavo_ vid. VIII, 383 sqq. --_tanta jam strage_ Romanorum edita, tot civibus ab hoste cæsis, _non volebat vitam_; cf. ad V, 601. 373. _mortem sub nomine_, ὀνομαστὴν, ut contra ἀνώνυμον γῆρας, dixit Pind. Ol. I, 132. Cf. VIII, 509; X, 28, 215; XII, 317; Virg. Æn. IX, 343, ubi vid. Heyne. De dictione _sub nomine_, vid. Burm. ad Ovid. Trist. II, 550, et ad Val. Fl. II, 329; III, 600. [“X ... 215” recte 214]

370. _certamine_ Colon. et Oxon. Vulgo _certamina pugnæ Aspera s. amans_, quod servavit Lefeb. 371. _avens_ R. 1, 3, Parm. Med. Parum interest: nec tamen h.l., quod Ernesti monet, sed XII, 451, Nicander primus edidit _avet_.

Is postquam frangi res, atque augescere vidit Exitium, «Brevis hoc vitæ, quodcumque relictum, 375 Extendamus, ait: nam virtus futile nomen, Ni decori sat sint pariendo tempora leti.» Dixit: et in medios, qua dextera concita Pœni Limitem agit, vasto connixus turbine fertur.

376. _Extendamus_ etc. Cf. Æschyl. Prometh. 537. Heyne ad Virg. Æn. VI, 807; X, 467 seq.; Jani ad Horat. Od. II, 2, 5. Virtus est nomen inane, nisi mortis tempore satis tibi gloriæ parare possis. Cf. IV, 758. 379. _Limitem agit_; vid. ad IV, 462. --_turbine_, impetu.

377. _Ni decoris assint pariendo tempora leti_ Col. unde nostram lectionem eruit N. Heins. _Ne decoris adsint_ Tell. et R. 2. _Ni decoris adsint patiendo tempora leti_ edd. Marsi. _Ni decoris assint parendo tempore leti_ Oxon. et Put. _Absit, ni decores pereundo tempora leti_ R. 1 et Med. quod non displicet Lefeb. Ita et R. 3, nisi quod in ea _decoret_ legitur. _Ni decoris absint pereundo tempora leti_ Parm. _Adsint indecoris patiendo tempora letum_ Ven. Marsi. _Ni decus huic atri superarit tempora leti_ Benessa. _Ni decus affuerit patiendo, ubi tempora leti Proxima sint, pulchramque petat per vulnera laudem_ refinxit Nicander, quem spurii versus auctorem sequuti sunt alii. _Ni decus affuerit patiendo ubi tempora leto_ conj. Barth. _Ni decus addiderint pereunti tempora leti_ Burm. _Ni decori prosint_ (h.e. inserviant) etc. conj. Withof. 379. _connisus_ scribendum monet Drak. conf. ad II, 123.

Hic exsultantem Caralim, atque erepta volentem 380 Induere excelso cæsi gestamina trunco, Ense subit, capuloque tenus ferrum inpulit ira. Volvitur ille ruens, atque arva hostilia morsu Adpetit, et mortis premit in tellure dolores.

381. _Induere... trunco_, tropæum erigere, ut ap. Virg. Æneid. XI, 5 sqq. (ubi vid. Cerda et Heyne) et Claud. in Rufin. I, 341; Draken. 382. _subit_, invadit, ut ap. Virg. Æn. IX, 344. 383. _arva morsu adpetit_; cf. ad V, 526.

380. _Caralim_ scripti et ed. Parm. Vulgo _Calarim_. Nomen ductum ab oppido Sardiniæ, quod in optimis libris _Caralis_ scriptum legitur ap. Plin. III, 7; Mel. II, 7; Strab., Liv., Ptol. et al. _Calarmi_ R. 1 et Med. 383. _arva_, non _arma_, Col. 384. _Oppetit_ malebat Lef. conf. ad V, 526; _ut mortis premat in t. d._ legendum fere videbatur Drak., qui certe in his verbis non ταυτολογίαν inesse putabat, sed rationem, qua motus Caralis arva hostilia momorderit, ne scil. victus dolore mortis vocem viro forti minus decentem emitteret. Sed _premit in tellure dolores_, levaturus eos morsu, ut fit in summo dolore; Ern.

Nec Gabari Sicchæque virum tenuere furentes 385 Concordi virtute manus; sed perdidit acer, Dum stat, decisam Gabar inter prælia dextram. At Siccha auxilium, magno turbante dolore, Dum temere adcelerat, calcato inprovidus ense Subcidit, ac nudæ sero vestigia plantæ 390 Damnavit, dextraque jacet morientis amici.

389. _calcato ense subcidit_, pedem perdidit, Barth. quod mirum videri potest. 390. _vestigia plantæ_, pedes nudos habuisse in acie. Conf. Virg. Æn. VII, 689.

385. _Gabaris_ recte, opinor, emend. Scaliger, et, qui in nonnullis libris id inveniri testatur, Dausq. _Sicchæ_, non _Sichæ_, passim Col. cum Parm. et ubique R. 1 et Med. 390. _sero_, non _ferro_, Col. Put. R. 2.

Tandem convertit fatalia tela Nealcæ Fulminei gliscens juvenis furor: exsilit ardens, Nomine tam claro stimulante, ad præmia cædis. Tum silicem scopulo avulsum, quem montibus altis 395 Depulerat torrens, raptum contorquet in ora Turbidus: incusso crepuerunt pondere malæ, Ablatusque viro vultus: concreta cruento Per nares cerebro sanies fluit, atraque manant Orbibus elisis et trunca lumina fronte. 400

393. _Fulminei_; cf. ad I, 421. --_exsilit ardens_, Nealces, dux Pœnorum. 395 seq. Nealces saxum jacit, more heroum ipsorumque deorum. Conf. v. 466 sq.; Heyne ad Virg. Æneid. XII, 896, et Kœppen ad Hom. Iliad. ε, 305. 397. Cf. Virg. Æneid. V, 436. 398. _viro_, Scævolæ, _ablatus vultus_; cf. ad IV, 242. 400. _Orbibus_, oculis, ut κύκλοι ap. Sophocl. Œd. Reg. 1270. Cf. Burm. ad Ovid. Met. II, 752, et ad Val. Fl. III, 178; IV, 235. --_trunca fronte_, ut III, 42, et IV, 539.

396. _Depulerat_ Put. ut ap. Lucan. II, 666 (ubi v. Oudend.) et ὤσῃ ap. Hom. Iliad. ν, 138; Lefeb. Vulgo _Detulerat_, quod Drak. defendi posse monet ex Val. Fl. II, 523, ubi v. Burm.

Sternitur unanimo Marius subcurrere Capro Conatus, metuensque viro superesse cadenti. Lucis idem auspicium, ac patrium et commune duobus Paupertas; sacro juvenes Præneste creati Miscuerant studia, et juncta tellure serebant. 405

402. _metuens_, δεινῶς pro, non optans, nolens. 403. _patrium_ sc. χρῆμα; ut _triste lupus stabulis_ ap. Virg. Ecl. III, 80, et μέγα χρῆμα Λάκαιναν ap. Callim.; Lefeb. _patrium_, ut ἐμοὶ πατρώϊον οὕτω, vel πάτριον et γενναῖόν ἐστι. Vid. Heins et Burm. ad Val. Fl. II, 157. 404. _Præneste sacro_, ob sortes Fortunæ Prænestinæ, (unde et v. 409, _Fortunæ_ mentionem factam monet Ern.) ut ap. Stat. Silv. IV, iv, 15; Burm. Cf. sup. ad VIII, 364.

401. _Capro_ R. 1, 3, Parm. Mediol. Vulgo _Caspro_, quod non est nomen Rom. 403. _æs patrium ac commune duobus Paupertas sacrum_ (h.e. instar religionis animos duorum continens, et sacra quædam res, utpote quæ frugi vitam colere docet) malebat Barth. Adv. I, 20. Male! _ac patriæ_ opinabatur N. Heins.

Velle ac nolle ambobus idem, sociataque toto Mens ævo, ac parvis dives concordia rebus. Obcubuere simul; votisque ex omnibus unum Id Fortuna dedit, junctam inter prælia mortem. Arma fuere decus victori bina Symætho. 410

406. Comparant Sallust. B. C. c. 20, _Idem velle atque idem nolle, ea demum firma amicitia est_; et Virgil. Æneid. IX, 182, _His amor unus erat, pariterque in bella ruebant_: ubi intpp. laudant Homer. Iliad. π, 219: ἕνα θυμὸν ἔχοντες. Sed poeta nimis, ut solet, h.l. verbis ludit. 407. Conf. ad librum I, vs. 615. 408 sq. Artissima amicitia juncti plerumque vovent, et pro maximo mortis solatio habent, ut quemadmodum in vita, sic et in morte conjungantur; Drak. coll. XVII, 472; Eurip. Suppl. 106 seq. Stat. Th. II, 642; Ovid. Met. V, 73; Virg. Æn. IX, 445. 410. _bina_, utriusque, Marii et Capri.

410. _Symætho_, non _Symetho_, Col. Ita et scribendum XIV, 231; Σύμαιθος fl. in Sicilia. Conf. Heins. ad Ovid. Met. XIII, 750.

Sed longum tanto lætari munere casus Haud licitum Pœnis: aderat terrore minaci Scipio, conversæ miseratus terga cohortis, Et cuncti fons Varro mali, flavusque comarum Curio, et a primo descendens consule Brutus. 415 Atque his fulta viris acies repararet ademtum Mole nova campum, subito ni turbine Pœnus Agmina frenasset jam procurrentia ductor.

414. _flavus comarum_; cf. ad I, 438. 416. _acies_ Rom. _repararet_, reparasset, _nova mole_, novis auxiliis, ope multorum magnorumque virorum, _campum ademtum_, restituisset pugnam, rem in fugam inclinatam, _nisi Pœnus_, Hannibal _agmina_ Rom. _frenasset_, eorum impetum inhibuisset. 417. _turbine_, impetu: quæ vox et ad _Pœnum_, et ad _agmina jam procurrentia_ referri potest.

416. _repararat_ conj. N. Heins. frustra.

Isque ut Varronem procul inter prælia vidit, Et juxta sagulo circumvolitare rubenti 420 Lictorem; «Nosco pompam, atque insignia nosco: Flaminius modo talis,» ait. Tum fervidus acrem Ingentis clipei tonitru prænuntiat iram.

420. Ex hisce morem Romanorum cognosce, ne in pugnæ quidem fervore lictores a consule recessisse, eosdemque tum rufo sagulo amictos; Cell. cf. ad IV, 517. 422. _Flaminius_ nuper _talis_ erat, his insignibus ornatus: quod acerbe et invidiose dictum. 423. _tonitru clipei_, quatiens eum, more heroum, ad terrorem incutiendum. Cf. IV, 434, et ab Ern. jam laudatus Virg. Æneid. VIII, 354; XII, 332, ad quæ loca vid. Heyne.

Heu miser! æquari potuisti funere Paulo, Si tibi non ira Superum tunc esset ademtum 425 Hannibalis cecidisse manu. Quam sæpe querere, Varro, Deis, quod Sidonium defugeris ensem?

424 sqq. Scipionem, cujus præcipuæ in hoc bello partes fuere, non Varronem, in certamen singulare cum Hannibale descendisse, non sine judicio poeta comminiscitur; quod jam observavit Ern. --Varronem adloquitur poeta, nec sine sarcasmo. 425. Conf. sup. v. 160.

Nam, rapido subitam portans in morte salutem Procursu, cœpta in sese discrimina vertit Scipio: nec Pœnum, quamquam est ereptus opimæ 430 Cædis honor, mutasse piget majore sub hoste Prælia, et erepti Ticina ad flumina patris Exigere oblato tandem certamine pœnas. Stabant educti diversis orbis in oris, Quantos non alio vidit concurrere tellus 435 Marte, viri, dextraque pares, sed cetera ductor Anteibat Latius, melior pietate fideque.

428. _in morte_, Varroni inminente mortis periculo, ut mox _cœpta discrimina_. 430 sq. _Cædes opima_, ut _opima spolia_, _dona_, _pax_, I, 133; V, 167; XVI, 684. 432. Conf. IV, 466 sqq. 434. _educti_, educati, ut ap. Prop. III, ix, 51. Cf. Ind. et Intpp. ad Plaut. Curcul. IV, ii, 32. Sed totus versus frigere videtur Ern.

429. Sic idem vulgatam lectionem _cœpta sese in d. v._ emendavit; _incœpta sese d._ Ox. et Put. _incœpta sese ad d._ R. 3; _incepta ad sese d._ R. 1 et Med. 434. _in_, non _ab oris_, scripti et R. 2. 435. _Quantos non alio Marte_, nulla alia pugna, pro vulg. _Quanto non alias_, reposuit N. Heins. _Quantos_ scripti; _Quantas_ R. 2; _alios_ Col.

Desiluere cava turbati ad prælia nube, Mavors Scipiadæ metuens, Tritonia Pœno; Adventuque Deum, intrepidis ductoribus, ambæ 440 Contremuere acies: ater, qua pectora flectit Pallas, Gorgoneo late micat ignis ab ore, Sibilaque horrificis torquet serpentibus ægis.

438 sqq. Cf. sup. v. 287 sqq. et IV, 417 seqq. Koeppen ad Hom. Iliad. ε, 130. 441 sq. Cf. ad VII, 459. 442. _Os Gorgoneum_, caput Medusæ, quod desectum Minerva h.l. et X, 435 sq. Virg. Æn. VIII, 435 sqq., et Pausan. Attic. c. 24, in lorica, adeoque in _pectore_, sed ap. Senec. Herc. fur. 900 seq., et alios, in clipeo gerere fingitur, unde ad ejus exemplum Imperatores Rom. cum hoc capite nunc in pectore, nunc in clipeo, sæpe in numis ap. Tristan. Comm. Hist. T. II, p. 190, et alios conspiciuntur; Drak.; conf. Heyne ad Virg. l.c. (ubi similiter _ægis_ de thorace, non de clipeo adcipienda videtur) Hom. Iliad. β, 446 sq.; ε, 738 sq.; Od. χ, 297. --_Alter ignis_; cf. ad IV, 431. 443. _Sibila torquet serpentibus ægis_, pro, in ea conspiciuntur serpentes, quæ sibila edere videntur; et quidem tam in extremis ejus oris, quam in medio, in pectore, ubi Gorgo est. Conf. VII, 424, et Virg. Æn. VII, 786.

438. _Desiluere_ Col. Vulgo _Dissiluere_, prob. Lefeb. ut sensus sit: diversi huc Mavors, illuc Pallas e nube inruunt in campum. 441. _acer_ Put. R. 1, Parm. Med. _pectora_, non _pectore_, scripti, R. 1, Parm. Med. 442. _ab orbe_, h.e. clipeo etiam legi posse monebat N. Heins.

Fulgent sanguinei, geminum vibrare cometen Ut credas, oculi; summaque in casside largus 445 Undantes volvit flammas ad sidera vertex. At Mavors, moto proturbans aera telo, Et clipeo campum involvens, Ætnæa Cyclopum Munere fundentem loricam incendia gestat, Ac pulsat fulva consurgens æthera crista. 450

444 sq. Silium orationis colores mutuasse e locis Virgilii, a Clark. ad Hom. Iliad. ε, 4 conlatis; Æn. VII, 785; VIII, 680; IX, 732 et inpr. X, 270 sqq. (ubi apex, ut h.l. _vertex_, est conus, λόφος) jam monuit Ern. Conf. sup. I, 460 sqq. --_sanguinei oculi_, iræ et furoris indicia, ut apud Val. Fl. IV, 235, et Virg. Æn. IV, 643, ubi Gr. ὄμμα ὕφαιμον confert Heyne. Sic et ὄμμα αἱματηρὸν dixit Eurip. Iph. Aul. 381. 446. _Undantes flammas_, vid. Cerda ad Virg. Ge. I, 473, et Æn. XII, 673. 448. _involvens_, quasi nube vel umbra. Omnia in majus aucta. --_Ætnæa... gestat_; imitat. Virg. Æneid. VII, 786, ubi Hom. Iliad. ε, 4 sq., et ς, 205 sq. comparat Heyne. Arma deorum a _Cyclopibus_, ad _Ætnæ_ radices habitantibus, et a Vulcano fabricata, ἡφαιστότευκτα, quis ignorat! Hinc et _incendia Ætnæa_, et v. 459 _Ætnæum ensem_. [450.] _consurgens_; conf. ad I, 400; IV, 610.

445. _e casside_ Col. 447. _proturbans_, non _perturbans_, Col. 449. _Munera_, per adpositionem, malebat N. Heins.

Ductores pugnæ intenti, quantumque vicissim Audere est, propius mensi, tamen arma ferentes Sensere advenisse Deos, et, lætus uterque Spectari Superis, addebant mentibus iras.

452. _est_; v. ad I, 163. --_Audere_, rem gerere, pugnare, ut v. 612; N. Heins. 453. Cf. Heyne in Exc. XIII, ad Virg. Æn. I, et Exc. I ad Æn. IX, 659, 660. 454. _addebant mentibus iras_; cf. ad I, 71.

452. _Audere est_ Put. R. 1. 3, Parm. Med. _Audere et_ Martin. Herbip. unde _Auderet_ refinxit Nicander, quem alii secuti sunt. _Audere propius_, etc. Oxon. _Auderent_ Benessa, quod et conj. Barth. Adv. II, 9; _Audiere_ R. 2.

Jamque ictu valido libratam a pectore Pœni 455 Pallas in obliquum dextra detorserat hastam: Et Gradivus, opem Divæ portare ferocis Exemplo doctus, porgebat protinus ensem Ætnæum in pugnas juveni, ac majora jubebat.

455 sq. Hom. Iliad. ε, 853 seq. comparat Lef. 459. _majora jubebat_, sc. audere, seu animo concipere; quia verbum _jubere_ absolute quarto casui non jungatur; Drak. _Jubere aliquid_ bene dicitur, sed non _aliquem_, vel _alicui_, quod ipse Burmannus a Drak. laudatus, ad Petron. Sat. c. 71 monuit.

458. _edoctus_ Put. vel potius, Lefeb. teste, _ebetus_. 459. _in pugnas_, h.e. in usum pugnæ, scripti. Vulgo _in pugna_, dum pugnant. _In pugnam_ edidit Lefeb. quoniam in antiquis sit _pugna_.

Tum virgo, ignescens penitus, violenta repente 460 Subfudit flammis ora, atque, obliqua retorquens Lumina, turbato superavit Gorgona vultu. Erexere omnes inmania membra chelydri Ægide commota, primique furoris ad ictus Rettulit ipse pedem sensim a certamine Mavors. 465

460. _ignescens_ ira, ut XIII, 180 et Virg. Æn. IX, 66. 461. _subfudit flammis ora_; cf. ad V, 275. --_obliqua retorquens Lumina_, ut II, 621. Cf. Heyne ad Virg. Æn. VIII, 438. 462. _turbato_; vid. ad I, 477. Γοργότερον Γοργοῦς ποτε δέρκετο, D. Heins. 464. _ad ictus_, impetum, Pallade primo furore icta; nisi _crebros insani pectoris ictus_ (Virg. Cir. 345) intelligere malis.

Hic Dea convulsam rapido conamine partem Vicini montis, scopulisque horrentia saxa In Martem furibunda jacit, longeque relatos Expavit sonitus, tremefacto litore, Sason.

466 sqq. Cf. sup. ad v. 395. 468 seq. Cf. ad V, 399 seq. 469. _Expavit_; vid. ad I, 49. --De _Sasone_, vid. ad VII, 480.

466. _rapide_ Tell. et R. 2, _rabido_ malebat Drakenborch. 467. _scrupisque_ legendum putabat N. Heins. Conf. ad lib. VII, v. 274. _horrentia_, non _hærentia_, scripti et R. 2. 469. _Sason_ Colon. et Oxon. _Sanson_ Puteol. R. 1, 3, Mediol. _Saxon_ Parm. Vulgo _Sasson_, vid. ad VII, 480.

At non hæc Superum fallebant prælia regem. 470 Demittit propere subcinctam nubibus Irim, Quæ nimios frenet motus, ac talia fatur: «I, Dea, et Œnotris velox adlabere terris, Germanoque truces, dic, Pallas mitiget iras, Nec speret fixas Parcarum vertere leges: 475 Dic etiam, Ni desistis (nam virus et æstus Flammiferæ novi mentis), nec conligis iram, Ægide præcellant quantum horrida fulmina nosces.»

471 sqq. _Iris_ nuntia Jovis plerumque et Junonis; de quo figmento vid. Kœppen ad Hom. Iliad. β, 786; Heyne ad Virg. Æn. IV, 693 sqq. et Hermanni Mythol. T. I, p. 37. 473. _Œnotris terris_; vid. ad I, 2, et VIII, 46. 476. _virus_, ut II, 288. --_conligis_, cohibes. Conf. ad VI, 399.

473. _Œnotriis_ scripti, R. 1, 3, Parm. Med. Sed vid. not. ad VIII, 46. 474. _Germanoque_, h.e. in Martem. Col. Vulgo _Germanæque_, scilicet Jovis, i.e. Junonis, pro qua Palladem stetisse monet Cell. coll. v. 526. 478. _Ægida_ R. 1, a m. sec. quod recepere Lefeb. et Ern.

Quæ postquam adcepit dubitans Tritonia virgo, Nec sat certa diu, patriis an cederet armis, 480 «Absistemus, ait, campo: sed Pallade pulsa Num fata avertet? cæloque arcebit ab alto Cernere Gargani ferventia cædibus arva?» Hæc effata, cava Pœnum in certamina nube Sublatum diversa tulit, terrasque reliquit. 485

479. _Tritonia virgo_. Cf. ad III, 322. 480. _patriis armis_, fulminibus patris. 482. _arcebit_, prohibebit. 483. _arva Gargani_, campum Apulum, seu Cannensem. Cf. ad IV, 561. 484 sq. Cf. Heyne ad Virg. Æn. V, 810; X, 82, et Kœppen ad Hom. Iliad. γ, 380; υ, 443.

480. _sat certa sui_ conj. N. Heins. quem vide ad Valer. Flacc. I, 79.

At Gradivus atrox remeantis in æthera Divæ Abscessu revocat mentes, fusosque per æquor Ipse manu magna, nebulam circumdatus, acri Restituit pugnæ. Convertunt signa, novamque Instaurant Itali, versa formidine, cædem; 490

487. _revocat mentes_, reparat animum, et suum et Romanorum. 488. _manu magna_, χειρὶ μεγάλῃ, παχείῃ, ut VII, 371.

487... 489. Ita Col. Recte. Vulgo _fusamque... nebula circumdatus atra, Restituit pugnam_. _fusorque_ Oxon. Put. Tell. R. 2, et al. edd. _fusasque_ R. 1, 3, _furorque_ Put. teste Lefeb. Mox _acri_ scripti et R. 2, _nebulam c. atram_ tacite edidit Lefeb.

Quum ventis positus custos, cui flamina carcer Imperio compressa tenet, cælumque ruentes Eurique, et Boreæ parent, Corique, Notique, Junonis precibus, promissa haud parva ferentis, Regnantem Ætolis Vulturnum in prælia campis 495 Effrenat: placet hic iræ exitiabilis ultor.

491. Poeta nimio ornatu et ὑπερβολικῶς, inpr. v. 497 et 509, amplificavit verba Livii XXII, 46. «Ventus, quem Vulturnum incolæ regionis vocant, adversus Romanos coortus, multo pulvere in ipsa ora volvendo prospectum ademit.» Cf. Appian. B. Hannib. c. 20 pr. 22 extr. Senec. Natur. Quæst. V, 16; Flor. II, 6, et Liv. XXII, 43 extr. Polybium nullam hujus venti mentionem facere mireris. _Vulturnus_ autem est Eurus, vel potius εὐρόνοτος, ab oriente hiberno spirans (Gell. N. A. II, 22), et forte a Vulture, monte Apuliæ (Hor. Od. III, iv, 9, et Lucan. IX, 185), dictus (ut _Iapyx_ a fl. et prom. Apuliæ), pro _Vulturinus_, non, quod N. Heins. putabat, ab oppido et amne Apuliæ (imo Campaniæ) Vulturno. Cf. Virg. Æn. I, 51 seq., et 81 sq. ad quæ loca vid. Heyne Excurs. I, et III. --_ventis positus_, datus, _custos_, rex, Æolus. 492. _cælum ruentes_, ut _mare_ ap. Virg. Æn. I, 85. Cf. ad V, 392. 495. _Regnantem Ætolis campis_, ut Notus _arbiter Hadriæ_ dicitur Horat. Od. I, iii, 15, ubi vid. Jani. 496. _Effrenat_, dimittit.

491. _Quum_ non _Tum_, scripti et R. 2, _cui flamina carcer tenens_ malebat N. Heins. ut ad τὸ _parent_ referretur. 494. _furentis_ in quibusdam edd. 495. _Ætolis_ pro _Æoliis_ recte substituere N. Heins. et Cluv. Ital. ant. IV, 12, p. 1227. 496. Lef. ducibus antiquis (quibus? frustra quæres), v. 513 (in quo _Ecce caput_ refinxit) et 514, post hunc versum, vss. 515... 517, post v. 500, et vss. 518... 520, post v. 507, posuit. Ita primum memoratur, quid Vulturnus nocuerit Romanis, et deinde quantum Pœnis profuerit. Sed vulgaris verborum ordo, etsi a rhetorica forte subtilitate alienus, tamen et naturæ rei h.e. perturbationi illi, et rationi poeticæ multo convenientior videtur Cl. Ernesto.

Qui, se postquam Ætnæ mersit candente barathro, Concepitque ignes, et flammea protulit ora, Evolat horrendo stridore, ac Daunia regna Perflat, agens cæcam glomerato pulvere nubem. 500

499. _Daunia regna_; vid. ad I, 291. 500. _cæcam glomerato pulvere nubem_; cf. Virg. Æn. IX, 33, et XII, 444, ad quæ loca, vid. Heyne.

Eripuere oculos auræ, vocemque, manusque: Vortice arenoso candentes (flebile dictu!) Torquet in ora globos Italum, et bellare maniplis Jussa lætatur rabie. Tum mole ruinæ Sternuntur tellure et miles, et arma, tubæque; 505 Atque omnis retro flatu obcursante refertur Lancea, et in tergum Rutulis cadit inritus ictus.

501. _auræ_, ventus, αὖρα, _eripuere oculos_, eorum usum. 504. _Jussa lætatur rabie_, jussu Æoli, precibus Junonis victi, lætus furit. --_jussa rabie_, ut XIII, 372; XIV, 396, 600; XV, 130, et al. Drak. qui etiam laudavit Bentl. ad Hor. Od. III, xxvii, 71, et Heins. ad Val. Fl. III, 234, et ad Vellei. II, 126. 506 sq. Tela in Pœnos conjecta vento referuntur in Romanos. Cf. VIII, 663, 664, quosque Drak. et Dausq. laudarunt; Claud. Cons. Hon. III, 93 sq., et Lucan. IX, 471 sqq. 507. _in tergum_, retro, _cadit_; vid. ad IV, 315.

504. _Jussa lætatur rabie_ Col. quod cum Lefeb. recepi, auctore N. Heins. et Richter. Specim. Obss. Crit. p. 75. In ed. Drak. _lætantur_, haud dubie operarum errore, quem non sustulit Ernesti. _Jussa lacerantur rabie_ Oxon. Put. et edd. tantum non omnes. _Jussa lacessantur r._ edd. Basil. _Jussa bacchatur rabie_ Parm. et Beness. _Jussus acerbatur rabie_ corrig. Dausq. prob. Barth. _Jussa alacer agitur_ conj. Huetius, et _Jussa alacer fertur_ Lefeb. 505. _jubæque_ emend. Dausq. et N. Heins. quod tacite recepit Lefeb. 507. _in tergum_ pro _interdum_ ex emendat. Barth. Adv. II, 9, jam edidit Cell.

Atque idem flatus Pœnorum tela secundant, Et velut amento contorta hastilia turbo Adjuvat, ac Tyrias inpellit stridulus hastas. 510 Tum, denso fauces præclusus pulvere, miles Ignavam mortem compresso mæret hiatu.

509. _amento_; cf. ad I, 318. 512. Milites Romani mærebant, se, tamquam inbelles et ignavos, nullo edito egregio facinore obcumbere; Drak. cf. IV, 605 sq. ad III, 123, et de sententiæ gravitate Klotz. ad Tyrtæum p. 146, 147. Ipsius rei imaginem desumtam et verba _compresso mæret hiatu_ explicanda monet Lefeb. e Liv. XXII, 51. «Inventi sunt quidam mersis in effossam terram capitibus, quos sibi ipsos fecisse foveas, obruentesque ora superjecta humo, interclusisse spiritum adparebat.»

508. _secundant_ Col. et Oxon. Vulgo _secundat_. 512. _marcet_ Oxon. et Puteol. prob. Barth. Adv. II, 9, ut sit, marcore ignavam mortem inter media tela perit. Male!

Ipse, caput flavum caligine conditus atra, Vulturnus, multaque comam perfusus arena, Nunc versos agit a tergo stridentibus alis; 515 Nunc, mediam in frontem veniens clamante procella, Obvius arma quatit, patuloque insibilat ore. Interdum intentos pugnæ, et jam jamque ferentes Hostili jugulo ferrum, conamine ducto Avertit, dextramque ipso de vulnere vellit. 520

515. Cf. ad I, 589. 516. _clamante procella_; vid. ad III, 471. 520. _vulnere_, forte ferro, seu telo, quo vulnus infligere conabatur: vid. ad I, 397. Locum, qui ad vulnus infligendum petebatur, intelligit Ernesti. Idem v. 522, _vomit auras_ infelici metaphora dictum putat. Sed cf. Virg. Æn. VIII, 681; Ge. II, 462 et al.

515. _agitat tergo_ Veneta II, Marsi, quod mendum typograph. multas postea edd. occupavit. 517. _ori_, scilicet Romanorum, maluerit N. Heins. coll. VII, 146; XII, 616. _Ventus Cercius, quum loquare, buccam implet_, Gell. N. A. II, 22; Drakenborch. 518. _prementes_ conj. N. Heins. pro _ferentes ferrum_, quod numquam legere meminit. Vulgatam lect. Drakenb. firmat e v. 544; Tac. Ann. I, 35, et Virg. Ge. IV, 330. Conf. sup. ad III, 365. 519. _ducto_ R. 1, 3, Parm. Med. Conf. Gron. Obss. I, 13; _dictu_ Oxon. et Put. Vulgo _et ictu_.

Nec satis Ausonias passim fœdare cohortes, In Martem vomit inmixtas mugitibus auras, Bisque Dei summas vibravit turbine cristas.

523. _vibravit_, movit, concussit, ut _Obvia adversas vibrabant flamina vestes_, dixit Ovid. Met. I, 528, et similia alii. Lefeb. interpretatur, _contorsit_, coll. Virg. Æn. XII, 100; vid. V.L. et ad I, 539.

522. _iras_ Col. ut conj. D. Heins. 523. _libravit_, Oxon. Put. R. 1, 3, Parm. Med. unde N. Heins. ad h.l. et ad Claud. in Rufin. II, 406; _libavit_ scribendum putabat, quod post Cell. et Drak. recepit Ernesti, cui tamen, ut Lefeb., hoc de _turbine_ paulo clementius et tenuiter dictum videtur. Sed epitheton _summas_ illi conj. favet, nisi forte _fulvas cristas_, ut sup. vers. 450, poeta scripsisse censendus sit. Conf. ad V, 274, et Stat. Th. V, 587.

Quæ dum Romuleis exercet prælia turmis Æolius furor, et Martem subcendit in iras, 525 Adfatur virgo socia Junone parentem: «Quantos Gradivus fluctus in Punica castra (Respice) agit, quantisque furens se cædibus inplet! Nunc, quæso, terris descendere non placet Irim?

525. _Æolius furor_, ut _patrius furor_, lib. I, v. 71. 526. _virgo_, Pallas. 527 seq. _fluctus agit_, ut κῦμα συμφορᾶς, κακῶν, μάχης, στρατοῦ, δοχμολόφων ἀνδρῶν ap. Eurip. Hippol. 825; Lycophr. 228 (ubi vid. Potter.); Æsch. Sept. c. Theb. 63, 116, et similia ap. alios poetas, quos laudavit Klotz. ad Tyrtæum, p. 124... 129. Cf. etiam ad VIII, 32. Nonne nunc quoque ad Martem, ut antea ad me, (sup. v. 471 sq.) Irim mittes, quæ a prælio eum revocet?

Quamquam ego non Teucros (nostro quum pignore regnet 530 Roma, et Palladio sedes hac urbe locarim), Non Teucros delere aderam; sed lumen alumnæ Hannibalem Libyæ pelli florentibus annis Vita, atque exstingui primordia tanta negabam.»

530. _Teucros_, Romanos. 531. De _Palladio_, vid. Heyne Exc. IX ad Virg. Æn. II, in editione nostra Vol. II, p. 337. Ed. 532. _delere_, græce, pro, ut delerem. --_aderam_, in prælio et partibus Pœnorum. --_lumen_; vid. ad VI, 130. --_alumnæ_, quæ me aluit, Mars. Cf. ad III, 322. 534. Cf. III, 79. --_negabam_, nolebam, vel prohibebam, ut I, 107, 520.

Excipit hic Juno, longique laboris ab ira, 535 «Immo, ait, ut noscant gentes, inmania quantum Regna Jovis valeant, cunctisque potentia quantum Antistet, conjux, Superis tua, discute telo Flagranti (nil oramus) Carthaginis arces, Sidoniamque aciem vasto telluris hiatu 540 Tartareis inmerge vadis, aut obrue ponto.»

535 sqq. Verba iratæ Junonis, æque ac Palladis et Jovis, adfectui ejus et ingenio aptissima sunt: Per me vel Pœnos evertas licet, ut utique ostendas, quam potens sis! An hæc σαρκαστικῶς adcipienda sunt: Quin potius deles hanc gentem, ut, quanta sit potentia tua, intelligatur? Sed illa ratio probabilior propter verba, _ab ira_ (vid. ad II, 139) _longi laboris_, quem et Pœni, et ipsa in eorum gratiam pertulerat. --_labor_, ærumnæ, vel bellum. Vid. ad I, 3, et VI, 386. Conf. Virg. Æn. I, 25, et V, 608. Silio ante oculos fuisse Hom. Iliad. δ, 51... 56, jam notavit D. Heins. 538 sq. _telo Flagranti_, πυρπάλαμον βέλος Ὀρσικτύπου Διός, Pind. Ol. X, 96. Cf. Heyne ad Virg. Ge. I, 331, 332. 539. _arces Carthaginis_; vid. ad I, 7. 541. _vadis_, fluviis. Cf. ad I, 52.

535. _hic_ Oxon. Vulgo _hæc_. 538. _dissice_, Oxon. Put. R. 2, unde _disjice_, auctore N. Heins., dedit Drak. Conf. Intpp. ad Val. Fl. III, 141, 162; Gronov. ad Senec. Phœn. 343; Heins. et Burm. ad Ovid. Met. XII, 108, 252; ad Virg. Æn. VIII, 191, 355; XII, 655, et Ge. I, 283. Sed vulgata lectio, quam et Lefeb. servavit, in omnibus fere libris reperitur, et nervosior est; vid. not. ad VI, 280. 539. _nil obstamus_ opinabatur N. Heins. quod, judice Ernesti, est quoddam glossema. At prorsus tamen responderet Homerico τάων (scilicet πολήων) οὔτι ἐγὼ πρόσθ᾽ ἵσταμαι Iliad. δ, 54. Præterea majestati Junonis magis congruit, quam illa, _nil oramus_, h.e. non deprecor pro Pœnis. Conf. Iliad. δ, 57 seqq. 541. _plagis_ pro _vadis_ maluerit N. Heins.

Contra quæ miti respondet Jupiter ore: «Certatis fatis, et spes extenditis ægras. Ille, o nata, libens cui tela inimica ferebas, Contundet Tyrios juvenes, ac nomina gentis 545 Induet, et Libycam feret in Capitolia laurum.

543. _Certatis_ cum _fatis_; vid. ad V, 76. 544. _Ille_, Scipio. --_tela ferebas_; vid. ad III, 365 in V.L. 545 seq. Cf. III, 591, 592; IV, 472 sq.; VII, 487... 493. --_nomina gentis Induet_, Africanus cognominabitur. 546. _Libycam feret in Capitolia laurum_, de Poenis triumphabit: nam triumphantes lauream, quam gerebant, coronam in gremio Jovis Capitolini (non Feretrii, ut Augustus, qui eam ibi παρὰ τὸ νομιζόμενον ἐς τὰ γόνατα τοῦ Διὸς κατέθετο, teste Dione) deponere solebant. Conf. Suet. Dom. 6; Martial. VII, 4 et 5; Plin. XV, 30, et inf. XV, 119, ubi Draken. laudavit Intpp. ad Plin. Paneg. c. 8, et Barth. ad Stat. Silv. IV, i, 41.

At, cui tu, conjux, cui das animosque decusque, (Fata cano) avertet populis Laurentibus arma. Nec longe cladis metæ: venit hora diesque, Qua nullas umquam transisse optaverit Alpes.» 550

548. _arma a populis Laurentibus_, Italis, Romanis (vid. ad I, 110), _avertet_, jussu patriæ, et a Scipione coactus, atque in Africam revertetur. Cf. III, 591, 592; VII, 489. 549. _Nec longe_ absunt _metæ_, finis, _cladis_, exitii Pœnorum et Hannibalis. 550. Cf. II, 704 sq.

548. _vertet_ scripti, R. 1, 3, Parm. Med. et Marsi edd.

Sic ait; atque Irim propere demittit Olympo, Quæ revocet Martem, jubeatque abscedere pugna. Nec vetitis luctatus abit Gradivus in altas Cum fremitu nubes, quamquam lituique, tubæque, Vulneraque, et sanguis, et clamor, et arma juvarent. 555

553. _Nec vetitis luctatus_, non repugnans iis, quæ Jupiter vetuerat, dicto ejus audiens, sed _cum fremitu_, invitus. 555. Cf. Hor. Od. I, ii, 37 sqq.

Ut patuit liber Superum certamine tandem, Laxatusque Deo campus, ruit æquore ab imo Pœnus, quo sensim cælestia fugerat arma, Magna voce trahens equitemque, virosque, feræque Turrigeræ molem, tormentorumque labores. 560

557. _æquore_, campo, _imo_, ut _extremo_ ap. Virg. Æn. XII, 614.

558. _quo fugerat_, recesserat fugiens, pertimescens. Qui metus _Pœnum_, h.e. Hannibalem parum decet. 559. _trahens_, ducens, rapiens, ut III, 254; XVII, 125.

Atque ubi turbantem leviores ense catervas Adnovit juvenem, scintillavitque cruentis Ira genis, «Quænam Furiæ, quisve egit in hostem, En, Minuci, Deus, ut rursum te credere nobis Auderes, inquit? genitor tibi natus ab armis 565 Ille meis, ubi nunc Fabius? semel, inprobe, nostras Sit satis evasisse manus.» Atque inde superbis Hasta comes dictis murali turbine pectus Transforat, et voces venturas occupat ictu.

562. seq. _Ira scintillavit_, propr. ὄμματα μαρμαίροντα. Cf. Virg. Æn. XII, 101, sq., et ibi Heyne. --_Juvenis_ vocatur Minucius, etsi jam Consul aliquot annis ante fuerat; Drak. cf. ad III, 608. 563. Sarcasmi vim senties coll. VII, 730 sq. 735 sq. 565. _genitor tibi natus_, etc. quem parentis nomine salutasti, quia te armis meis eripuerat. 568. _comes dictis_, ἅμα ἔπος, ἅμα ἔργον. Cf. ad IV, 134. --_turbine_ impetu, _murali_, ut VI, 269. 569. _voces venturas occupat ictu_, priusquam respondere posset Minucius, eum occidit.

562. _Fabium_ pro _juvenem_ priscæ edd. insigni librariorum audacia et stupore. 563. _Quæ jam Furiæ, quis te egit in hostem? An, Minuti, Deus?_ emend. Barth. Adv. II, 9. 564. _En inimice Deis_ priscæ edd. _Minuci_, non _Minuti_, Col. vid. ad VII, 384. [recte VII, 386] 565. _navus in armis_ R. 1, 3, Parm. _natus in armis_ Med.

Nec ferro sævire sat est: adpellitur atra 570 Mole fera, et monstris componitur Itala pubes. Nam, prævectus equo, moderantem cuspide Lucas Maurum in bella boves stimulis majoribus ire, Ac raptare jubet Libycarum armenta ferarum. Inmane stridens agitur, crebroque coacta 575 Vulnere bellatrix properos fert bellua gressus.

570 seq. _atra Mole fera_, ut v. 577 _liventi dorso_. Conf. ad III, 463 in V.L. 571. _componitur_; v. ad I, 39. 572 seq. _bos Luca_, seu _Lucas_, elephas, ut ap. Senec. de Brevit. Vit. cap. 13; et ap. Lucret. lib. V, v. 1301; Senec. Hypp. 352; Cell. Varro, quod jam Drak. monuit, L. L. VI, 3, elephantos ita dictos putabat _ab luce, quod longe relucebant propter inauratos regios clipeos, quibus eorum tum ornatæ erant turres_; sed alii, verb. c. Plin. VIII, 6, rectius a _Lucania_, ubi primum eos videre Romani in bello Pyrrhi. Cf. Salmas. Exerc. Plin. p. 218. Sic Δαυλίαν κορώνην philomelam Græcis dici, et ita ap. Hesych. legendum esse, observavit D. Heins.

572. _prævectus_ Col. et Put. vid. ad lib. V, v. 170. Vulgo _provectus_. 575. _Immani... vulnere_ corrig. Livineius, metuens forte, ne metro vis fieret. Sed vid. ad lib. VII, v. 618, et not. ad lib. I, v. 398; IV, 192.

Liventi dorso turris, flammaque, virisque, Et jaculis armata, sedet: procul aspera grando Saxorum super arma ruit, passimque volanti Celsus telorum fundit Libys aggere nimbum. 580 Stat niveis longum stipata per agmina vallum Dentibus, atque ebori præfixa comminus hasta Fulget ab incurvo derecta cacumine cuspis.

580. _Celsus Lybis_ ex _aggere_, turri dorso inposita, _volanti_ (cf. v. 573 sq.) _fundit_ (vid. ad I, 267) _nimbum telorum_. Conf. ad I, 311. 581. _niveis Dentibus_, quos alii rectius cornua vocant; Drakenborch. ad lib. XVI, v. 206, et Brouckhus. ad Propertium lib. II, eleg. xxiii, (al. xxxi) 12. 582. Machinæ, quam elephas portabat, præfixa hasta erat, qua obvios hostes transverberabat, et quæ a curvitate dorsi directa fulgebat; Cell.

582. _derecta_ Colon. (teste Lefeb. tres scripti) vid. ad II, 92. Vulgo _dejecta_.

Hic, inter trepidos rerum, per membra, per arma Exigit Ufentis sceleratum bellua dentem; 585 Clamantemque ferens calcata per agmina portat. Nec levius, Tadio lævum qua tegmine thorax Multiplicis lini claudit latus, inproba sensim, Corpore non læso, penetrarunt spicula dentis, Et sublime virum clipeo resonante tulerunt. 590 Haud excussa novi virtus terrore pericli. Utitur ad laudem casu, geminumque citato Vicinus fronti lumen transverberat ense.

584. _trepidos rerum_, vid. ad II, 234. 587. _thorax Multiplicis lini_; vid. ad III, 272. 592. _citato ense_, ut IV, 536.

585. _Exiit_ Col. Cf. ad I, 642. 586. _furens_ maluerit N. Heins. et ego. Sed vid. not. ad v. 99. 587. _Tadio_ Col. quod, ut _Ufentis_, nomen Latinum esse docuere N. Heins. et Draken. coll. Pers. VI, 66; Fabrett. Inscr. p. 445, 679, 752; Grutero et aliis. Conf. Ernesti clav. Cic. _Radio_, seu _Rodio_ conj. Barth. Adv. II, 9. _Et levius radio_ Dausq. Vulgo _Nec levius radio_ scilicet textorio, per stamina sine hæsione (f. læsione) conjecto; Mars. et Cell. Male! conf. sup. ad v. 117.

Exstimulata gravi sese fera tollit ad auras Vulnere, et erectis excussam cruribus alte 595 Pone jacit volvens reflexo pondere turrim. Arma, virique simul, spoliataque bellua visu Sternuntur subita (miserandum) mixta ruina.

594 sqq. Poeta ob oculos habuit Virg. Æneid. X, 892 seqq. (ubi vid. Heyne), ut et inf. XVII, 134 sqq.

595. _arrectis_ reponendum putabat N. Heins. e Virg. Æn. X, 892. Sed Drak. vulgatam lect. tuetur coll. XVII, 134, et Liv. VIII, 7.

Spargi flagrantes contra bellantia monstra Dardanius tædas victor jubet, et facis atræ, 600 Quos fera circumfert, compleri sulfure muros. Nec jusso mora: conlectis fumantia lucent Terga elephantorum flammis; pastusque sonoro Ignis edax vento per propugnacula fertur.

599 sqq. Δεδοίκασι δὲ πῦρ οὐ μεῖον τῶν λεόντων ἐλέφαντες Ælian. H. A. VII, 6; Dausq. 600. _victor_; vid. V.L. 601. _muros_, turres, ut mox _propugnacula_.

599. _Spargi_, non _Spargere_, Col. Ox. et R. 2. Cf. ad VI, 413. 600. _ductor_, vel _rector_ non male post Barth. conj. N. Heins. quum _victor_ non possit dici, qui hoc prælio subcubiturus sit. Sed quæritur tum, quisnam intelligendus sit, Paulusne an Varro? Posterior, puto, quoniam penes eum hujus dici imperium fuit: nisi potius _victor_, scilicet elephanti est Tadius, qui, quod utique mireris, vs. 589, _corpore non læso_ in _sublime latus_ dicitur, et belluæ oculos effodit. 602. _conjectis_ omnino scribendum putabat N. Heins. 603. _pastus_ Col. ut XIV, 308, et al. _portusque_ Put. _parcusque_ Oxon. _partusque_ in comment. Marsi. Vulgo _raptusque_, ut apud Lucan. III, 501; unde illud retinuit Lefeb.

Non aliter, Pindo Rhodopeve incendia pastor 605 Quum jacit, et silvis spatiatur fervida pestis, Frondosi ignescunt scopuli; subitoque per alta Conlucet juga dissultans Vulcanius ardor. It fera candenti torrente bitumine corpus Amens, et laxo diducit limite turmas. 610 Nec cuiquam virtus propiora capessere bella; Longinquis audent jaculis, et arundinis ictu.

605. Imitat. Virgil. Æneid. X, 405 sqq. Pastor vero vel omnino agrestis, quod jam monere occupavit Ernesti, _silvam_ (prop. sic dictam, non stipulas agri demessi, quas intelligit Heyne in loco Virg.) incendit, ut tractus silvester, arborum fruticumque cineribus stercoratus, in pratum agrumque frugiferum mutetur. Cf. sup. VII, 364... 367. 606. _pestis_; vid. ad I, 174. 610. _laxo limite_; cf. ad IV, 462. [recte IV, 461] 611 sq. vid. ad V, 442.

607. _per arva_ edd. R. 1, Med. Marsi, Martini Herbip. Junt. Ald. et Gryph. _per ardua_ in marg. R. 1.

Uritur inpatiens, et magni corporis æstu Huc atque huc jactas adcendit bellua flammas; Donec vicini tandem se fluminis undis 615 Præcipitem dedit, et, tenui decepta liquore Stagnantis per plana vadi, tulit incita longis Exstantem ripis flammam: tum denique sese Gurgitis inmersit molem capiente profundo.

613. _æstu_, celeri motu, _corporis flammas adcendit_, auget.

614. Hic versus, qui a vulgatis libris abest, in omnibus MSS. et R. 2, legitur.

At qua pugna datur, necdum Maurusia pestis 620 Igne calet, circumfusi Rhœteia pubes Nunc jaculis, nunc et saxis, nunc alite plumbo Eminus incessunt: ut qui castella per altos Obpugnat munita locos, atque adsidet arces.

620. _Maurusia pestis_, elephanti, ex Mauritania vel Africa adducti. Cf. ad I, 174. 621. _Rhæteia pubes_; vid. ad I, 115. 622. _alite plumbo_, ut sup. v. 233, et V, 365. 623. _incessunt_ elephantos.

624. _adsidet_, h.e. _obsidet_, Col. Ox. R. 2, 3. Conf. XII, 453; Pier. ad Virg. Æn. lib. XI, 304, et Heins. ad Val. Flaccum, lib. V, 536; _aspidet_ R. 1; _aspidit_ Med. Vulgo _obsidet_.

Ausus digna viro, fortuna digna secunda, 625 Extulerat dextram atque adversum comminus ensem Mincius infelix ausi: sed stridula, anhelum Fervorem effundens, monstri manus abstulit acri Inplicitum nexu, diroque ligamine torsit, Et superas alte miserum jaculata per auras 630 Telluri elisis adflixit (flebile!) membris.

626. _Extulerat_, sustulerat, ut feriret. Cf. Burm. ad Val. Fl. VI, 248. --_adversum ensem_, ut IV, 207. 628. _monstri manus_, proboscis, de qua vid. Aristot. Hist. Anim. I, 9; II, 1; Ælian. H. A. IV, 31; Plin. VIII, 10; Lambin. ad Lucret. V, 1305; Drak. Cf. Burm. ad Val. Fl. IV, 495. 631. Vid. V.L.

625. Ita scripti et antiq. edd. In vulgatis libris _et digna_. 626. _dextraque adversum_ Col. _dextramque_ Oxon. 627. _Mincius_ scripti, R. 1, 3, Med. Nomen a fluvio, seu lacu agri Mantuani deductum. Conf. ad I, 306; _Mnicius_ Marsi et Martini Herbip. edd. operarum errore. Vulgo _Mutius_, auctore Nicandro. 631. _Tellure elisis adflixit_ Colon. unde _Telluri elisis adflixit_ ex emendat. Modii recepi cum Drakenborch. vid. ad I, 674. Vulgo _Tellure elisit ac flexit_. N. Heins. maluerit _Telluri illisis afflixit membris_. Sed vid. not. ad III, 34; _Membra elisa_ sunt pressu et nexu proboscidis suffocata; Drakenb. Hanc notionem poeta ter expressit.

Has inter clades viso Varrone sub armis Increpitans Paulus, «Quin imus comminus, inquit, Ductori Tyrio, quem vinctum colla catenis Staturum ante tuos currus promisimus urbi? 635 Heu patria! heu plebes scelerata, et prava favoris!

633 seq. Vim sarcasmi facile senties, coll. VIII, 273 seqq. --_Imus_ et _promisimus_ egregie pro _is_ et _promisisti_. Qui illud Romæ glorians promiserat, pugna excedit, et Paulus in medios hostes ruit. _currus_, currum triumphalem. Vid. ad VI, 546. 636. Cf. VIII, 255 sqq.

635. _Staturi_ corrig. D. Heins. et Scalig. ad Prop. II, vii, 45; _Acturi_ conj. N. Heins. qui tamen non dissimulavit, vulgatam scripturam a Gronov. Obss. IV, 15, jure defendi. Si quid mutandum, reponerem _Iturum_.

Haud unquam expedies tam dura sorte malorum, Quem tibi non nasci fuerit per vota petendum, Varronem, Hannibalemve magis.» Dum talia Paulus, Urget præcipites Libys, atque in terga ruentum 640 Ante oculos cunctas ductoris concitat hastas, Pulsatur galea, et quatiuntur consulis arma. Acrius hoc Paulus medios ruit asper in hostes.

637... 639. O patria, in tam ancipiti malo haud dixeris, utrum tibi magis optandum fuerit, Varronem an Hannibalem numquam natum fuisse; Drak. cf. VIII, 298 seqq. Comparant verba Fabii apud Liv. XXII, 39: «Nescio, an infestior hic adversarius, quam ille hostis, maneat.» 640... 643. Cf. Liv. XXII, 49 pr. et Polyb. III, 116. --_præcipites_, Romanos ruentes. --_Libys_, Hannibal. [641.] _Ante oculos ductoris_, Pauli, ut mox _consulis_; sed præstat, puto, hæc verba ad Varronem referri.

637. _dura_ scripti. Vulgatum _dira_ tuetur Lefeb. 638. _Quem tibi nam_, vel _nunc nasci_ opinabatur N. Heins. frustra. 639. _Hannibalemve_ scripti, non _Hannibalemne_. 640. _præcipites_ emend. N. Heins. _præcipitis_ (f. ἀρχαικῶς scriptum) Oxon. et Put. _præcipiti_ Col. Vulgo _præcipitans_. 641. _Atque_ Col. _junctas hastas_, h.e. continuatas, et admodum frequentes, legendum censuit N. Heins. et permultis exemplis illustravit.

Tum vero excussus mentem, in certamina Paulo Avia diducto, convertit Varro, manuque 645 Cornipedem inflectens, «Das, inquit, patria, pœnas, Quæ, Fabio incolumi, Varronem ad bella vocasti.

644 sqq. Præclare adumbrantur sera temeritatis conscientia, pudor ignavia mixtus, consilii inopia et desperatio, qua actus Varro, timidorum more, vim vitæ suæ adferre mente agitat. --_excussus mentem_, vid. ad II, 592 in V.L.

645. _diducto_, non _deducto_, Col. _seducto_ conj. N. Heins. et v. 645. _converti_, infin. hist. Nec tamen repugnat, si quis _convertit_ adcipiat pro, convertit se, seu convertitur; quod probat Drak. Conf. not. ad I, 539. Sed _convertit cornipedem_ jungit Lefeb.

Quænam autem mentis, vel quæ discordia fati, Parcarumque latens fraus est? Abrumpere cuncta Jam dudum cum luce libet: sed comprimit ensem 650 Nescio qui Deus, et meme ad graviora reservat. Vivamne? et fractos sparsosque cruore meorum Hos referam populo fasces? atque ora per urbes Iratas spectanda dabo? et, quo sævius ipse Hannibal haud poscat, fugiam, et te, Roma, videbo?» 655

648. _mentis_, cupiditatis ac consilii, quod cepi, necis mihi consciscendæ, et _fati_, quod obstat proposito meo. (Cf. v. 649 sq.) _Parcarum latens fraus_, cæcæ insidiæ fati, quæ me ad graviora reservant (v. 651). --_cuncta_, dedecus et pœnas; Lenz. 654. Cf. Virg. Æn. XII, 643 sqq. Lefeb. 655. _fugiam_ Romam, quo turpius et ignominiosius ne Hannibal quidem in votis habere posset? Lenz.

649. _Parcarumne_ dedit idem, ne admonitis quidem lectoribus, _fraus hæc_ maluerit N. Heins. 651. _qui_, non _quis_, Col. et Oxon. vid. ad II, 645.

Plura indignantem telis propioribus hostes Egere, et sonipes rapuit laxatus habenas.

656. _Plura indignantem_, quum indignatione adcensus plura loqui vellet. 657. _laxatus habenas_, laxis habenis.

* * * * * * * * *

Errata: Liber IX

125n. ... Hor. Od. I, 11, 1, 24, 20. [h.e. I, xi, 1 et I, xxiv, 20] 195sq n. ... partum congestumque possident [congestamque] 216. in Capitolia cursum.» [» deest] 492n. _cælum ruentes_ [_sic scriptum, sed poema «cœlum» habet_] 512n. ... spiritum adparebat.» [» deest] 546n. [_numerus deest_] 645v. _diducto_ [644]

* * * * * * * * * * * * * *

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER DECIMUS.

ARGUMENTUM.

Paulus, suis ad virtutem inflammatis, aliquot locis prælium restituit, et concitato impetu confertissimis se infert hostibus, qui, Catoni juveni circumfusi, consule conspecto trepide pedem referunt, et ingenti cæde prosternuntur; 1-30.

Sed prima Romanorum acies in fugam inclinat, et tres fratres, Labienus, Ocris et Opiter, cum Mæcenate diversis vulneribus concidunt; 31-41.

Ipsi Paulo, in medios hostes ruenti, Hannibalemque vestiganti, Juno, in Metelli faciem conversa, auctor est, ut exemplo Varronis fuga salutem quærat, neque vitam suam, in qua salus reipublicæ nitatur, in maximum temere discrimen adducat; 42-58.

At consul gravissimis verbis ignavum hominem perstringit, et ferociter in hostes invectus, Acherram ad suos frustra se recipientem, obtruncat; 59-82.

Juno itaque, eum nequidquam a consilio Hannibalis quærendi absterrere conata, alium nectit dolum: specie enim Gelestæ Mauri induta, ut Pœnum a sævo vicini consulis certamine avocet, ei mentitur, Paulum magnam ad Aufidum perpetrare cædem; quo falso nuntio motus Hannibal in longe diversam campi partem citatim contendit; 83-91.

Ubi Cristam cum sex filiis occidit; 92-169.

Paulus contra ingentem Pœnorum stragem edit, et Phorcyn interficit; 170-184.

Interea complures Numidæ ad Romanos transfugiunt, et in ultimam aciem recipiuntur, ubi, omnium oculis animisque certamine occupatis, fraudulenti homines, adreptis cæsorum scutis armisque, adversam Romanorum aciem adoriuntur, et Galba, necato hoste, qui vexillum abstulerat, gladio ab Amorgo per pectus transfigitur; 185-201.

Multos præterea Romanos vis et furor Vulturni, nubes pulveris in ora eorum volventis, præcipites ad Aufidum agit, et una cum Curione, qui effusum suorum cursum obposito corpore reprimere conatur, fluvio inmergit; 202-214.

Paulus ipse cæco impetu in victores Pœnos fertur, et Viriathum, cæde Servilii, viri fortissimi, et consulis anni prioris, ovantem, interimit; 215-231.

Verum mox ingenti saxo percussus mortiferam adcipit plagam, et cruore obpletus in propinquo considet scopulo; 232-246.

Tum Pœni effrenatius involant in Romanos, et Hannibal concitato equo super cadavera vehitur, inter quæ saucius jacet Piso, qui subrecta hasta ventrem equi haurit, sed gladio victoris jugulatur; 247-259.

Sedentem in saxo consulem videt Lentulus, tribunus militum, et equi sui usum ei obfert, ut e manibus hostium evadat, nec funestam hanc pugnam faciat morte tanti viri, quo exstincto de rebus Romanis actum sit; 260-275.

Paulus vero, laudata juvenis virtute, consilium inhonestæ fugæ repudiat, et Lentulo auctor est, ut subditis equo calcaribus Romam advolet, ac portas claudi, Fabioque summam rerum tradi jubeat; 276-291.

Ille in patriam properat, et consul quidquid superest virium ad ulciscendam mortem sibi inminentem insumit: sed mox hostibus undique cinctus vir magnus telis obruitur; 291-308.

Paulo interfecto Romani occisione occiduntur, et Aufidus cadaveribus repletur; 309-325.

Noctis interventu prælium dirimitur, et Hannibal ferox victoria, minimeque cessandum ratus, dum recens militum ardor esset, postero die Romam proficisci constituit; 326-336.

Temerario huic consilio Juno, et furoris Pœni, et iræ Jovis, fatorumque haud ignara, obcurrit, adcito ex inferis Somno, qui somnium Hannibali inmittit, in quo is Romam quidem obpugnare, sed Jovis fulminibus et cælesti voce perterreri atque repelli sibi videtur; 337-370.

Expergefacto lætus de castrorum Rom. deditione nuntius adfertur a Magone fratre, qui suadet, ut confestim exercitum Romam ducat, non dubitans, quin die quinto victor in Capitolio epulari possit; 371-376.

Hannibal contra dissimulans pavorem, somniorum visis sibi incussum, vulnera et exhaustas militum vires excusat: quo tamen prætextu juveni ferventis animi non satisfacit, sed indignationem potius movet; 377-386.

Interea residuæ Romanorum copiæ deformi agmine, sine ducibus, signis, armis, ornamentisque militaribus, defixis in terram oculis, Canusium abeunt, ubi tristem rerum suarum conditionem deplorant, et fossa urbi præducenda, portis muniendis, cæcisque stilis in campo conserendis occupantur; 387-414.

Ibidem nobiles quidam juvenes mare ac naves spectant, ut, duce Metello, timido homine, deserta Italia, ad regem aliquem transfugiant; 415-425.

Scipio autem, stricto super capita consultantium gladio, omnes jurare cogit, nunquam se Italiam relicturos esse; 426-448.

Quæ dum apud victos Canusii aguntur, Hannibal, magno suorum numero stipatus, campum lustrat, et grata iis spectacula præbet; 449-453.

Præcipue convertit omnes equus Clœlii, qui, a Bageso captus, eum excutit, domino procul inter semianimes conspecto, cui rapido cursu advolat, et inflexis pedibus adscendendum præbet dorsum; 454-471.

Hannibal miseratione ductus juveni cum morte luctanti eam adcelerat, et e Cinna, qui a Romanis ad Pœnos transfugerat, comperit, Clœlium genus duxisse a Clœlia virgine, quæ obses tradita Porsenæ, Clusino regi, deceptis custodibus, Tiberim tranavisset; 472-502.

Inter hæc milites spolia legentes exanimum Pauli corpus, vulneribus grave et deformatum, e strage cæsorum eruunt; 503-512.

Hannibal de morte quidem tanti viri lætatur, sed sibi similem aliquando exoptat; 513-523.

Postridie prima luce rogi struuntur, atque ingens armorum acervus; et in illis cadavera Pœnorum, in hostili terra jacentium, in hoc arma Romanorum, Marti vota, subdito igne, concremantur; 524-557.

Quo facto Pauli corpus, gramine frondibusque involutum, una cum armis insignibusque ejus in pyram inponitur, et exsequiæ magni viri, etsi non pompa funebri, tamen laudatione ipsius Hannibalis decorantur; 558-577.

Ceterum fama jam cladis Cannensis Romam perlata tantum ibi pavoris tumultusque exciverat, ut omnem salutis spem in Capitolio reponerent, et hostem contemtu tantum cunctari putarent; 578-591.

Qua in trepidatione Fabius hortatur cives, ne periculum ipsi cunctatione et metu augeant, sed ut confestim vetera hostium spolia templis atriisque detrahant, et arma parent pro salute patriæ, ad quam defendendam vires etiam nunc subficiant, modo omnes fortes sint et inpavidi; 592-604.

Dum gravis ille vir suos ita confirmat, nuntius venit de Varronis ad urbem adventu, qui varios animorum motus excitat; 605-614.

Isti sedantur oratione Fabii, qua ostendit, non esse virorum fortium, iracundiæ remedium solatiumque doloris ex aliorum pœnis petere, neque hunc diem sibi tristiorem videri eo, quo Varro consul et dux belli creatus sit; 615-622.

Quibus auditis, omnes ordines obviam eunt Varroni, et gratias agunt, quod de republica non desperaverit; 623-629.

Ipse vero consul culpæ conscientia et indignationis popularis pœnarumque metu perculsus, oculis lacrimantibus et in terram demissis ad urbem adcedit, neque a lictoribus populum submoveri patitur; 630-639.

Tum Patres sine mora et quacumque ratione adflictis rebus subcurrendum rati, pudore saluti posthabito, validos juvenes ex servitiis armari, delectuque edito juniores et quosdam adeo prætextatos scribi jubent; 640-649.

Captivos autem Romanos non redimendos censent, sed in Siciliam traducendos, ut ibi militent, donec in Italia bellum sit; 650-658.

Paulus, ut adversam videt increbrescere pugnam, Ceu fera, quæ, telis circumcingentibus, ultro Adsilit in ferrum, et per vulnera conligit hostem, In medios fert arma globos, seseque periclis Ingerit, atque omni letum molitur ab ense. 5

1. Conf. Liv. XXII, 49, et Virg. Æn. IX, 551 seqq. ubi vid. Heyne. --_increbrescere_, crescere, augeri, ut apud Tac. Hist. II, 67, et Stat. Th. IV, 30, ubi vid. Barth. 3. _per vulnera hostem conligit_, contrahit (ut V, 282; VI, 399), densat, eorum numerum auget, nisi malis, hostes retro cedentes in unum locum cogit, condensat. Cf. Homer. Iliad. μ, vers. 48. Gesnerus (ad Claud. b. Gild. vers. 468), _conripit hostem_. Ernesti: _conligit hostem_, dum, quamvis undique vulneribus inflictis, insatiabili furore in hostes inruit, eosque veluti conquirit. Drak. contulit Senec. de ira III, 3 (_Gaudent feriri, et instare ferro, tela corpore urgere, et per suum vulnus exire_), et Lucan. I, 212. --_conligit hostem_, in conlectum, densum hostem inruit, ut ap. Virg. Æn. IX, 555, «Inruit, et qua tela videt densissima, tendit.» Lenz. 4. _In medios fert arma globos_, ὅθι πλεῖσται κλονέοντο φάλαγγες, Τῇ ῥ᾽ ἐνόρουσε, Hom. Iliad. λ, 148. Cf. Virgil. Æn. loco supra citato, et XII, 4 sqq. Ed. 5. _ab omni ense_, quovis ictu. --_letum molitur_, ut ap. Virg. Æn. XII, 852.

1. _increbescere_ c. Tell. ut _rubescere_ a _ruber_, unde hanc orthographiam probant Lefeb. et Heins. ad Virgil. Ge. I, 359; Æn. III, 530; VIII, 14; XII, 222, 407. MSS. codd. sæpissime variare monuit Drak.

Increpat horrendum, «Perstate, et fortiter, oro, Pectoribus ferrum adcipite, ac sine vulnere terga Ad manes deferte, viri: nisi gloria mortis, Nil superest: idem sedes adeuntibus imas Hic vobis dux Paulus erit.» Velocius inde 10 Hæmonio Borea, pennaque citatior ibat, Quæ redit in pugnas fugientis arundine Parthi:

7, 8. Cf. ad V, 594. 10. _idem hic Paulus_, δεικτικῶς, Drak. 11. _Hæmonio Borea_; vid. ad I, 587, et conf. Burm. ad Claud. in Rufin. I, 325, et Klotz. ad Tyrtæum p. 110 seq. _Borea pennaque citatior ibat_, ἀελλόπος, ποδήνεμος, θείειν ἀνέμοισιν ὅμοιος, Hom. Iliad. κ, 437, et al. v. Klotz. l.c. 12. Cf. ad VII, 646.

8. _Ad manes deferte: viris, nisi gloria mortis, Nil superest_ frustra conj. Burm. 10. _Heic_ Cell. et Barth. Adv. II, 9. _Velocior_, ut XV, 573, malebat Withof. quia mox sequitur _citatior_.

Atque, ubi certamen primi ciet inmemor ævi Fetus Gradivo mentem Cato, fertur in hostes; Ac juvenem, quem Vasco levis, quem spicula densus 15 Cantaber urgebat, letalibus eripit armis.

13, 14. Conf. VIII, 663 sqq. 15. _Vasco levis_; cf. ad III, 358.

13. _certamine_ Oxon. 14. _Pœnus Gradivo mentem Cato_ Col. _Pœnus G. m. et Cato_ Ox. _Pœnis Gradivus mente_ Put. _Pœnis Gradivus mentem_ R. 3; _Pœnis Gradivus mentem Cato_ R. 1, Parm. Med. Benes. _Pætus Gradivus mente et Cato_ Ald. _Petus Gradivus mente cito f._ Mars. _Pætus, Gradivus mente, et cito f._ ed. Paris. Colin. Dausq. Cell. et al. _Pætus, Gradivo intentum et Cato fertur_ male corrig. Barth. Adv. II, 9; sed ingeniose N. Heins. _Plenus_, vel potius _Fetus Gradivo mentem Cato_, ut XI, 203; XIII, 592; XVII, 379, 447. 15. _densis_ Col. _densens_ conj. N. Heins. Cf. ad IV, 159. Sed græcismi in deliciis sunt poetis, inpr. Silio.

Abscessere retro, pavidique in terga relatos Abduxere gradus: ut lætus valle remota Quum capream venator agit, fessamque propinquo Insequitur cursu, et sperat jam tangere dextra, 20 Si ferus adverso subitum se protulit antro, Et stetit ante oculos frendens leo, deserit una Et color, et sanguis, et tela minora periclo; Nec jam speratæ cura est in pectore prædæ.

17. _in terga relatos_, retro cedentes. Vid. ad IV, 315. 18 seqq. aptissima comparatio, cui non satis respondet Homerica, a Drak. laudata, Iliad. ο, 630 sqq. 23. _tela minora periclo_, non satis valida et idonea ad periculum propulsandum.

18. _Adduxere gradus_, h.e. contraxere (ut _conligere_ IV, 391, et VII, 695), emend. N. Heins. 23. Ultima syllaba voc. _sanguis_ producitur, quia in cæsura est, ut passim, v.c. ap. Ovid. Met. X, 459; (quem locum Silio ante oculos fuisse, suspicabatur Drak.) sed et extra eam ap. Ovid. Fast. VI, 488, et Tibull. I, vi, 66. Conf. Burm. ad Ovid. Met. XII, 127; Intpp. ad Hor. Od. I, xv, 36, et, quos Draken. laudavit, Gifan. Ind. Lucret. voc. _sanguis_; Bulæus ad Val. Fl. III, 234; Grotius ad Lucan. II, 338, et Brouckh. ad Tibull. I, vii, 72.

Nunc in restantes mucronem comminus urget, 25 Nunc trepidos ac terga mala formidine versos Adsequitur telis: furere, ac decorare labores, Et sævire juvat: cadit ingens nominis expers Uni turba viro; atque alter si detur in armis Paulus Dardaniis, amittant nomina Cannæ. 30

27. _Furere_; cf. ad I, 32. 28 sq. _nominis expers turba_; vid. ad VIII, 508, et IX, 373. 29, 30. Similis orationis color sup. VII, 147 seq. Hom. Iliad. β, 371 sq. et Virg. Æn. XI, 285.

26. _mali_ (periculi) _formidine_ conj. N. Heins. 29. Ita quatuor scripti, _jam alter_ Benes. Vulgo _viro: alter_, omissa voce _atque_, qui hiatus pluribus Silii et Maronis (v.c. Ecl. III, 6) locis firmari potest.

Tandem inclinato cornu sine more ruebat. Prima acies, non parca fugæ. Labienus et Ocris Sternuntur leto, atque Opiter, quos Setia colle Vitifero, celsis Labienum Cingula saxa Miserunt muris: junxit fera tempora leti 35 Sidonius non consimili discrimine miles:

31. _sine more_, præter morem, sine exemplo, vel inmodice. Vide N. Heins. et Drak. ad XII, 449; Barth. ad Stat. Theb. I, 238; Heyne ad Virg. Æneid. V, 694; VII, 377; Heins. ad Claudian. p. 910, et Fabr. Semestr. II, 18. 33 seq. _Sternuntur leto_ ut ap. Lucret. VI, 1194; Virg. Æneid. VIII, 566; IX, 433. --_Setia colle Vitifero_; cf. ad VIII, 376. --_Cingulum_ (hod. _Cingoli_) in Piceno belli civilis Cæsariani tempore conditum a T. Labieno. Vid. Cæs. B. C. I, 15. Hinc Silium licentia poetica (per πρόληψιν) hoc finxisse monuit jam Drak. 35 sq. Pœni tres illos fratres simul, sed non eodem modo occiderunt.

32. _Acres_ Oxon. Put. R. 3; Mars. _Ocris_ non est Latinum nomen, unde _Ocres_ conj. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Fast. VI, 627. Id recepit Lefeb. et Marsus in notis exhibuit. 33. _Sternuntur telo_ maluerit. N. Heins. quia _tempora leti_ mox suhsequuntur; _leto_ h.e. letiferis armis. ut _mortes mittere_ et al. nec legendum _telo_, quia gladio cæsi v. 38; Withof.

Nam Labienus obit penetrante per ilia corno; Fratres, hic humero, cecidere, hic poplite, cæsis. Obpetis et Tyrio super inguina fixe veruto Mæcenas, cui Mæonia venerabile terra, 40 Et sceptris olim celebratum nomen Etruscis. Per medios agitur, projecto lucis amore Hannibalem lustrans, Paulus: sors una videtur Aspera, si obcumbat ductore superstite Pœno.

38. _poplite, cæsis_. Cf. ad IV, 341. 40, 41. _Mæcenatis_ genus ab Etruscis regibus deducere solent poetæ. Cf. Hor. Od. I, 1; III, xxix, 1, ubi v. Jani. --_Mœonia terra_, Etruria. Vid. ad IV, 721. 42. _projecto lucis amore_; cf. ad V, 226. 43, 44. Cf. V, 372 sqq. et Virg. Æn. XII, 466 seq. «Turnum Vestigat lustrans.» Ed.

37. _corno_ (h.e. hasta cornea) Col. Vulgo _cornu_. Utrumque recte dicitur: nam _cornum_ et secundæ et quartæ declinationis esse, monuit jam Drak. ad h.l. et inf. ad v. 122. [recte v. 121] 38. _cæsis_ scripti et Parm. _cæsi_ R. 1, Med. Cell. _cæsus_ R. 2; _cæso_ Nicander dedit, quique eum sequuti sunt. 43. _Mors_ corrig. D. Heins.

Quam metuens molem (neque enim, certamine sumto, 45 Tempestas tanta et rabies inpune fuissent) In faciem pavidi Juno conversa Metelli, «Quid vanos, inquit, Latio spes unica consul, Incassumque moves, fato renuente, furores?

45. _Molem_, conatum, seu vim, seu malum. 46. _Tempestas et rabies_, impetus et furor Pauli. 47. _pavidi Metelli_; conf. inf. v. 418 sq.

46. _fuissent_ Puteol. Vulgo _fuisset_. 48. _spes ultima_ R. 1, 3, Parm. Mediol. Benes. ut VIII, 667, et XVII, 202. Sed vulgata quoque lectio non spernenda. Conf. inf. v. 274, et VII, 1. 49. Ita Colon. _Incassum removes_ Oxon. et Put. Vulgo _Incassum renovas_.

Si superest Paulus, restant Æneia regna; 50 Sin secus, Ausoniam tecum trahis: ire tumentem Tu contra juvenem, et caput hoc abscidere rebus Turbatis, o Paule, paras? nunc Hannibal ipsi (Tam lætus bello est) ausit certare Tonanti. Et jam conversis (vidi nam flectere) habenis 55 Evasit Varro, ac sese ad meliora reservat. Sit spatium fatis; et, dum datur, eripe leto Huc nostris majorem animam: mox bella capesses.»

54. _ausit certare Tonanti_, ut Diomedes ap. Hom. Iliad. ε, 362, 457, ὅς νῦν γε καὶ ἄν Διῒ πατρὶ μάχοιτο; Drak. 55, 56. Cf. IX, 645, 651. 57. _Sit_, da, _spatium fatis_, iis concede.

51. _trementem_ Put. unde _frementem_ conj. N. Heins. Sed Drakenb. contulit VI, 598, et VIII, 232. 52. _abscidere_ Col. vid. ad III, v. 552. Vulgo _abscindere_. 54. _belli_ maluerit N. Heins. 58. Vulgo _Hanc_, quod recte forsan revocavit Lefeb. _Huc_ Col. quod elegantius videbatur N. Heins. nescio quare.

Ad quæ suspirans ductor, «Mortemne sub armis Cur poscam, caussa ista parum est, quod talia nostræ 60 Pertulerunt aures suadentem monstra Metellum? I, demens, i, carpe fugam: non hostica tela Excipias tergo, Superos precor: integer, oro, Intactusque abeas, atque intres mœnia Romæ Cum Varrone simul: talin’, pavidissime, dignum 65 Me vita, pulchraque indignum morte putasti?

59 seqq. Si nulla alia causa esset, cur deberem nunc mortem obpetere, nonne hæc esset maxima, quod te fugam suadentem audivi? Mars. 61. _monstra_; vid. ad II, 650. 62 sqq. Vim sarcasmi facile senties. Comparant Hom. Iliad. θ, 95, et I, 40, 43.

61. _Pertulerunt_, non _Pertulerint_, Colon. Confer ad lib. V, v. 264.

Quippe furit Pœnus, qui nunc contraria bella Ipsi ferre Jovi valeat: pro degener altæ Virtutis patrum! quando certamen inire, Cuive virum mallem memet componere, quam qui 70 Et victus dabit et victor per secula nomen?»

67 seq. Refelluntur verba Metelli sup. v. 53, 54. Pulcherrima mors est, a tanto viro vinci. Vid. ad II, 705, et inf. v. 302. --_Quippe_; vid. ad V, 117. --_bella ferre Jovi_; conf. ad III, 365, in V.L. 70. _componere_; vid. ad I, 39.

67. _furit_ Ven. Marsi. Vulgo _sinit_, quod retinuit Lefeb. qui monet, illud idem esse quod vers. 57, _datur_, hoc est, conceditur, _sunt_ Colon. 69. _certamina_ Oxon. 70. _virum_ Colon. Vulg. _viro_.

Talibus increpitat, mediosque aufertur in hostes, Ac retro cursum tendentem ad crebra suorum Agmina, et in densis furantem membra maniplis Per conferta virum et stipata umbonibus arma 75 Consequitur melior planta, atque obtruncat Acheram.

74. _membra furantem_, occultantem, furtim, seu clam se subducentem, ut XII, 300, et XIV, 561; Drak. 76. _melior planta_. Conf. Virgil. Æneid. lib. V, v. 430: _Ille pedum melior motu_; et ibid. 69, et 150. Ed. --_Acheram_; cf. ad III, 298, 299.

76. _melior plantæ_ opinabatur N. Heins. coll. V, 333; VII, 620. Sed Drakenborch. vulgatam lect. similibus exemplis firmavit, XIV, 500; Virgil. Æneid. V, 68, inpr. 152, 430; IX, 556; XI, 338; Hor. Epist. I, x, 34, ubi vid. Bentl. _Acheram_ Col. et Ven. Marsi. Vulgo _Acerram_; vid. ad III, 299.

Ut canis occultos agitat quum Belgicas apros, Erroresque feræ sollers per devia mersa Nare legit, tacitoque premens vestigia rostro Lustrat inadcessos venantum indagine saltus; 80 Nec sistit, nisi, conceptum sectatus odorem, Deprendit spissis arcana cubilia dumis.

77 sqq. Venusta comparatio Pauli, Hannibalem vestigantis, cum cane venatico; et ornate, sed non sine verborum luxurie, expressa. Compararunt jam alii Senec. Thyest. 498 sqq. et Hippol. 39 sq. 78 sq. _Nare mersa_, h.e. depressa, demissa, ut _presso rostro_ et _ore_, vel _demissi nare sagaci_ ap. Lucan. IV, 443, et Senec. ll. cc. N. Heins. et Gronov. Diatr. Stat. c. 38. Sic _mergi_ apud Senec. Herc. Œt. 1348; Quinctil. Decl. XIX, 4; Stat. Theb. V, 502; Colum. R. R. III, 18 et al. quos laudavit Drak. 79. _Tacito locum rostro pererrat_, etc. Sen. Thyest. 501. Διφᾷν ἴχνια δορχαλίδος, Callim. Epigr. xxxiii, 2. 81. _sistit_, ut ap. Virg. Ge. 479, al.

77. _Bellicus_ Col. quod recepit Lefeb. qui hæc notavit: «Sic recte c. Col. In c. Teli. _Belicos_: hinc forte melius _Belicus_. A regione Galliæ, ubi antiquissima urbs _Belica_, _Bellium_, _Belley_. Qui refert canes Gallos Oppianus, nil habet de Belgicis, nec alii. Refert quoque canes Anglos, _agassæos_ dictos: an ita forte intelligeretur _Belgicus_ q.d. _Anglicus_; nam Belgæ quoque fuerunt in Anglia: videant docti.» Ulitius etiam ad Gratii Cyneg. vs. 202, et in Proleg. p. 81, monet, ἀκυρόλογον esse, quod Silius canem Belgicum in apros inmiserit. Neuter vidit, _Belgicum_ esse id. qd. _Gallicum_; (cui enim non nota Gallia Belgica?) Gallicos vero canes, quod jam Dausq. monuit, tamquam venatui aptos memorari ab Ovid. Met. I, 533, et Martiali III, 47. 78. _tersa Nare_ perperam scribendum putabat D. Heins.

At conjux Jovis, ut Paulum depellere dictis Nequidquam fuit, et consul non desinit iræ, In faciem Mauri rursus mutata Gelestæ, 85 Avocat ignarum sævo a certamine Pœnum. «Huc tela, huc, inquit, dextram inplorantibus adfer, O decus æternum Carthaginis! horrida juxta Stagnantes consul molitur prælia ripas; Et laus haud alio major datur hoste peremto.» 90 Hæc ait; et juvenem diversa ad prælia raptat.

83 sqq. Conf. Virg. Æn. X, 633 sqq., ubi vid. Heyne. 84. _desinit iræ_, λήγει χόλοιο, ut _abstinere irarum_, Hor. Od. III, 27, 70, et _desistere pugnæ_, Virg. Æn. X, 441. Cf. Lambin. ad Horat. Od. II, ix, 17. 86. _Pœnum ignarum_, scil. ipsam Junonem, non Gelestam, hæc moliri. Juno, ut Pauli cum Hannibale pugna inpediretur, alia molitur: in faciem enim Gelestæ mutata Hannibali mentitur, Paulum juxta Aufidum ingentem stragem edere, quum tamen is in longe diversa parte pugnaret; atque ita ignarum Pœnum, qui falsi Gelestæ dictis fidem habebat, a sævo vicini Pauli certamine avocat; Drak.

84. _desinit iræ_ Modius restituit e Col. Vulgo _ire_, scilicet in Hannibalem. 86. Ita Col. Vulgo _Advocat ignavum sæva ad certamina_ probb. Barth. et Dausq. _Advocat hinc navum_ Benes.

Flumineo Libycam turbabat in aggere pubem; Cristæ nomen erat: bis terni juncta ferebant Arma senem circa nati; pauperque penatum, Sed domus haud obscura Tuder, notusque per Umbros 95 Bellator populos, factis et cæde docebat Natorum armigeram pugnas tractare cohortem.

92. _aggere_; vid. ad I, 265. 94. _pauper penatum_, ut _lar parvus pauperum_, Hor. Od. III, xxix, 14, et _parvi penates_, Virg. Æn. VIII, 543. Cf. sup. ad I, 616. 95. _domus_; cf. ad I, 572. --_Tuder_; vid. ad IV, 222.

93. _Cristæ_, non _Christæ_, Col. et primæ edd.

Unanima inde phalanx, crudo ducente magistro, Postquam hominum satiata nece est, prostraverat ictu Innumero cum turre feram, facibusque sequutis 100 Ardentem monstri spectabat læta ruinam; Quum subitus galeæ fulgor, conoque coruscæ Majore intremuere jubæ: nec tarda senectus;

98. _crudo_; cf. ad I, 405. 101. _Ardentem ruinam_, incendium turris delapsæ. --_monstri_, ut _feram_, pro elephanto. 102 sqq. Adventus Hannibalis ex magnitudine et splendore armorum cognoscitur. Cf. I, 496... 501. 103. _nec tarda senectus_; Crista senex non tardus fuit, tardavit, cessavit, sed rapuit, etc.

99. _nece est_ ex conj. Dausq. et N. Heins. Ille etiam _nece p._, et hic _necis_ tentavit; _necemet_ Ven. Marsi. Vulgo _necem, p._ 100. _secutis_ Put. et Ven. Marsi, _secutus_ Col. et Ox. Vulgo _secuta_.

(Adnovit nam luce virum) rapit agmine natos Sæva parens ultro in certamina, et addere passim 105 Tela jubet, nec manantes ex ore feroci, Aut quæ flagrarent galea, exhorrescere flammas.

104. _agmine_, ut sup. _cohors_ et _phalanx_, adeoque omnes simul natos rapit. 105. _addere_, jacere, ut XV, 716. [recte XV, 719] 106 sq. Cf. ad IX, 444... 447. 107 seqq. Venusta comparatio Cristæ, filios ad fortiter pugnandum, adspectumque hostis intrepido animo ferendum, exhortantis, cum aquila, quæ ut verba Plinii (H. N. X, 3) aliis jam laudata, mea faciam, «inplumes etiamnum pullos suos percutiens, subinde cogit adversos intueri solis radios, et si conniventem humectantemque animadvertit, præcipitat e nido, velut adulterinum atque degenerem; illum cujus acies firma contra stetit, educat.» Eadem omnes aquilas, non solum haliæetum, de quo Plin. l.c. agit, facere memorant Aristot. Histor. Anim. IX, 34 et 45 (ubi iisdem fere verbis illa traduntur); Ælian. H. A. II, 26; Petron. Sat. 120; (ubi vid. Gonsal.) Lucan. IX, 902 seqq.; Claudian. Præf. in III Consul. Honor. 1 sqq. (ubi vid. Barth.) et alii.

104. Ita Put. et ed. Gryph. _agmine_ etiam in Oxon. R. 1, 3, Med. Ven. Vulgo _hac luce_, et _agmina natos_, quod, per adpositionem dictum, non displicebat N. Heins. _agnita_, scilicet certamina, in mentem venit Dausq. 107. _galeæ_ R. 2.

Armiger haud aliter magni Jovis; anxia nido Quum dignos nutrit gestanda ad fulmina fetus, Obversam spectans ora ad Phaethontia prolem, 110 Explorat dubios Phœbea lampade natos.

108. _Armiger Jovis_, aquila, quæ avis sola, supra nubes volans, fulmine non percuti, et hinc _Jovis fulmina gestare_ fingebatur. Vid. Plin. II, 55; X, 3 extr. Heins. ad Ovid. Met. X, 158, et inf. ad XII, 56, 58. 111. _Explorat dubios natos_, quinam velut adulterini sint; ut _explorare dubiam sobolem_ sup. I, 413. _Phœbea lampade_, eo, quod illos _cogit adversos intueri solis radios_. Cave cum Ill. Ernesti jungas _dubios Phœbea lampade natos_, et interpreteris, nondum satis firmatos ad solem intuendum. Videant latinæ poeseos studiosi carmen quoddam Car. RUÆI, cui titulus, _Aquila cum pullis_. Ed.

Jamque suis daret ut pugnæ documenta vocatis, En medias hasta velox prætervolat auras. Hæsit multiplici non alte cuspis in auro, Ac senium invalido dependens prodidit ictu. 115

114. _multiplex aurum_, lorica, multis aureorum annulorum nexibus ornata (cf. II, 401 sq. et Virg. Æn. V, 259, 264); nisi malis intell. clipeum, σάκος ἑπταβόειον, auro obductum. Cf. ad V, 318. 115. Cf. V, 568 sq. et Virg. Æn. II, 544 sq.

112. _vocantes_ Puteol. et _vacantis_ Colon. unde _pugnæ vocantis_ emend. N. Heins. coll. Virgil. Æneid. lib. II, vers. 338; XII, 125 et al. vid. supra not. ad IV, 508. Id recepere Drakenb. et Lefeb. Sed simpliciorem sensum esse, patrem filios _vocasse_, ut præsentibus exemplum pugnæ præiret, jam monuit Ern. 113. _Et medias hasta_ scripti et edd. vett. a quibus etiam abest versus a Nicandro procusus, _Stridentem gelidis vibravit viribus hastam, Quæ medias raptim velox prætervolat auras_. Hanc vulgatam lectionem, quæ magnopere languet, (inpr. ob verba _raptim velox p._) etiam Drak. servavit, cui tamen, ut et N. Heins., locus perplexus et mutilus videbatur. Ego extruso versu spurio _En_ pro _Et_ reposui, quod Lefeb. jam fecisse video, qui ita interpretatur: «_prætervolat auras_ cum _hasta_, cujus idiotismi plura sunt exempla in poeta.» Sed mea qualicumque sententia verbum _prætervolat_ e marg. in textum inrepsit, et poeta _transverberat_, vel _diverberat_ (ut Virgil. Æneid. V, 503), vel simile quid scripsit. 115. _Ac senium_ Col. Vulgo _Atque senem_.

Cui Pœnus: «Quinam ad cassos furor inpulit ictus Exsanguem senio dextram? vix prima momordit Tegmina Callaici cornus tremebunda metalli. En, reddo tua tela tibi: memorabilis ista A nobis melius discet bellare juventus.» 120 Sic propria miseri transfigit pectora corno.

117. _Exsanguem_, debilitatam, ut II, 320; V, 328. --_prima Tegmina_; cf. ad V, 318. 118. _Callaici metalli_. Cf. II, 395 sq. --_cornus_, hasta, _tremebunda_, quæ in superficie clipei hærens nutat, sive tremulo motu per auras volavit; Ern. qui utrumque putat indicium esse teli exiguo impetu emissi: quod nobis non persuasit. Cf. II, 448; V, 628; VI, 251.

116. _Quisnam_ dedit Nicander, quem sequuti sunt editores tantum non omnes. Confer ad II, 645. 117. _senio dextram_, non _dextram senio_ Col. Obfendit tamen nos vox _senium_, quæ modo præcessit. 119. _ausi_, vel _hastæ_ pro _ista_ malebat N. Heins. Ego τὸ _ista_ δεικτικῶς adcipio. 121. _corno_, non _cornu_, Col. prob. N. Heins. Cf. ad v. 27. [recte v. 37]

At contra (horrendum) bis terna spicula dextra Torta volant, paribusque ruunt conatibus hastæ. Haud secus ac Libyca fetam tellure leænam Venator premit obsesso quum Maurus in antro, 125 Invadunt rabidi jam dudum, et inania tentant Nondum sat firmo catuli certamina dente.

122. _bis terna dextra_, a sex Cristæ filiis simul _torta_, emissa. 124 sqq. Filii Cristæ, patre occiso, cum Hannibale pugnantes, comparantur catulis leænæ, venatores pro matre adgredientibus. --_feta leæna_, ut I, 406. 126. _jam dudum_, confestim. Cf. ad VIII, 37.

124. _Libycam feta t. l._ Col. neque aliter Oxon. Put. R. 1, 3, Med. nisi quod in iis _sæva_, vel _scæva_ pro _feta_. Vulgo _Libyca feta t. leæna_. Sed _Libyca fetam t. leænam_ recte, opinor, emend. N. Heins. quod recepi cum Lefeb. _Libyca fetæ tellure leænæ_ conj. Scalig. ad marg. Silii. 125. Hunc versum ex scriptis addidere Modius et N. Heins. 126. _rabidi_, non _rapidi_, Col. Oxon. R. 2. Conf. ad V, 451.

Consumit clipeo tela, et, conlectus in arma, Sustinet ingentes crepitantibus ictibus hastas Sidonius ductor: nec jam per vulnera credit, 130 Aut per tot cædes actum satis; iraque anhelat, Ni leto det cuncta virum, jungatque parenti Corpora, et excidat miseros cum stirpe penates.

128. _Consumit clipeo tela_, ut V, 642. --_conlectus in arma_, h.e. in clipeum, ὑφιζάνων, ut ap. Virg. Æn. X, 412, et XII, 491, ad quæ loca vid. Heyne.

129. _urguentes hastas_ maluerit N. Heins. _trepidantibus_ Puteol.

Tunc Abarim adfatur; namque una hic armiger ira Flammabat Martem, atque omnes comes ibat in actus: 135 «Suppedita mihi tela: vadis liventis Averni Demitti globus ille cupit, qui nostra lacessat Tegmina, jam stultæ fructus pietatis habebit.»

134. _armiger_, θεράπων. Vid. ad I, 66. 135. _actus_, cœpta, molimina. Drak. cf. Val. Fl. IV, 162 et sup. III, 78. 136 seq. _Vadis liventis Averni Demitti_; vid. ad I, 439. --_globus ille_, sex filii Cristæ. 138. _Tegmina_, clipeum. --_stultæ pietatis_, qua patris necem contra fortiorem frustra ulturi erant; Cell.

134. _huic armiger acrem F. M._ conj. N. Heins. qui tamen monet, _una ira_ exponi posse, pari ira, et prorsus eadem, qua dominus. Ego potius crediderim, hunc esse sensum h.l. Abaris non arma modo Hannibalis ferebat, sed _una_, simul, _ira_, iratus, _flammabat Martem_ h.e. Hannibalem ad bellum, ad virtutem. 137. _lacessat_ scripti et priscæ edd. At vulgata lectio _lacessit_ forte loco non movenda. 138. _fructum_ malebat N. Heins.

Hæc fatus jaculo Lucam, qui maximus ævi, Transadigit: pressa juvenis cum cuspide labens 140 Arma super fratrum resupino concidit ore. Mortiferum inde manu properantem vellere ferrum Pilo Volsonem (namque hoc de strage jacentum Fors dabat) adfixa sternit per tegmina nare.

140. _pressa_, alte inpressa. Cf. ad I, 383. 143. _hoc_ pilum. --_jacentum_ Romanorum. 144. _Fors dabat_ Hannibali.

140. _Transegit_ Put. quod recepit Lefeb. 144. _Sors_ vitiose ed. Dausq.

Tum Vesulum, calido lapsantem in sanguine fratrum, 145 Ense metit rapido; plenamque (heu barbara virtus!) Abscisi galeam capitis, ceu missile telum, Conversis in terga jacit. Telesinus, ad ossa Inliso saxo, qua spina interstruit artus, Obcumbit; fratrisque videt labentia membra 150 Quercentis, quem funda procul per inane voluta Sopierat, dum supremam Telesinus in auras Exhalat lucem, et dubitantia lumina condit.

145. Cf. Virg. Æn. II, 551. 146. Conf. Stat. Th. VIII, 697, et Iscan. B. Troi. V, 253, Drak. --_Ense metit_; vid. ad IV, 213. --_rapido_, raptim. 149. _qua spina interstruit artus_, in imo dorso, scilicet ad femorum commissuras, Ern. 152. _Sopire_, sensu privare, et hinc interficere, ut ap. Lucret. III, 917, 1051; _conniventem somno consopiri sempiterno_ ap. Cic. Tusc. Qu. I, 49; διευνάζειν apud Eurip. Hippol. 1375. Nam mors sopori, vel somno et nocti comparatur. Cf. ad II, 574 in V.L. 153. _dubitantia lumina_, ut _natantes oculi_ II, 122, ubi vid. not. Conf. inf. v. 457, et Georg. IV, 496.

151. _Quercentis_ Colon. Nomen viri ex Virg. Æn. IX, 684, notum, ut _Lucas_ ex Æn. X, 561. Vulgo _Quærentis_.

At fessus mærore simul, cursuque, metuque, Et tamen haud iræ vacuus, non certa per æquor 155 Interdum insistens Perusinus membra ferebat. Hunc sude, quam raptam Libyci per terga jacentis Armiger obtulerat monstri, super inguina fixum Obtruncat, quercuque premit violentus obusta. Tentarat precibus sævum lenire furorem; 160 Sed Stygius primos inplevit fervor hiatus, Et pulmone tenus demisit anhelitus ignem.

155. _non certa membra_, quia vulneratus erat, Cell. 157. _Libyci monstri_, elephanti, _jacentis_, occisi. --_per terga_, ex incensa turri, elephantis tergori inposita. 160. _furorem_, iram Hannibalis. 161. _Stygius fervor_, sudes adusta, et hinc letifera. --_primos hiatus_, os apertum, quo preces modo fundere tentarat, h.e. tentaturus erat.

157. _raptam Libyci_, non _Libyci raptam_, scripti. 162. _demisit_ Colon. et Puteol. _dempsit_ Oxon. Vulgo _depressit_.

Tandem cum toto cecidit grege, nomen in Umbro Clarum, Crista, diu populo: ceu fulmine celsa Æsculus, aut, proavis ab origine cognita, quercus 165 Quum fumat percussa Jovi, sacrosque per ævum Æthereo ramos populantur sulfure flammæ; Donec victa Deo late procumbit, et omnem Conlabens operit spatioso stipite prolem.

164 sqq. Heroes in pugna cadentes passim comparantur magnis arboribus, vento, vel securi, vel, ut h.l. et ap. Hom. Iliad. ξ, 414 sq. fulmine eversis. Vid. Cerda et Heyne ad Virg. Æneid. V, 448 sq. Jani ad Horat. Od. IV, vi, 9 seq. 166. _Jovi_, a Jove. --_sacros ramos_; cf. ad III, 501 et 691. --_sacros per ævum_, inviolatos inde ab antiquissimis temporibus. Conf. Bentl. ad Hor. carm. sæc. v. 26. 167. _sulfure_; cf. Hom. l.c. 168. _victa Deo_, vi fulminis. 169. _omnem prolem_, minores arbores, ex majoris semine aut radicibus enatas; Cell.

165. _consita_ præstare putabat N. Heins. Sed Drakenborch. jam recte monuit, _quercum ab origine consitam_ sine sensu dici, et _quercum ab origine sua_, quum primum consereretur, _cognitam proavis_ esse antiquissimam, proavorum ætate consitam.

Atque ea dum juxta Tyrius stagna Aufida ductor 170 Molitur, Paulus, numerosa cæde futuram Ultus jam mortem, ceu victor bella gerebat Inter mille viros: jacet ingens Phorcys ab antris Herculeæ Calpes, cælatus Gorgone parmam, Unde genus tristique Deæ manabat origo. 175

173. Cf. ad II, 59. --_ab antris_, ut I, 431, ubi vid. V.L. 174. _Calpes_, intell. Mauretania, quæ objacet; Cell. _Herculeæ_; cf. ad I, 142. --_cælatus Gorgone parmam_, in cujus parma cælatum erat caput Gorgonis, seu Medusæ, filiæ Phorci, seu Phorcyos, a quo Phorcys miles oriundus fingitur. 175. _Unde_, a Calpe, ubi olim regnarat una cum sororibus; N. Heins. --_Deæ_, Medusæ. --_tristi_; cf. ad I, 147.

172. _noctem_ pro _mortem_ Oxon. quod placebat N. Heins. Conf. ad II, 574. 173. _Porcis_ Col. _Phorcus_ in aliis. Cf. not. ad II, 59. 175. _tristique Deæ_ Col. _tristisque Dea_ emend. Barth. Adv. II, 9. Vulgo _tristisque Deæ_.

Hunc objectantem sese, atque antiqua tumentem Nomina saxificæ monstrosa e stirpe Medusæ, Dum lævum petit incumbens violentius inguen, Detrahit, excelsi conreptum vertice coni, Adflictumque premens, tergo qua balteus imo 180 Sinuatur, coxaque sedet munimen utraque, Conjecto fodit ense super: vomit ille calentem Sanguinis effundens per hiantia viscera rivum, Et subit Ætolos Atlanticus adcola campos.

176. _tumentem_; vid. ad II, 288; VI, 598; XVII, 429. 177. _saxificæ Medusæ_, ut ap. Sen. Herc. fur. 901; Lucan. IX, 670; Ovid. Met. V, 217, et in Ibin, 553. 179. _Detrahit_ ad terram, eique _adfligit_. --_vertice coni_, galea. 180. _balteus_ h.l. non a quo ensis in humero dependet, sed cingulum commune. 184. _Atlanticus adcola_, Phorcys Mauretanus. --_Ætolos campos_. Vid. ad I, 125. --_subit campos_, ibi cadit, moritur, ut τάχα γαῖαν ὑπὲρ Διὸς ἄσπετον αἶσαν Δυσόμεθ᾽ ἐσσυμένως, Calab. lib. III, Dausq. Sic et δῦναι δόμον Ἄϊδος εἴσω, dixit Hom. Iliad. γ, 322.

176. _Hinc_ ed. Cell. et Drak. Sed in reliquis libris _Hunc_. 177. _e_, non _ex_, meliores libri. 181. _utrique_ Col. unde _coxæque utrique_ recte, puto, corrig. N. Heins. 182. Ita Col. _ense super vomet_ Ox. Vulgo _ense; supervomit_, vel _supervenit_.

Has inter strages rapido terrore coorti 185 Invadunt terga, atque averso turbine miscent Bella inopina viri, Tyrius quos fallere doctos Hanc ipsam pugnæ rector formarat ad artem:

185. Numidarum stratagema notum ex Frontin. Strat. II, v, 27; Val. Max. VII, 4 ext. 2, et inpr. Liv. XXII, 48. Appianus, B. Hannib. c. 20 et 22, Celtiberis illud tribuit, non Numidis. 186 seq. _turbine_, ut lib. I, v. 41. --_miscent Bella_; sic ad I, 69, _miscentem pugnas_, ubi videndæ notæ. Ed.

185. _cohorti_ Parm. _coorto_ emend. N. Heins. _coacti_ h.e. densati, in unum coeuntes, conj. Burm. quem vid. ad Ovid. Met. XI, 512. Sed _coorti_ h.l. bene dicuntur Numidæ, qui, ut Livii verbis utar, specie transfugarum in mediam Romanorum aciem recepti, ductique ad _ultimos, quieti aliquamdiu manserant_, et nunc repente omnes commoventur. Similiter Livius dixit _coortos gladiis rem gerere_ II, 30; _cooriri ad bellum_ et _in pugnam_ IV, 56; XXI, 32; _coorti_ III, 41, pr. _Vulturnus coortus in Romanos_ XXII, 46; _omnibus in eum coortis_ VII, 3. 186. _everso_ Col. Sed, quod jam Draken. monuit, Numidæ _aversam adorti sunt Rom. aciem_, teste Liv. XXII, 48.

Subcinctique dolis, fugerent ceu Punica castra, Dediderant dextras. Tum totis mentibus actam 190 In cædes aciem pone atque in terga ruentes Præcipitant: non hasta viro, non deficit ensis. E strage est ferrum, atque evulsa cadavere tela. Raptum Galba procul (neque enim virtutis amorem Adversa exemisse valent) ut vidit ab hoste 195 Auferri signum, connisus corpore toto Victorem adsequitur, letalique occupat ictu.

189. _Subcincti dolis_, ut contra _discingere dolos_ VII, 153. 192 seq. «Adreptis scutis, quæ passim inter acervos cæsorum corporum strata erant, aversam adoriuntur Rom. aciem.» Liv. l.c. 196. _connisus corpore toto_, ut II, 629; IX, 379, et Virg. Æn. X, 127. 197. _occupat ictu_, φθάνει πλήξας. Cf. ad V, 520. Sic et φθάνει μὶν βαλὼν, φθῄη ὑπὸ δουρὶ τυπεὶς, φθῇσιν ὀρεξάμενος χρόα dixit Hom. Odys. χ, 91; Iliad. π, 861; ψ, 805.

192. _viros_ recte, opinor, emend. N. Heins. quod recepit Draken. Conf. ad VIII, 659. 193. _evulsa_ Col. Vulgo _avulsa_. 196. _connisus_, non _connixus_, scripti. Conf. ad II, 123.

Ac dum comprensam cæso de corpore prædam Avellit, tardeque manus moribunda remittit, Transfixus gladio propere adcurrentis Amorgi 200 Occidit, inmoriens magnis non prosperus ausis.

198. _prædam_, signum, vexillum.

200. _accurrentis_ Col. Vulgo _occurrentis_, probb. Dausq. et Lefeb. 201. _prosperus ausis_ Col. Puteol. R. 2, et Mars. _Inmori ausis_ dicitur, ut _clavo_ XIV, 404, et _hastæ_ Val. Fl. VI, 570, Drakenb. Vulgo _prosper in ausis_.

Hæc inter, veluti nondum satiasset Enyo Iras sæva truces, sublatum pulvere campum Vulturnus rotat, et candentes torquet arenas. Jamque reluctantes stridens inmane procella 205 Per longum tulit ad campi suprema, cavisque Adflictos ripis tumidum demersit in amnem. Hic tibi finis erat, metas hic Aufidus ævi Servabat tacito, non felix Curio, leto.

202. _Enyo_, Ἐνυὼ, græcum nomen Bellonæ, de qua cf. IV, 439 sq. et V, 220 seq. 203. _Pulvere campum_, pro, pulverem campi, seu in campo. 204. _candentes_; v. V.L. 205 seq. Procella, ex vehementiori Vulturni flatu constans, reluctantes et invitos milites ad ultimam partem campi tulit; Drak. --_stridens inmane procella_, ut ap. Virg. Æn, I, 102. Cf. ad VII, 573. 209. _tacito leto_; v. ad III, 145, et cf. inf. v. 403.

204. _canentes_ malebat N. Heins. Sed conf. IX, 497 sq. 502. 205. _reluctantes procellas_ Col. quod olim N. Heins. ad Claudian. in Eutrop. II, 171, probavit, sed in not. ad h.l. recte rejecit; v. not. 208. _erit_ Col.

Namque, furens animi dum consternata moratur 210 Agmina, et oppositu membrorum sistere certat, In præceps magna propulsus mole ruentum Turbatis hauritur aquis, fundoque volutus Hadriaca jacuit sine nomine mortis arena.

214. _sine nomine_; conf. ad IX, 373. --_Hadriaca arena_, ut _ad litora Hadriaca ponti_ I, 54.

Ingens ferre mala, et Fortunæ subdere colla 215 Nescius, adversa fronte incurrebat in arma Vincentum consul: pereundi Martius ardor, Atque animos jam sola dabat fiducia mortis; Quum Viriathus agens telis, regnator Hiberæ Magnanimus terræ, juxta atque ante ora furentis 220 Obtruncat Pauli fessum certaminis hostem.

215. _Fortunæ subdere colla_; v. ad VI, 414. 217 sq. Conf. ad I, 559 seq. --_Consul_, Æmilius Paulus. 219. De _Viriatho_ v. ad III, 354. --_regnator Hiberæ terræ_, imperator Lusitanorum. 220. _Magnanimus_; conf. ad I, 29. 221. _hostem_, Servilium consularem, de quo v. ad VIII, 664.

219. _Viriathus_, non _Viriatus_, Col. v. ad III, 354.

Heu dolor! heu lacrimæ! Servilius optima belli, Post Paulum belli pars optima, conruit ictu Barbarico, magnamque cadens leto addidit uno Invidiam Cannis: tristem non pertulit iram 225 Consul, et insani quamquam contraria venti Exarmat vis, atque obtendit pulvere lucem, Squalentem rumpens ingestæ torvus arenæ Ingreditur nimbum, ac ritu jam moris Hiberi Carmina pulsata fundentem barbara cætra 230 Invadit, lævæque fodit vitalia mammæ.

222. Conf. V, 190. --_optima belli pars_, ut ap. Virg. Æn. X, 427, 737. Cf. ad V, 329. 224 seq. _addidit Invidiam Cannis_, Cannensis cladis memoriam ingratiorem, ipsamque calamitatem acerbiorem fecit. Cf. VI, 402. 225. Cf. XV, 690. 226 sq. _contraria vis venti Exarmat_, hebetat, _lucem_, aciem oculorum. --_insani_, ut VI, 175. 227. _Exarmat_, arma extorquere conatur; Lenz. --_obtendi_ proprie dicuntur res, quibus vela obducuntur, vel tenebræ, unde _obtendit_ h.l. tegit, occultat, velat. Cf. Val. Fl. III, 718; Intpp. ad Virg. Ge. I, 248; Heins. ad Claud. R. P. II, 226, et Gigantom. 92; Barth. ad Stat. Th. II, 248, et V, 45; Gronov. ad Senec. Œd. 625; Ernesti ad Tac. Hist. III, 56. 229 seq. Cf. ad III, 348, et IV, 215. [231.] _vitalia_ membra, unde vita maxime pendet, ut ap. Lucan. VI, 194, 197; VII, 620; IX, 743 al. Eodem sensu _qua fata celerrima_ dixisse Virg. Æn. XII, 507, observat Lef. --_vitalia_, cor; Lenz.

227. _obtundit_, vel _obtexit_, vel _offundit_ scribendum censebat N. Heins. Sed vid. not. _abtendit_ Tell. et R. 2. 229. _ritu moris_ mira dictio. Forte leg. _ritu victoris Hiberi_.

Hic fuit extremus cædum labor: addere bello Haud ultra licuit dextram, nec tanta relictum est Uti, Roma, tibi posthac ad prælia Paulo.

233. _est_ in Col. A reliquis libris abest. _cauta_ pro _tanta_ conj. N. Heins.

Saxum ingens, vasto libratum pondere, cæca 235 Venit in ora manu, et, perfractæ cassidis æra Ossibus infodiens, complevit sanguine vultus. Inde pedem referens, labentia membra propinquo Inposuit scopulo, atque, undanti vulnere anhelans, Sedit terribilis clipeum super ore cruento: 240

235 sqq. Cf. Liv. XXII, 49. --_cæca manu_; v. ad V, 3. [236.] _perfractæ cassidis æra_, ut ap. Lucan VI, 193; Lef. 239. _undanti vulnere_, ut apud Virg. Æneid. X, 908; Stat. Th. I, 449; II, 124, et _unda sanguinis_ mox v. 244 et apud Val. Fl. VI, 573. Cf. Heyne ad Virg. Æn. IX, 700, et Heins. ad Claud. R. P. III, 127.

239. _vulnere_, non _pulvere_, scripti et R. 2.

Inmanis ceu, depulsis levioribus hastis, Adcepit leo quum tandem per pectora ferrum, Stat teli patiens media tremebundus arena, Ac, manante jubis rictuque et naribus unda Sanguinis, interdum languentia murmura torquens, 245 Effundit patulo spumantem ex ore cruorem.

241 sqq. Conf. Virg. Æn. IX, 792 sqq. ubi vid. Heyne. 243. _tremebundus_, ut _territus_ ap. Virg. l.c. Cf. V.L. et Hom. Iliad. λ, 553; ρ, 111 seq. --_arena_ amphiteatri. 245. _murmura torquens languentia_, ut IV, 278. 246. _spumantem cruorem_, ut _canentem_ I, 424, ubi v. V.L.

243. _teli inpatiens_ et _fremebundus_ emend. N. Heins. Utrumque probavit Drak. et recepit Lefeb. Sed h.l. agitur de Paulo et leone, qui, inruenti hominum multitudini inpares, pedem referunt, et letali vulnere adcepto, patienter magnoque animo mori malunt, quam fugere. Conf. not.

Tum vero incumbunt Libyes super: ipse citato Ductor equo, qua flatus agit, qua pervius ensis, Qua sonipes, qua belligero fera bellua dente. Obrutus hic telis ferri per corpora Piso 250 Rectorem ut vidit Libyæ, connisus in hastam Ilia cornipedis subrecta cuspide transit, Conlapsoque super nequidquam incumbere cœptat:

248. _Ductor_, Hannibal. --_status_, Vulturnus, Pœnos adjuvans. 250. _ferri_, equo citato vehi, _per corpora_, cadavera Rom., inter quæ saucius jacet Piso. 252. _subrecta cuspide_, sursum erecta; v. ad VII, 650. --_Ilia transit_ Piso, propr. cuspis.

247. _incumbunt_, non _incubuit_, Colon. Puteol. R. 2. 251. _connisus_, non _connixus_, scripti; vid. ad lib. II, v. 123. 252. _subjecta_ Put. Tell. R. 1, 3, Parm. Mediol. et al. 253. Hic versus si non totus interpolatricem manum, certe vel incuriam poetæ, vel corruptelam redolet: nam locutio _super incumbere_ modo præcessit, et verbum _cœptare_ mox sequitur.

Quum Pœnus, propere conlecto corpore, quamquam Cernuus inflexo sonipes effuderat armo; 255 «Umbræne Ausoniæ rediviva in bella retractant Post obitum dextras? nec in ipsa morte quiescunt?» Sic ait, atque ægrum cœptanti adtollere corpus Arduus insurgens totum permiscuit ensem.

254. _Conligere corpus_, se erigere. 255. Cf. Virg. Æn. X, 894, et ibi Heyne. 256 sq. Num exanimes Romani reviviscunt, et arma retractant? Lefeb. Hunc locum putat expressum ex Hom. Iliad. φ, 55. Similem Silii locum me supra legere memini, quem tamen nunc frustra requisivi. 259. _arduus insurgens_, ut _alte insurgens_ I, 401, et _adsurgens_ IV, 610. --_permiscuit_ visceribus, h.e. infixit.

254. _Cum_ Col. Oxon. R. 1, 3, Parm. Med. et Venetæ Marsi. Vulgo _Cui_. 255. _effunditur_ Parm. et Beness. _effudatur_ R. 1; sed _effunditur_, vel _effuderat_ a m. sec. 256. _rediva_ Putean. _recidiva_ recte, puto, emend. N. Heins. et recepit Lefeb. vid. ad I, 106.

Ecce, Cydonea violatus arundine plantam, 260 Lentulus effusis campum linquebat habenis; Quum videt in scopulo rorantem saxa cruore, Torvoque obtutu labentem in Tartara Paulum.

260. Cf. Liv. XXII, 49. --_Cydonea arundine_; vid. ad II, 90, et Heyne ad Virg. Æn. XII, 858. 262. _rorantem saxa cruore_; v. ad IV, 447, et Heins. ad Claud. in Rufin. I, 383.

260. _libatus_ suspic. N. Heins. quo sensu et _degustare_ atque _perstringere_ dicitur. Sed v. not. ad V, 602.

Mens abiit; puduitque fugæ: tum visa cremari Roma viro, tunc ad portas jam stare cruentus 265 Hannibal, et totum tunc primum ante ora fuere Sorbentes Latium campi: «Quid deinde relictum, Crastina cur Tyrios lux non deducat ad Urbem, Deseris in tantis puppim si, Paule, procellis?

264 sqq. Mortuo Paulo Roma ipsi et omne Latium perire videbatur. --_Mens_ fugæ _abiit_, fugiendi impetus eum reliquit; Lenz. 267. _campi_ Cannenses in Apulia _sorbentes Latium totum_, sanguinem totius Italiæ. Conf. XI, 565, 566, et ad I, 50, 51. 269 seq. Verbis, e re nautica petitis, designatur auxilium Romanis in summo discrimine præstandum, _puppim_ (gubernaculum), _gubernare damna belli_, etc.

266. _totum tunc primum_ Oxon. _totum tunc primi_, vel _Ætoli tunc primum_, quod Lefeb. recepit, conj. N. Heins. 267. Ita Colon. Vulgo _relictum est_. 269. _si_, non _sic_, Col.

Testor Cælicolas, inquit, ni damna gubernas 270 Crudelis belli, vivisque in turbine tanto Invitus; plus, Paule, (dolor verba aspera dictat) Plus Varrone noces: cape, quæso, hunc, unice rerum Fessarum, cape cornipedem: languentia membra Ipse levabo humeris, et dorso tuta locabo.» 275

270 sqq. Ernesti monet, poetam manifeste veritatem Livii non adsecutum esse, apud quem Lentulus non adhortetur Paulum, ut ne desit Romanis, nec mortem vitæ præferat (quod nunc non integrum fuisset ei vulneribus confecto et moribundo), sed hoc modo postulet ab eo, ut, dum aliquid virium supersit, hostibus se eripiat, ne in ipsa pugna consul moriatur. Meo vero qualicumque judicio Silius recte mentem Livii cepit. Non tam triste fuit et acerbum, consulem, in acie, quam talem virum perire. Vulnera autem Pauli forte sanari potuissent, nisi obstinato ad moriendum fuisset animo. Ipse ap. Liv. l.l. a Lentulo petit, ut _patiatur se expirare, ne aut reus iterum e consulatu sit, aut adcusator_ collegæ _existat_. Quod non rogasset, si nulla vitæ spes reliqua fuisset. Conf. V.L. 273 seq. _rerum Fessarum_; v. ad I, 566. --_unice rerum fessarum_; v. V.L. --_unice rerum Fessarum_, cladis communis, h.e. qui præ ceteris dignus es, ut serveris; Lenz. coll. verbis Liv. XXII, 49: «L. Æmili, quem unum insontem culpæ cladis hodiernæ dii respicere debent, cape hunc equum, etc.» Livius superat poetam. Ed.

270. _damna superstas_ conj. N. Heins. Sed _damna_ h.l. dicitur bellum damnosum et exitiabile, cujus calamitas v. 269, 271, imaginibus, a re bellica petitis, adumbratur. 273. _Cape, spes, hunc, unica rerum_, vel _cape, dux, quæso, unice rerum Fessarum, hunc cape cornipedem_ corrig. Burm. inprob. Lefeb. qui monet, τὸ _unice_ ad nobilius genus spectare, quo et ipse illud retuli in not. ad V, 495. At nunc nodum ita solvi posse vix crediderim, et prior potius Burman. emendatio probanda videtur, coll. IV, 815, et VII, 1.

Hæc inter, lacero manantem ex ore cruorem Ejectans, consul, «Macte o virtute paterna! Nec vero spes angustæ, quum talia restent Pectora Romuleo regno: calcaribus aufer, Qua vulnus permittit, equum; atque hinc ocius Urbis 280 Claudantur portæ: ruet hæc ad mœnia pestis. Dic, oro, rerum Fabio tradantur habenæ.

276. Respondet Paulus, at multo loquacius, quam in Livio (XXII, 49), cujus omnis narratio naturæ rei et tempori convenientior videtur; Ern. Enimvero Silius huic narrationi vix quidquam addidit præter ornatum poeticum. 277. _Macte o virtute paterna_; ut ap. Liv. l.c. Cf. ad IV, 475. Laudatur juvenis virtus, quoniam is equi sui usum consuli obtulerat, ejusque loco mori cupiebat. 280. _Qua_, quatenus, _permittit vulnus_ in planta, v. 260. 281. _hæc pestis_, Hannibal. Cf. ad I, 174. 282. Conf. I, 144.

278. _restant_ Put. R. 1, 3; Parm. Med. 281. _postes_ pro _portæ_ Put.

Nostris pugnavit monitis furor: amplius acta Quid superest vita, nisi cæcæ ostendere plebi Paulum scire mori? feror an consumtus in Urbem 285 Vulneribus? quantine emtum velit Hannibal, ut nos Vertentes terga adspiciat? nec talia Paulo Pectora, nec manes tam parva intramus imago.

283. _Nostris monitis pugnavit_, obstitit, _furor_ Varronis; Mars. 284. _cæcæ plebi_; vid. ad VII, 540. 286. Conf. Virg. Æn. XII, 678 seq. En _animæ magnæ Prodigum Paulum, superante Pœno_, ut verba Horat. Od. I, xii, 37, mea faciam. 286. _Quantine emtum velit Hannibal?_ Cf. ad V, 601, 602. 288. Vid. ad VIII, 145 sq. --_imago_; v. ad I, 97.

283. _et_ ante _rerum_ inserendum putabat N. Heins. et ita distinguendum: _atque hinc ocius urbis c. portæ, (ruet hæc ad m. p.) Dic, oro; et rerum F._ etc. _Dic ergo_ Put. R. 1, 3, Med. 283. _actæ Q. s. vitæ_, vel _acta Quid super e vita_ opinabatur N. Heins. 285. _Feror_, non _Ferar_, Col. _Furor_ Parm. _in Urbem_ scripti. Vulgo _eidem_, scilicet plebi, _eodem_, h.e. in urbem, tentabat N. Heins. 286. _Quantine_ Col. et Tell. Vulgo _Quantive_, quod servavit Lefeb. _Quanti heu_ suspic. N. Heins. _Vulnere quantivis emtum_ Dausq.

Ille ego... Sed vano quid enim te demoror æger, Lentule, conquestu? perge, atque hinc cuspide fessum 290 Eripe quadrupedem propere.» Tum Lentulus Urbem, Magna ferens mandata, petit; nec Paulus inultum, Quod superest de luce, sinit: ceu vulnere tigris Letifero cedens tandem, projectaque corpus Luctatur morti, et languentem pandit hiatum 295 In vanos morsus, nec subficientibus iræ Ictibus, extrema lambit venabula lingua.

289. _Ille ego..._, abrupta oratio, de qua vid. ad VI, 110. De formula loquendi _ille ego_, cf. Heins. ad Ovid. Trist. V, vii, 55.

292 sqq. Paulus extremas vires in hostibus ulciscendis consumit: scena heroica, exiguam veri similitudinem habens, at narrata probabiliter; Ern. 293 seq. Similis comparatio sup. v. 241 seq. et I, 421 sqq. [294.] _projectaque corpus_, ut _projecto lucis amore_ sup. v. 42. Cf. ad V, 226. 295. _luctatur morti_; v. ad II, 514. 297. _extrema_, extremum spirante. Ed.

289. _vano_, non _vario_, Col. 291. _Erige_ Col. unde _Exige_ conj. N. Heins. coll. v. 482; _quadripedem_ Col. Conf. ad I, 162, et Pier. ad Virg. Ecl. V, 26, et Æn. XI, 714. 297. _Rictibus_ emend. N. Heins. quod probavit Drak. et recepit Lefeb. Sed _non sufficientes iræ ictus a languente hiatu_ et _vanis morsibus_ non differre, idque a luxuriante Silii ornatu non abhorrere jam monuit Ern.

Jamque coruscanti telum, propiusque ferenti Gressum exsultantem, et securo cædis Iertæ Non exspectatum surgens defixerat ensem, 300 Sidoniumque ducem circumspectabat, in illa Exoptans animam certantem ponere dextra.

298. _coruscanti telum_, ut ictum daret. Cf. ad I, 434. 299. _securo cædis_, qui non dubitabat, quin Paulum facile occideret. 302. Exoptabat mori in certamine cum Hannibale, viro fortissimo. Sic _tuaque animam hanc effundere dextra_, dixit Virg. Æn. I, 98. Cf. sup. ad. v. 67 sq. et ad II, 705.

299. _Jertæ_ Col. _Inerte_ Oxon. Put. et priscæ edd. _Inerti_ utraque Ven. Marsi, _Ilerthæ_ Junt. Nicandri, et quæ inde fluxere; _Ilerdæ_ reposuit Cellar. ut ab Ilerda, Hispaniæ urbe, dictus sit. 300. Forte leg. _Ante exspectatum_; vid. ad II, 151.--_deflexerat_ Col. pro _defixerat_ h.e. penitus infixerat. 302. _animam restantem_, vel _bellantem_ conj. N. Heins. _luctantem_ Draken. _in illa Exoptans anima certantem ponere dextram_ Burm. ut sensus sit, exoptasse Paulum, ut cædes Hannibalis ultimum facinus foret; non vero, ut ab Hannibale cæderetur. Sed vid. not. _cedentem_ c. Tell. quod recepit Lefeb. Non male, judice Ern.

Sed vicere virum coeuntibus undique telis Et Nomas, et Garamas, et Celtæ, et Maurus, et Astur. Hic finis Paulo: jacet altum pectus, et ingens 305 Dextera, quem, soli si bella agitanda darentur, Æquares forsan Fabio: mors additur Urbi Pulchra decus, misitque viri inter sidera nomen.

305. _ingens Dextera_, vir fortissimus. --_Dextera, quem_, ut βρέφος φεροντα, Anacr. III, 17, ubi vid. Intpp. σώματα ὅστις, Sophocl. Ajac. 760, ubi v. Brouck. Cf. sup. ad V, 495, et Köppen ad Hom. Iliad. β, 278. 306. _darentur_, data fuissent.

303. _fixere_ suspic. N. Heins. et mox, _Celta_ Burm. quoniam reliqui populi numero singulari memorantur, unde et tacite ita edidit Lefeb. 305. _Hæc finis_ edd. Junt. Ald. et Gryph. Conf. Gell. XIII, 20; Heins. ad Virg. Æn. II, 554; III, 145, et ad Ovid. A. A. I, 282, quosque Drak. laudavit, Victorius ad Cic. Epist. ad fam. X, 32; Lambin. ad Lucret. I, 108, et Gron. ad Liv, IV, 11. 306. _Dextra_ perperam ed. Marsi poster. et pleræque eam secutæ; _quam_ emend. N. Heins. Sed vid. not. ad V, 495, et ad h.l. 307. _mors addidit decus_ corrig. Dausq. Sed adpositio hæc longe magis poetica et elegans, judice etiam N. Heins.

Postquam spes Italum mentesque in consule lapsæ, Ceu truncus capitis, sævis exercitus armis 310 Sternitur, et victrix toto fremit Africa campo. Hic Picentum acies, hic Umber martius, illic Sicana procumbit pubes, hic Hernica turma. Passim signa jacent, quæ Samnis belliger, et quæ Sarrastes populi, Marsæque tulere cohortes; 315 Transfixi clipei, galeæque, et inutile ferrum, Fractaque conflictu parmarum tegmina, et ore Cornipedum derepta fero spumantia frena. Sanguineus tumidas in campos Aufidus undas Ejectat, redditque furens sua corpora ripis. 320

309. _mentes lapsæ_, animus Rom. fractus est. --_in consule_, morte Pauli. 313. _Sicana pubes_; cf. V, 489 sq. 315. _Sarrastes populi_; v. ad VIII, 536. 319. Cf. VIII, 669 seq.

311. _fremit_ Col. Vulgo _furit, tuto campo_ Put. 312. _Picenum_, h.e. Picenorum. R. 3. 316. _Transfixos clipeos... Aufidus ejectat_ primum edidit Nicander in Junt. 317. _ori_ conj. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. III, 52. 318. _derepta_, Col. _dejecta_ Tell. Vulgo _direpta_. Cf. ad IX, 29. 319. _tumidis undis_ ed. Junt. et aliæ inde expressæ. 320. _ferens_ maluerit N. Heins. et vide.

Sic Lagea ratis, vasto velut insula ponto Conspecta, inlisit scopulis ubi nubifer Eurus, Naufragium spargens operit freta; jamque per undas Et transtra, et mali, laceroque aplustria velo, Ac miseri fluitant revomentes æquora nautæ. 325

321 sqq. _Lagea ratis_; v. ad I, 196. Drak. suspicabatur, poetam respexisse ad naves portentosæ magnitudinis, a Ptolemæo Philopatore exstructas (v. Athen. Deipnos. V, 8, pag. 203, et Plut. Demetr. 59), vel ad naves Antonianas, de quibus v. Heyne ad Virg. Æneid. VIII, 691 sqq. ex quo loco etiam navis cum _insula_ comparatio petita est. 324. _aplustre_, seu aplustrum, ἄφλαστον, seu ἄπλαστον, ornamentum puppis, tabulatum, in quo post diætam erigebatur baculus, στηλὶς, e quo dependebat _velum_, h. est, linteum, seu fascia (ταινία, _Flagge_), quæ motum venti indicabat. Conf. Köppen ad Homer. Iliad. ο, 717; Gesneri Thes., et, quos Drak. laudat, Scheffer. de Re Nav. II, 6; Salmas. Exerc. Plin. p. 403 seq.; Cuper. Apoth. Hom. p. 50 et 196; Fabrett. ad Column. Trai. pag. 117, et Beger. Thes. Brand. T. III, p. 408. Cf. et V.L. Vide etiam Wernsdorf ad Rutil. Itin. I, 513, in Poet. Min. T. V, P. I, p. 167. 325. _æquora_, aquam.

323. _Naufragio operit_, ut ap. Flor. II, 11. Vulgo male post _scopulis_ et _freta_ ponuntur commata. 324. _amplustria_ Oxon. Put. Med. Drak. laudavit verba Festi: _Aplustria, navium ornamenta; quæ, quia erant amplius, quam erant necessaria usui, etiam amplustria dicebantur_.

At Pœnus, per longa diem certamina sævis Cædibus emensus, postquam eripuere furori Insignem tenebræ lucem, tum denique Martem Dimisit, tandemque suis in cæde pepercit.

326 sqq. Hannibal post victoriam Cannensem extemplo Romam contendere et obpugnare constituit: in quo poeta non historicam veritatem (v. Liv. XXII, 51), sed rationem poeticam, et episodii de machinatione Junonis (v. 337 sqq.) comminiscendi occasionem spectavit. 329. _suis_, suorum labori, _in cæde_ Rom. peragenda; Dausq.

Sed mens invigilat curis, noctisque quietem 330 Ferre nequit: stimulat dona inter tanta Deorum, Corque acuit nondum portas intrasse Quirini.

331 seq. Cf. V.L.

331, 332. Vulgaris lectio, _Stimulat d. i. t. Deorum: Hortatur nondum_, etc. haud dubie incuria et stupore librariorum corrupta est, nec temperare mihi potui, quo minus eam desererem, etsi conjecturam meam non præstare, vel cuiquam obtrudere ausim. _Hortator_ emend. Barth. Adv. II, 13; _Hortatus_ Livineius; _mens... stimulat d. i. t. Deorum Hortatu_ N. Heins. qui præterea post τὸ _Quirini_ versum excidisse putabat. Eum _mens stimulat d. i. t. Deorum Cunctatum n. p. i. Q._ (quod cunctatus esset in tam felici rerum cursu, nec jam antea ad Urbem duxisset exercitum), Burm. cui τὸ _Hortatur_ glossa vocis _stimulat_ esse videbatur; _mens... Ferre nequit, stimulat, d. i. t. Deorum, Hortatur nudi portas i. Q._ (h.e. mœnia Rom. nuda auxilio et defensoribus post tantam cladem) Lefeb. _Stimulat d. i. t. D. Optatas n. p. i. Q._ Ernesti, ut sensus sit, excitat Hannibalem cogitatio hæc, se nondum Romam occupasse. Ego pro vulg. lectione _Hortatur_, quam ex compendio scripturæ ortam esse suspicor, levi mutatione _Corque acuit_ reposui, et h.l. ita interpretor: id, quod Romam nondum ceperit, in tam secunda rerum fortuna, _cor_ ejus _stimulat et acuit_, ut sup. I, 113, ubi vid. not. Infinitivo autem centies ita Silius utitur, v.c. v. 379. Pro _Hortatur_, Withof. conj. _Iratum_, vel _Mirantum_, vel denique _Sacratas_, ut sensus sit, hoc eum _stimulat_, urit, sollicitat, male habet, (vid. eum ad Guntheri Ligurin.) quod nondum ipsas Romæ portas intraverit. Cf. v. 367; XI, 118 al.

Proxima lux placet. Hinc strictos ferre ocius enses, Dum fervet cruor, et perfusæ cæde cohortes, Destinat, ac jam claustra manu, jam mœnia flamma 335 Occupat, et jungit Tarpeia incendia Cannis.

334. Dum recens est ardor militum. 336. _Occupat_ et _jungit_, spe et cogitatione.

333. _huc_ pro _hinc_ substituendum censebat N. Heins. et v. 334; _furor_ pro _cruor_.

Quo turbata viri conjux Saturnia cæpto, Irarumque Jovis Latiique haud inscia fati, Incautum ardorem atque avidas ad futile votum Spes juvenis frenare parat: ciet inde quietis 340 Regnantem tenebris Somnum; quo sæpe ministro Edomita inviti componit lumina fratris.

340 sq. Similiter _Somnus_ mittitur ad Agamemnonem Hom. Iliad. β, 6 seq. ad Neptunum Iliad. ξ, 354 sq. ad Jovem Iliad. ξ, 230 sq. quo et h.l. v. 342 spectat. --_quietis tenebris_, a vestibulo et aditu locorum inferorum; ubi Somni sedes. Vid. Heyne ad Virg. Æneid. VI, 278, et Köppen ad Hom. Iliad. ξ, 231. 342. _fratris_, Jovis.

338. _haud inscia_ Col. ut I, 41. Vulgo _haud nescia_. 339. _ad futile nomen_ Put. 342. _inviti_ scripti et R. 2. Conf. VII, 204, et Intpp. ad Val. Fl. I, 116. Vulgo _invicti_.

Atque huic adridens, «Non te majoribus, inquit, Ausis, Dive, voco; nec posco ut mollibus alis Des victum mihi, Somne, Jovem: non mille premendi 345 Sunt oculi tibi, nec spernens tua numina custos Inachiæ multa superandus nocte juvencæ.

343. _majoribus Ausis_, ad majora ausa. 344. _mollibus alis_; χρυσέαις πτερύγεσσιν, Orph. Arg. 1009. Ὄνειροι μελανοπτέρυγες, Eurip. Hecub. 71. Somnus alis, vel, ut mox v. 356, virga tangit, quibus soporem inmittit. Conf. Broukh. et Heyne ad Tibull. II, i, 89; III, iv, 55. Cuper. Apoth. Hom. pag. 178; Spanh. ad Callim. H. in Del. v. 234, et Herderi _zerstreuete Blätter_, T. II, p. 322. 345 sq. Non Argus tibi sopiendus est, custos Ius, filiæ Inachi, in vaccam mutatæ: quæ fabula vel tironibus nota est ex Ovid. Met. I, 624 sqq. --_mille oculi_, Argus πανόπτης, de quo v. Heyne ad Apollod. p. 252 seq. Centum ei oculos tribuunt Ovidius et alii. Cur _spernat numina_ Somni, docebit idem Ovid. l.c. v. 626 sq. et 685 sq. 347. _nocte_, somno. Vid. ad II, 563. --_multa_, propter multos oculos.

347. _multa morte_ Put.

Ductori precor inmittas nova somnia Pœno, Ne Romam et vetitos cupiat nunc visere muros, Quos intrare dabit nunquam regnator Olympi.» 350

348. _nova somnia_, inusitata, ab ipso Somno inmissa. Lefeb. _étranges_. Drak. quæ cum aliquo terrore animum percellunt, aut forma ac modo inusitato metum atque horrorem incutiunt, ut ap. Tibull. II, 7, 19 (al. vi, 37), ubi vid. Broukh. 349 sq. Conf. VI, 599... 605, et XII, 605 seq. Drak. --_vetitos muros._ Cf. ad III, 501; IV, 788.

348. _bona somnia_ conj. N. Heins. et vers. 349, _sibi_ pro _nunc_. 350. _Quîs_ tacite et sine auctoritate scripsit Lefeb. Confer ad VI, 498.

Imperium celer exsequitur, curvoque volucris Per tenebras portat medicata papavera cornu.

351 sq. Cf. ad II, 543 sq. Somnus manu tenet _cornu_, unde soporem infundit, (v. Burm. ad Val. Fl. IV, 16; VIII, 72; Heyne et Cerda ad Virg. Æn. I, 692; Cl. Doering. Eclogæ poett. lat. pag. 249; Spencii Polymet. XII, pag. 264; Barth. et Lutat. ad Stat. Th. II, 144; VI, 27. Lessing. _Wie die Alten den Tod gebildet_, p. 1, 45 al.) et _papavera_ (propter vim soporificam, quæ nigro inprimis papaveri inest, unde opium paratur) effundit, de quo v. Martin. ad Virg. Ge. I, 78; IV, 545; Ovid. Met. XI, 605 seq. Signum a Tollio post Cic. Or. pro Archia et a Drak. ad h.l. editum, Mariett. _Traité des Pierres gravées_, T. II, pag. 1, n. lx (ubi Somnus ex manu Noctis, cui tres Ὄνειροι a tergo stant, papaverum manipulum adcipit), et auctor libri qui inscribitur, _papaver ex omni antiquitate erutum_, Norib. 1713, 1714, p. 155 sq.; 170 sq. 352. _medicata_; conf. Heyne ad Virg. Æn. IV, 486, et VI, 420.

351. _volucres_ suspic. N. Heins. Sed verba _volucris_ (h.e. velociter) _portat_ jungenda sunt, et τὸ _volucris_ etiam masc. genere dici, docet Drak. coll. XIII, 345. Sic contra _volucer fama_ Petron. Sat. c. 123; ubi vid. Burm. Cf. et inf. v. 470.

Ast ubi, per tacitum adlapsus, tentoria prima Barcæi petiit juvenis, quatit inde soporas Devexo capiti pennas, oculisque quietem 355 Inrorat, tangens Lethæa tempora virga.

353. _per tacitum adlapsus_, ut _Ille volat, nullos strepitus facientibus alis_ ap. Ovid. Met. XI, 650; Drak. Cf. ad VII, 527. 354 sq. _Barcæi juvenis_, Hannibalis. Cf. I, 72. --_soporas pennas_; cf. ad v. 344. --_quatit Devexo capiti_, supra caput, στῆ δ᾽ ἂρ ὑπὲρ κεφαλῆς, Hom. Iliad. β, 21, ubi vid. Köppen. [355.] _oculis quietem Inrorat;_ cf. ad VIII, 121 in Var. Lectt. Heyne et Cerda ad Virg. Æneid. I, 691, et III, 511; Burm. ad Val. Fl. IV, 16. 356. Imitat Virg. Æn. V, 854 sq. ubi Heyne coll. Apollon. IV, 156, monet, _virgam_, vel _ramum_ proprie adcipiendum, et rem ab aqua lustrali ductam esse. Conf. Barth. ad Stat. Silv. V, iv, 18; Doering. Eclog. poett. lat. p. 242; Gronov. Obss. II, i, p. 210 sq.; Turneb. Advers. XXI, 4, et Burm. ad Val. Fl. VIII, 84. Sic et Mercurius ῥάβδῳ ὄμματα θέλγει, Hom. Odys. ε, 47; v. Gronov. l.c. Ernesti _virgam_ h.l. ipsa papavera dici putat. _Lethæa virga_, ut Ληθαῖον πτερὸν ὕπνου, dixit Callimach. Hymn. in Del. vers. 234. Cf. Virg. Georg. I, 78; IV, 545, et Æneid. V, 854.

353. _Atque ubi_ Lefeb. e c. Tell.

Exercent rabidam truculenta insomnia mentem: Jamque videbatur multo sibi milite Thybrim Cingere, et insultans adstare ad mœnia Romæ. Ipse refulgebat Tarpeiæ culmine rupis, 360 Elata torquens flagrantia fulmina dextra, Jupiter; et lati fumabant sulfure campi, Ac gelidis Anio trepidabat cærulus undis; Et densi ante oculos iterumque iterumque tremendum Vibrabant ignes: tunc vox effusa per auras: 365

357. _insomnia_, somnia, ut XI, 102; Virg. Æn. VI, 897, et Tibull. III, 4, 1, ubi v. Broukh. Singula h.l. ἐναργῶς et apte expressa, inpr. adparitio oratioque Jovis. 358. _videbatur sibi_, somniabat. 363. Cf. ad I, 49, et V, 542.

362. _Latii campi_ conj. N. Heins.

«Sat magna, o juvenis, prensa est tibi gloria Cannis; Siste gradum; neque enim sacris inrumpere muris, Pœne, magis dabitur, nostrum quam scindere cælum.»

367 seq. Hæc graviter et ad dignitatem majestatemque Rom. urbis adumbrandam adcommodate dicta. --_sacris muris_; vid. ad III, 501; _inrumpere muris_; conf. ad II, 378 in V.L. _inrumpere_ proprie significat, quo non licet penetrare, v.c. in adyta et penetralia, de profanis et non initiatis. Vid. Heins. ad Ovid. Trist. II, 305, et Burm. ad Quinctil. II, 1, p. 320.

365. _aures_ Col. unde _offusa per aures_ opinabatur N. Heins. quem v. ad Val. Fl. IV, 482, et Gron. Obss. IV, 21, ad Liv. XXVIII, 29; XXXIII, 7; ad Sen. Ep. 82, et natur. Quæst. V, 3. Sed vulgatam lect. firmavit Drak. e lib. IV, 260, et Virg. Æn. IX, 112. 366. _pressa est_ scripti; unde _pressis Cannis_, vel _pressæ tibi gloria Cannæ_ conj. N. Heins. coll. v. 487; _parta est_ suspic. Drak. Sed _prensa_ exquisitius quam _parta_ videtur Ern. 368. _exscindere_ opinabatur N. Heins. quem vid. ad Claud. Gigant. v. 31; conf. IV, 473; XII, 580, et Virg. Æn. VI, 583; _scandere_ conj. Casaub. ad marg. ed. Gryph. Sed _scindere_ id. qd. rescindere vel exscindere.

Adtonitum visis, majoraque bella paventem Post confecta Sopor Junonia jussa relinquit; 370 Nec lux terribili purgavit imagine mentem.

371. _Nec lux purgavit imagine mentem_, etiam vigili imago nocturna menti obversabatur; Ernest.

369. _visus_ ed. Gryph. prob. N. Heins. qui etiam _visi_ tentabat. 370. _relinquit_, non _reliquit_, scripti.

Quos inter motus somni vanosque tumultus, Dedita per noctem reliquo cum milite castra Nuntiat, et prædam pleno trahit agmine Mago.

373. Cf. Liv. XXII, 52. 374. _pleno_, onusto præda.

372. _vanosque_, non _variosque_ scripti et R. 2, conf. v. 367, 368; _monitus somni_ conj. N. Heins. Conf. not. ad IV, 120, et mox v. 377, _Quos i. motus animi variosque tumultus_ non male emend. Burm. quoniam dies jam orta fuerit, soporque Hannibalem reliquerit, qui monitus somni secum revolverit, unde motus hi et æstus animi orti. _Motus_ autem animi passim _tumultus_ dici monet Drak. coll. Hor. Od. II, xvi, 10; Claud. in Rufin. I, 20, et Lucan. VII, 183. Sed _motus somni et tumultus_ crediderim esse motus animi, per somnium excitatos.

Huic ductor lætas Tarpeio vertice mensas 375 Spondenti, quum quinta diem nox orbe tulisset, Celatis Superum monitis clausoque pavore, Vulnera et exhaustas sævo certamine vires, Ac nimium lætis excusat fidere rebus.

375. Cf. Liv. XXII, 51, in cujus tamen imitatione Silius ingenio suo indulsit, his additis, illis resecatis. Dictum hoc, _die quinto victor in Capitolio epulaberis_... quod Silius Magoni tribuit, et de quo vid. Gell. X, 24 et, qui eum descripsit, Macrob. I, 4; Maharbali dedere Liv. XXII, 51, et Val. Max. IX, 5 ext. 3; Adherbali vero Florus II, 6, ubi tamen Grævius Maharbalis nomen ex Mstis restituendum docuit; Draken. Possunt plures uno consilium dedisse; Dausq. et Cell. 377. _monitis_; cf. ad IV, 120. --_clauso_, dissimulato, celato, _pavore_, a somnio sibi incusso. 378 seq. _Vulnera excusat_, h.e. iis ad excusandum utitur, se iis excusat.

375. _vertice_, non _in vertice_, Col. _lautas mensas_ conj. N. Heins. quia _lætis rebus_ mox subjunxit poeta. Drak. contulit XI, 370, et Stat. Silv. IV, vi, 60. 378. _exustas_ Put.

Tum spe dejectus juvenis, ceu vertere ab ipsis 380 Terga juberetur muris, ac signa referre, «Tanta mole, inquit, non Roma, ut credidit ipsa, Sed Varro est victus: quonam tam prospera Martis Munera destituis fato, patriamque moraris?

382. _Tanta mole_, tantis conatibus. Mago elevat res ab Hannibale gestas, spiritusque ejus reprimit. 383. Quonam tristi adversoque fato fit, seu efficitur, ut tam felicem rerum cursum non persequaris? _Vincere scis, victoria uti nescis_, Liv. XXII, 51. 384. _patriam moraris_, quatenus tergiversando et cunctando patriam imperio jam prope comparato fraudas; vel etiam milites diu hærentes in Italia patriæ detines; Ernesti. Imo _patriam_ poeta dixit pro spe patriæ; ut _vota meliora morari_ Stat. Th. III, 651.

382. _Roma (ut credidit) ipsa_ vulgo legitur, quod mutavit N. Heins. qui etiam _ut creditur ipsi_ reponi posse monet, quum in Put. exstet _ut creditur ipsa_. Forte leg. _ut credis inepte_, h.e. alieno tempore, præter rem, ut _res mihi inepte nocet_ ap. Cic. ad Div. VI, 7. Vix certe adsequaris, quomodo nunc jam noverit Mago, Romam id credidisse. 383. _Quenam_ R. 1, 2, unde _Quænam_ edidit Lefeb. qui hæc verba e Lucano VII, 107, desumta putat, et hoc sensu capit: quam prosperos successus (ut I, 443; IV, 648; XIII, 870) tradis, committis fortunæ? Idem rescripsit: _patriamne moreris_? h.e. diu hærentem in Italia militem patriæ detinebisne? Sed vid. not.

Mecum exsultet eques: juro hoc caput, adcipe muros 385 Iliacos, portasque tibi sine Marte patentes.»

385. _Sequere: cum equite, ut prius venisse, quam venturum, sciant, præcedam_; Liv. l.c. --_juro hoc caput_; cf. ad VIII, 105.

Dumque ea Mago fremit cauto non credita fratri, Jam Latius sese Canusina in mœnia miles Conligere, et profugos vicino cingere vallo, Cœperat: heu rebus facies inhonora sinistris! 390

387. Cf. Liv. XXII, 50 et 52. 388 sq. _Latius miles_, decem millia hominum, qui duce Sempronio ex majoribus castris Canusium pervenerunt. Alii Venusiam, vel Cannas, vel in silvas profugerunt; et qui in minoribus castris restiterant, capti sunt. Conf. Appian. B. Hannib. c. 26. --_sese conligere_; v. ad VI, 399. --_vicino_ urbi. 390 seq. Poeta ad similem rem transtulisse videtur narrationem Livii IX, 5 et 6.

387. _tanto_ pro _cauto_ Oxon. et Put. 389. _profugus_, scilicet ex prælio Cannensi, maluerit N. Heins. et v. 397, _Detracto_, vel _Deterto_, vel _Deterso_, vel _Derepto_. Ibid. _pugnantibus_ Put. et priscæ edd.

Non aquilæ, non signa viris, non consulis altum Imperium, non subnixæ lictore secures. Trunca atque ægra metu, ceu magna elisa ruina, Corpora debilibus nituntur sistere membris. Clamor sæpe repens, et sæpe silentia fixis 395 In tellurem oculis, nudæ plerisque sinistræ Detrito clipeo: desunt pugnacibus enses: Saucius omnis eques: galeis carpsere superbum Cristarum decus, et damnarunt Martis honores. At multa thorax perfossus cuspide; et hærens 400 Loricæ interdum Maurusia pendet arundo.

393. _elisa ruina_; conf. V, 509. 398. _carpsere_, decerpsere, deripuere. 399. _damnarunt_, respuerunt, præ mœrore projecerunt, _M. honores_, illud superbum decus cristarum, et reliqua ornamenta insigniaque militaria. 401. _Loricæ_, in lorica hærens.

399. _damnati_, vel _damnatos_ omnino scribendum putabat N. Heins. coll. inf. v. 639, et XI, 161. Sed vid. not. 400. _Ac_ corrig. N. Heins. ut a superioribus hæc dependeant, _perfusus_ Tell.

Interdum mæsto socios clamore requirunt. Hic Galba, hic Piso, et, leto non dignus inerti, Curio deflentur; gravis illic Scævola bello. Hos passim; at Pauli pariter, ceu dira parentis 405 Fata gemunt: ut vera mali præsentia nunquam Cessarit canere, et Varronis sistere mentem.

402. Verba Virg. Æneid. I, 217, ubi v. Heyne. 403 sq. _Galba_, v. sup. v. 194 sq. et VIII, 470. --_Piso_; cf. v. 250 seq. et VIII, 463. --_Curio_; cf. v. 209, et VIII, 426. --_leto inerti_; nam in Aufido perierat. Cf. ad v. 209, et III, 123, 145. [404.] _Scævola_; cf. IX, 370, et VIII, 383. 405. Hos duces passim hic et ille per exercitum, non omnes simul, sed ut quisque in hunc vel illum animatus erat, lugent: at Pauli fata omnes pariter gemunt; Burm. --_pariter ceu_, ut ὁμοίως ὡς, Lef. Male! 406. _vera mali præsentia_, vera et certo futura, quæ nunc præsentia sunt; Cell. Milites commemorabant inter se, ut ille sæpe prædixerit hanc calamitatem præsentem; Ern. 407. _canere_; cf. v. 60 seq. _sistere_, cohibere, _mentem_, consilia, vel θυμὸν, μένος furorem et iram.

404. _deflentur_, non _defletur_, Col. Ox. et primæ edd. 405. _Hos passim_, h.e. perfunctorie, _at Paulli graviter... gemunt_ conj. Burm. Sed v. not. 406. _mali præsagia_ non male suspic. Barth. Adv. II, 13, quod recepit Lef. qui et _menti_, sed perperam, refinxit.

Utque diem hunc toties nequidquam averterit Urbi; Atque idem quantus dextra: sed cura futuri Quos premit, aut fossas instant præducere muris, 410 Aut portarum aditus (ut rerum est copia) firmant;

409. _quantus dextra_, quam fortis fuerit.

408. _Utque_, non _Atque_, Col. _toties_ scripti et priscæ edd. _quoties_ primus edidit Nicand. 410. _præducere_ pro _producere_ post Lips. de Mil. V, 5, et Scal. rescripsit N. Heins. coll. Tac. Ann. XIV, 32; Cæs. B. G. VII, 46, 69, et B. Civ. I, 27, al. Conf. Gronov. et Ern. ad Tac. Ann. XI, 20, et Heyne Obss. ad Tibull. IV, i, 83. 411. _adituque_ perperam ed. Dausq. et Cell.

Quaque patet campus planis ingressibus hosti, Cervorum ambustis imitantur cornua ramis, Et stilus occulitur, cæcum in vestigia telum.

413. Terræ infigunt stipites ramosos, in formam cornuum cervinorum truncatos, qui aggeribus committendis muniendisque, vel adscensui hostium prohibendo inserviebant, quorumque _stili_, h.e. cuspides, ex terra exstantes, et frondibus vel herbis occultatæ, equorum pedes lædebant inpediebantque. Dicuntur inde _cervi_ Tibul. IV, i, 84 (ubi v. Heyne et Broukh.); Varr. L. L. IV, p. 30 et 51 (ubi v. Scalig.); Cæs. B. G. VII, 72; Liv. XLIV, 11; _cervuli_ Frontin. Strateg. I, v, 2 (ubi v. Tennul.). 414. _cæcum vallum_, ut h.l. _cæcum telum_, Festo et Cæs. B. C. I, 28; _stili cæci_ Hirt. B. Afric. 31; _stimuli_, Cæs. B. G. VII, 73, et _tribuli_, Veget. III, 24. Conf. Cæs. B. G. V, 18; Cerda, Guell. et Serv. ad Virg. Ecl. II, 29; Lips. Poliorc. II, 2, et al. --_cæcum_; v. ad V, 3.

414. _stilus_ Col. Ox. et antt. edd. _silus_ Tell. et Mars. quem præter alios secutus est Lefeb. cujus hæc nota est: «_Silus_ vox est celtica et orientalis de _acie_, vel _acumine_. Superest apud Suecos _syl_, gall. _poinçon_, et _skosyl_ vox composita de _subula_, _alênc_. Ita apud orientales _sil_, _silon_, de _spina_, a pungendo; apud Græcos σίλω, σίλλω, _pungo_.» Marsus _silum_ exponit per telum, in terram defixum, aciem sursum versam habens; et ad Festum provocat, quo teste _silus_ proprie dicitur _nasus sursum versus et repandus_.

Ecce, super clades et non medicabile vulnus, 415 Relliquias belli atque inperdita corpora Pœnis Inpia formido ac major jactabat Erinnys. Trans æquor Tyrios enses atque arma parabant Punica et Hannibalem mutato evadere cælo.

415. Hæc ad verbum fere adumbrata ex Liv. XXII, 53. Cf. Val. Max. V, vi, 7, et Oros. IV, 6. 416. Verba Virg. Æn. I, 30, et X, 430. 417. _jactabat_, movebat, agitabat, vel vexabat. Cf. ad VIII, 291. --_Erinnys_, furor, insania; _evadere_, effugere. 419. _cælo_, plaga cæli.

417. _raptabat_ R. 1, Parm. Med.

Dux erat exsilio conlectis Marte Metellus, 420 Sed stirpe haud parvi cognominis: is mala bello Pectora degeneremque manum ad deformia agebat Consulta; atque alio positas spectabat in orbe, Quîs sese occulerent, terras, quo nomina nulla Pœnorum, aut patriæ penetraret fama relictæ. 425

420 seq. _Dux erat exsilio_, ad exsilium; _conlectis Metellus, Marte_ quidem _parvi cognominis, sed stirpe haud parvi cognominis_, h.e. non bello quidem et factis, sed genere clarus. Cf. sup. v. 59... 69. 421. _cognominis_ pro nominis, ut apud Gell. X, 12; Prop. IV, i, 69; Virg. Æn. III, 133... 350; XII, 845 et al. _Nomen_ autem, ut ὄνομα, pro fama et gloria dici, vix est quod moneam. Cf. XIII, 98, et ad IX, 373. --_mala bello Pectora_, homines timidos et inbelles.

420. _ex illo c. Marte_, h.e. ex prælio Cannensi, emend. N. Heins. quod probavit Drak. et recepit Lefeb. Hac vero ratione admissa, vox _Sed_ plane ab h.l. aliena est; _exilis_ (haud bello spectatus) conj. Livineius, quod monet Ernesti, qui tamen ipse h.l. sententiam suam non expromit. Meo qualicumque judicio, vel nihil mutandum est, (vid. not.) vel poeta _parvi vir nominis_ scripsit. Voc. _vir_ facile excidere potuit, iisdem fere literis præcedentibus, et τὸ _cognominis_ acumen interpolatoris redolere videtur, qui noverat, _Metellum_ proprie cognomen, non nomen Cæciliæ gentis fuisse. 421. _Is mala_ Oxon. R. 3, et Benes. Conf. Gronov. Obss. I, 13; _is mana_ Col. _Ismara_ R. 1, Parm. Med. _hismara_ Tell. Vulg. _is nova_.

Quæ postquam adcepit flammata Scipio mente, Quantus Sidonium contra, fera prælia miscens, Ductorem stetit in campis, rapit ocius ensem, Atque, ubi turpe malum Latioque extrema coquebant Cœpta viri, ruptis foribus sese arduus infert. 430

426. Cf. auctores ad v. 415 laudati. 427. _Quantus_, quanto animo. --_prælia miscens_; vid. ad I, 69. 429 sq. _extrema Cœpta_; cf. ad VIII, 25. --_coquebant_; vid. ad II, 327. [430.] _foribus sese arduus infert_, ut ap. Virg. Ge. II, 145, et Æn. XI, 36.

Tum, quatiens strictum cum voce ante ora paventum Mucronem, «Tarpeia, pater, qui templa, secundam Incolis a cælo sedem, et Saturnia nondum Iliacis mutata malis, tuque aspera pectus Ægide Gorgoneos virgo subcincta furores, 435 Indigetesque Dei, sponte inter numina nostra, Perque caput, nullo levius mihi numine, patris Magnanimi juro, nunquam Lavinia regna Linquam, nec linqui patiar, dum vita manebit.

431. _cum voce_; cf. ad IV, 660. 432 sqq. Jupiter, Juno et Minerva præcipue in templo Capitol., quamvis diversis cellis, colebantur, unde frequenter junctim et invocantur (ut apud Cic. Or. pro Domo c. 57, et in Verr. V, 72; Val. Max. V, 10 ex. 2 al.), et in numis aliisque monumm. vett. (ap. Rycquium de Capit. c. 13; Bellorium Lucern. Sepulcr. P. II, n. 9 et 10, et inpr. Wildium in gemmis num. 129), occurrunt; Drak. Cf. Jani ad Hor. Od. I, xii, 20. [433, 444.] _Iliacis_, Romanis, ut V, 595; VI, 106 al. --_nondum mutata_ mentem, mitigata. 435. Conf. ad IX, 441 sq. 462; Virg. Æn. II, 616; VIII, 435, 438, ex quibus locis etiam intelligitur, cur poeta caput Medusæ _furores Gorg._ dixerit, scil. propter oculos torvos et obliquos, iræ furorisque indices. 436. _Indigetes Dei_; cf. IX, 294. 437. Cf. VI, 113, 123, 416. 438. _Magnanimi_; v. ad I, 29.

431. _strictum vagina mucronem_ opinabatur N. Heins. frustra. 434. _Italicis_ Colon. et ita Lefeb. coll. XI, 26; _Iticis_ forte Tell. 436. _numina vestra_ Colon. Vulgatam lect. _sponte inter numina nostra_ probat Barth. Adv. II, 13, et jungit _sponte nostra_, hoc est nostro allectu in Deorum numerum relati; _spondens per nomina vestra,... juro_ (hoc est spondeo jurans, seu jurejurando, ut σὺ δὲ σύνθεο, καί μοι ὄμοσσον Homer. Iliad. α, 76) conj. N. Heins. _sponte_, (per emphasin, ut _ultro, volens_, v.c. ap. Virg. Æn. X, 677.) _en, per numina vestra, P. c. n. l. m. nomine_, etc. edidit Lefeb. cui vox _en_, quæ tamen mox sequitur, in deliciis est. Ego legendum crediderim _Indigetesque Dei patrii_ (vel _et patrii_,) _per numina vestra_ (coll. Virg. Ge. I, 498, ubi vid. Heyne), vel, quod minus a lectione cod. Col. recedit, _sancte hic per numina vestra... juro_, ut ap. Terent. Hec. II, ii, 26; Plaut. Capt. IV, ii, 112, et Cist. II, iii, 27; _sponte en per_, vel potius _Dei Ausoniæ per numina vestra_ corrig. Withof.

Ocius, en, testare Deos, si mœnia tædis 440 Flagrabunt Libycis, nullas te ferre, Metelle, Ausurum in terras gressus: ni talia sancis, Quem tremis, et cujus somnos formidine rumpis, Hannibal hic armatus adest: moriere, nec ullo Pœnorum melior parietur gloria cæso.» 445 His excussa incepta minis: jamque ordine jusso Obstringunt animas patriæ, dictataque jurant Sacramenta Deis, et purgant pectora culpa.

440. _mœnia_ Romæ. 443. _Quem tremis_; cf. ad II, 53. --_cujus formidine somnos rumpis_, somnus tuus rumpitur, turbatur. 444. «Haud secus pavidi, quam si victorem Hannibalem cernerent, jurant omnes;» Liv. XXII, 53. 445. Non major mihi gloria parietur cæde ullius Pœnorum, quam tui. 447. _dictata_ a Scipione, qui ea verbis præivit.

440. _antestare_ (quod vetus juris verbum est ap. Hor. Sat. I, ix, 177; Plaut. Pers. IV, ix, 10, et al.) opinabatur N. Heins. et v. 441, _nullas efferre, Metelle, Orsurum_, vel _Ausonia in terras g._ Ibid. _nullos te ferre, M. Ausurum in terras_ (scilicet exteras, quo abire in animo habes) _gressus_ emend. Scal. 444. _moriere_ Col. (duo scripti, teste Lefeb.) et R. 2; _morere_ Put. _periere_ R. 1, Med. Ben. _perimere_ ad marg. R. 1. Vulgo _majore_. 446. _jussi_ (jurare ordine obstringunt) conj. Burm. Conf. Heyne in Var. Lectt. ad Virg. Æn. X, 444.

Atque ea dum Rutulis turbata mente geruntur, Lustrabat campos, et sævæ tristia dextræ 450 Facta recensebat, pertractans vulnera visu, Hannibal, et, magna circumstipante caterva, Dulcia præbebat trucibus spectacula Pœnis.

449 sq. Conf. Liv. XXII, 51, et sup. V, 668 sq.; VI, 1 sqq., 47 sq.; IX, 511 sq. quibus locis poeta jam ea, quæ Livius loco citato tradit, in rem suam convertere occupavit. His itaque prætermissis, novam nunc, eamque satis miram narrationem de equo Clœlium dominum adnoscente, comminiscitur: qualia in recentioribus poetis, a vita heroica remotioribus, displicere, jam recte monuit Ernesti. Cf. Heyne ad Virg. Æneid. XI, 89. Similia tamen de Centareti equo tradunt Ælian. H. A. lib. VI, 44, et Plin. VIII, 42. 451. _pertractans visu_, ut _præcontrectare videndo_ ap. Ovidium, Met. VI, 478; _oculis comedere_ et _devorare_, Martial. IX, 59, et Justin. XXI, 1, similiaque plura ap. Heuman. Parerg. Crit. p. 147; Drak.

453. _pendebat_, R. 1, Parm. Med. vitiose pro _pandebat_, ut apud Hor. Sat. II, ii, 26; N. Heins.

Quas strages inter, confossus pectora telis, Seminecem extremo vitam exhalabat in auras 455 Murmure deficiens jam Clœlius, oraque nisu Languida vix ægro et dubia cervice levabat. Adnovit sonipes, adrectisque auribus acrem Hinnitum effundens, sternit tellure Bagesum, Quem tunc captivo portabat in agmina dorso. 460

455. _Seminecem vitam_, ut _mortuam vitam_ dixit Lucret. III, 1061; Drak. 460. _captivo_, captivus, ab eo captus.

454. Ita scripti et Marsi edd. Vulgo _Quas inter strages_. 455. _exhalabat_, non _exhalarat_, Col. Ox. R. 1; Parm. Med. Ben. necdum enim exhalarat, sed exhalabat moribundus; quod jam monuere Dausq. Barth. et N. Heins. _exhalatat_ R. 2. 456. _Murmure_ haud dubitanter cum Lefeb. reposui pro _Munere_ ex emend. N. Heins. et Gronov. Obss. IV, 17; conf. Stat. Th. X, 435; et sup. ad III, 680. 459. _Bagesum_ Col. R. 1, Parm. et Med., unde cum Lefeb. recepi. Vulgo _Vagesum_.

Hinc, rapidum glomerans cursum, per lubrica pingui Stante cruore soli et mulctata cadavera cædi Evolat, ac domini consistit in ora jacentis.

461. _glomerans cursum_, prop. gressus, pedes in cursu. Conf. ad III, 336, et Virg. Georg. lib. III, v. 117. --_pingui_, ut _uberior_ III, 261, et _nutritas sanguine fruges_, apud Petron. Sat. CXX, ubi v. Intpp. 462. _Stante cruore_, stagnante, ut apud Lucan. II, 103: nam Festus aliique _stagnum_ a voce _stare_ deducunt, et _stagnans aqua_ est stans, paludosa, ac limo turbida, de quo v. Gron. Diatr. Stat. c. 28; Heins. et Drak.

461. _pingui_, non _pinguis_, scripti et Parm. 462. _Stagna soli_ (h.e. solum cruore stagnans, ut VI, 36; XII, 43, 127) malebat N. Heins. et mox _cædis_, vel _mactata cædi_, ut ap. Virg. Æn. XI, 197. Withof. malebat, _cumulata cadavera cæde_. Nec tamen diffitetur, nostram quoque lect. bene se habere, _mulctata cadavera cædi_ scripti R. 1. Parm. Med. unde recepi. _Cædi_ pro _cæde_, (vid. not. ad III, 88), et _mulctata c._ pro cæsa, ut _m. morte_ ap. Virgil. Æn. XI, 839, ubi _mulcatam_ scribendum putabat Heins. ut h.l. _mulcata_ Drak. qui laudat VV. DD. ad Plaut. Mostell. IV, ii, 23, ad Auson. VI, 90; Gronov. ad Liv. XXVIII, 30; Græv. ad Suet. Cæs. 17; Victor. ad Cic. Brut. c. 22. Sed vid. Heyne ad Virg. l.c. cui tamen, ut Burm., _multatam_ scribendum videtur. Ego optimorum libb. scripturam retinui: nam verba _mulctare_ et _mulcta_ formata videntur a _mulgere_, et vulgari olim sermone _mulgere_ aliquem, scilicet pecunia, ut _emungere_, pro _privare_, seu _damnum inferre_, dictum fuisse, non inprobabilis est conjectura Schelleri in Præceptis stili bene lat. T. I, p. 37 et 86; _mutata c. cæde_ Mars. quem secuti sunt alii. Sed τὸ _pingui_ ineptum videbatur Withof. et vulgatum servandum; conf. Ovid. Ep. Her. I, 54. 463. _in ore_ maluerit N. Heins. (conf. ad III, 66) _ad ora_ Burm. _latentis_ Oxon.

Inde, inclinatus colla, et submissus in armos, De more inflexis præbebat scandere terga 465 Cruribus, ac proprio quodam trepidabat amore.

464. _submissus in armos_, ut ap. Stat. Achill. I, 124; Lef.

464. Ita scripti et edd. antt. nisi quod vitiose in c. Oxon. _marinos_ pro _in armos_, et in Ven. Marsi _subnixus_ reperitur, _inclinatus collum_, _submissus et armos_ primus dedit Nicander. 466. _propero_ conj. Barth. Adv. II, 13; _prono_ N. Heins. qui tamen τὸ _proprio_ probavit coll. III, 515. Idem legendum putabat _ut quondam_, quia _quondam_ in Put.

Milite non illo quisquam felicius acri Insultarat equo, vel si resupina citato Projectus dorso ferretur membra, vel idem Si nudo staret tergo, dum rapta volucris 470 Transigeret cursu sonipes certamina campi.

468 sqq. Respexit Silius ad duplicem equitis artem, quum citato cursu, vel, capite per dorsum in nates equi inclinato, resupinus jacet, vel erectus in pedes in tergo equi stat; Burm. --_projectus_, jacens, ut passim. --_citato dorso_; v. var. lect. 470. Velocitatis notio luxuriante ornatu expressa. --_rapta_, raptim. Cf. ad I, 569. 471. _Transigeret cursu_, celeriter, ut ap. Virg. Æn. IV, 154; Drak. --_certamina campi_, campum, in quo certatur; Ern.

468, 469. _citati_, scilicet equi, frustra; sed _ferretur_, quod recepi, pro vulg. _ferret quum_ recte, opinor, emend. Gronov. Obss. IV, 17, p. 741, probb. Ernesti et N. Heins. qui tamen _Provectus_, vel _Proreptus_ præstare existimabat, et _citatum dorsum_ non inepte dici, ut similia XII, 521; Sen. Agam. 326, et Med. 852; Stat. Th. VI, 768; Claud. laud. Stil. v. 335; conf. not. ad VI, 21; _ferret sua membra_ corrig. Burm. _Porrectus_ Lefeb. 470. _dum_, non _cum_, scripti R. 1, Parm. Med. _volucri cursu_ R. 1, Parm. Med. Ben. prob. N. Heins.

At Libys, humanos æquantem pectore sensus Haud parce miratus equum, quinam ille sinistræ Depugnet morti juvenis, nomenque, decusque Erogitat, letique simul compendia donat. 475

473 seq. _quinam ille_; cf. ad II, 645 in V.L. --_sinistræ Depugnet morti_, luctetur cum morte acerba; Cell. Conf. ad I, 234. 475. _leti compendia donat_, adcelerat Clœlio mortem, jubendo, ut telo conficiatur; Cell. Neque _donare_ sine delectu dictum: nam beneficium exhibet tali misero, cui vitæ retinendæ nulla spes est, qui mortem ei adcelerat; Ern.

472. _pectora_ Col. h.e. κατὰ _p._, unde forsan non spernendum. 473. _sinistræ sorti_, vel _sinistro Marti_ opinabatur N. Heins.

Hic Cinna (ad Tyrios namque is sua verterat arma, Credulus adversis, et tum comes ibat ovanti) «Auribus huic, inquit, ductor fortissime, origo est Non indigna tuis: quondam sub regibus illa, Quæ Libycos renuit frenos, sub regibus olim 480 Roma fuit. Sed enim, solium indignata Superbi, Ut sceptra exegit, confestim ingentia bella Clusina venere domo: si Porsena fando Auditus tibi, si Cocles, si Lydia castra.

476. Transiit, vertit se ad Hannibalem, _credulus adversis_, credens, adversam fortunam non recessuram ab Romanis; Cell. _ovanti_, victori, Hannibali. 480. _Libycos renuit frenos_, Pœnorum adspernatur imperium, se Pœnis submittere recusat. 482. _sceptra exegit_, Tarquinium Superbum regno et urbe expulit. 483. Historia vel tironibus nota ex Liv. II, 9... 14. --_fando_, fama. 484. _Lydia_, Etrusca, Porsenæ, Clusini regis. Cf. ad IV, 719.

476. _Hic_, non _Hinc_, Col. Oxon. R. 1, Med. et Venetæ Marsi. 477. _adversis, et tum_ Colon. _adversi sat tum_ Oxon. et Putean. _sat tunc_ R. 1, Mediol. _adversi, et tum_ Venetæ Marsi et Mart. Herb. _adversi, qui tum_ edidit Nicander, et deinde alii. 482. _Vi sceptra exegit_ conj. Barth. Adv. II, 13, Male!

«Ille, ope Mæonia et populo subcinctus Etrusco, 485 Certabat pulsos per bella reponere reges.

485. _Mæonia_, id. qd. Lydia. Vid. ad IV, 721. 486. _reges_, rex ejusque familia, ut ap. Liv. I, 39; II, 2, 8 al. --_reponere_, ut V, 533.

Multa adeo nequidquam ausi; pressitque tyrannus Janiculum incumbens: ubi mox, jam pace probata, Compressere odia, et positum cum fœdere bellum, Obsidibusque obstricta fides, mansuescere corda 490 Nescia, pro Superi! et nil non inmite parata Gens Italum pro laude pati! Bis Clœlia senos Nondum complerat primævi corporis annos, Una puellarum Laurentum, et pignora pacis Inter virgineas regi transmissa catervas 495 (Facta virum sileo): rege hæc, et fœdere, et annis, Et fluvio spretis, mirantem interrita Thybrim Tranavit, frangens undam puerilibus ulnis:

490. Cf. ad II, 653. 492 seq. Cf. XIII, 828 sq. --_Clœlia... primævi corporis_, ut apud Virg. Æn. X, 345, et Val. Fl. II, 653. 494. _Laurentum_; v. ad I, 110. _Pignora pacis_ per appositionem vocari _catervas virgineas_ bene monuit Withof. 496. _virum_, Coclitis et Mucii Scævolæ. 497 sq. _mirantem Thybrim Tranavit_, ut apud Claud. in Eutrop. I, 447, et similia ap. Ovid. Amor. II, ii, 1, et Catull. LXV, 15; Drak. Cf. ad I, 49, et V, 542. Adcedit autem Silius hic eorum opinioni, qui Clœliam natando Thybrim transmisisse dicunt (v.c. Liv. II, 13); quum alii (e.g. Florus I, x, 17) velint, eam equo insidentem flumen trajecisse, quorum sententiam firmat statua equestris in memoriam hujus facti a Romanis ipsi posita, de qua v. Liv. l.c. et gemma ap. Beger. Spicil. antiq. p. 73; Drak. Sed forte equo insidens _tranavit_ flumen. 498. _frangens undam ulnis_, ut III, 457.

489. _cum_, non _tum_, scripti et primæ edd. 494. _pignore_ R. 1, et Med. _in pignora_ Ben. quod placebat N. Heinsio. Sed Clœliam _pignus pacis_ vocari exemplo Liv. II, 13, observat Draken.

Cui si mutasset sexum natura, reverti Forsan Tyrrhenas tibi non licuisset in oras, 500 Porsena! sed juveni (ne sim tibi longior) hinc est Et genus et clara memorandum virgine nomen.»

501. _juveni_, Clœlio. --_hinc_, ab hac Clœlia.

501. _hinc_ scripti, teste N. Heins. sed _huic_, si Lefeb. fides habenda, qui hanc vulgatam lect. servavit, in duobus scriptis, et _hic_ in c. Put. _est_ non exstat in R. 2. 502. _a virgine_ primus edidit Marsus, et deinde alii, etiam Lefeb. qui in duobus scriptis præpos. _a_ reperiri testatur.

Talia dum pandit, vicinus parte sinistra Per subitum erumpit clamor: permixta ruina Inter et arma virum et lacerata cadavera, Pauli 505 Eruerant corpus media de strage jacentum. Heu quis erat! quam non similis modo Punica telis Agmina turbanti! vel quum Taulantia regna Vertit, et Illyrico sunt addita vincla tyranno!

503 sqq. Silius exornat Liviana XXII, 52: «Consulem quoque Roman. conquisitum sepultumque quidam auctores sunt.» [504.] _Per subitum_, vid. ad VII, 527. 507. Recte jam compararunt Virg. Æn. II, 274, ubi v. Cerda et Heyne. 508. Cf. ad VIII, 290; Plut. vit. Æmilii Pauli, Camers ad Flor. II, 13, et Schweigh. ad Polyb. II, 5 sqq. --_Taulantii_, Illyrica gens, dicta a Taulante, Illyrii f. unde IIlyrici nomen adcepisse feruntur. Vid. Mel. II, 3; Thucyd. I, p. 17; Ptolem. III, 13. 509. _Vertit_, evertit.

Pulvere canities atro, arentique cruore 510 Squalebat barba, et perfracti turbine dentes Muralis saxi; tum toto corpore vulnus.

510. sq. Cf. Virg. Æ. II, 272, 276 sq. et sup. VII, 343, et Hor. Od. I, xv, 20: _Crines pulvere collines_. Ed. 512. _Muralis saxi_, ut VI, 269; IX, 568. --_toto corpore vulnus_, ut V, 333, ubi Drak. comparavit Ovid. Met. III, 237; VI, 388; Stat. Th. V, 608, ut N. Heins h.l. Ovid. Met. XV, 529, de Hippolyto, «unumque erat omnia vulnus;» et nostras RACINE, _Phèdre_, Act. V, sc. 6: «..._Tout son corps n’est bientôt qu’une plaie._» Ed.

510. _Pulvere concilies atro, accensique cruore_ perperam scripsit Dausq. 512. _unum toto corpore vulnus_ Tell. quod recepit Lefeb. Non male! _toto unum c. v._ conj. Barth. Adv. II, 13.

Quæ postquam adspexit geminatus gaudia ductor Sidonius: «Fuge, Varro, inquit, fuge, Varro, superstes, Dum jaceat Paulus: Patribus, Fabioque sedenti, 515 Et populo consul totas edissere Cannas. Concedam hanc iterum, si lucis tanta cupido est, Concedam tibi, Varro, fugam: at, cui fortia et hoste Me digna haud parvo caluerunt corda vigore, Funere supremo et tumuli decoretur honore. 520 Quantus, Paule, jaces! qui tot mihi millibus unus Major lætitiæ caussa es: quum fata vocabunt, Tale precor nobis, salva Carthagine, letum.»

513. _geminatus gaudia_, geminatis gaudiis: nam ad victoriam tanti viri cædes adcesserat. 515. _Fabio sedenti_; conf. ad III, 142, et inpr. Klotz. ad Tyrt. p. 143 sq. 516. _Cannas_, cladem Cannensem. Cf. IV, 505 seq. 522. _fata vocabunt_, ut IV, 508. Idem est sensus ad Æn. I, 98. Ed.

513. _Quem_ duo scripti et R. 2 (teste Lefeb.) it. Marsi Ven. et deinde aliæ edd. _Quem p. a., geminans, en, gaudia_, etc. tacite et sine fide librr. reposuit Lefeb.

Hæc ait, et socium mandari corpora terræ, Postera quum thalamis Aurora rubebit apertis, 525 Imperat; armorumque jubet consurgere acervos, Arsuros, Gradive, tibi. Tum munera jussa, Defessi quamquam, adcelerant, sparsoque propinquos Agmine prosternunt lucos: sonat acta bipenni Frondosis silva alta jugis. Hinc ornus et albæ 530 Populus alma comæ, validis adcisa lacertis, Scinditur, hinc ilex proavorum condita seclo.

524. Imitat. Virg. Æn. VI, 176 sqq., et XI, 135 sq., 182... 212, ad quæ loca v. Heyne. 526. Comparant Liv. VIII, 30 med. XXX, 6; XLI, 12; Virg. Æn. VIII, 562, et Fabrett. ad Column. Traj. c. IX, p. 312. 527. _munera_, inpr. arma, ut ap. Virg. Æn. XI, 195. 528 sq. _sparso Agmine_, militibus passim per silvam missis. 530 seq. _comæ_, ut IV, 682. --_albæ_; nam folia inferius candida sunt. Cf. Heyne et Brouckh. ad Tibull. I, iv, 30. [531.] _alma_; v. ad III, 203. 532. _ilex proavorum condita seclo_, ut fere supra v. 165.

528. _sparsosque_ edidit Marsus, et deinde alii. 529. _icta_ coll. Virgil. Æn. VI, 180, et XI, 135, recte, opinor, emend. N. Heins. Idem v. 530, pro _silva alta_, quam pro nutrita sumi posse putabat, conj. _silva atra_, quia vox _alta_ confestim sequitur. Nam mox vulgo legitur _altæ Populus alba c._, (ut δρῦς ὑψικόμους dixit Hom. Iliad. ψ, 118); in c. Put. _albæ P. alta c._ quod Heinsiis suadentibus recepit Drak. qui tamen _albæ P. alma c._ scribendum suspicabatur, quod cum Lefeb. reposui, quoniam c. Oxon. habet _alte P. alma comæ_. 532. _ilex consita_ corrigendum esse, jam monuere N. Heins. et Drak. qui multa exempla, quibus opus non est, congessere, ut et Brouckh. ad Prop. I, xiv, 5, et Bentl. ad Horat. Od. III, x, 6; Lefeb. _condita_ exquisite pro _consita_ poni arbitratur, ut ἔκευθε, _condidit_, pro sevit, Hymno pseudhomer. v. 431, et forte _abdere sulco semina_ III, 350. Sed _arbores_ quoque hoc sensu _conditas_ cuiquam dici haud memini.

Devolvunt quercus, et amantem litora pinum, Ac, ferale decus, mæstas ad busta cupressos. Funereas tum deinde pyras certamine texunt 535 Officium infelix et munus inane peremtis; Donec anhelantes stagna in Tartessia Phœbus Mersit equos, fugiensque polo Titania cæcam Orbita nigranti traxit caligine noctem.

533. _amantem litora pinum_, quia naves inde conficiuntur: an quia in litoribus crescit? Lefeb. ad septimam pini speciem respici existimat, de qua v. I. Bauhin. Theatr. Botan. Zwingeri, pag. 158. 534. Conf. Heyne ad Virg. Æneid. III, 64, et VI, 216; Jani ad Hor. Od. II, xiv, 23. --_mæstas ad busta cupressos_, quæ circa rogum positæ tristem præbent adspectum. 535. _certamine_; v. ad VII, 719. 536. _Officium infelix_, superstitibus amicis, ut _triste ministerium_, Virg. Æn. VI, 223, et _munus inane peremtis_, qui neque sentiunt illud, neque eo in vitam revocantur, ut ap. Virg. Æn. VI, 886, et _vanus honor_, Æn. XI, 52, quod jam alii monuere. 537. Cf. ad III, 399, et VI, 1. --_stagna_; vid. ad VII, 282. 538 sq. _Titania Orbita_, solaris currus, sol. Eadem res vario ornatu expressa.

533. _Advolvunt_ tentare possis coll. Virg. Æn. VI, 182. Sed vulgata quoque lectio bene se habet: _devolvunt_, scilicet de _jugis_ v. 530. 534. _Ac_ scripti, _Ad_ R. 1, Med. et al. Vulgo _At_. Mox _mæstas ad justa c._ putabat N. Heins. et v. 535. _Funereo certamine_.

Post, ubi fulserunt primis Phaethontia frena 540 Ignibus, atque sui terris rediere colores, Subponunt flammam, et manantia corpora tabo Hostili tellure cremant. Subit horrida mentem Formido incerti casus, tacitusque pererrat Intima corda pavor, si fors ita Martis iniqui 545 Mox ferat, ac ipsis inimica sede jacendum.

540 sq. Conf. V, 55 sq. --_Phaethontia frena_, solis equi, ut _Phaethontia ungula_, VII, 206. Cf. Virg. Æneid. V, 105. 541. _colores sui terris rediere_, h.e. tenebris involuti et absconditi rursum adparebant; Drak. coll. V, 56, et Virg. Æn. VI, 272. 542. _Subponunt flammam_, acervo armorum. Ævo heroico (Hom. Iliad. ψ, 154, 226 seq.; ω, 788 seq.) rogus interdiu quoque strui, sed vesperi adcendi, et per noctem ardere solebat; quod jam monuit Heyne ad Virg. Æn. XI, 202, quo tamen loco initium potius noctis designari, ut v. 188 sq. ea, quæ interdiu _circa adcensos rogos_ facta sint, referri crediderim. 543 sq. Merito hos versus inter lumina carminis Siliani refert Ernesti, monetque in tam funesto loco nos veluti recreari notatione indolis animi nostri, qui aliena mala considerans facile soleat in hanc cogitationem deduci: quid, si tibi olim similia adcidant? 546. Cf. IV, 77, et ad II, 574.

546. _ast ipsis_ scripti et priscæ edd. _est i._ R. 1. ad oram; _hac i. i. sede_ (hic in Italia) conj. N. Heins. _atque ipsis_ tacite et sine librr. auctoritate scripsit Lefeb. _jacentum_ Col.

At tibi, Bellipotens, sacrum, constructus acervo Ingenti mons armorum surgebat ad astra. Ipse, manu celsam pinum flammaque comantem Adtollens, ductor Gradivum in vota ciebat: 550

547 sq. Hunc locum de tropæo Marti erigendo agere, et maximam partem e Virg. Æn. XI, 5 sq. expressum esse, observat Ernesti. Sed arma, deorum cuipiam sacrata, non tropæa incendi solebant. Cf. v. 526 sq., et loca ibi laudata. 549. _pinum_, facem, ut ap. Virg. Æn. IX, 72. Cf. v. 555. --_flamma comantem_; v. ad VI, 183. 550. _in vota ciebat_; v. ad II, 115.

547. _At_ Put. et primæ edd. unde recepi; _Ac_ Col. Vulgo _Ast_. 549. _flammamque_ Med.

Primitias pugnæ et læti libamina belli Hannibal Ausonio cremat hæc de nomine victor, «Et tibi, Mars genitor, votorum haud surde meorum, Arma electa dicat spirantum turba virorum.»

551. _Primitias pugnæ_, et _libamina belli_, ut apud Virg. Æn. XI, 16, ubi v. Heyne. Cf. IV, 827; XI, 376; XV, 262. 552. _Ausonio de nomine_, de Romanis. 553. _genitor_; v. ad I, 606, et III, 126 in V.L. --_votorum haud surde meorum_; cf. ad I, 692. 554. _spirantum_, viventium. Inest simul gratiarum actio pro vita conservata; Ern.

551. _leto_ Put. _leti_ Mart. Herb. et Cell. _lethi_ Colin. et Dausq. 552. _ductor_ Put. 554. _superantum_, h.e. victorum, vel _spirantum e strage virorum_ corrig. N. Heins. _sperantem_ conj. Withof. At idem vulgatum turbatur coll. XIII, 407.

Tum, face conjecta, populatur fervidus ignis 555 Flagrantem molem, et, rupta caligine, in auras Actus apex claro perfundit lumine campos. Hinc citus ad tumulum donataque funera Paulo Ibat, et hostilis leti jactabat honorem.

556. _Flagrantem molem_, acervum armorum. --_caligine_, fumo, ut ap. Virg. Æn. XI, 187. --_rupta_, flamma fumum perrumpente. 557. _apex_; v. ad II, 631. 559. Hæc non ad arrogantiam, sed ad generosum aliquem sensum munificentiæ erga hostem, at virum magnum, referenda esse, monet Ern. Humanitati id quoque tribuere Valer. Max. V, 1 ext. 6; notavit Drak. qui etiam laudavit sup. VI, 670 seq. et Dempster. ad Rosin. Antt. Rom. V, cap. ult. Cf. etiam inf. XII, 473 seqq., et XV, 387 seq. Exsequiarum quidem honos Paulo habitus humanitatis sensum indicat; sed verba _hostilis leti jactabat honorem_, vix aliam explicationem admittunt, quam quod simul de cæde tanti viri gloriatus sit Hannibal, vel quod tam honestum Pauli letum laudaverit. Hæc interpretandi ratio propter v. 520 seq. (_cui fortia et hoste me digna... corda_ etc.), et 572 sq. præferenda: sed et sic hæc verba aliquam certe superbiam produnt et redolent.

556. _ruptas_ corrig. N. Heins. Sed vid. not.

Sublimem eduxere pyram, mollesque virenti 560 Stramine composuere toros: superaddita dona, Funereum decus; expertis invisus et ensis, Et clipeus; terrorque modo atque insigne superbum, Tum laceri fasces, captæque in Marte secures.

560 seq. Cf. Virg. Æn XI, 64... 67, et Stat. Th. VI, 54 seq. Drak. qui et _torum_ monet esse feretrum, lectum exsequialem, de quo vide Gron. Diatr. Stat. c. 17, et Kirchman. de Fun. II, 9. 561 sqq. Cf. Virg. Æn. XI, 72... 92, et 193 sq.; Lucan. VIII, 727 sq.; Stat. Th. VI, 201 seq. et sup. v. 527. De more autem, arma insigniaque mortui cum ejus cadavere comburendi v. Kirchman. de Fun. III, 5 et al. 563 seq. Fasces cum securibus, qui modo terror et superbum fuerant insigne, nunc vel laceri erant et fracti, vel in pugna ab hostibus capti.

560. _rubenti Stramine_ (hoc est texto Tyrio, seu purpureo, quod toris mortualibus locupletiorum insternebatur), vel _virenti Gramine_ conj. idem. At vid. not. 563. _terrorque modum_ Oxon. Putean. et primæ edd. unde _clipeus terror Nomadum_ emend. Barth. Adv. II, 13, et N. Heins. quod recepere Drakenborch. Lefeb. et Ern. Non male! Sed vulgata forte lectio non spernenda; _insigne supernum_, hoc est galea cristis exornata, in mentem venit Barth. loco citato. 564. Hic versus in Colon. non exstat; _laceri_, non _lateri_, Ox. et Put. _ruptæque_ Oxon. prob. Barth. _fractæque_ putabat N. Heins.

Non conjux native aderant, non juncta propinquo 565 Sanguine turba virum, aut celsis de more feretris Præcedens prisca exsequias decorabat imago.

565 sq. Exsequiæ Pauli non decorabantur pompa funebri; sed eam laudes Hannibalis abunde compensabant. 567. _Præcedens prisca imago_, majorum imagines prælatæ. De quo more et de orationibus funebribus (_laudationibus_, λόγοις ἐπιταφίοις), quæ pro rostris haberi solebant, et ad quas poetam, v. 569, respexisse jam monuit Drak., v. inpr. Polyb. II, 53, 54, ubi cf. Schweigh.

Omnibus exuviis nudo jamque Hannibal unus Sat decoris laudator erat; fulgentia pingui Murice suspirans inicit velamina, et auro 570 Intextam chlamydem, ac supremo adfatur honore:

569 sq. Conf. Virg. Æn. XI, 72 sq. --_laudator_, ut apud Liv. II, 47, et Plin. Ep. II, 1: _Hic supremus felicitati ejus cumulus adcessit laudator eloquentissimus. --pingui Murice_, dibapha purpura. Sic fere _pinguem colorem_ dixit Plin. XXXVII, 8 extr. et _pingue aurum_, Pers. II, 52. Cf. ad VII, 354. 570. _inicit_; vid. ad I, 113. --_auro Intextam chlamydem_, ut ap. Virg. Æn. VIII, 167. Cf. Heins. ad Ovid. Met. XIV, 345. 571. _honore_; vid. ad II, 483, et Æn. XI, 61. Ed.

568. _exuviis_ scripti et Ben. Vulgo _exsequiis_ prob. Burm. modo _namque_ legatur. _O. exuviis nudos_ corrig. N. Heins. ut hæc a superioribus dependeant; _nudæ_ Put. 569. _decori_ reposuit Lefeb. Sed junge _laudator decoris_, et τὸ _decoris_ adcipe ut II, 324.

«I, decus Ausoniæ, quo fas est ire superbas Virtute et factis animas: tibi gloria leto Jam parta insigni: nostros Fortuna labores Versat adhuc, casusque jubet nescire futuros.» 575 Hæc Libys; atque repens crepitantibus undique flammis Æthereas anima exsultans evasit in auras.

572 seqq. Nobilissimi versus, translati e Virg. Æn. XI, 96 seq., ubi v. Heyne. --_superbas_, magnas, præcellentes, ut θυμὸς ὑπέρβιος ap. Hom. Odyss. ο, 212; D. Heins. Possis et ornatas, vel augustas, venerandas, ποτνίας, exponere. Cf. Lucan. VI, 807; Val. Fl. VI, 735; Heyne ad Virgil. Æn. I, 21; XII, 326, et Gron. ad Sen. Œd. 804. 574 sq. _Fortuna labores Versat_, vario modo regit, ut apud Virg. Ecl. IX, 5. Forte et poeta ad fortunæ rotam respexit, de qua vide supra ad VI, 121. 577. _Veteres_ rogo demum incenso animas in cælum subvolare putabant, ut de anima Pompeii Lucan. IX, 1 sqq.; Barth. Ad hanc superstitionem pertinet mos in consecratione Imperatorum usitatus, ut nempe, incenso rogo, ex summa ejus parte dimittatur aquila, qui ipsam principis animam in cælum ferre putatur: (v. Herodian. IV, 2 extr.) unde consecratio in numis nunc sola aquila, nunc ei insidente Imperatoris effigie indicatur; Drak.

Fama dehinc gliscente sono jam sidera adibat; Jam maria, ac terras, primamque intraverat urbem. Diffidunt muris: solam pavitantibus arcem 580 Speravisse sat est: nec enim superesse juventam, Ac stare Ausoniæ vacuum sine corpore nomen.

578. _Fama_ cladis Cannensis. Silius ante oculos habuit locum Virg. Æn. IV, 175 sq. ex quo tamen non nisi pauca orationis suæ pigmenta et lenocinia adoptavit, desperans, se ejus præstantiam adsequi posse. Cf. VI, 552 sqq. --_gliscente sono_, crescente rumore. 579. _primamque_; v. ad II, 235 in V.L. 580 sq. Cf. Liv. XXII, 54 et sup. VI, 555 seq. In arce Tarpeia, seu Capitolio omnem spem ponunt. 582. stare; vid. ad II, 639 in V.L. 582. _vacuum sine corpore nomen_; v. ad I, 293.

582. _Ausoniæ_ scripti R. 1, 3, Parm. Med. et al. _Ausonium_ Mars. et Mart. Herb. _Ausonia_ Junt. Ald. Gryph. _Ausoniam_ R. 2; Buschii ed. Basil. et inde aliæ, prob. Lefeb. _Nec stare_ R. 1, Parm. Med.

Quodque adeo nondum portis inruperit hostis, Contemtu cessare putant. Jam tecta cremari, Ac delubra rapi, cædesque ante ora nefandæ 585 Natorum, septemque arces fumare videntur. Lux una eversas bis centum in strage curules, Ac juvenum bis tricenis orbata gemebat Millibus exhaustæ nutantia mœnia Romæ; Atque ea post Trebiam, post Tusci stagna profundi, 590 Nec socium numero pariter leviore peremto.

585. _rapi_, diripi, ut ap. Virgil. Æn. II, 374; Lucan. III, 99 al. 587 sq. De numero cæsorum Romanorum, qui varie traditur, et quem poeta more suo non subtiliter exsequitur, v. Polyb. III, 117; Appian. R. Hannib. c. 25; VV. DD. ad Liv. XXII, 49 et 50; _Magazin für Philologen_, Brem. 1796, T. I, p. 71 sqq. Sensus est, ducentos Romanos, quibus jus fuerit in sella curuli sedendi, obcubuisse; Drak. 589. cf. VII, 378.

587. _in strage_ Ven. Marsi, _n. stār_ Tell. _in stare_ R. 2; _astare_ Parm. et Med. _hac strage_, vel (_infame_) conj. Burm. Vulgo _instare_.

Sed vero sed enim reliqui pia turba Senatus Munera sortito invadunt: celer omnia lustrans Clamitat adtonitis Fabius: «Non ulla relicta est (Credite) cunctandi ratio: adproperemus, ut hostis 595 Nequidquam armatos ausit subcedere muros.

592. Silius et variavit, et contraxit, et amplificavit narrationem Liv. XXII, 55. --_Sed vero sed enim_; v. ad I, 33. 593. _omnia lustrans_, ratione animoque, ut ap. Cic. Off. I, 17 h.e. secum reputans. 595. _adproperemus_ quæ ad urbem defendendam pertinent.

592. _Sed vero sed enim_ scripti R. 2; Ven. Ben. ut XII, 332. _Sed non (nō_ pro _uō_) sed enim R. 1, et Med. Vulgo _Hæc inter sed enim_. 594. _adtonitis_ pro _adtonitus_ recte, opinor, legendum censuere Dausq. Barth. et N. Heins. _relicta est_, non _relicta_, scripti, R. 1, 3, Parm. Med. 596. _armatis muris_ invitis libris reposuit Lefeb. coll. XI, 75. Sed vid. Heins. et Burm. ad Ovid. Met. XIII, 611; Heyne in V.L. ad Virg. Æn. III, 541, et VII, 161.

Dura inter pavidos alitur fortuna sedendo, Et gliscunt adversa metu: ite, ite ocius, arma Deripite, o pubes, templis: vos atria raptim Nudate, et clipeos in bella refigite captos. 600

597. _sedere_, ut ἧσθαι, et καθῆσθαι, tempus inutiliter et nihil agendo consumere, perdere, ut sæpe ap. Sil. v. Ind. et exempla larga manu suppeditata ab Heins. et Drak. inf. ad XII, 64; Heins. ad Virg. Æneid. XII, 237; Græv. Lectt. Hesiod. c. 11 et 12; Klotz. ad Tyrt. p. 143 sq.; Bergler. ad Alciphr. lib. I, 25; Upton. ind. Epict. v. κάθημαι; Krebs. ad Plut. περὶ ἀκούειν, p. 153. Sic et _stare_ passim, de quo v. ad I, 341; IV, 44; XII, 41. 598. _gliscunt adversa_, crescit calamitas et periculum. 599. «Vetera hostium spolia detrahunt templis et porticibus,» Liv. XXII, 57. Cf. Flor. II, vi, 23, et sup. I, 617 sq.; IV, 12 sq.

598. _ite, ite ocius_, Oxon. Put. ed. Marsi et inde aliæ, quod retinui, quoniam et metro et adfectui convenientius est. Alterum _ite_ deest in Col. R. 1; Parm. Mediol. probb. N. Heins. et Draken. Neque ignoramus, ejusmodi hiatus in Silio et Marone passim occurrere: sed cur sine necessitate eos poetis obtrudamus? 599. _Deripite_ pro _Diripite_ ex emend. N. Heins. Conf. ad IX, 29. 600. Præstiterit fere _refingite_, h.e. renovate; confer. Heyne ad Virg. Ge. IV, 202. Sed vid. not.

Sat patriæ sumus, e numero si ad prælia noster Nil minuit pavor: in patulis illa horrida campis Sit metuenda lues: muros haud fregerit unquam, Exsultare levis nudato corpore, Maurus.»

600. _refigite_, de pariete atrii deripite, revellite. Cf. Jani ad Horat. Od. I, xxviii, 11, et Heins. ad Ovid. ep. Her. VI, 104. Spolia tamen plerumque non in atriis, sed postibus et foribus, in adspectum prætereuntium suspendi solebant. Cf. VI, 434, 446, et Lips. de Mil. Rom. V, 17. 601 sqq. Summa δεινότης in his verbis inest. Et numero et viribus ad patriam defendendam satis etiam nunc valemus, modo fortes erimus. 602. _horrida lues_, Hannibal, vir sævus et exitiabilis, ut et _pestis, labes_, ὄλεθρος et al. 604. Maurus agilis ad exsultandum, non ad urbem obpugnandum, et _nudato corpore_, sine clipeo et galea. Conf. Claudian. loc. class. de inbelli hoc populo B. Gildon v. 432... 441; Bentl. et Jani ad Hor. Od. I, ii, 39.

601. _nostre_ Ox. _nostræ_, teste Lefeb., tres scripti cum R. 1 et 2, _nostro_ e Ven. Marsi. suadente N. Heinsio; recepere Drak. Lefeb. Ern. _Sat p. s. a numero, si ad p. nostri_ scribendum videbatur Barthio Adv. II, 13.

Dum Fabius lapsas acuit formidine mentes, 605 Varronem adventare vagus per mœnia rumor Spargit, et occulto perfundit pectora motu:

605. Hæc fere omnia, sed apte et probabiliter, poeta comminiscitur. Livium certe non nisi obiter adventus Varronis ad urbem mentionem facere lib. XXII, 61 extr. jam monuit Ern. --_acuit_; v. ad I, 113. --_lapsas mentes_, ut supra v. 309; IV, 745.

605. _lassas_ Put. R, 1, 3; Parm. Mediol. _quassas_ opinabatur N. Heins. ut XII, 7.

Haud secus, ac fractæ rector si forte carinæ Litoribus solus vacuis ex æquore sospes Adnatet, incerti trepidant, tendantve, negentve 610 Jactato dextras, ipsamque odere salutem Unius amissa superantis puppe magistri. Quam restare viro labem, qui adcedere portis Audeat, ac dirum veniat pavitantibus omen!

608 seq. Comparatio apta rei præsenti, cujus vestigia jam sup. v. 269 sq. vidimus, et quæ tota eo redit, ut varii animorum motus significentur, quibus Varronem adventantem exceperint; Ern. Potissimum tamen indignatio popularis adumbratur, ut et v. 613 sq. quos idem V. Cl. ita interpretatur: quænam satis digna infamiæ nota inuri potest viro, qui post res tam male gestas ad urbem adcedere audet? Sed linguæ forte convenientior est hæc sententia: secum animo reputant, quanta infamia maneat virum, qui, etc. ut ap. Virg. Æneid. VII, 271; al. nisi malis: quanta sit ignominia, vel calamitas superstitem esse tali viro, nec potius in acie cum reliquis cecidisse.

610. _tendantve negentve_ Col. _Tendantve vagentve_ Ox. _tenduntve negentve_ Put. _tendantne negentve_ R. 1, et Med. Vulgo _tendantne negentve_. Vulg. _tendantne_ non spernendum, judice etiam Withof. 611. _Luctato_ Put.

Hos mulcens questus Fabius deforme docebat 615 Cladibus irasci, vulgumque arcebat ab ira. Adversis etenim ferri non esse virorum, Qui Martem inscribant genti, non posse dolores Condere, et ex pœna solatia poscere luctus.

617 seq. Præclara et ad animos sedandos aptissima sententia. --_Adversis ferri_, moveri, se iis dare ac permittere, ut _ferri avaritia, libidine, crudelitate_ ap. Cic. Quint. II; Cluent. 5, 71; Tusc. Qu. III, 2; _aura populari non consilio ferri_ apud Liv. VI, 11, et _agi secundis_ inf. XI, 391; N. Heins. et Drak. Conf. Ern. Clav. Cic. et Burm. ad Ovid. Ep. Her. XV, 140. 618 sq. _Qui Martem inscribant genti_, qui genus Martis esse glorientur; Barth. Adv. II, 13. --_Condere dolores_, dissimulare, coercere iram, _et ex pœna solatia poscere luctus_, aliorum pœnis et suppliciis iram sedare et solatia quærere; Ern.

617. _ferri_ Col. prob. N. Heins. Id recepi cum Lefeb., qui recte, opinor, suspicatur, vulgatum _frangi_ glossam esse. 618. _generi_ et _nec_ pro _non_ malebat N. Heins.

Si vero exprobrare sinant, sibi tristius illum 620 Inluxisse diem, quo castris viderit ire Varronem, quam quo videat remeare sine armis. His dictis sedere minæ, et conversa repente Pectora: nunc fati miseret, nunc gaudia Pœno Consulibus reputant cæsis erepta duobus. 625 Ergo omne effundit longo jam se agmine vulgus Gratantum, magnaque actum se credere mente Testantur, quod, fisus avis, sceptrisque superbis, Laomedontiadum non desperaverit urbi.

620. Callide Fabius culpæ partem ad ipsos cives transfert, quorum suffragiis et favore Varro consul et dux belli creatus esset: at modeste et occulte loquitur, ne exprobratione commoveat, quos modo hortatu sedaverat animos; Ern. 621. _ire castris_, ad castra, ut _ire sorori_ XV, 327; Drak. 623. _sedere_, sedatæ sunt. 624. Cf. Liv. XXII, 61 extr., et Frontin. Strateg. IV, v, 6, et Æn. II, 73. 626. _effundit se_; v. ad II, 151. 628. _avis sceptrisque superbis_, priscis Romanis, et potenti ac claro illorum imperio; Mars. coll. v. 645. 629. _Laomedont._ Trojanorum, et hinc Romanorum.

626. _effundi longo jamjam_ et v. 628, _Testantum_ conj. idem.

Nec minus infelix culpæ, grandique pudore 630 Turbatus, consul titubantem ad mœnia gressum Portabat lacrimans: dejectum adtollere vultum, Ac patriam adspicere, et luctus renovare pigebat. Quod vero reduci tum se populusque Patresque Obferrent, non gratari; sed poscere natos 635 Quisque suos, fratresque simul, miseræque parentes Ire videbantur laceranda ad consulis ora. Sic igitur muto lictore invectus in urbem, Damnatum Superis adspernabatur honorem.

630 sqq. Ingeniose Varro, culpæ sibi conscius, dejectis oculis incedere, et iram populi pœnamque metuere fingitur. Cf. IX, 651 sqq.; conf. sup. v. 393... 399. 634 seq. _se Obferrent_, obviam irent. 638. Lictores, Varronem præcedentes, non audebant obviam plebem solemni formula, _date viam consuli_, submovere, sed taciti ibant; Dausq. et Cell. 639. _Damnatum Superis_, quoniam diis iratis factum erat, ut Varro vinceretur; Ern.

633. _renovare_ Colon. ut et Liv. XXII, 61. Vulgo _revocare_. 636. _miserique_ primæ edd. 638. _multo_ scripti et primæ edd. _Sic amoto igitur lictore_ emend. N. Heins. sed ad Ovid. Art. Am. III, 702; _Sic igitur moto lictore_ hoc est sine lictore. Eodem sensu _nullo lictore_ scripsit Lefeb. _nullo_ conj. Withof.

At Patres Fabiusque, procul mærore remoto, 640 Præcipitant curas: raptim delecta juventa Servitia armantur; nec claudit castra saluti Postpositus pudor: infixum est Æneia regna Parcarum in leges quacumque reducere dextra,

640. Cf. Liv. XXII, 57 extr., et Justin. V, 6. 641. _delecta juventa_, delecti juvenes, et quidem _servitia_, h.e. servi _armantur_, ut ap. Liv. l.c. _octo millia juvenum validorum ex servitiis_. Cf. V.L. et ad III, 383. 642. Non puduit Romanos armare servos pro salute patriæ; Mars. Servi enim, nisi summa necessitate cogente, ad militiam arcessebantur, quod vel tironibus notum est. 643 sq. _infixum_, decretum, _est, Æneia regna_, remp. Rom. _quacumque dextra_, quibuscumque militibus, _in leges Parcarum reducere_, ita tueri, ut ad imperium orbis terrarum, fato constitutum (_sceptra_, v. 645 et sup. v. 630), pervenire posset. Cf. IX, 475 et al.

640. _simul_ pro _procul_ Marsus, et post eum alii. 641. Ita scripti et antt. edd. _et raptim d. i._ Junt. et al. _raptim et delecta j._ ed. Colin. et inde aliæ, _raptim d. j. et Servitia a._ conj. Barth. Adv. II, 13; _raptim delecta jubentur S. a._ Burmann. _delecta juventæ S._ N. Heins. vel potius _juventas_ h.e. _juventus_, de quo vid. ipse ad Virg. Æn. V, 398; ad Claud. Epithal. Hon. et Mar. v. 84; ad Ovid. Met. IV, 17; Brouckh. ad Tibull. I, iv, 33, et Harles. ad Ovid. ex P. I, x, 12, _juventus_ edidit Lefeb. frustra. Si quid mutandum, reponerem _deleta juventa Servitia armantur_, ut ap. Flor. II, vi, 23, _deerat juventus; in sacramentum militiæ liberata servitia_: et ap. Val. Max. VII, vi, 1, _aliquot adversis præliis secundo Punico bello exhausta militari juventute Romana, senatus censuit, uti publice servi emerentur_. 642. _claudit claustra_ Oxon. quod ad ergastula referendum suspicari possis: sed alii tradunt, servos illos emtos prius, postea in militiam adscitos esse; Barth. Adv. II, 13.

Proque arce, et sceptris, et libertatis honore 645 Vel famulas armare manus. Primæva suorum Corpora prætexto spoliant velamine, et armis Insolitis cingunt: puerilis casside vultus Clauditur, atque hostis pubescere cæde jubetur. Idem obsecrantes, captivum vulgus ut auro 650 Pensarent parvo (nec pauca fuere precantum Millia), miranti durarunt prodere Pœno.

646 sq. «Juniores ab annis septemdecim, et quosdam prætextatos scribunt» Liv. l.l. --_Primæva Corpora_, juvenes. Cf. v. 493. --_prætexto velamine_, prætexta, qua præter magistratus et sacerdotes etiam pueri puellæque ingenuæ utebantur, unde _prætextati_ et pueri dicuntur. 648 sq. Cf. II, 318 seq. --_hostis cæde_, in castris et media bellorum cæde. 650 sqq. cf. Liv. XXII, 58 sqq. et Cic. Off. III, 32. --_Iidem_ Patres Fabiusque (v. 640) legatos captivorum, _obsecrantes_ ut redimerentur, Hannibali, Romanorum constantiam animique magnitudinem _miranti, prodere durarunt_, tradendos pervicacius censuerunt. 652 sq. _nec pauca Millia_, octo ap. Liv. XXII, 59, med. --_durarunt_; cf. ad II, 463.

650. Vulg. _Iidem_.

Cuncta adeo scelera, et nosam superaverat omnem, Armatum potuisse capi: tunc terga dedisse Damnatis Siculas longe meritare per oras 655 Inpositum, donec Latio decederet hostis. Hæc tum Roma fuit; post te cui vertere mores Si stabat fatis, potius, Carthago, maneres.

653. Nihil turpius, imo scelestius videbatur, quam cives armatos capi potuisse. Cf. Liv. XXII, 59 pr.; Eutrop. III, 6, et Cic. l.l. 654... 656. Iis, qui _damnati_ erant, quod fugerant, _inpositum_, ut in Sicilia _meritarent_, vel mererent, sc. stipendia, donec in Italia bellum esset. Cf. Liv. XXIII, 25. 657. Talis et tanta tum fuit Romanorum virtus et animi magnitudo! _cui_ respicit _Romam_: post tuum, o Carthago, excidium, si fatis placuit, Romæ mores mutare in deterius (quod omnino contigisse satis notum est) potius vellem, ut tu, Carthago, maneres; Cell.

Hic operæ pretium mihi visum est pauca transcribere ex maximo inter Gallos scriptore, _Montesquieu, Grand. et décad. des Romains_, cap. IV: «Rome fut un prodige de constance..... Elle fut sauvée par la force de son institution. Après la bataille de Cannes, il ne fut pas permis aux femmes même de verser des larmes: le sénat refusa de racheter les prisonniers, et envoya les misérables restes de l’armée faire la guerre en Sicile, sans récompense ni aucun honneur militaire, jusqu’à ce qu’Annibal fût chassé d’Italie... Ce n’est pas ordinairement la perte réelle que l’on fait dans une bataille, c’est-à-dire, celle de quelques milliers d’hommes, qui est funeste à un état, mais la perte imaginaire et le découragement, qui le privent des forces que la fortune lui avait laissées.» Ed.

* * * * * * * * *

Errata: Liber X

1v. [2] 13, 14n. Conf. VIII, 663 sqq. [VIII, 693] 94n. [93] 243v. ... _fremebundus_ [fremebuns dus] 248n. --_status_ [_sic scriptum_] 282v. [283] 480n. [477]

* * * * * * * * * * * * * *

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER UNDECIMUS.

ARGUMENTUM.

Post Cannensem pugnam a Romanis ad Pœnos deficiunt Samnites, Bruttii, Apuli, Hirpini, Atellani, Calatini, et Græcorum omnis fere ora, Tarentini, Crotonienses, Locrique, et Cisalpini omnes Galli; 1-27.

Horum exemplum sequitur etiam Capua, etsi urbs ista a Trojanis, ut Roma, originem habuit; 28-32.

Nam divitiæ, quibus adfluebat, jam dudum desidiam, luxum, libidinem, peccandi licentiam, perditosque mores invexerant, et præterea plebs a Patribus dissentiebat; 33-54.

Ægram hanc civitatem ad Pœnos trahit Pacuvius, homo popularis, et malis artibus opes nactus, qui nunc, adflictis Romanorum rebus, legatos Romam mittendos censet, qui postulent, ut alter consul e Campanis creetur; non dubitans, quin repulsam laturi sint, et ita animi civium suorum, ira exacerbati, ad defectionem spectaturi; 55-63.

Hæc suadenti adsentiuntur omnes, et legati Romam proficiscuntur, ubi Virrius, princeps eorum, mandata in frequenti senatu exponit, sed ingenti clamore, a cunctis Patribus sublato, interpellatur; 64-72.

Torquatus adeo non tenet iram, ut se exemplo T. Manlii, proavi sui, qui Annium, prætorem Latinorum, eadem olim poscentem, e curia exturbarit, legatis vim manusque inlaturum esse minetur; 73-87.

Ejus furorem reprimit Fabius, sed stolida simul Virrii postulata acerbioribus verbis perstringit; 88-97.

Hujus oratio interrumpitur a Marcello, quippe qui acrius invehitur in Varronem consulem, quod insaniam effeminatorum hominum patienter ferat; 97-108.

Tum patres consurgunt, clamorque eorum circumsonat legatos, qui citato gradu ex templo se proripiunt, et ira commoti se fœdus cum Hannibale facturos esse edicunt; 109-113.

Abeuntes Fulvius, gloriam expugnatæ Capuæ jam mente præsagiens, conviciis consectatur; nescius, superbos aliquando Campanos, etsi serius Pœnis, jus Latii consequuturos, et ita sibi aditum ad summos Romanorum honores ipsumque consulatum comparaturos esse; 114-129.

Legatione renunciata, confestim omnes defectionis consilium capiunt, resque ab Hannibale gestas summis ad cælum efferunt laudibus; 130-154.

Decius solus, ne legati ad Pœnum mittantur, summa ope resistit gravique oratione docet, magni animi esse, fidem, rem sanctam, non in prosperis, sed in adversis amicorum rebus servare, insipientis vero et ingrati, a vetustissimis sociis, iisdemque bene de Campania meritis et consanguineis, desciscere ad Hannibalem, fœderum ruptorem ferorumque populorum ducem, qui jus ac fas omne deleat; 155-188.

Nihilo secius fœdus cum Hannibale jungitur, et ab eo Capuam mittitur præsidium, quod ipse mox sequitur: quo audito Decius primo, ne recipiantur barbari, palam vociferatur; deinde, ut vel recepti ejiciantur, vel, si malum facinus, quod a sociis suis defecerint, forti ac memorabili facinore purgare velint, interfectis Pœnis, restituant se Romanis; 189-200.

Hæc quum relata Hannibali essent, mittit, qui vocent Decium ad sese in castra; isque quum ferociter negasset se iturum, concitatus ira Pœnus cum modico præsidio Capuam contendit; urbemque ingreditur comitante senatu ac plebe cum conjugibus ac liberis, qui, studio visendi tot jam victoriis clarum imperatorem, obviam ipsi iverant; 201-224.

Tum Decius, qui neque fugit, neque privatim se tenet, sed in foro otiose inambulat, comprehensus ante pedes destituitur Hannibalis, qui stolidam inbellis viri temeritatem acerbe increpat, eique catenas injici jubet; 225-241.

Is, manente ferocia animi, dum vinculis constringitur, inmanem Hannibalis crudelitatem graviter objurgat, et obvoluto capite ocius extra portam in castra Pœnorum rapitur; 242-258.

Reliquam diei partem victor visenda urbe consumit, et vesperascente cælo excipitur convivio, omnibus voluptatium incelebris instructo, cujus splendidum adparatum Pœni adtoniti mirantur, sed dux eorum tacite damnat, donec ipsius quoque animus larga meri potione relaxatur; 259-287.

Teuthras, Cumanus, ad lyram canit de gente Capyis, conditoris Capuæ, in cujus honorem convivæ vinum libant; 288-302.

Interea Pacuvii filius, qui solus vino non incaluerat, clam insidias Hannibali molitur; 303-311.

Patrem, ex convivio egressum, sequutus, ubi in secretum (hortus erat posticis ædium partibus) perveniunt, toga rejecta ab humero, latus subcinctum gladio nudat, et consilium expromit; 312-328.

Quæ ut videt auditque senex, tremebundus pedibusque filii advolutus, eum per jura parentis suamque salutem obtestatur, ut incepto absistat, neque vel sanguine polluat hospitia, vel temere se in extremum certumque capitis discrimen inferat, quum solus ne Hannibali quidem, tanto viro cujus vultum vel armati exercitus sustinere nequeant, nedum tot convivis, par sit; 329-350.

Qua periculi commemoratione ferocem gloriæque cupidissimum juvenem magis incensum, quam deterritum cernens, se corpus suum dicit obpositurum pro corpore Hannibalis, adeoque per paternum pectus petendum illum ferro transfigendumque esse; 351-360.

Quo audito filius lacrimabundus fidem dat, se nihil facturum tale, et cum patre, quo minus res suspecta sit, se ipse convivio reddit; 361-368.

Postero die ubi primum inluxit, Mago nuncius victoriæ Carthaginem proficiscitur, et annulos aureos aliaque spolia secum avehit; 369-376.

Eodem mittitur Decius: at tempestas navem defert Cyrenas, ubi vinculis liberatur jussu Ptolemæi regis, in cujus regno non ita multo post moritur; 377-384.

Venus interea optatam sibi ad animos corporaque Pœnorum luxurie enervanda oblatam occasionem amplectitur, et cum Cupidinibus agit, ut telis suis clam Pœnis inexplebilem libidinum deliciarumque cupiditatem inmittant, et ita, quos nec arma, nec ignes, nec mala vicerint, nimia bona ac voluptates inmodicæ perdant, duxque eorum severam vivendi rationem cum effeminata mollitie commutet; 385-409.

Cupidines imperata faciunt, et repente Pœni a temperantia et virtute bellica degenerant, neque vino, epulis, cantu, scenisque convivalibus exsatiari possunt, 410-430.

Hannibal maxime oblectatur arte Teuthrantis citharœdi, qui mirifica facinora, ab Amphione, Arione, Chirone et Orpheo vi lyræ edita, canit; 431-482.

Dum Pœni ita Capuæ luxuria diffluunt et perduntur, Mago Carthaginem venit, ubi magno plebis gaudio plausuque excipitur; 483-499.

Tum, senatu ipsi dato, insignem exponit victoriam, a fratre ad Cannas et Aufidum de duobus Romanorum consulibus partam, quorum alter, toto exercitu amisso, vix cum paucis effugerit, alter, summus hostium imperator, fortissime pugnans occiderit; 500-531.

Ad fidem deinde tam lætarum rerum, effundi in vestibulo curiæ jubet acervum annulorum aureorum, equitibus Romanis detractorum; utque Roma, hac clade adflicta, funditus evertatur, Hannibalem subplemento, pecunia, elephantis et frumento juvandum censet; 532-541.

Simul, lætis omnibus, locum Hannonis increpandi esse ratus, per ludibrium ab eo quærit, utrum etiam nunc pœniteat belli Romanis inlati, et dedi Hannibalem jubeat? 542-553.

Is contra, tum invidia tum ira percitus, respondet, se nihil ex pristina voluntate mutasse, et nunc potissimum sibi pacem expetendam videri; non plura etiam posse a victis ducibus rogari, quam nunc victores poscant; hostes præterea, dolore atque ira incensos, fortuna aliquid variante, atrociores post hanc cladem fore, et forsan ne daturos quidem, nedum petituros esse pacem, quippe quæ facilius a victoribus, quam a victis Romanis inpetrari possit; si autem vera sint, quæ modo Mago jactaverit, ad internecionem Romani imperii pugnatum ad Cannas esse, se non satis mirari posse, quid causæ sit, quod invictus ille imperator, qui Marti similis et cui nemo par putetur, non ex Cannensi acie protinus exercitum ad urbem Romanam duxerit; denique Hannibalis consilia non nisi ad tyrannidem et dominatum spectare; proinde, si a pace abhorreant cives sui, quæ tamen optima rerum humanarum innumerisque triumphis potior sit, furorem certe superbi hominis nulla re alendum esse; 554-600.

Sed oratio Hannonis, quem simultas cum familia Barcina leviorem auctorem faciebat, interpellatur clamore contradicentium, ingentique consensu fit senatusconsultum, ut Hannibalis exercitus militibus, in Africa et Hispania conductis, subpleantur; 601-611.

Nunc, age, quos clades insignis Iapyge campo Verterit ad Libyam populos Sarranaque castra, Expediam. Stat nulla diu mortalibus usquam, Fortuna titubante, fides: adjungere dextras Certavere palam rumpenti fœdera Pœno, 5 Heu! nimium faciles læsis diffidere rebus: Sævior ante alios iras servasse repostas, Atque odium renovare ferox in tempore Samnis.

1. Nunc recensebo populos, qui post cladem Cannensem ad Pœnos defecere. Conf. Liv. XXII, 61. --_Iapyge campo_; v. ad I, 51. 2. _Sarrana castra_; cf. ad I, 72. 3, 4. Comparant Virg. Æn. X, 861. Sed magis huc spectant loca, quæ de inconstantia amicorum in fortuna adversa agunt. Cf. VV. DD. ad Petron. c. 80; Ill. Harles. ad Ovid. Trist. I, iii, 16, et ej. Ind. v. _Amici._ 6. _faciles læsis_, adflictis, adversis, _diffidere rebus_, proni ad metum. 7, 8. Cf. VIII, 562, 563, et ibi not. --_in tempore_, ἐν καιρῷ, data occasione, tempore opportuno, ut passim ap. Liv. et alios, quos laudarunt Drak. ad h.l. et VV. DD. ad Frontin. Strat. I, 1 ex. 1.

7. _Sævior ante oculos alios servasse_, vel _alios iras servasse r._ Oxon. unde _Sævior ante oculos animos_ (iras, adfectus) _servasse repostos_ conj. Barth. Adv. III, 10. 8. _revocare_ Put.

Mox levis et sero pressurus fata pudore Bruttius; ambiguis fallax mox Appulus armis. 10 Tum gens Hirpini vana indocilisque quieti, Et rupisse indigna fidem: ceu dira per omnes Manarent populos fœdi contagia morbi.

9. _pressurus fata_, adgravaturus sortem. 10. _Bruttii_ ultimi cum Romanis in gratiam rediere _sero pudore_ defectionis; Dausq. Iidem primi ad Hannibalem descivere, (_levis_) et inde, æque ac Picentes et Lucani, a Romanis ignominiæ causa non pro sociis habiti sunt, et ad servilia miserrimaque, magistratibus Rom. præstanda, ministeria dejecti, de quo vid. Gell. X, 3, et Strab. V extr. --_ambiguis armis_, propter fidem ambiguam. 12. _indigna rupisse fidem_, indigne, inhoneste, turpiter rumpens fidem; qua indignum, cui turpe est, rumpere fidem.

9. _fata_ Col. Vulgo _facta_. 10. _Bruttius_, non _Brutius_, Col. vid. ad VI, 15; _Apulus_ Col. Conf. Dausq. Orth. P. II. 11. _Irpini_ Col. prob. N. Heins. propter verba Festi: _Irpini adpellati lupi nomine, quem Irpum Samnites dicunt._ Sed conf. Dausq. l.c. Sigon. ad Liv. XXIII, 1, et de lupo, fabuloso Hirpinorum, coloniæ Samnitium, deductore Strab. V, extr. ubi ἵρπος legitur, ut _hirpus_ ap. Serv. ad Virg. Æn. XI, 785; _Irpinum_ Parm. et Med. _indocilisque quieti_ (h.e. inquieti) Col. ut I, 237, et Juvenal. XIV, 40; _quietis_ frustra reposuit Lefeb. coll. XII, 726. Vulgo _quietem_. 12. _Erupisse_ Ox. _dura_ Put. et priscæ edd. præter R. 2.

Jamque Atella suas, jamque et Calatia adegit, Fas superante metu, Pœnorum in castra cohortes. 15

14. Poeta et in his exornavit verba Liv. XXII, 61. --_Atella_, vetus Oscorum opp. in Campania, unde _Atella_, seu _Atellana fabula_ dicta. --_Calatia_; cf. VIII, 542. 15. _Fas_, fidem Romanis jure præstandam.

14. _Calatia_ scripti, _adegit_ scripti, R. 1, 2, 3, Parm. Med. Vulgo _Gallatia abegit_.

Inde Phalanteo levitas animosa Tarento, Ausonium laxare jugum: patefecit amicas Alta Croton portas, Afrisque ad barbara jussa Thespiadum docuit submittere colla nepotes.

16. _Phalanteo Tarento_; v. ad VII, 665. Etiam huic urbi tanta fuit _levitas animosa_, h.e. inconstantia et audacia, ut _jugum Ausonium_, a Romanis sibi inpositum, excuteret. 18 seq. _Croton Alta_ dicitur, propter montes, Latymnum et Physcum, de quibus v. Schol. ad Theocrit. IV, 19, 23, vel potius propter arcem, de qua v. Liv. XXIV, 3. --_Thespiadæ_, Herculis e Thestii L filiabus filii, eorumque posteri, quorum pars in Beotiam missa, pars duce Iolao in Sardiniam, unde in Italiam venerunt, et unus eorum, Myscelus, jussu Herculis; eo loco, quo is Crotonem, hospitem suum, incaute a se occisum, sepeliverat, in hujus memoriam Crotonem condidit; unde Crotoniates h.l. _Thesp. nepotes_ dicuntur. Conf. Ovid. Met. XV, 12... 60; Strab. VI, p. 252 sq.; Diodor. IV, 29; V, 15; Heyne ad Apollodor. p. 331 sq., 467 et 486 sq. --_Afris submittere colla_; conf. ad VI, 414.

Idem etiam Locros habuit furor: ora vadosi 20 Litoris, Argivos major qua Græcia muros Servat, et Ionio luitur curvata profundo, Lætas res Libyæ et fortunam e more sequuta, Juravit pavitans Tyrio sua prælia Marti.

20 sqq. Coloniæ græcæ, modo memoratæ et aliæ, in ora Ionii maris, _Tyrio marti_, Pœnis, _jurarunt sua prælia_, se pro iis arma capturos esse, illis sacramentum dixere, ad eos descivere. [21.] _Græcia major_, h.e. magna, quo nomine maxime dictus est tractus oræ maritimæ a Tarento usque ad Locrorum sedes pertinens, in quo plurimæ Græcorum coloniæ fuerunt; Ernesti. [22.] _luitur_ pro vulg. adluitur. [23.] _e more_, ut fieri solet; Barth. et N. Heins. coll. v. 3. Possis etiam interpretari: _fortunam_ suam _e more_, more suo, ut solebant, _secuta_.

22. _lavitur_ (a voc. _lavere_ pro _lavare_) conjicit Burmann. 23. _in Marte_ quatuor scripti et priscæ edd. sed _Marti_ mox denuo sequitur, _in morte_ Mars. et plerique eum sequuti, _errore_ Basil. Dausq. Cellar. et alii; _e more_ emend. Barth. Adv. III, 10.

Jam vero, Eridani tumidissimus adcola, Celtæ 25 Incubuere malis Italum, veteresque doloris Tota se socios properarunt jungere mole.

25. _Celtæ_, ut mox _Boii_ et _Senones_, Galli Cisalpini. 26. _Incubuere malis_, ea adcelerarunt et auxerunt. Cf. ad IV, 731. --_veteres doloris_, vetere ira, odio et dolore perciti. Vid. ad IV, 530.

26. _Italum_ omnes scripti. Vulgo _iterum_, prob. Dausq. Sed duarum inimicissimarum gentium nomina jungi, plus energiæ habet, judice Barth. Adv. III, 10, _veteresque doloris_ Puteol. et Tell. _veteresque dolores_ R. 1, Med. al. Vulgo _veterisque doloris_.

Sed fas id Celtis, fas inpia bella referre Boiorum fuerit populis. Capuæne furorem, Quem Senonum genti, placuisse? et Dardana ab ortu 30 Mœnia barbarico Nomadum sociata tyranno Quisnam, mutato tantum nunc tempore, credat?

28 seq. Hæc defectio in Celtis forte excusanda, tamquam in peregrino populo, cui injustum olim bellum Romani intulerunt, jure gentium violato: (de quo v. Liv. V, 36) sed Capuam, quæ eamdem, quam Roma, originem habuit, ad Pœnos, feros populos, descituram esse quis umquam credidisset? cf. inf. v. 177... 184. --_bella referre_: iterare, resumere, ut XVI, 77; N. Heins. --_referre_, ulcisci, Lenz. et Ern. 30. _Dardana ab ortu mœnia_: nam Capuam a _Capye_, Trojano rege, qui a Dardano, Jovis filio, genus ducebat, adpellatam, veteres tantum non omnes credebant. Cf. v. 177 sq.; 299 sq.; Suet. Jul. 81; Cluver. Ital. ant. IV, 1; Heyne Exc. VI ad Virg. Æn. III, et Exc. VII ad Æn. VII, p. 129; Strabo L. V. p. 248, hanc urbem a capite, quod caput esset XII oppidorum, sed alii, v.c. Plin. III, 5, seu 9; Liv. IV, 37, et Diodorus, a campestri agro, quod propius vero est, dictam putabant. 31. _barbarico Nomadum tyranno_, Hannibali. 32. Vid. V.L.

28. _fas sit_ R. 1, Parm. Mediol. Idem conj. N. Heins. vel _fas_, _Di_, _Celtis_. 31. _Nomadum_ est ex emend. N. Heins. et Gron. Obss. III, 9; _jam tum_ Marsi Ven. In aliis libris _numquam_, vel _tandem_, sed in plerisque _nondum_ legitur sine sensu; _demum_ corrig. Barth. l.c. 32. _mutatos_ emend. Dausq. perperam. Gronovius l.l. versum hunc, inquit, qui languor et sopor est ipse, atque enervem reddit iratam admirationem, si persuadere possim ὑποβολιμαῖον esse, cancellaverim libens. Sic tota oratio, quod Drak. monuit, est admirantis, quæ per verbum infinitivum proferri solet; quod genus constructionis quum librarii non intelligerent, explendo, ut putabant, sensui addiderunt versum subditicium, de quo vid. idem Gronov. Obss. II, 14. Ipse quoque non dissimulo, hunc versum, quem Ernesti et reliqui interpp., præter Drak., silentio quod mireris, prætermittunt, semper me obfendisse; quod tamen non poetæ, sed librariorum culpa factum videtur. Vix enim dubito, quin legendum sit: _Quis, nisi mutato tantum nunc tempore, credat?_ h.e. quisnam hoc credat, nisi nunc, quo tempora tantopere mutata sunt, vel, nisi tantum nunc tempora mutata essent? Ita hæc vel ad tempora poetæ, vel ad ea, quibus Capua a Romanis defecit, spectant, et optime cohærent cum verbis sqq., quibus ratio continetur, cur tanta rerum morumque mutatio facta sit.

Luxus, et insanis nutrita ignavia lustris, Consumtusque pudor peccando, unisque relictus Divitiis probrosus honor, lacerabat hiantem 35 Desidia populum, ac resolutam legibus urbem.

33. De luxu perditisque Capuæ moribus, cf. Liv. XXIII, 2 et 4. Quantopere vero etiam in his sermo poetæ a narratione historici discrepet, non est quod moneam. --_insana lustra_ dici longum tempus luxuria exercenda consumtum putat Ernesti. Sed _lustra_ sunt ganeæ. 34. _Consumtus_, omissus, cessavit, _pudor peccando_, diuturna peccandi consuetudine. --_unis_, unice, _relictus Divitiis probrosus honor_, quatenus eam tantum ob causam pretium habere creduntur, quod flagitiis et voluptatibus facultatem dant et materiam. 35. _hiantem_, oscitantem (_gähnend_) _desidia_, luxu, qui ignaviam, languorem et oscitantiam gignit, ut forte XII, 75; Gr. χάσκοντας, D. Heins.; cf. Gron. Diatr. Stat. c. 27. 36. _resolutam legibus_, liberam exsolutamque legum vinculis ac metu.

Insuper exitio truculenta superbia agebat. Nec vitiis deerant vires: non largior ulli Ausoniæ populo (sic tum Fortuna fovebat) Aurique argentique modus: madefacta veneno 40 Assyrio manibus vestis, medioque dierum Regales epulæ, atque ortu convivia solis Deprensa, et nulla macula non inlita vita.

40 seq. _Assyrio veneno_ ut apud Virgil. Ge. II, 465, ubi v. Heyne. --_venenum_, ut φάρμακον, quilibet succus, inpr. acrior. De purpura Assyria v. Heins. ad Claud. in Rufin. I, 208. --_madefacta_, infecta, tincta, vel _veneno Assyrio manibus_, est _vestis_, h.e. induunt tunicas manicatas, seu manuleatas, χειριδωτοὺς, seu καρπωτοὺς, cultum mulierum molliumque virorum, de quibus v. loc. class. Gell. VII, 12; Virg. Æn. IX, 616; Cic. or. Catil. II, 10; Barth. ad Stat. Th. VII, 657; Casaub. ad Sueton. Cæs. 45, et Ernesti clav. Cic.; v. _manicatus_. Hæc vulgaris interpretandi ratio contextui aptissima est: sed vellem minus contorta esset et inpedita. Cf. V.L. [41.] _medio dierum_: nam homines frugi Romæ (loquitur autem poeta Romanus) hora demum nona vel decima, luxuriosi contra jam _de die_, immo _de medio die_ cœnare, vel convivia in multam noctem et ad _ortum_ adeo _solis_ (quem morem Silius vs. sq. perstringit) producere solehant. Vid. Jani ad Hor. Od. I, i, 20, et Bentl. ad Hor. Epist. I, 18, 91.

41. _madidis_, hoc est, viris ebriis, pro _manibus_ legendum putabat Barth. Adv. III, 10. Sed vox _madefacta_ proxime præcessit; _madefacta veneno Assyrio jam bis vestis_ tentabat N. Heins. ut vestis murice bis tincta, seu dibapha innuatur, et τὸ _jam_ eleganter atque adposite hic positum sit, ut passim apud Silium, v.c. XIV, 23, 661; _maribus_, quod minus a vulg. scriptura recedit, conj. Gronov. ut poeta Campanos traducat, apud quos ipsi etiam viri purpureis vestibus usi sint, quæ vix feminis concedendæ essent. Id probavit Drak. et recepit Lefeb. coll. XIII, 353, et XV, 116, 117. Sed veste purpurea et dibapha non tam molles, quam summi viri solent esse ornati. Forte legendum _madefacta veneno A._ (κατὰ) _manicas vestis_, et hæc non differt a _lato clavo, ad manus fimbriato_, quo Cæsarem, delicatorum hominum more. usum tradit Sueton. Jul. c. 45, conf. not. 43. _inclita_ Col. et Oxon. _nulli maculam non i. v._ emend. N. Heins. ut sit græcismus, nec sonus quatuor vocum similiter desinentium aures obfendat; _nulli maculis_ corrig. Withof.

Tum populo sævi Patres, plebesque Senatus Invidia læta, et conlidens dissona corda 45 Seditio. Sed enim interea temeraria pubis Delicta augebat, pollutior ipsa, senectus.

44 sq. Hæc spectant ad seditionem Capuæ inter Patres plebemque ortam, de qua v. Liv. XXIII, 2, qui etiam lib. XXIV, cap. 2, monet, «unum velut morbum invasisse omnes Italiæ civitates, ut plebes ab optimatibus dissentirent; senatus Romanis faveret, plebs ad Pœnos rem traheret.» --_sævi_, irati, infensi. --_læta plebes Senatus Invidia_, libenter et cupide invidiam Patribus concitare solebat. Cf. I, 170; II, 481; III, 575; VI, 482, et al. [45.] _conlidens_, inter se committens.

44. Lef. huic versui præposuit v. 51... 55; _Quin etiam... mensis_, quod suaserant Barth. Ad. III, 10, et Drak. ut Silius Campanorum luxuriæ et conviviis adjungat crudelitatem cædesque in iisdem usitatas, et inde transeat ad causas defectionis a Romanis, quæ eos in perniciem conjecerit, ad juvenum senumque crimina, ad ægrum statum ipsius reipubl. et denique ad occasionem adgrediundi dominii, ab Hannibale captam. Non male: sed poeta non semper hanc ordinis subtilitatem curat, quod jam monuit Ern. _populo aversi_, vel potius _populo servi Patres_ (quos plebi et Pacuvio obnoxios fuisse, non uno loco testatur Livius) malebat N. Heins. quem vid. ad Ovid. Amor. I, vi, 74. 45. _læta_ Col. Vulgo _lacera_. Sed elata, h.e. adrogans et potens facta, conj. N. Heins. coll. v. 493. _Invida lautitiæ_ corrig. Withof. 46. _pubis_ pro _pubes_ ex emend. Barthii; _sed enim teneris_, vel _in teneris temeraria ephebis_ (ut ap. Martial. IX, 9, et Stat. Th. I, 423) legendum putabat N. Heins. Si quid mutandum, _teneræ_ reponerem pro _interea_.

Nec, quos vile genus despectaque lucis origo Fœdabat, sperare sibi et deposcere primi Deerant imperia ac patriæ pereuntis habenas. 50 Quin etiam exhilarare viris convivia cæde Mos olim, et miscere epulis spectacula dira Certantum ferro; sæpe et super ipsa cadentum Pocula, respersis non parco sanguine mensis.

48. _despecta lucis origo_, humile genus. 50. _Deerant_; cf. ad VII, 498. 51... 54. Campani olim, ut et Romani, cædibus gladiatorum in ipsis conviviis oblectabantur: de quo barbaro more vide, quos laudant, Liv. IX, 40; Athen. IV, 13; Lips. Saturn. I, 6, et Strab. V, p. 175, ubi conf. Casaub.

48. _dispectaque_ Col. 50. _imperio_ primus edidit Marsus et post eum alii. 52. _diro_ præstiterit judice etiam N. Heins.

Has, astu adgressus, quo verteret acrius ægras 55 Ad Tyrios mentes, quia nulla sorte daturam Certus erat Romam, neque enim impetrata volebat, (Pacuvio fuit haud obscurum crimine nomen) Hortatur summi partem deposcere juris, Atque alternatos sociato consule fasces: 60

55. Silius, quod jam alii observarunt, prætermissis iis, quæ Livius XXIII, 2... 6 de Pacuvio et de legatione, ad Varronem cos. missa, (quæ ad capiendum defectionis consilium plurimum contulit) memoravit, ea tantum exornat, de quorum veritate ipse Livius dubitat lib. XXIII, 6 extr. _Romam_ scil. «legatos missos esse a Campanis, postulantes, ut alter consul Campanus fieret, si rem Rom. adjuvari vellent; et indignatione orta, submoveri a curia jussos esse.» Id Pacuvii consilio factum poeta fingit. --_Has_, juventutem et senectutem, Lef. Immo _has mentes_ junge. 56. _nulla sorte_, nullo modo. 57. Pacuvius petebat, quæ certus erat, numquam Romanos daturos, quæque etiam impetrare nolebat, ut hoc prætextu ad Pœnos desciscere posset; Drak. 58. Eadem constructio est X, 93; XIII, 32; XIV, 149 apud Liv. XXII, 6; XXXII, 2; XLI, 4 et al. Draken.

55. _Hac_ (qua patebat resp. Capuana, per viros nimirum humili stirpe et pravis moribus) corrig. Barth. loco citato. Sed vid. Gron. Obss. IV, 4. Versum 58, huic versui præposuit Lefeb. Male! 56. _que_ priscæ edd. _quæ_ Put. Tell. Mars. quod recte forsan revocavit Lefeb. 57. Verba _neque e. i. volebat_ et _fuit haud o. c. nomen_ parenthesibus inclusit Barth. _temperata_ pro _impetrata_ contra metri leges edidere Mars. et Mart. Herbip. ut sensus sit: excedebat modum in votis et petitione. 58. _Pacuvio_ Marsi ed. Ven. Conf. Gronov. l.c. _Paculo_ Col. Vulgo _Pactulo_.

Et, si partita renuant sedisse curuli, Æquatumque decus geminasque videre secures, Ultorem ante oculos atque ora adstare repulsæ. Ergo electa manus gressu fert dicta citato. Antistat cunctis præcellens Virrius ore; 65 Sed genus obscurum, nullique furore secundus.

62. _geminas_, similes; Withof. Vid. V.L. 65. _Antistat_, princeps legationis Vibius Virrius, de quo conf. Liv. XXIII, 6.

62. _gemino fascique securique_, vel _fasci geminæque securi_ conj. N. Heins. Sed per solas _secures_ hic consulatum innui, ut per solos _fasces_ inf. v. 152, et XIII, 269, nec opus esse, ut simul et fasces et secures memorentur, jam monuit Drak. Præterea _fascium_ modo mentio facta. Ego totum potius versum ejiciendum putarem, ne eadem res et notio quinque modis varietur, nisi in poeta luxuriantis ingenii versaror. 65. _Virrius_ Col. ut et inf. passim _Virrhius_ Med. _Virruis_ R. 1. Vulgo _Virius_. In marmm. et inscriptt. nunc _Virrius_, nunc _Virius_ legitur; confer Gron. et Drakenb. ad Liv. XXIII, 6.

Qui postquam cœtu Patrum ingentique Senatu Inpia dementis vulgi, ac vix tota, profudit Consulta, et tumidis incendit vocibus aures; Concordi fremitu renuentum effunditur asper 70 Toto e concilio clamor. Tum quisque fatigat Increpitans, vocumque tremit certamine templum.

67. _Senatu ingenti_, ut _Senatu magno_, XVII, 9 et ap. Stat. Silv. I, i, 101; Drak. 69. _tumidis_; conf. ad II, 288. --_incendit_ ira _aures_, audientes. Lefeb. confert Virg. Æn. IX, 500; X, 895. 71. _Quisque fatigat_, scil. templum clamore, Ern. Possis etiam ad _concilium_ referre. Cf. ad II, 74. Sed v. V.L. 72. _templum_, curia. Vid. ad I, 617. Cf. ad v. 55.

67. Hunc versum primus ejecit Marsus, quem plerique editores perperam sequuti sunt. 68. _ac_ Col. Vulgo _et._ Neutrum legitur in Put. R. 1. Med. et Marsi edd. 71. _concilio_ scripti. Vulgo _consilio_. Forte h.l. legendum: _Toto e concilio clamor, quem quisque fatigat I._, vel _quod_ (scilicet concilium) _quisque fatigat I._ (clamore, seu increpatione) vel denique _quo quisque fatigat_, scilicet concilium, vid. de his formulis not. ad I, 63, 675, et II, 75. In vulgata certe lectione constructio verborum paulo inpeditior est, et vox _tum_ minus apta, quoniam nihil novi traditur, sed idem aliis verbis enunciatur.

Hic Torquatus, avum fronte æquavisse severa Nobilis, «Heu Capua portantes talia dicta Romuleis durastis, ait, subcedere muris? 75

73. Silius non modo historiæ, ex Liv. VIII, 5, et 6 notissimæ, mentionem facit vers. 77 seq., sed eamdem quoque rem iterum hoc tempore contigisse comminiscitur. --_avum_ non proprio sensu capio. De _severitate_ Manlii Torquati Cos. v. Liv. VIII, 7. --_æquavisse Nobilis_; cf. Bentl. ad Hor. Od. I, i, 6. 75. _durastis_, passi estis.

74. _Capuæ dicta_ malebat N. Heins. Sed junge: ex _Capua portantes_. 75. _Romuleos muros_ scribendum suspicor; vid. ad X, 596.

Ad quos non ausi Carthago atque Hannibal arma Post Cannas adferre suas? nunquamne per aures It vestras, in Tarpeia quum sede Latini Orarent paria, haud verbis, haud voce, sed acri Propulsum dextra, qui tum mandata superbo 80 Ore adportabat, tanto per limina templi Turbine præcipitem revoluti corporis actum, Ut, sævo adflictus saxo, spectante piaret Tristia dicta Jove, et lueret verba inpia leto?

77. _Post Cannas_, post pugnam et victoriam Cannensem. Cf. Ernesti ad Tac. Hist. III, 49 pr. 78. _in Tarpeia sede_, in Capitolio, ubi tum senatus legatis datus. Vid. Liv. VIII, 5 pr. 80. Intell. Annius, cujus oratio exstat ap. Liv. l.c. --_Propulsum dextra_: in his, et v. 85... 87, Silium discrepare a Livio VIII, 5 et 6, jam monuere Cell. et alii. 83 sq. _spectante Jove_, cujus numen spreverat, quum Torquatus ad ejus simulacrum conversus auxilium Dei implorasset.

77. _offerre_ Tell. _efferre_ R. 2. 81. _apportabat_ Col. Tell. R. 1, Parm. Med. quod etiam ex conj. reposuit Cell. quoniam vulg. lectio _asportabat_ auferendi vim habet.

En ego progenies ejus, qui sede Tonantis 85 Expulit orantem, et nuda Capitolia consul Defendit dextra.» Rabidum hinc, palmasque virorum Intentantem oculis, proavitaque facta parantem Ut vidit majore adeo crudescere motu, Excipit his frendens Fabius; «Pro cuncta pudendi! 90

87... 89. Silium in his iterum τραγῳδεῖν et a Livio lib. XXIII, 6 extr. omnia moderatiora narrari, observat Ernesti. Sed poeta hunc Torquatum inducit _parantem proavita facta_, h.e. imitantem ferociam proavi, qui, teste Liv. VIII, 5, «adeo non tenuit iram, ut gladio cinctum in senatum venturum se esse palam diceret,» etc. [89.] _crudescere_; v. ad IV, 449. --_motu_ animi, ira. 90. _Pro cuncta pudendi_, o homines plane probrosi, et omni ex parte famosi, quos jam luxuriæ, crudelitatis ac superbiæ vestræ pudere debet; Draken. Græcismus et dura formula obfendit Ernest. et alios. Vid. V.L.

87. _Rabidum_, Ald. Vulgo _Rapidum_, quod perperam restituit Lef. _hinc_, non _hunc_, Col. 90. _Pro_, non _proh_, Col. et R. 2, ut semper in optimis libris, _prope juncta_ conj. N. Heins., et Burm. _pro monstra! pudendi_, etc. ut _pudendum bellum sit_, quod tam male gesserit Varro, cujusque culpa interemtus sit Paulus, ac sedes consularis vacet.

Sedes, ecce, vacat, belli viduata procella: Quem, quæso, e vobis huic inposuisse paratis? Inque locum Pauli quemnam datis? an tua, Virri, Prima atque ante alios sors, concedente Senatu, Te citat, ac nostris æquat jam purpura Brutis? 95 I, demens, i, quo tendis: tibi perfida fasces Det Carthago suos.» Medio fervore loquentis, Inpatiens ultra gemitu cohibere furorem, Fulminea torvum exclamat Marcellus ab ira:

91. _Sedes belli_, consulis imperium, _viduata_ morte Pauli. 95. Tune primus eris Consul e Campanis, ut Brutus e Romanis? 96. _i_, _quo tendis_, adspira ad consulatum apud Pœnos. 98 sq. Inducitur præter Torquatum et Fabium, etiam Marcellus, cujus acerbam ad Varronem orationem nemo nunc desideraverit: non enim ad rem præsentem pertinet; Ernesti. Recte: sed poeta quamvis occasionem Varronis perstringendi captat. [99.] _Fulminea ira_; vid. ad I, 421. --_ab ira_; cf. ad II, 139. --_torvum exclamat_, ut apud Virg. Æn. VII, 399.

94. _ante alias_, scilicet sortes, e Col. recepit Lefeb.

«Quæ tandem, et quam lenta tenet patientia mentem, 100 O confuse nimis Gradivi turbine Varro, Ut perferre queas furibunda insomnia consul? Nonne exturbatos jam dudum limine templi Præcipites agis ad portas? et discere cogis Semiviros, quod sit nostro de more creati 105 Consulis imperium? non unquam sobria pubes Et peritura brevi, moneo, ocius Urbe facesse.

101. _confusus_, συγχυθεῖς, perturbatus. --_Gradivi turbine_, ut II, 4. 102. _furibunda_, insana. --_insomnia_ id. qd. _somnia_, (v. sup. ad X, 357) h.e. vana res, opinio et persuasio, (ut nostrum _Träume_) stulta illa Campanorum petitio et postulatio. 105. _Semiviros_, Campanos luxu effeminatos, ut mox _non umquam sobria pubes_.

100. _Quo_ conj. N. Heins. _tam_ pro _quam_ e duobus scriptis, nescio quibus, reposuit Lefeb. 102. _perferre_, non _præferre_, libri vetusti; _furibunda examina_ suspicabatur N. Heins. ut legati Capuani ita dicantur; _furibundi somnia_ conj. Burm. Ego leviori mutatione _furibundi insomnia_ legendum arbitror.

Muros ante tuos (ut par est) debita ductor Armatus responsa dabit.» Consurgere cuncti Hinc pariter, magnoque viros clamore premebant. 110 Nec non et foribus propere Campana juventus Extulit ipsa gradum, tantæque dolore repulsæ Concitus Hannibalem volvebat Virrius ore.

113. _Hannibalem_, fœdus cum eo a Campanis faciendum. Cf. v. 133, et verba Virii ap. Liv. XXIII, 6.

111. _e foribus_ tacite edidit Lefeb. 112. _ipsa_ Col. cum priscis edd. _illa_ Put. Vulgo _acta_, quod servavit Lefeb. _tantoque_ Parm. _tacitoque_ conj. Livin.

Fulvius, (huic nam spondebant præsagia mentis Venturum decus, et Capuæ pereuntis imago 115 Jam tum erat ante oculos) «Non si Carthaginis, inquit, Ductorem vestris devinctum colla catenis Romam victor agis, posthac intrare Quirini Sacratas dabitur sedes: tende ocius, oro, Quo mens ægra vocat.» Referunt hæc inde citati 120 Mixta minis et torva trucis responsa Senatus.

114. _Fulvio_ tribuit poeta has partes, quia is mox cum Claudio collega Capuam obsedit; Cell. 115. _Venturum decus_, futuram expugnatæ Capuæ gloriam. 117. Cf. ad VIII, 276 sq. 118. _agis_, adducis. 119. _Sacratos sedes_; cf. ad III, 501, et X, 367.

114. _nam_, non _jam_, Col. 117. _nostris_ Oxon. et vett. edd. _devictum_ Marsi Ven. sec. et inde plures. 118. _agis_ Col. Vulgo _agas_: sed illud concinnius, judice N. Heins. qui v. 119, _hortor_ maluerit pro _oro_.

Tantane, omnipotens, caligine mersa latere Fata placet? veniet quondam felicior ætas, Quum pia Campano gaudebit consule Roma, Et per bella diu fasces perque arma negatos 125 Ultro ad magnanimos referet secura nepotes.

122 sq. Quis tum temporis cogitasset, Campanos cunctosque Italos aliquando (finito scil. bello Marsico, seu Sociali, legibusque a. L. Julio Cæsare, et a Carbone Silvanoque latis) civitatem Rom., quæ nunc tanto animorum impetu ipsis negabatur, consecuturos, et ita aditum sibi ad summos Rom. honores ipsumque consulatum comparaturos esse? 124. _pia Roma_; cf. ad V, 255. 126. _magnanimos_; v. ad I, 29. --_nepotes_, posteros horum Campanorum adrogantia tam pervulgata fuit, ut _Campanum supercilium_ et _Campana superbia_ etiam proverbii loco diceretur. Cf. Gell. I, 24; Ausonii Capua, et inpr. Cic. Or. II, de lege agrar. c. 33... 37.

125. _et per arma_ R. 1, Parm. Mediol. sed ad marg. R. 1, _per et arma_ quod etiam N. Heinsio in mentem venit. 126. _referet_ Colon. _referret_ Tell. et R. 1. Vulgo _referat_.

Pœna superborum tamen hæc durabit avorum, Quod non ante suos Capua ad suffragia mittet, Quam Carthago suos. Postquam nunc dicta Senatus, Nunc facta exposuit, tum veris falsa per artem 130 Virrius admiscens cecinit fatale cruenti Turbatis signum belli. Furiata juventus Arma, arma, Hannibalemque volunt: ruit undique vulgus,

128. _suos ad suffragia_, ferenda _mittet_ Romam: nam civitas præcipue continebatur jure suffragiorum. 129. _Carthago_, colonia Rom. deducta. Dausq. putabat innui Gaditanos, Pœnorum olim imperio obnoxios, et quidem Corn. Balbum majorem, Gaditanum, qui primus externorum, gratia Cæsaris, ad consulatum pervenit, teste Plinio lib. VII, 43. 129. _Postquam_, etc. Conf. Liv. XXIII, 6. 131 sq. _signum cecinit belli_, defectionem a Romanis suasit. --_fatale_, quod Capuæ fuit exitio. [132.] _Turbatis_; v. ad I, 477. 133. _Hannibalem_, ut sup. v. 113.

130. _fata_ primum legitur in Marsi Ven. 2. 132. _Turbatis_, non _Turbati_, R. 1. Parm. et Med. 133. Ita scripti cum R. 1, Parm. et Med. Cf. Heins. ad Ovid. Met. XI, 377. Alterum _arma_ perperam omissum est in edd. Marsi, Nicandri, R. 2, et al. _Arma sibi_ ed. Gryph. et al.

Et Pœnos in tecta vocant: ingentia facta Sidonii juvenis celebrant, ut ruperit Alpes 135 Herculei socius decoris, Divisque propinquas Transierit cursu rupes: ut cæde referta Clauserit Eridani victor vada: victor ut idem Lydia Romano turbarit stagna cruore: Ut Trebiæ ripas æterno nomine famæ 140 Tradiderit, Paulumque idem inter prælia, et idem Flaminium, proceres rerum, demiserit umbris.

135 sq. Cf. II, 356; III, 90 sq., et IV, 4. 137 sq. _Clauserit vada cæde_, cadaveribus ita fluvium repleverit, ut stagnaret, et cursus aquarum præcluderetur. Cf. inf. v. 519 et sup. ad IV, 621. [138.] _Eridani_, Ticini fl., qui Eridano, seu Pado miscetur, ut passim. --_vada_; v. ad I, 52. 139. _Lydia stagna_, Trasymenum. Cf. ad IV, 719. 140 sq. _famæ Tradiderit_; cf. ad IV, 73. 142. _demiserit umbris_, ut I, 439.

135. _ut vicerit_ Put. R. 2, edd. Mars. et inde al. prob. Lefeb. qui _Alpes_ pro incolis Alpium adcipit. 137. _refecta_ edd. Marsi _reverta_ et a m. sec. _cruenta_ in R. 1. 140. _Ut_, non _Et_, R. 1, 2, Parm. Med. Gryph. Asul. 142. _dimiserit_ scripti, vid. ad I, 439.

His super excisam primori Marte Saguntum, Et juga Pyrenes, et Hiberum, et sacra parentis, Juratumque viro bellum puerilibus annis 145 Adcumulant: unum, ducibus tot cæde peremtis, Tot fusis acie, stare inter prælia nullis Adtactum telis. Superum quum munere detur Huic sociare viro dextras et fœdere jungi;

143. _His super_, ut I, 60, ubi v. V.L. --_primori Marte_ pro vulg. _primoribus annis_, ut I, 511. 144. _juga Pyrenes_, quæ transgressus sit. Cf. III, 415 seq. --_Iberum_ v. ad I, 480. --_sacra parentis_; cf. I, 77 sqq. 146. _Adcumulant_, laudibus ejus addunt. Nimis laudatur Hannibal. v. I, 522... 555; Liv. XXI, 6 et 57.

Fastus exsanguis populi vanumque tumorem 150 Nimirum Capua et dominatum perferat Urbis, Ceu famulis fasces æquataque jura negantis? Prorsus enim tanto potiorem nomine habendum Varronem, ut fugiat consul fulgentior ostro.

150. _populi exsanguis_, populi Romani, cladibus continuis ad internecionem prope redacti. Cf. II, 230, et XII, 318, 319. Dausq. bene laudavit locum Valer. Max. V, iii, 2. «Africanus superior non solum contusam et confractam belli Punici armis rempubl., sed pæne jam exsanguem atque morientem, Africæ dominam reddidit.» --_tumorem_; v. ad II, 288, ubi de flatibus arrogantiæ et elato spiritu. 153 sq. Vim sarcasmi facile sentiet lector. --_tanto nomine_ scil. consulis.

150. Ita Col. Vulgo _Fastus et exsanguis_, contra leges metri, _et fœdere jungi Fas sit, ut exsanguis_, etc., vel _Fastum an ut exsanguis_ conj. N. Heins. et _Fastum et exsanguis_ Lefeb. 151. _urbi_ Col. 154. _ut fugit_, hoc est quoniam, seu a quo tempore fugit, etc. Tell. recepit Lefeb.

Talia jactantes jam lectam sorte parabant 155 Mittere, quæ Tyrios adjungat fœdere, pubem. Sed non invictum ponebat pectore robur Tum solum Decius Capuæ decus: isque receptus In medios cœtus, neque enim differre dabatur; «Itis, ait, cives violanda ad jura parentum? 160

155. _jactantes_, dicentes, et quidem tam gloriose de se, quam acerbe de Romanis. 157 sq. De _Decio Magio_; v. omnino Liv. XXIII, 7.

Damnatumque caput temerati fœderis aris Jungitis hospitio? Quæ tanta oblivio recti, Sacram atque in magnis positam populisque virisque Adversam ostentare fidem? Nunc tempus inire Prælia pro Rutulis; nunc signa aciemque movere, 165 Dum trepidæ res, et medicinam vulnera poscunt:

161. Hannibalem, diis invisum, propter rupta fœdera; Cell. 162 sq. _Quæ tanta oblivio recti_, quomodo justi et æqui tam inmemores esse potestis, ut _fidem sacram_ (v. ad I, 481 et in V.L. II, 479) _atque in magnis positam_, quæ magni æstimatur, vel venerabilis est _populis et viris_, singulis hominibus, adeoque et publice et privatim sanctissime summaque religione colitur, _adversam_ Romanis _ostentetis_, vel simpl. violetis?

163. _Magnam atque in magnis positam populisque virisque Adversam ostentare fidem_ non male edidit Lefeb., qui tamen post _fidem_ non punctum, sed exclamandi signum posuit, (ut _ostentare fidem!_ sit pro, quasi an ostendetis, etc.) et interrogationis notam, quæ v. 162, post _recti_ in cunctis libris reperitur, servavit. Ita legitur in omnibus codd. et scriptis et editis ante Basil. Wolfii, nisi quod _Magna_ in Colon. R. 2, Marsi ed. Paris., _Magnum_ in Oxon., _Magnum in magnis positum_ in Marsi ed. Ven., _in magnas_ in Puteol. _in magnis rebus_ in Ald. et Paris. ed. Marsi, et _ostendere_ in Ox.--_Magnum utique in magnis rebus p. v. Adversis servare fidem_ Wolfii ed. Basil. quam scripturam, etsi non uno mendo inquinatam, præter Dausq. et Cell., retinuit Drak. qui, judice Lefeb., ineptit hic ineptissime, (hæc sunt lepidi viri verba) et, fas sit dixisse, ignarissime cum Heinsio, dum a veteribus omnibus discedit. Qua gravi tamen censura non deterritus est Ernesti, quo minus Draken. sequeretur. Ipsi enim in tanto librorum vett. dissensu, non vituperanda videtur modestia ejus, qui vulgatam scripturam servet, cujus hic sensus sit, quamvis moleste verbis expressus: in magnis rebus adversis magnum h.e. egregium, præclarum est, fidem servare. Sed inter veteres profecto libros parum discrepat, et, quamvis modestia criticus magnopere commendatur, tamen ab animo meo inpetrare non potui, ut, spreta fere omnium codicum auctoritate, adquiesceret in ea lectione, quæ non nisi in una alteraque, et quidem recent. editione exstat, adeoque ne pro vulgata quidem habenda, et præterea ex inepti omnino interpolatoris ingenio profecta est: quis enim umquam _in magnis rebus adversis_, vel _magnum est_, _in magnis rebus_, etc. dixit? Neque tamen mihi prorsus satis faciunt N. Heins. et Burm. conjecturæ. Hic legendum putbat _Dignum atque in magnis positum, p. v. Adversis servare fidem_, vel _Haud versam ostentare fidem_: ille vero _Magnam, agite, inque manu positam p. v. Adversi ostentate fidem_, vel _Magnum atque in manibus positum_ (ut VII, 35; XII, 197, Val. Fl. VI, 460; Stat. Th. X, 29, et Lucan. VII, 253; IX, 388) _p. v. Adversam ostentare fidem_, vel denique, quod verum ei videbatur, _Magnum a. in magnis positum p. v. Adversa ostentare fidem_. Mea qualicumque sententia interrogationis nota, post voc. _recti_, v. 162, in omnibus libris posita, fraudi fuit viris doctis; qua sublata et in locum puncti post _fidem_ substituta, non video, quid in lectione cod. Col., quocum reliqui, si librariorum errores exceperis, conspirant, displicere possit, præter voc. _Magna_, vel _Magnam fidem_, pro quibus _Sacram fidem_ reposui, nisi _Sanctam f._, et pro _Adversam_ forte _Aversam_, vel _Inversam_ malis. Vox _sacram_ facile in _magnam_ mutari, vel hæc illam extrudere potuit, quum mox sequatur: neque etiam inprobabili judicio suspicari mihi videor, τὸ _magnam_ esse interpretamentum verborum, _in magnis positam_, et e margine in contextum inrepsisse; Conf. not. _Magnum atque hinc magnis solitum p. v._ emend. Withof.

Is locus officio, quum cessant prospera, quumque Dura ad opem fortuna vocat: nam læta fovere, Haud quaquam magni est animi decus: huc, age, adeste. Novi Dîs animas similes et pectora magnis 170 Nunquam angusta malis: capiunt (mihi credite) Cannas, Et Trasymena vada, et Pauli memorabile letum.

170 sq. Cf. II, 315... 324. 170 sq. _Dis similes_, θεοειδέας, θεοεικήλους, Dausq. --_pectora angusta_, animum humilem et timidum. [171.] _capiunt Cannas_ etc. non fracti sunt cladibus ad Cannas etc., sed his adversis ferendis pares sunt Romani. Conf. ad VI, 617, et Gronov. Obss. I, 17.

167. _Sit_, vel _Fit_, vel _Est locus o._ conj. N. Heins. coll. Stat. Th. XII, 302. 169. _huc_, non _hic_, scripti et primæ edd. 171. _Cannas_ Col. Vulgo _Cannæ_.

Hi sunt, qui vestris infixum mœnibus hostem Dejecere manu, et Capuam eripuere superbis Samnitum jussis: hi sunt, qui jura dedere 175 Terrore expulso, Sidicinaque bella remorunt.

173 sq. Decius commemorat beneficia Romanorum, quæ nunc remunerari deceat. 174. Cf. Liv. VII, 29 sqq. Flor. I, 16. 175. _jura dedere_, vobis leges et libertatem reddidere. 176. _Terrore_, hoste. --_Sidicina bella remorunt_, propulsarunt bellum, quod Samnites intulerant propter Sidicinos, qui ad opem Campanorum confugerant; Cell. Cf. ad V, 551.

173. _nostris_ Oxon. R. 1; Parm. Med. 176. Verbis _Terrore expulso_ ne mendum subesset metuebat N. Heins.

Quos fugitis? socios quosve additis? ille ego sanguis Dardanius, cui sacra pater, cui nomina liquit Ab Jove ducta Capys, magno cognatus Iulo; Ille ego, semihomines inter Nasamonas, et inter 180 Sævum atque æquantem ritus Garamanta ferarum, Marmarico ponam tentoria mixtus alumno?

177 sq. _fuqitis_ sc. Romanos. --_additis_, Pœnos. Conf. ad III, 350 in V.L. Novum argumentum, a cognatione Campanorum cum Romanis petitum. Cf. sup. ad v. 30. De progenie Dardani, filii Jovis, v. Ovid. Fast. IV, 31 sqq. et Heyne Exc. VI ad Virgil. Æn. III. 179. _Capys_, filius Assaraci et pater Anchisæ, cujus filius Æneas et nepos Iulus fuit. --_magno Iulo_; cf. Virg. Æn. I, 267 et 288. 180 sqq. Acerbe in Pœnos, seu Afros, populos barbaros et sævos. Conf. VI, 531.

177. Ita scripti et priscæ edd. nisi quod _auditis_ in Col. et _odistisve_ pro _quosve additis_ in Put. et R. 2; _Quos f. socios odiis? quosve additis? ille Dardanius_ ed. Marsi et inde al. _Quos fugietis? eho! sanguis vos edidit ille D._ conj. Barth. Adv. III, 10. Male! 181. _rictum_ pro _ritus_, et v. 186; _vos_ pro _nos_ primus edidit Marsus. Ibid. _vivida_ conj. non nemo teste Dausq. qui tamen probat τὸ _invida_, noverca licet natura.

Ductoremque feram, cui nunc pro fœdere proque Justitia est ensis, solæque e sanguine laudes? Non ita, non Decio permixtum fasque nefasque 185 Hæc ut velle queat: nullo nos invida tanto Armavit Natura bono, quam janua mortis Quod patet, et vita non æqua exire potestas.» Hæc vana aversas Decius jactavit ad aures.

183 seq. Conf. ad I, 58, et II, 504. [recte II, 503] 185. _Non ita_, ut ap. Virg. Æn. II, 583, ubi v. Heyne. --_Decio_, δεινῶς pro, mihi. --_permixtum fas nefasque_, ut apud Virgilium Georgic. I, 505; Horat. Od. I, xviii, 10, et alios. 186. Nihil mihi præstantius natura dedit, quam arbitrium et potestatem vitæ meæ finiendæ: sententia tenuiter et argute expressa; Ern. Cf. ad II, 576. 187 sq. _janua mortis patet_, ut ap. Virg. Æn. II, 661: at quanto ibi aptius, quantoque cum adfectu elatum! Ern. --_vita non æqua_, iniqua infelici. 189. _vana_, frustra.

187. _morti_ suspicari possis coll. Virgil. Æn. II, 661, vel _Mortis_, ut persona sit. 188. _e vita_ ed. Mars. et inde al. _ac_ Lefeb. _vitam non æquam_, vel _vitæ non æqua_ (ut _angusta loci_ V, 174, et alia) _exire p._ malebat N. Heins. non inprob. Drakenb. ut verbum _exire_ cum quarto casu construatur, ut XIV, 455; Lucret. VI, 1217; Virg. Æneid, V, 438, et Tac. Ann. VI, 49.

Ast delecta manus jungebant fœdera Pœno. 190 Jamque aderant præmissa duci turbante tumultu Autololes numerosa cohors: ipse agmine magno Festinata citus per campos signa movebat. Et Decius, «Nunc hora, viri, nunc tempus: adeste, Dum Capua dignum, dum me duce dextera vindex 195 Molitur facinus; procumbat barbara pubes. Pro se quisque alacres rapite hoc decus: hostis adire Si parat, obstructas replete cadavere portas, Et ferro purgate nefas: hic denique solus Eluerit sanguis maculatas crimine mentes.» 200

190. Cf. Liv. XXIII, 7. 197. _rapite_; vid. ad I, 570. --_decus hoc_, ut scil. arceatis Pœnos ab urbe. 198. _obstructas replete cadavere_, cadaveribus; cf. ad IX, 99. 199 seq. Decius apud Liv. l.c. «primo, ne reciperetur præsidium (Autololes, v. 192, definite, poetarum more), vociferatus est: deinde, ut receptum aut ejiceretur, aut, si malum facinus, quod a vetustissimis sociis consanguineisque defecissent, forti ac memorabili facinore purgare vellent, ut, interfecto punico præsidio, restituerent se Romanis.»

190. _jungebant_, et mox _aderant_, R. 1, Parm. Mediol. Vulgo _jungebat_ et _aderat_, prob. Lefeb. 198. _replete_ Puteol. R. 1, Parm. Mediol. Vulgo _præbete_. 199. _Aut_ sine _Vel_ pro _Et_ legendum crediderim; vid. not.

Dumque ea nequidquam non ulli læta profatur, Audita asperitate viri cœptoque feroci, Multa feta gerens ira præcordia, Pœnus Adstabat muris, propereque arcessere lectos Inmitem castris Decium jubet: horrida virtus, 205 Armatumque fide pectus, rectique cupido, Et major Capua mens inperterrita mole Invicta stabat, torvoque minacia vultu Jussa ducis, verbisque etiam incessebat amaris.

201 sq. Cf. omnino Liv. XXIII, 7 seq. 203. _feta ira præecordia_; cf. ad X, 14 in V.L. 204 seq. _arcessere castris_, in castra sua, non procul ab urbe posita. [205.] _Horrida virtus_; v. ad I, 58. 207 sq. Cf. Virg. Æn. X, 770 sq. ubi v. Heyne. --_major Capua_, mente, seu animo civium.

204. _arcessere_, non _accersere_, Putean. R. 1, Parm. Mediol. Conf. ad lib. I, v. 264. 208. _minacia_ Colon. Vulgo _minantia_, vulgari errore. Vide, quos Drakenborch. laudavit, Heins. ad Claud. b. Gild. v. 39; Broukh. ad Propert. III, vii, 47, et Bentl. ad Horat. Od. II, xii, 12.

Quem Libyæ rector tot signa, tot arma ferentis 210 Spernentem increpitans magno clamore profatur: «Post Paulum, post Flaminium componimur, eheu!

212. _componimur_; vid. ad I, 39.

210. _ductor_ R. 1, et Med. _ferentes_ ed. Gryph. et sic conj. Barth. Adv. III, 10, h.e. omnem Hannibalis exercitum. Sed _ferentis_ ἀρχαϊκῶς scriptum tantumdem est. 212. _eheu_, non _heu, heu_, Col. Conf. Pier. et Burm. ad Virgil. Ecl. II, 58; Broukh. ad Prop. II, xix, 22, et VV. DD. ad Horat. Epod. XV, 23.

Vecordi Decio, mecum certasse volenti In decus et famam leti: rapite, ite citati, Signa, duces: pateatne mihi Campana vetante 215 Urbs Decio, explorare libet, nova bella moventi Cui patuere Alpes, saxa inpellentia cælum, Atque uni calcata Deo.» Subfuderat ora Sanguis, et a torvo surgebant lumine flammæ.

214. _In decus et famam leti_, ut mors, a tanto viro, quantus ego sum, ipsi inlata, gloriosior sit. Cf. ad II, 705, et III, 123. 217. _saxa cælum inpellentia_, tangentia, in illud adsurgentia, ut _cælum pulsantes scopulos_ XII, 71. Cf. ad v. 136; XV, 167; IV, 2, 742, et Jani ad Horat. Od. I, i, 36. 218 sq. _uni calcata Deo_, ab Hercule. Cf. ad II, 356; IV, 4 al. Sed Galli quoque ante Hannibal. transiverant (v. Liv. XXI, 30): hi colebant Herculem, cui aram, (v. Petron. de bello civ.) transgredientes montem, dicarunt, unde nata fabula de transitu Herculis; Lefeb. --_Subfuderat ora Sanguis_; cf. ad V, 275; IX, 459 seq. [219.] _surgebant flammæ_, ira Hannibalis. Cf. ad IV, 262, et V, 105 in V.L.

214. _ite_ scripti, R. 2, Mars. et Mart. Herbip, Vulgo _inde_. 215. _pateatne_, non _pateatque_, Col., vel, teste Lefeb., duo scripti. 218. _diffuderat_ Oxon. 219. _fulgebant_ Put.

Tum rictus spumans, et anhelis faucibus acta 220 Versabant penitus dirum suspiria murmur. Sic urbem invectus, toto comitante Senatu, Et vulgo ad spectanda ducis simul ora ruente, Effundit cunctam rabiem irarumque procellas.

--Majorem ornatum, qui in v. 220 et 221 inest, nemo facile desideraverit. Moderatius poeta iram H. sup. V, 603 sq. descripserat: _rictus_ vero et _fauces_ indigne de homine, quamvis furente et irato; Ern. --_rictus_ quidem et _fauces_ hominibus, etiam non furore et ira concitatis, æque ac bestiis tribuuntur. Sed ira turpior est _spumante rictu_, qualem Sueton. in Claud. c. 30 notavit. 221. _suspiria_, iræ, ut _gemitus_ apud Virg. Æn. III, 664; VII, 15; Ern. Proprie tamen non sunt iræ, sed iis tribuuntur. 222 sqq. Cf. Liv. XXIII, 7.

220. _rictus spumans_, quatuor scripti, _rictu spumans_ R. 1, Parm. Med. _rictu spumante_ ed. Marsi Ven. Vulgo _rictu spumas_. 221. _Versabat_ Parm. _ad suspiria_ R. 1. Parm. Med. 222. _invectus_, non _ingreditur_, Col. Oxon. R. 2, Mars. et Mart. Herb. _toto_, non _tanto_, scripti.

Nec non et Decio propiora pericula mentem 225 Flammarant, tempusque adeo cernebat adesse, Quo laudes ducis invicti superaret inermis. Non illum fuga, non clausi occuluere penates; Sed liber, veluti nullus penetrasset in urbem Hannibal, intrepido servaverat otia vultu: 230 Quum juvenem sævis (horrendum) concitus armis Invadunt globus, et pedibus sublime sedentis Ductoris sistunt. Tonat inde ferocibus alte Incessens victor dictis, «Solusne ruentem Fulcire, et revocare paras a funere, Romam? 235

225. Etiam in his comparandus omnino Liv. l.l. et c. 10. Orationem Hannibalis v. 233 sq., ut sup. v. 212 sqq. poeta ipse, nec inepte, commentus est. 232 sq. _pedibus Ductoris sistunt_, apud Liv. lib. cit. c. 10. «Decium ante pedes destitutum causam dicere jussit.» --_sublime sedentis_; v. ad III, 9.

232. _Invadunt_, non _Invadit_, Col. 233. _sistunt_ ex emend. N. Heins. Vulgo _sistit_.

O demens! en, qui Divum mihi munera tanta Eripiat. Decio prorsus servabar inerti Vincendus, Decio inbelli, cui femina nulla, Orta in Agenoreis nostræ Carthaginis oris, Cesserit: huic agedum, (nam cur indigna feramus?) 240 Magnanime o miles, meritas innecte catenas.»

236. _Divum munera_, victorias, quas diis debeo. Quod fere abhorret a persona Hannibalis, qui res feliciter a se gestas non diis, sed gladio et virtuti suæ tribuere solet, cujus poeta inmemor fuisse videtur. 238 sq. Cf. ad II, 361. 239. _Agenoreis_; v. ad I, 15. 241. _Magnanime o miles_, vide Var. Lect. et ad lib. I, 29.

240. _huc_ Put. 241. _Magnanime o miles_ Tell. R. 1, Parm. Med. Ben. _Magnanime miles_ Ox. et Put. Vulgo _magnanimo miles_, ut poeta inridens _magnanimum_ dicat, quem modo _inertem_ et _inbellem_ vocaverit; _Magnanime, i, miles_ malebat N. Heins. _Magnanimo, miles, meritas, i, necte catenas_ conj. Bentl. ad Hor. Epod. XVII, 72, ubi docet, bonos scriptores numquam dixisse _innectere alicui catenas_, sed _innectere aliquem catenis_, vel _nectere alicui catenas_. Possis itaque et reponere _hunc agedum, Magnanime o_, vel _i miles, meritis innecte catenis_.

Dixerat hæc: necdum finem convicia norant. Inlatus velut armentis super ardua colla Quum sese inposuit, victorque inmane sub ira Infremuit leo, et inmersis gravis unguibus hæsit, 245 Mandit anhelantem pendens cervice juvencum.

243 seq. Præclara et graphica comparatio, qualis fere ap. Virg. Æn. X, 723 sqq. Homer. Iliad. γ, 23 seq. inpr. λ, 172 seq., et ρ, 61 seq. Cf. Burm. ad Val. Fl. II, 458 sq., ubi gemmæ ex Gorlæi Dactyl. P. II, n. CXIX et nummo ex Morell. Specim. rei num. tab. XXVI, quibus Draken. ad h.l. imaginem leonis, tum tauri, tum cervi tergo inhærentis, oculis proposuerat, addit alteram Gorlæi gemmam T. I, n. 528; v. et V.L. 245. _hæsit_ ut ap. Virg. Æn. X, 726.

242. _hæc_ in _et_ primus Nicander, et _nec dum_ in _nondum_ Marsus mutavit. Hunc versum in vulg. edd. excipiunt duo alii, ab eodem Nicandro profecti, _Quum fera gens Decii constanti pectore corpus Invadit, vincitque manus post terga catenis_. Eos tamquam spurios ejeci, auctoribus N. Heins. et Draken., exemploque Lefeb. sed refrag. Ernesti, quo judice non commode possunt abesse, quum sequens ab iis pendeat comparatio. Eam ob causam quatuor, qui sequuntur, versus, _Inlatus... juvencum_, post v. 231, inseruit Lefeb. At verba hæc loco, quem in omnibus libris occupant, aptiora videntur, illa vero ratione admissa, constructio eorum inpeditior fit, et vox _quum_ bis posita languet. Omnia forsan bene inter se cohærent, modo voc. _Inlatus_ non ad leonem, sed ad militem (v. 241), vel ad ipsum adeo Hannibalem retuleris, ut sensus sit: _Inlatus_ est, h.e. intulit se, inruit in Decium, velut leo, quum sese inposuit armentis, etc. Possis etiam lacunam, quam extrusis Nicandri versibus oriri putant, levi mutatione explere, si pro _Illatus_ scripseris _Illi_ (milites v. 241) _tum_, scilicet sese inposuere Decio, velut leo quum sese inposuit armentis, etc. 244. _victorque inmanis ab ira_ non male opinabatur N. Heins. nec inprob. Drak. Cf. not. ad II, 139. 246. _prendens_ ex Put. recepit Lefeb. Sic λαβὼν κρατεροῖσιν ὀδοῦσι Hom. Iliad. ρ, 63. Præstiterit _frangens_, quod proprium in hac re verbum est, ut ἐξ αὐχέν᾽ ἔαξε ap. Hom. Iliad. λ, 175, et ρ, 63; conf. Heins. ad Claud. Stilic. II, 21, et Burm. ad Val. Fl. II, 459. Sed vulgata quoque lectio bene se habet.

At Decius, dum vincla ligant, «Necte ocius, inquit, (Nam sic Hannibalem decet intravisse) catenas, Fœderis infausti pretium: sic victima prorsus Digna cadat Decius: nec enim te, sanguine lætum 250 Humano, sit fas cæsis placasse juvencis.

247. Cf. Liv. XXIII, 10, ubi tamen Decius cives, non Hannibalem, neque tam acerbis conviciis lacessit. 250 sq. _sanguine lætum Humano_, sævum, inmanem, sanguinis sitientem militem Pœnum dicit (nisi forte ipsum Hannibalem, ut I, 59); nec opus est, cum Marso cogitare de ritu punico humanas victimas cædendi, quamvis non plane aliena foret ab ira Decii acerba illa adlusio; Ern.

249. _præsul_ pro _prorsus_ Put. _pressus_ R. 1, Parm. Med. _Pœnis_ emend. N. Heins. 250. _cadit_ scripti et Ven. Marsi.

En dextra! en fœdus! nondum tibi Curia, necdum Templorum intrati postes; jam panditur acri Imperio carcer: perge, ac primordia tanta Adcumula paribus factis: mihi fama sub umbras 255 Te feret obpressum Capuæ cecidisse ruinis.» Nec plura effari concessum: obnubitur atra Veste caput, trahiturque ferox ante ora suorum.

252. «Unum esse exsortem Punicæ amicitiæ fœderisque secum facti» etc. Liv. l.c. 254. _primordia_ etc. ut XV, 654. [255.] _mihi fama sub umbras foret_; conf. V.L. et ad I, 398. 256. Hoc est, quod Marcellus ap. Liv. XXIII, 45, dixit, _Capuam Hannibali Cannas fuisse_; Cell. 258. Hæc «vociferanti obvolutum caput est, ociusque rapi extra portam jussus,» Liv. XXIII, 10. Reliqua Decii fata memorantur inf. v. 377 sq.

253. _intranti_ a Marso innectum. 255. _sub umbras_ Col. ut fere ap. Virg. Æn. IV, 387; conf. ad VI, 150. Vulgo _umbris_. 257. _arte Veste_ conj. Drak.

Exin victor ovans sedato pectore tandem Spectandis urbis tectis templisque serenos 260 Lætus circumfert oculos, et singula discit: Quis muris sator, et pubes sit quanta sub armis, Quot bello pateant argenti ærisque talenta:

259 seq. Silius exornavit verba Livii XXIII, 7 extr. 261. _discit_, cognoscit a Campanis, ut XII, 568, ubi v. not. 263. _bello_, in usum belli, _pateant_, parata et in promtu sint.

262. _muri_ Med. _Qui_ ed. Lef. _pator_, vel, quoniam hæc vox non nisi inferioris ævi scriptoribus in usu fuit, _positor_ (ut ap. Ovid. Fast. II, 63) emend. Burm. _auctor_ e Virg. Æn. VIII, 134, reposuit Lefeb. qui neminem id vidisse miratur, et Burm. ineptire dicit; conf. Bentl. ad Hor. Od. III, iii, 65, qui et _structor_ legi posse putabat. Ego potius miror, viros doctos non vidisse, omnibus his conjecturis metri leges adversari. Si quid mutandum, _pater_ rescriberem; conf. Virg. l.l., Ovid. Metam. XV, 861; Prop. IV, x, 17, et sup. II, 654; ubi tamen Drak. monet, τὸ sator tantumdem esse, et _æternûm mœrûm sator_ Pacuv. in Peribœa ap. Nonium Marcell. cap. de Numeris et Casibus dici ex emend. Gulielm. Verisim. I, 17; conf. Bentl. l.c. 263. Ita Col. et Ox. cum R. 1, (nisi quod in hac ed. errore typogr. _argentique æris t._) unde cum Lefeb. recepi, etsi poetam _aurique_ pro _ærisque_ scripsisse suspicor: _Quot b. p. auri argentique talenta_ Put. Parm. Med. forte rectius; conf. Virg. Æneid. X, 531; _Quotque auri pateant bello argentique t._ ed. Marsi, quem sequuti sunt alii, etiam Draken. _armisque_ pro _ærisque_ conj. N. Heins. et _lateant_, scilicet in ærario Burm.

Nunc qualis frenata acies, nunc deinde pedestris Copia quanta viris. Monstrant Capitolia celsa, 265 Stellatesque docent campos, Cereremque benignam.

264. _frenata acies_, equitatus. 265. _Capitolia_, arcem Capuæ (cf. ad I, 541), ut apud Sueton. Tiber. 40, et Calig. 57. Sic et aliarum urbium arces ac templa magnifica, primoribus diis dicata Capitolioque Rom. similia, dicuntur. Cf. VV. DD. ad Plaut. Curc. II, ii, 19; Suet. Gramm. 9, quosque Drak. laudavit, Savaro ad Sidon. Apoll. XXIII, 40 seq. et Gothofr. ad l. 34 cod.; Theod. de Annon. et Tribut. --_Campus Stellatis_, fertilissimus, in mediterranea Campania, de quo v. Cic. Agrar. I, 7; II, 31; Sueton. Jul. 20; Liv. IX, 44; X, 31; XXII, 13; Cluver. Ital. Ant. IV, 5, p. 1172, et inpr. Camillus Campan. Fel. Diss. II, c. 33 sq. 266. _Cererem benignam_, agrum fertilem Campaniæ, de quo v. Cluver. l.l. p. 1090.

266. _Stellantisque_, vel _Stallentesque_ (quos Voss. Inst. Or. IV, vi, 3, floriferos exponit) in scriptis et priscis edd.

Jamque diem ad metas defessis Phœbus Olympo Inpellebat equis, fuscabat et Hesperus umbra Paullatim infusa properantem ad litora currum. Instituunt de more epulas, festamque per urbem 270 Regifice exstructis celebrant convivia mensis.

267 seqq. Silius expressit Liv. XXIII, 8, variumque ornatum petiit ex descriptione convivii Didonis Virg. Æneid. I, 699... 747. --_Phœbus defessis equis inpellebat_ ab _Olympo_, cælo, _diem_, lucem, quam Phœbus spargebat _ad metas_, Hesperio positas in litore, _et Hesperus_, vesper, etc. Lenz.; coll. XII, 647; XVI, 38 sq.; Ovid. Met. II, 142. 271. Cat. 63, 305, _large multiplici constructæ sunt dape mensæ_; Lenz.

268. _Hesperos_, enuntiatione Græca, Tell. R. 1, 2, Parm. Med. Non opus erat tot exemplis, quot congessit Drak. 269. _obfusa_ conj. Draken. Vid. ad V, 678.

Ipse, Deum cultu et sacro dignatus honore, Præcipuis multoque procul splendentibus ostro Adcipitur sublime toris: non una ministri Turba gregis: posuisse dapes his addita cura, 275 His adolere focos, his ordine pocula ferre. Nec non et certis struitur penus: aspera mensa Pondera cælati fulgent antiquitus auri.

272. Imitat Virg. Æn. I, 699... 708. --_dignatus_ passive, divino honore cultus; Lenz. 273 sqq. _splendentibus ostro toris_, ut _strato ostro_ et _pictis toris_ ap. Virg. l.c. [274.] _sublime_; v. ad III, 9. --_Grex minister_; cf. ad I, 173. [275.] _addita_, data. 276. _adolere focos_, ut _adolere penates_ ap. Virg. l.l. ubi vid. Heyne. --_ordine_ longo servorum, ut apud Virg. l.l., vel convivarum, ut ap. Hom. Iliad. α, 470... 597. Lenz. 277. _certis_, ab aliis servis _penus struitur_, coquuntur et adornantur, vel parantur cibi, ut apud Virg. _aspera pondera auri antiquitus cælati_, vasa aurea, et quidem tam _aspera_, h.e. anaglypha (v. ad II, 432), quam antiquo artificio facta, quo pretium eorum magnopere augebatur. Cf. Virgil. Æn. IX, 266, quosque Drak. laudavit, poeta noster XIV, 653; Cic. in Verr. I, 5; Val. Fl. I, 143; Suet. Cæs. 47; Ovid. Met. XII, 235 seq.; XIII, 700.

273. Præcipuus R. 2, quod recepit Lefeb. coll. Virg. Æneid. VIII, 177. Non male, judice quoque Ern. 277. _Nec non certatim_, vel _nec non et Cereri_ emend. N. Heins.

Eripiunt flammæ noctem, strepituque moventum Murmurat alta domus: stupet inconsuetus opimæ 280 Sidonius mensæ miles, faciemque superbi Ignotam luxus oculis mirantibus haurit.

279. Conf. Virg. Æn. I, 725... 727, et V.L. 280. _Stupet_ etc., ut _mirantur_ apud Virg. Æn. I, 709 sq. 281. _faciem_, ut IV, 591. 282. _oculis mirantibus haurit_; vid. ad VIII, 135.

279. Pro _moventum_, scilicet se (vid. ad I, 539), legendum crediderim _vocantum_, ut de sermonibus clamoribusque inter vina ortis agatur, quemadmodum ap. Virg. Æn. I, 725; _strepitusque moventum Murmure tecta sonant_ conj. Withof. [“ad I, 539”: in Not.]

Vescitur ipse silens, et tantos damnat honores Esse epulis, facilesque coli tanto agmine mensas: Donec pulsa fames, et Bacchi munera duram 285 Laxarunt mentem. Tum fronti reddita demum Lætitia, et positæ graviores pectore curæ.

283. _ipse_, Hannibal. _damnat_, inprobat, tam splendide parari epulas. 284. _agmine_, continuo motu et strepitu, ut XIV, 442, et ap. Virg. Æn. II, 782, ubi v. Cerda et Heyne. Poeta forte servorum quoque multitudinem respexit. --_mensas faciles_ paratu, cibos facile parvoque sumtu parabiles, scil. ei, qui convenienter vivit naturæ, quæ paucis contenta est. Cf. ad I, 615. 285. _Bacchi munera_; v. ad VII, 748. --_duram_, severam.

285. _At cum_ pro _Donec_ refinxit Nicander, quem alii sequuti sunt. 286. _Tum frontis_ Col. Oxon. R. 1, Parm. Ben. Lefeb. _Cum frontis_ Put. _fronte_ R. 2; _Cum fronti_ primus edidit Marsus; _dedita_ Put. et R. 2.

Personat Euboica Teuthras testudine, Cymes Incola, et obtusas inmiti murmure sævæ Inter bella tubæ permulcet cantibus aures. 290 Namque Jovem et lætos per furta canebat amores, Electræque toros Atlantidos: unde creatus, Proles digna Deum, tum Dardanus: isque Tonanti Ut det Erichthonium magna de stirpe nepotem. Hinc Tros, hinc Ilus, generis tunc ordine longo 295 Assaracus, nulloque minor famave manuve Tum Capys ut primis dederit sua nomina muris.

288 seq. Teuthras ad citharam canit, ut ἀοιδοὶ in conviviis heroum; (conf. Hom. Odyss. θ, 99, 267; Athen. XIV, 6, et Virg. Æn. I, 740 sq.) unde lyra δαιτὸς ἑταίρη, dicitur Hom. H. in Merc. 31. Idem poetæ transtulerunt ad Deorum epulas, in quibus Apollo lyram pulsat, et Musæ adcinunt. Nomen Teuthrantis ab ignobili fluvio, vel euripo, vel piscina quadam agri Campani, non nihil a litore Baiano remota, deductum esse, suspicabatur Broukh. ad Prop. I, ii, 11. --_Euboica testudine_, quod Cumæ, seu Cyme ab incolis Chalcidis Euboicæ condita est; Drak. Conf. ad VIII, 531, et Heyne ad Virg. Æn. VI, 2. --_Personat_, cithara canit, ut ap. Virg. Æn. I, 741. --_Cymes_; v. ad VIII, 531. 291... 297. Aptum carminis argumentum est genus Capyis, conditoris Capuæ, a Jove, ejusque filio, Dardano ductum. Cf. sup. ad v. 30, et 177 sq. --_furta_; v. ad VII, 487.

288. _Theucras_ Oxon. _Teutras_ Med. 291. _Namque_ (ut inf. v. 453, et ap. Virg. Ecl. VI, 31) ex scriptis recepi, auctore N. Heins. Vulgo _Jamque_, prob. Lefeb. quoniam hic incipiat Musicus. 297. _primus_ Marsi ed. et inde aliæ; confer ad lib. II, v. 235.

Concelebrant plausu pariter Sidonia pubes, Campanæque manus: ante omnes ductor honori Nominis augusto libat carchesia ritu; 300 Cetera quem sequitur, Bacchique e more liquorem Inrorat mensis turba, ardescitque Lyæo.

298. Cf. Virg. Æn. I, 747. 299. _ductor_, Hannibal, _honori nominis_, in honorem Capyis. Cf. ad IV, 729, et V, 161. 300. _libat_, non προπίνει, sed σπένδει, libatione effundit, ut mox _inrorat mensis_. Conf. ad VII, 750; Virg. Æn. I, 736; V, 77, et VIII, 279. --_carchesia_; v. Macrob. Sat. V, 21; Tristan. Comment. hist. T. II, p. 604 seq., et Heyne ad Virg. Ge. IV, 380. --_ritu augusto_, sancto. Cf. Var. Lect.

300. _Nummis_ (Dianæ, numinis tutelaris Campanorum) emendat. Dausq. coll. XIII, 124, et Eustath. ad Homer. Iliad. λ, Καὶ φασὶν ἐν Καπύῃ πόλει Καμπανῶν ἀνακεῖσθαι Αρτέμιδι ποτήριον ἐν τοιούτῳ σχήματι, ὅ λέγεται εἶναι τοῦ Νέστορος. Non male; nec tamen necesse. Idem _honori augusto_ jungebat. Præstiterit forte: _honori Nominis augusti_ (ut in cod. Tell. nisi _augusto_ doctius pro _augusti_ positum censeas) _libat carchesia rite_, ut ap. Virg. Æn. V, 77. 301. _e_ pro vulg. _ex_ recepi ex scriptis et priscis edd.

Interea, Tyrio resoluta in gaudia cœtu Converso, (neque enim, juvenis non digne sileri, Transmittam tua cœpta libens, famamque negabo 305 Quamquam inperfectis, magnæ tamen indolis, ausis) Mens una inviolata mero, nullisque venenis Potando exarmata, decus pugnæque, necisque Sidoniæ tacito volvebat pectore molem.

303. De Pacuvio Calavio et Perolla, ejus filio Deciique Magii amico, vitæ Hannibalis insidiante, conf. Liv. lib. XXIII, cap. 8 et 9, qui, judice quoque Ernesti, majori cum elegantia atque adfectu rem narravit, et sententias ornavit, non, ut Silius, sola verba. --_gaudia resoluta_, dissoluta, inmodica. Proprie, sed sensu paulum diverso, frons et mens gaudio dissolvi, vel, ut inf. XIV, 681, _in gaudia resolvi_, ut contra tristitia contrahi, dicuntur. Cf. quos Drak. laudavit, Barth. ad Claud. Cons. Olybr. et Prob. v. 248, et Burm. ad Petron. Sat. c. 131. 306. Similiter Ovid. Met. II, 328. Conf. inf. v. 363 sq. 307 sqq. _nullis venenis Potando exarmata_, molesto ornatu variata sententia proxime antecedens: nempe vinum largius sumtum, ceu venenum, vires animi frangit; Ern. [308.] _necis Sidoniæ_ Hannibalis _molem_, quia et magnus et difficilis conatus.

307. _uni_ recte, puto, corrig. N. Heins. nec male mox _venenis Potanti_ (confer ad III, 580), et _pœnæque_ pro _pugnæque_. In ed. Parm. τὸ _decus_ conjungitur τῷ _exarmata_, noto græecismo. [“ad III, 580”: in Not.]

Quoque esset miranda magis tam sacra libido, 310 Pacuvio genitus patrias damnaverat artes.

310 sq. Quod maxime mireris, Hannibali necem parabat filius ejus, qui in primis auctor defectionis ab Romanis fuerat. De malis _artibus_, quibus Pacuvius ad dominatum adspirabat, v. Liv. XXIII, 2 sq. --_sacra libido_; v. ad VII, 9.

310. _tam_ R. 1, Med. et Ben. Vulgo _tum_. 311. _Facunio_ Put. Parm. Ven. Marsi et Ben. _Pacullo_ Col. Vulgo _Pactulo_; conf. sup. ad v. 58.

Is variis oneratum epulis atque atria tardo Linquentem gressu comitatus pone parentem, Postquam posse datum meditata aperire, novosque Pandere conatus, et liber parte relicta 315 Tectorum a tergo patuit locus, «Adcipe digna Et Capua et nobis, inquit, consulta:» togaque Armatum amota nudat latus. «Hoc ego bellum Conficere ense paro, atque avulsum ferre Tonanti Rectoris Libyci victor caput: hic erit ille, 320 Qui polluta dolis jam fœdera sanciet, ensis.

312. _atria_, atrium, in quo veteres epulabantur; Drak. qui laudavit Serv. ad Virg. Æn. I, 726. 313... 316. «Patrem, ex convivio egressum, sequutus filius, ubi in secretum (hortus erat posticis ædium partibus) pervenerunt» etc. Liv. XXIII, 8. [314.] _datum_, data ei occasio est consilii cum patre communicandi. 319. _Tonanti_, Δΐι ὁρκίῳ, cujus nomen rupto fœdere H. violavit, vel, tamquam spolia opima, Jovi Feretrio. 321. «Jam ego sanguine Hannibalis sanciam rom. fœdus,» Liv. l.l.

Si perferre nequit spectacula tanta senectus, Et tremit inceptis lasso majoribus ævo, At tu securis concede penatibus, et me Linque meæ menti. Summum quod credis, et æquas 325 Hannibalem Superis, o quantum nomine major Jam Pœno tibi natus erit!» Vibrabat ab ore Ignis atrox, animusque viri jam bella gerebat;

323. _tremit inceptis_, ad incepta _majoribus lasso_, debili, _ævo_, senectute, h.e. quam ut a senibus perfici possint. --_lassum ævum_, ut _fessa ætas_ ap. Tac. Ann. XIV, 33. Cf. VV. DD. ad Plin. Ep. VI, 21. 324. _securis penatibus_, qui nihil ab Hannibale metuebant, Drak. in ædes, ubi tutus latere potes, rectius Dausq. et Ern. Sed forte vera verborum sententia est hæc: concede, recede, ex his ædibus, ubi Hannibal et reliqui convivæ securi sibi videntur, neque insidias a me vel quoquam alio metuunt. «Te id prius scire volui, si forte abesse, dum facinus patratur, malles,» Liv. l.c. _me linque meæ menti_, patere me consilium meum perficere. 325. _quod_, quoniam; Drak. et Cuper. ad Petron. c. 104, sed pro _quamvis_ positum putabant Heins. et Burm. ad Ovid. Ep. Her. XVII, 51, et Gron. ad Liv. XLII, 26 in additis.

323. _lapso_ e c. Tell. reposuit Lefeb. coll. XVII, 427, et _ævo_ pro _in ævo_ positum putat. Sed vid. not. 324. _At_ non _Et_, Col. et Ven. Marsi _securus_, vel _secretis_ conj. N. Heins. _En tu securis confide_ emend. Lefeb. quia jam fuerit in penetralibus domus sive penatibus; quasi illuc iterum concedere non potuerit. 325. _tu_ pro _quod_ primus substituit Marsus.

Quum senior, tanti pondus conaminis ægra Jam dudum vix aure ferens, tremebundus ibidem 330 Sternitur, et pedibus crebro pavida oscula figens, «Per si quid superest vitæ, per jura parentis, Perque tuam nostra potiorem, nate, salutem, Absiste inceptis, oro: ne sanguine cernam Polluta hospitia, ac tabo repleta cruento 335 Pocula, et eversas pugnæ certamine mensas.

329. Cf. Liv. XXIII, 9, ubi pater graviter duobus verbis _amens metu_ dicitur, nec prius ad pedum amplexum et oscula descendit, quam filium precibus commotum et lacrimantem vidit, quod ad dignitatem adfectumque patris tuendum multo adcommodatius est. Ita Ernesti. At contra præclare poeta v. 351 seq. inducit filium, virtute Hannibalis ad facinus illud magis incensum, quam ab eo deterritum, nec tam suo, quam patris periculo commotum: nec minus graviter parens h.l. dicitur _tremebundus_ sc. metu, et _pavida_ oscula figens; et vers. 353... 360, oratio vehementioribus gravioribusque adfectibus insurgit, quam ap. Liv. l.c. Virtus quoque Hannibalis periculique magnitudo v. 337 sq. vividioribus imaginibus adumbratur. Nec tamen dissimulo, in vss. 337 sq. et inpr. 344 sq. paterni adfectus dolorisque vim rhetorum argutiis aliquantum infringi. 334 sq. _ne sanguine cernam Polluta hospitia_, quod apud Romanos (immo apud omnes antiquitatis populos) dirissimum et maxime exsecrandum scelus habebatur; Drak.

Tune illum, quem non acies, non mœnia et urbes Ferre valent, quum frons propior lumenque corusco Igne micat, tune illa viri, quæ vertice fundit, Fulmina pertuleris; si viso intorserit ense 340 Diram, qua vertit per campos agmina, vocem? Fallit te, mensas inter quod credis inermem. Tot bellis quæsita viro, tot cædibus armat Majestas æterna ducem: si admoveris ora, Cannas, et Trebiam ante oculos, Trasymenaque busta, 345 Et Pauli stare ingentem miraberis umbram.

337 sq. «Vultum ipsius H., quem armati exercitus sustinere nequeunt, quem horret populus Romanus, tu sustinebis?» Ita Liv. l.l. Cf. sup. I, 496 sq. 339 seq. _Fulmina, quæ vertice fundit_, splendorem cassidis, terrorem incutientis; Ern. Ad cristarum quoque fulgorem hæc referenda sunt. Cf. I, 460 sq. et ad I, 421. 343 sq. Drak. comparavit Lucan. II, 75 sq. 346. _Pauli ingentem umbram_; conf. ad I, 97; VIII, 146, et X, 288. [“VIII, 146” recte VIII, 145]

337. _non mœnia_ R. 1, 3; Parm. Med. _nec m._ scripti Mars. et Mart. Herb. _neque m._ Nicander et deinde alii. 343. _virûm tot cædibus_, vel _ultro t. c. armat_, scilicet inermem, (h.e. quantumvis, ut inf. v. 516.) scribendum videbatur N. Heins. quonium _viri_ præcessit: sed interjectis demum tribus versibus.

Quid? tanto in casu comitum juxtaque jacentum Torpebunt dextræ? parce, oro, et desine velle, Cui nequeas victor superesse: an tristia vincla Et Decius non erudiunt componere mentem?» 350

347. _in casu_, periculo, vel fortuna adversa, vel nece, _tanto_, tanti viri; nisi malis, in tam gravi re. --_juxta_, prope eum, _jacentum_, ad mensam adcumbentium. 348 seq. _Torpebunt dextræ_; cf. Liv. l.l. --_desine velle_ aliquid, _Cui nequeas victor superesse_, quod si tibi ex voto successerit, perniciosum tibi et causa interitus erit; Ern. 349 sq. _vincla et Decius_; v. Decio indita. [350.] _erudiunt_, docent, commovent. --_componere mentem_, sedare animi æstum, et a proposito declinare.

347. _tanta in rabie_ suspicari possis, coll. Liv. XXIII, 9, _quid tot dextræ? torpescentne in amentia illa?_ 348. _desine belli_ (ut X, 84, ubi vid. not.) conj. N. Heins. et _Quum nequeas_ Dausq.

Talia commemorans, famæ majoris amore Flagrantem ut vidit juvenem surdumque timori: «Nil ultra posco, refer in convivia gressum; Adproperemus, ait: non jam tibi pectora pubis Sidoniæ fodienda manu tutantia regem. 355 Hoc jugulo dextram explora: namque hæc tibi ferrum, Si Pœnum invasisse paras, per viscera ferrum Nostra est ducendum: tardam ne sperne senectam.

352. _surdum timori_, non deterritum periculo ejusque metu. Cf. ad I, 692. 356. _Hoc jugulo_, et _hæc per viscera_ δεικτικῶς dicta.

352. _timoris_ malebat N. Heins. coll. I, 692, et X, 553. 356. _hæc_, non _hoc_, Col. Oxon. R. 2, _huc_ putabat N. Heins. 357. _lenta_ pro _ferrum_ substituit Nicander, _læta_ conj. Dausq. Conf. not. ad II, 26.

Obponam membra, atque ensem extorquere negatum Morte mea eripiam.» Lacrimæ tunc ore profusæ, 360 Et magna Superum cura servatus in arma Scipiadæ Pœnus; nec tantum fata dederunt Externa peragi dextra. Pulcherrimus iræ, Et dignus fieri compos memorabilis ausi, Amisit quantam posito conamine laudem, 365 Cui tantum est voluisse decus? Tum reddere sese Festinant epulis, et tristia fronte serenant; Donec læta virum solvit convivia somnus.

361. Dii vitam H. servarunt, ut a Scipione vinci posset. 362. _Scipiadæ_, Scipionis. Vid. ad VII, 107. --_tantum_ facinus, _peragi_, perfici: nisi malis, tantum virum vinci et occidi, ut _peragit_ ap. Val. Fl. I, 146, ubi v. Burm. 363... 366. _dextra Externa_, Campani hominis. Hæc sententia exiguam vim habet, sed argutas verborum antitheses, poetæ delicias; Ern. 367. _tristia fronte serenant_, tristitiam serena fronte dissimulant. Cf. Virg. Æn. IV, 477, et ibi Heyne. Ceterum Silius h.l. discrepat a Livio, (XXIII, 8 et 9 extr.) quo teste solus pater convivio se reddidit, non filius, qui in eo haud interfuerat: nam «unus nec dominorum invitatione, nec ipsius interdum Hannibalis, vinci potuit; ipse valetudinem excusans, patre animi quoque ejus haud mirabilem interturbationem causante.»

366. _tanta_ maluerit N. Heins.

Postera lux Phaethontis equos proferre parabat, Jam rapido summis curru splendente sub undis; 370 Et juvenis, magno generatus Hamilcare, duras Jam dudum exercet curas. Carthaginis arces Ire ferox Mago, et Patribus portare jubetur Nuncia facta ducis: præda et captiva leguntur Corpora, dereptæque viris sub Marte cruento 375 Exuviæ, fausti Superis libamina belli.

372 sq. Cf. Liv. XXIII, 11. Propriæ curæ nos exercent, fatigant. Vid. ad I, 260 et 675. --_Jam dudum_ de tempore non longe præterito; Drak. coll. inf. v. 489. Plaut. Amphitr. II, ii, 59 seq. et Tibull. III, vi, 63, ubi vid. Broukh. 374 seq. Spolia jam postridie ejus diei, quo pugna fuerat, lecta. Vid. Liv. XXII, 51, 52. Nunc exquisitiora tantum _eliguntur_, ut Mago ea secum Carthaginem avehat, et _exuviæ_ inpr. sunt annuli equitum. 376. _fausti Superis libamina belli_; cf. ad X, 551.

370. Ita Col. _rapidos undis_ Parm. _rapidos omnis_ Oxon. Put. R. 1, et Med. _rapidos omni_ Marsi ed. et inde plures, _parabat Jam rapidos, imis curru_ ad marg. R. 1. a manu docta emend. 371. _En_ tacite scripsit Lefeb. ut passim. _At_ et _crudas_ pro _duras_ legendum videbatur N. Heins. 375. _dereptæque_, non _direptæque_, Col. cf. ad IX, 29.

Altera curarum Libycis demittitur oris Heu! Decius, reduci lentas servatus ad iras; Ni pœnæ juvenem indignæ miseratus ab alto Jupiter antiquam Batti vertisset ad urbem. 380

377. Cf. Liv. XXIII, 10. --_Libycis demittitur oris_, Carthaginem mittitur. 378. _reduci_, Hannibali, confecto bello in patriam redeunti. --_lentas servatus ad iras_, sero ei pœnas daturus. 380. _Batti urbem_, Cyrenas. Vid. ad II, 61, et III, 252 sq. Illuc navem detulerat tempestas, quod poeta Jovi tribuit. Inde eum Alexandriam deportatum _Pellæa Ptolemæi sceptra_, h.e. Ptolemæus, rex Ægypti, _eripuit minis vehentum_, eorum manibus et vinculis liberavit.

379. _indignum_ conj. N. Heins. qui tamen vulgatam scripturam non damnabat: cf. Heins. Burm. et Heyne ad Virg. Æn. VI, 332, et inpr. X, 686, et Gron. ad Minuc. Fel. in Octav. c. 28.

Hic Pellæa virum Ptolemæi sceptra vehentum Eripuere minis, resolutaque vincula collo. Atque eadem vitæ custos mox deinde quieto Adcepit tellus ossa inviolata sepulcro.

381. _sceptra Ptolemæi_, Ptolemæus rex. Cf. ad III, 383, et IV, 599. --_Pellæa_, Macedonica (a Pella, urbe et regia Maced. ubi Alexander natus), et, quoniam Alexander Ægyptum expugnavit, ibique Alexandriam condidit, vel Ægyptiaca, ut ap. Virg. Ge. IV, 287 (ubi v. Heyne), et Lucan. VIII, 475, 607; IX, 1016, vel Alexandrina, ut apud Lucan. IX, 153; X, 511. De Ptolemæis, sub quorum imperio Cyrenaica fuit, postquam Macedones Ægypto potiti, v. a Drakenb. jam laudatum Spanhem. ad Callim. H. in Apoll. v. 68. 383 seq. Decius deinde Alexandriæ, vel in Ægypto certe, in regno ejus, quem vitæ libertatisque vindicem habuit, et vixit et mortuus est. Conf. Liv. XXIII, 10 extr. ubi tamen non _mox deinde_ obiisse traditur.

381. _Pellæa_ pro _Pellea_ scripsi.

Nec Venerem interea fugit exoptabile tempus 385 Pœnorum mentes cæco per læta premendi Exitio, et luxu corda inportuna domandi.

385. Capuæ Pœnorum animi et corpora luxu deliciisque ita enervabantur, ut Capuam Hannibali Cannas fuisse veteres jam scriptores recte judicaverint. Tam gravi itaque rei paullo diutius poeta inmoratus est, et exornavit narrationem Liv. XXIII, 18. Veneris ministerio commode usus est propter odium ejus in Pœnos ipsamque rei indolem. In tota vero hujus deæ machinatione Silio ante oculos fuisse Virg. Æneid. I, 657 sqq. (qui locus tamen non prorsus cum nostro congruit) jam observavit Marsus. Ceterum poeta more suo ordinis historici minus, quam epici ornatus rationem habuit. Res enim, ab Hannibale, priusquam in hiberna Capuam concesserat, genioque indulserat per hiemem, gestæ, quas Livius lib. XXIII, 14... 18, ordine exposuit, a Silio demum lib. XII, 1... 425, memorantur. 386 sqq. _cæco Exitio_, dum libidinem luxumque mentibus insinuat, atque veluti ex insidiis obpugnat animos; Ern. qui eodem pertinere monet v. 388 sq. _tela fallentia_ et _tacitas flammas_; v. 396, _tacita tela_; v. 423, _occultam sagittam_, et ap. Virg. Æn. I, 688, et IV, 2, _occultum_ atque _cæcum ignem_. Cf. Virg. Æn. IV, 67, et Heins. ad Ovid. Amor. I, ii, 6. [387.] _inportuna_, dura et violenta, vel fera et inmansueta. Livius XXIII, 18. Hannibalis «exercitum adversus omnia humana mala sæpe ac diu duratum, bonis inexpertum atque insuetum» vocavit. _Nati_ Veneris Ἔρως, et Ἀντέ-Ἔρως, vel ρως et Ἵμερος, a quibus distinguuntur multi Ἔρωτες, ὀπαδοὶ Αφροδίτης, Νυμφῶν παῖδες. Vid. ad VII, 446. Sed a Silio confunduntur, unde v. 395 _turba_ Veneris, et v. 411 _exercitus_ Cupidinum.

Spargere tela manu passim fallentia natis Inperat, et tacitas in pectora mittere flammas. Tum pueris dulce adridens: «Eat inproba Juno, 390 Et nos (nec mirum, quid enim sumus?) acta secundis Despiciat: valet illa manu, valet illa lacertis: Parvula nos arcu puerili spicula sensim Fundimus, et nullus nostro de vulnere sanguis.

[388.] _Spargere tela_; cf. ad I, 267; V, 19, et VII, 443 seq. 389. _flammas_; v. ad V, 19. 390. _dulce adridens_; cf. ad VII, 467. --_Eat inproba Juno_, σαρκαστικῶς, ut et cetera. Cf. VV. DD. ad Petron. Sat. c. 115. 391. _quid enim sumus?_ quam imbecilli, si Junoni comparamur? --_acta secundis_, inpulsa et elata rebus prosperis; Cell. Cf. ad X, 617. 393. _Parvula spicula_; cf. VII, 443. 394. _nullus sanguis_: ergo cæcum, seu tacitum vulnus est, tantoque periculosius; Ernest. Sed contemtim potius et ironice Venus de se ipsa et de natis suis loquitur, ut contra superbe Hector καὶ ἐμὸν βέλος ὀξὺ πάροιθεν ap. Hom. Iliad. υ, 437, et Turnus _nostro sequitur de vulnere sanguis_ ap. Virg. Æn. XII, 51, ex quo loco Silius orationis colorem petiit. --_nostro_, quod nos infligimus.

389. _tantas_ Oxon. _tectas_ conj. Drakenborch. 391. _aucta secundis_ corrig. D. Heins. et sic primæ edd. 394. _it nullus_ ex. emend. N. Heins. edidit Lefeb. prob. Drakenb. Conf. not. ad IV, 205.

Verum, agite, o mea turba, precor, nunc tempus, adeste, 395 Et Tyriam pubem tacitis exurite telis. Amplexu multoque mero, somnoque virorum Profliganda acies, quam non perfregerit ensis, Non ignes, non inmissis Gradivus habenis.

395. _mea turba_; vid. ad VII, 446. 396. _exurite telis_; vid. ad V, 19. 397 sq. Cf. Liv. XXIII, 18. --_amplexus_, honestum voc., quo res turpes, res Venereæ et incliti amores exprimuntur; Drak. coll. XIII, 639, et aliis locis. 399. _inmissis Gradivus habenis_, pugna acerrima. Conf. ad IV, 681; Virg. Æn. V, 662 (ubi v. Heyne); VI, 1; XI, 889; Val. Fl. VIII, 139.

396. _tædis_ maluerit N. Heins. Sed vid. not. ad V, 19. 399. _immissis_ Put. R. 1, Parm. Med. et Marsi edd. _in missis_ Tell. et R. 2; _admissis_ etiam legi posse, ut apud Val. Fl. VI, 303, monuit N. Heins. Vulgo _emissis_.

Combibat inlapsos ductor per viscera luxus, 400 Nec pudeat picto fultum jacuisse cubili, Nec crinem Assyrio perfundere pugnet amomo.

400. _Combibat luxus_, inbibat, quasi longo haustu et ore pleno, ut ap. Virg. Æn. I, 749; πίνειν αὔρας, ἔρωτα et similia apud Anacr. XIX et al. Conf. ad V, 274. Pœnos «nimia bona ac voluptates inmodicæ eo inpensius perdidere, quo avidius ex insolentia in eas se merserant;» Liv. l.l. 402. _pugnet_, repugnet, recuset. --_amomum_, frutex, et deinde unguentum inde paratum. Optimum est Armenium, teste Dioscor. I, 14, unde _Assyrio_ h.l. pro _Armenio_ positum. Conf. Plin. XII, 13; XVI, 32; Heyne et Martin. ad Virg. Ecl. III, 89; IV, 25, et inpr. Heins. ad Ovid. Ep. Heroid. XV, 76.

400. _elapsos_ Tell. 402. _nitet_ pro _pugnet_ R. 1, et Med. _vitet_ emendat. ad marg. R. 1. Sed glossa esse videtur.

Ille sub hiberno somnos educere cælo Jactator tectis malit consumere noctes; Ac ponat ritus vescendi, sæpe citato 405 Dum residet sub casside equo, discatque Lyæo Inbellem donare diem: tum deinde madenti Post epulas sit grata chelys, segnisque soporas, Aut nostro vigiles ducat sub numine noctes.»

403 sq. Cf. V.L. et XII, 20. --_educere somnos_, ut v. 409, _ducere noctes_; cf. Bentl. ad Hor. Epist. I, ii, 31, et Burm. ad Val. Fl. I, 251. 405 sq. Dediscat ex equo vesci: quæ est severissima ratio vivendi, omnes delicias excludens; Ernest. 407. _Inbellem_, otiosum, (quo non pugnatur, h.e. otiose,) _diem Lyæo donare_, compotationi addicere. Cf. XII, 103 seq. --Verecundius loquitur Venus. --_madenti_, βεβρεγμένῳ, ebrio. Cf. V.L. ad XII, 18. 408. _chelys_, χέλυς, testudo, cithara, lyra. 409. _nostro sub numine_, amore.

403. _abducere_ Tell. _se ducere_ recte, opinor, emend. Barth. Adv. III, 10. Litera _s_ facile excidere potuit, quoniam proxime præcedit. _Vile sub h. s. et ducere cælo Jure ratus_ emend. Withof. 404. _Jactato_ Putean. _Jactatus_ (h.e. qui vulgo fertur, dicitur) e cod. Tell. recepit Lefeb. et ita conj. Burmann. Non male! _Lætatus_ corrig. N. Heins. ut sensus sit: Hannibal, qui olim tempore hiberno sub Jove frigido somnos capere gaudebat, etc. Sed τὸ _jactator educere_ græcissantem et duriorem formulam esse pro _gaudens et glorians_ existimat Ern. _telis_ pro _tectis_ Oxon. _de_.... Col. _tædis_ conj. Barth. et _dapibus_ N. Heins. qui et unum alterumque versum excidisse suspicabatur. Sed vulgata lectio commode se habet.

Hæc postquam Venus, adplaudit lascivus, et alto 410 Mittit se cælo niveis exercitus alis. Sentit flammiferas pubes Maurusia pennas, Et pariter fusis tepuerunt pectora telis. Bacchi dona volunt, epulasque, et carmina rursus Pieria liquefacta lyra: non acer aperto 415 Desudat campo sonipes: non ulla per auras Lancea nudatos exercet torta lacertos.

410. _ lascivus exercitus_, Amores. Vide ad VII, 446. 411. _niveæ alæ_, ornate, ut in re læta; Ern. 412. _flammiferas pennas_; v. ad V, 19. 413. _fusis telis tepuerunt pectora_; cf. ad I, 267, et V, 19. 414 seq. Memorantur plura genera luxuriæ, cujus desiderio Pœni telis amorum incenduntur. --_Bacchi dona_; vid. ad VII, 748. --_carmina liquefacta lyra_, h.e. pura, suavia, canora, λιγεῖα, quæ ad lyram canebantur, λιγαινόμενα, ut _carmina liquida_, et _fluens cantus_, quibus _rauca_, _rava_, _torrida_ et _arida vox_ obponitur, ap. Lucret. IV, 982; V, 1386; Virg. Ge. I, 410; Val. Fl. III, 158 et alios, quos Drak. laudavit. Cf. Jani ad Hor. Od. I, xxiv, 3. --_Pieria_, epith. orn. a monte Macedoniæ Musis sacro. --_rursus_; nam musica Teuthrantis adeo grata fuit Pœnis, ut subinde iterum atque iterum illum cantantem audire cuperent; Drak.

414. _carmina pulsu Pieriæ liquefacta lyræ_ malebat N. Heins. et 417. _nodatos_, ut ad amentum referatur, quod Silius frequenter _nodum_ adpellet. Sed in omnibus fere exercitiis, et inprimis jaculatoribus, brachia olim fuisse nudata, quis ignorat?

Mollitæ flammis lymphæ languentia somno Membra fovent, miserisque bonis perit horrida virtus. Ipse etiam, adflatus fallente Cupidine, ductor 420 Instaurat mensas dapibus, repetitque volentum Hospitia, et patrias paullatim decolor artes Exuit, occulta mentem vitiante sagitta.

418. _Mollitæ flammis_, tepidæ, _lymphæ Membra fovent_, post prandium aut cœnam se lavant, quod Gr. ἀπονίψασθαι et ἰαίνεσθαι dicitur; D. Heins. 419. _miseris bonis_, abundantia omnium rerum et deliciis, quæ miseros reddunt homines. --_horrida virtus_; v. ad I, 58. 420. Cf. Virg. Æn. I, 688. 421. _volentum_; cf. ad v. 443, et V, 16. --_Instaurat mensas dapibus_, repetitis conviviis exstruit (v. Heyne ad Virg. Æn. IV, 63), _repetitque hospitia volentum_, frequentat convivia civium se invitantium. 422. _patrias artes_, morum severitatem virtutemque, _exuit_, v. ad VII, 496. Inde _decolor_, degener, deterior, sibi dissimilis. Cf. Heins. ad Ovid. Ep. Her. IX, 4, et Virg. Æn. VIII, 326. 423. _occulta sagitta_; confer ad XI, vers. 386.

418. _nymphæ_ Putean. 419. _obruta virtus_ conj. N. Heins. et 423. _sagina._

Altera jam patria, atque æquo sub honore vocatur Altera Carthago Capua, intactumque secundæ 425 Fortunæ ingenium vitia adlatrantia quassant.

424 seqq. Ita et Florus II, 6, ubi vide Freinshemium, «Quos nulla mali vicerat vis, perdidere nimia bona ac voluptates inmodicæ; et eo inpensius, quo avidius ex insolentia in eas se merserant;» Liv. XXIII, 18. [425.] _intactum secundæ Fortunæ_, ut ap. Liv. l.c. «exercitum bonis inexpertum atque insuetum.» [426.] _vitia adlatrantia_, cum impetu animum inpugnantia, vel, ut al. _latrantia_, inpetuosa, turbulenta, sæva. Conf. Barth. ad Stat. Th. II, 338, VV. DD. ad Petron. Sat. c. 119.

425. _intectumque_ quædam edd. hoc est contra blanditias voluptatum non munitum: nam τὸ _fortunæ_ casus dandi. Ita Cellar. 426. _adlatrantia_, non _ad latrantia_, priscæ edd.

Nec luxus ullus mersæque libidine vitæ Campanis modus: adcumulant, variasque per artes Scenarum certant epulas distinguere ludo; Ut strepit adsidue Phrygiam ad Nilotica loton 430 Memphis Amyclæo passim lasciva Canopo.

428 sq. _artes Scenarum_ sunt mimi, qui antiquissimis jam temporibus in usu erant in Italia infer. 430 seq. Convivia Campanorum strepunt cantu et saltationibus lascivis, ut _Canopus_, urbs Ægypti, ad Canopicum Nili ostium, non longe ab Alexandria, sita, quæ luxu et libidinibus infamis fuit: de quo v. Strab. XVII, p. 800 seq.; Senec. Epist. LI; Juven. VI, 84; XV, 46; Prop. III, ii, 39; Ammian. Marcell. XXII, 16; Ulit. ad Grat. Cyneg. v. 43, et inpr. Heins. ad Ovid. Amor. II, xiii, 7. --_Nilotica Memphis_, celeberrima Ægypti urbs, sedes regni, in sinistra Nili ripa, h.l. pro tota Ægypto posita. --_Phrygiam loton_; v. ad VIII, 504. Tibia vero est, non sistrum, cujus in lascivia Ægyptiorum frequentem usum quomodo ex h.l. probare potuerit Heyne ad Virg. Æn. VIII, 696, non adsequor. --_lasciva strepit ad Phr. lot._ lascive saltant ad numeros tibiæ Phrygiæ; Lenz. [431.] _Amyclæo Canopo_, ut ὁ Αμυκλαίος Κάνωβος apud Dionys. Perieg. v. 13, et _Therapnæus Canopo_ ap. Stat. Silv. III, ii, 111. Nam Spartani hoc oppidum, propter sepultum ibi Canopum, Menelai gubernatorem, condidisse credebantur, quod notum ex Tac. Ann. II, 60; Strab. l.c. et Serv. ad Virgil. Ge. IV, 287. Sed v. Heyne Opusc. Acad. T. I, p. 397. --_passim lasciva_; v. V.L.

430. _ad Phrygiam Nilotica loton_ emend. N. Heins. et _Phrygiæ ad Nilotida loton_ Dausq. male. _Nilotida_ ed. Basil. 431. Verba explicatu difficillima _passim lasciva_ silentio prætermittunt interpretes, exceptis Burm. et Draken., qui certe non dissimulant, se ad τὸ _passim_ hæsisse, sed ipsum nodum non expediunt. Suspicari possis, poetam scripsisse, _Memphis_, h.e. Ægyptus, _Amyclæi in fossa_, vel _ad fossam lasciva_ (h.e. lasciviens) _Canopi_; nisi malis, _Amyclæo fossæ_ sive _fossam insultante_ (vel simile quid pro _lasciva_, quod voc. ex margine in contextum inrepsisse videri potest) _Canopo_, h.e. incolis Canopi. Quam emendationem h.l. aptissimam esse, intelligitur ex loco classico Strabonis, qui de Canopo agit, lib. XVII, p. 801. A. Ἀντὶ πάντων δ᾽ ἐστὶν ὁ τῶν πανηγυριστῶν ὄχλος τῶν ἐκ τῆς Ἀλεξανδρείας κατίοντων τῇ διώρυγι. (_in fossa_) Πᾶσα γὰρ ἡμέρα καὶ νὺξ (_adsidue_) πληθύει τῶν ἐν τοῖς πλοιαρίοις καταυλουμένων (_strepit_) καὶ κατορχουμένων (_insultante_) ἀναίδην (_lasciva_) μετὰ τῆς ἐσχάτης ἀκολασίας καὶ ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν.

Inprimis dulcem, Pœno lætante, per aures Nunc voce infundit Teuthras, nunc pectine cantum. Isque ubi mirantem resonantia pollice fila Ductorem vidit Libyæ, canere inde superbas 435 Aoniæ laudes sensim testudinis orsus, Concordem citharæ movit per carmina linguam, Vincere linquentes vitam quæ possit olores. Atque hæc e multis carpsit mollissima mensæ.

433. Cf. sup. v. 288 sq. 436. _Aoniæ_ Bœotiæ, et deinde Musis sacræ, propter Heliconem montem et Aganippen fontem, in Bœotia, ab Aonibus olim habitata, Musis dicatos; unde _Aonia lyra_, _vertex_, _vates_, _sorores_, etc. 438. Cycnos suavissime canere, potissimum morientes, olim credidere non solum poetæ, qui vulgares opiniones fabulasque sequi et solent et possunt, sed et alii, v.c. Plato de Rep. X, et in Phædone p.m. 397. Aristot. H. Anim. IX, 12 et 16; Ælian. H. A. II, 32; V, 34; X, 36; Cic. Tusc. Qu. I, at in dubium jam vocarunt idem Ælian. Hist. Var. I, 14; Plin. X, 23 (ubi v. Hard.), et Lucian. in dial. de electro, seu cycnis. Cf. Spanhem. aliique VV. DD. ad Callim. H. in Apoll. v. 5, et in Del. v. 249 sq. Jani ad Hor. Od. I, vi, 2; ii, 20; IV, ii, 25, et inpr. Herman. Mythol. T. III, p. 353 seq. 439. _e multis_, quæ canere poterat, _hæc carpsit_, elegit. --_mollissima mensæ_, jucundissima et ad convivas exhilarandos maxime idonea; Cell.

439. _mollissima Musæ_ conj. N. Heins. Post hunc versum in recentt. edd. alius legitur, a Nicandro profectus, _Facta antiqua virûm, placidas quîs mulceat aures_, quem ejeci exemplo Cellar. et Lefeb.

«Argolicis quondam populis (mirabile dictu!) 440 Exaudita chelys, lapidem testudine felix Ducere, et in muros posuisse volentia saxa.

440. Recensentur miracula (_superbæ laudes_, v. 435), ab Amphione (v. 440... 445), Arione (vers. 446... 448); Chirone (449... 458), et Orpheo (v. 459 sq.), per lyram edita. Cf. sup. ad I, 96; Prop. III, ii, 1 seq.; Hor. Od. III, 11 et al. Vides autem, quanto studio poeta ornatum sectetur. Aliud carminis argumentum fuit sup. v. 291 seq. --_Argolicis populis_, a Græcis. 441. _chelys_, ἡ χέλυς, testudo, et hinc lyra: unde verba, _chelys_, _testudine felix ducere_, etc.; si non plane inepta sunt, certe languent, ut taceam, voc. _testudinis_ modo præcessisse. --_felix_, peritus, οἷος, ἰκανὸς, δυνατὸς, qui potest; ut ap. Virg. Æn. IX, 772, et al. _felix lapidem ducere_, ut apud Hor. A. P. 394 sq. Fabula de Amphione, lyræ sono muros Thebarum struente, vel tironibus nota. 442. _volentia saxa_, ut vers. 421; VII, 174; XV, 473; XVI, 142, 219. N. Heins. Alia exempla congessere Drak. ad h.l. Heins. et Burm. ad Ovid. Met. II, 128, ad Virg. Georg. II, 41, et Æn. V, 219. Ita mox dicitur _silice per se scandente_, h.e. sponte, ut apud Prop. I, ii, 13 (ubi v. intpp.). Cic. pro Rosc. Com. c. 7 (ubi v. Græv.); Ovid. Met. I, 102; VIII, 680; Drak.

441. Pro _testudine_ forte legendum, _vel_ (adeo) _pectine_, vid. not. _felix_ Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo promta D. Heins. conj. _lapidem promtum_, ut mox _saxa volentia_. Præstiterit _blanda Ducere_, h.e. blando cantu ducens, ut apud Hor. Od. I, xii, 11. Sed τὸ _felix_ etiam bene se habet, et _promta_ glossam redolet. 442. _in muris_ e c. Tell. R. 1. et Ben. recepit Lefeb. _volentia saxa_, non _volantia_, Col.

Hæc Amphionio vallavit pectine Thebas, Ac, silice aggeribus per se scandente vocatis, Jussit in inmensum cantatas surgere turres: 445 Altera, turbatum plectro moderata profundum, Et tenuit phocas, et in omni Protea forma Traxit, et æquoreo portavit Ariona dorso.

443. _vallavit_, muro (_aggeribus_, v. seq.) cinxit. [444.] _vocatis_, et mox _cantatas_, v. ad I, 96. 446 seq. Fabula _Arionis_ nota ex Herodot. I, 23, 24; Ovid. Fast. II, 83 seq., et Hygin. Fab. 194, ubi v. Munker. --_Altera_ chelys, seu lyra. --_moderata_, sedans, compescens, _turbatum plectro_, maris æstum. 447. _Protea in omni_, quam induit, _forma traxit_, adtraxit, delinivit. Cf. VII, 420 sq. 448. _dorso æquoreo_, in superficie maris, ut ἐπ᾽ εὐρέα νῶτα θαλάσσης ap. Homer. Iliad. β, 159, et quidem ope delphini, in cujus dorso sedebat: nisi _æquoreo dorso_ adcipere malis pro dorso belluæ æquoreæ, delphini.

444. _locatis_ suspicabatur N. Heins. et. 447. _Detinuit_, ut ap. Prop. III, i, 41, (al. III, ii, 2) ubi vid. Brouckh. Sed _tenere_ pro _detinere_ dicitur I, 640; XII, 474; Ovid. Fast. II, 84; Val. Fl. II, 406, et al. Drakenb.

Nam, quæ Peliaca formabat rupe canendo Heroum mentes et magni pectora Achillis, 450 Centauro dilecta chelys compesceret iras, Percussa fide, vel pelagi vel tristis Averni. Namque chaos, cæcam quondam sine sidere molem Non surgente die, ac mundum sine luce canebat.

449 sq. Agitur de lyra Chironis, _Centauri_, qui _Pelium_ montem, eoque a Lapithis pulsus Maleam, inhabitasse, et _Achillem_, Æsculapium, Jasonem, Actæonem aliosque _heroas_ instituisse dicitur. Cf. Orph. Argon. 375 seq.; Heyne ad Apollod. p. 353, 355, 565; Hermanni Mythol. T. I, p. 195; T. II, p. 346. --_formabat_; v. ad I, 441. 451 sq. _dilecta Centauro chelys_, ut I, 167, ubi v. V.L. --_iras pelagi_; conf. ad I, 101, et IV, 299. [452.] _fide_, fidibus lyræ. 453. Chiron originem rerum, a priscis poetis philosophisque traditam, canit, ut Orpheus, cum Chirone decertans, ap. personatum Orph. Argon. v. 419 sq. et inter Argonautas ap. Apollon. I, 496 seq. quæ loca jam laudavit Drak. Inde suspicari possis, hos versus post v. 461, inserendos esse. Sed idem carminis argumentum, ex physicis et cosmogonia desumtum, tribuitur etiam Iopæ et Sileno ap. Virg. Æn. I, 742 sq. et Ecl. VI, 31 seq. ad quæ loca v. Heyne, et in Argum. Ecl. VI. --_sine sidere_ ut _non surgente die_ et _sine luce_: quæ luxuriantis ingenii indicia sunt.

449. _Jam_ ex emend. Dausq. et Burm. recte, opinor. edidit Lefeb. refrag. N. Heins. Nam de alia, et quidem tertia, lyra agitur, ut taceam τὸ _Nam_ mox sequi. Possis etiam _Tum_ reponere, ut sup. v. 295 et 297, _formabat_ Col. Oxon. R. 1, Parm. Med. Ven. Marsi et Ben. _firmabat_ Put. Vulgo _frenabat_. 453. _Jamque_ corrig. Dausq. Sed conf. ad v. 291.

Tum Deus ut liquidi discisset stagna profundi, 455 Tellurisque globum media compage locasset: Ut celsum Superis habitare dedisset Olympum, Castaque Saturni monstrabat secula patris.

455. _discisset_, pro discidisset. Cf. XII, 118; XIV, 16; Ovid. Met. I, 22; Heins. ad Claud. B. Gildon. vers. 297, et ad Val. Fl. I, 827; Bentl. ad Hor. Od. I, iii, 33. 456. _Tellurisque globum media compage locasset_; cf. Ovid. Fast. VI, 269... 276, et ej. Met. I, 12, 13. --_compage_, ut _congeries_ ap. Ovid. Met. I, 33. 457. _habitare_, habitandum, _dedisset_. Cf. ad IV, 716, et V, 324. 458. _Casta_, aurea, _secula_, in quibus homines erant casti, h.e. pii et sancti. Vid. ad I, 481, et II, 698. --_patris_, ut I, 606, ubi vid. not. vel proprie, quoniam Chiron Saturni et Philyræ filius fuit. --_monstrabat_, ut _refert_ ap. Virg. Ecl. VI, 42.

455. _discisset_ Col. _discusset_ (pro discussisset) Put. R. 1, Parm. Med. Ben. quod et in mentem venerat Gron. Diatr. Stat. p. 112. _dissepsset_, vel _discresset_ emend. N. Heins. ad Ovid. Metam. I, 69, _disclusit_ conj. Cerda ad Virg. Ecl. VI, 35; sed sequitur _locasset_ et _dedisset_. Vulgo _discuissit_; male, eamdem ob causam. 456. _locasset_, non _ligasset_, scripti.

«Sed, quos pulsabat Rhipæum ad Strymona, nervi, Auditus Superis, auditus manibus Orpheus, 460 Emerito fulgent clara inter sidera cælo.

459. Conf. Ovid. Met. X, tot. et XI, 1... 66; Virgil. Ge. IV, 454... 527, quæ loca Silio ante oculos fuere. «Nervi, quos pulsabat Orpheus, fulgent inter sidera,» quo summa corum præstantia declaratur. Lyram Orphei Jupiter, precibus Musarum motus, inter astra collocasse fingebatur. Vid. Eratosth. Cataster. 24. Alii v.c. Lucianus (adv. indoct. T. II, Opp. p. 385, ed. Græv. Amst. 1687) memorant, eam in Lesbo ins. et quidem in templo Apollinis pependisse, donec Neanthus, Pittaci tyranni filius, eam abstulerit. --_Rhipæi_ Scythiæ montes; _Strymon_ fluvius Thraciæ in Macedoniæ limite: supra Thraciam vero Scythia, unde laxior hæc geographia, et _Rhipæus_ id. qd. _Threicius_; Cell. Poetæ omnino quosvis fere septemtrionales montes _Rhipæos_, vel _Hyperboreos_ adpellant. Cf. Virg. Ge. IV, 508 et 518. An legendum _Rhodopeum_, h.e. Thracium? 460. _auditus_, _manibus_; conf. mox. v. 472 sq. 461. _Emerito cælo_; v. ad VII, 19 in V.L.

459. _quîs_ corrig. Scaliger ad oram ed. Raphel. Male! _nervis_ Col. _verbis_ Put. _nervos_ rescripsit Cell. cui vulgaris vocum trajectio nimis dura videbatur. _Rhipheum_, _Riphæum_, _Rhiphæum_, _Ryphæum_ multi h.l. scribunt, et XII, 7. Sed τὰ Ῥίπαια, vel Ῥιπαῖα ὄπη dicuntur. 461. _cælo_ scripti et R. 2, _seclo_ R. 1, Parm. Med. Vulgo _Emerito Plectro_, quod Dausq. ad cantum feriatum referebat, quo sensu dicuntur _emerita stipendia, anni_, etc.

Hunc etiam mater, tota comitante sororum Aonidum turba, mater mirata canentem. Non illo Pangæa juga, aut Mavortius Hæmus, Non illo modulante sonos stetit ultima Thrace: 465 Cum silvis venere feræ, cum montibus amnes.

462. _mater_, Calliope: sec. nonnullos Polyhymnia. Vid. Schol. Apollon. I, 23. 463. _Aonides_, seu Aoniæ _sorores_, Musæ. Cf. sup. ad v. 436. 464. Conf. Hor. Od. I, xii, 7 seq. --_Pangæa juga_ et _Hæmus_, montes Thraciæ, quæ propria Martis sedes fuit, unde _Mavortius Hæmus_; vid. ad II, 73, et I, 433. 465. _Non stetit_, eum sequuta est, cantus suavitate perlecta.

465. _moderante_ Put.

«Inmemor et dulcis nidi, positoque volatu Non mota volucris captiva pependit in æthra. Quin etiam Pagasæa ratis, quum cærula nondum Cognita terrigenis, pontoque intrare negarent, 470 Ad puppim sacræ, cithara eliciente, carinæ Adductum cantu venit mare: pallida regna Bistonius vates flammisque Acheronta sonantem Placavit plectro, et fixit revolubile saxum.

467. Argute vis cantus exprimitur. 468. _captiva_, cantus dulcedine capta. --_pependit in æthra_ ut ap. Ovid. Met. I, 12. 469 sq. Orpheus inter Argonautas fuit, adscitus a Jasone consilio Chironis, ut Sirenas feliciter præterveherentur. Vid. Heyne ad Apollod. p. 212, et Schol. Apollon. I, 24 et 31. In navi celeusma cecinit, ferosque heroum animos cantu et mansuefecit et delinivit. --_Pagasæa ratis_, Argo, navis non procul a Pelio monte constructa in navalibus Pagasarum, opp. Thessaliæ, quod inde (a παγῆσαι, _compingere_ sc. navam.) nomen adcepisse Strabo et alii putarunt. --_cærula_; v. ad I, 21. --_nondum Cognita terrigenis_; cf. Lucan. III, 193... 197, et VI, 400 seq. [470.] _terrigenis_, hominibus, ut ap. Lucret. V, 1410, 1426. Sed δεινῶς adhibita vox, et h.l. significat homines, quorum sit, in terra vivere, non per mare vehi, ut fere _terrenum equitem_, dixit Horat. Od. IV, ii, 27. Conf. Lucan. III, 195 sq. --_ponto intrare_; v. ad VI, 498 in V.L. --_negarent_ cf. ad IX, 534. 471. Ita et ap. Stat. Theb. V, 340 seq., sed in Orphei Argon. 231... 275, navis, quum nimio pondere depressa arenæ inhæreret, et ab Argonautis in pontum deduci non posset, ad cantum Orphei sponte in mare desiluisse dicitur: quod jam monuit Draken. Conf. V.L. _sacræ carinæ_, ut _sacra Argo_, Ovid. Ep. Her. VI, 65, et _diva ratis_, Val. Fl. IV, 336, quoniam Minerva, cujus maxime consilio et auctoritate hæc navigatio quum suscepta tum perfecta est, et in construenda navi Argum adjuvisse (v. Apollon. I, 19, et Apollod. I, 9, 16), et in puppi (sed sec. Apollod. l.c. κατὰ τὴν πρώραν) lignum, ex Dodonide silva excisum, quod vocale (φωνῆεν φηγοῦ τῆς Δωδωνίδος ξύλον ap. Apollod. l.l.) et oraculi loco fuit, fingitur, unde _fatidicam ratem_, Val. Fl. I, 2, et λάληθρον κίσσαν, Lycophr. v. 1379; dixit. Cf. Æschyl. ap. Hygin. Astron. Poet. II, 37; Val. Fl. I, 301... 305 (ubi vid. Burm. et Carr.) et Claud. B. Get. 14 sq. Quod hi de ligno illo memorant, alii de carina, et alii denique de malo navis tradunt. Vid. Apollon. IV, 582; Meurs. et Tzetz. ad Lycophr. 1313 et 1319. 472. Orphei descensus ad inferos notissimus, vel ex Virg. Ge. IV, 467. sqq., et Ovid. Met. X, 11 sqq. 473. _Bistonius_, Thracius, _vates_, Orpheus, filius Œagri, regis Thraciæ. 474. _fixit revolubile saxum_, vi cantus effecit, ut Sisyphus, eo captus, saxum in montem volvere paululum desisteret. Conf. Ovid. Met. I, 41 sq.; Virg. Ge. IV, 481... 484; Prop. IV, ii, 23; Claud. R. P. II, 335 sq. --_revolubile saxum_, ut _revolubile pondus_ apud Ovid. in Ibin, V. 191.

469. _Pegasea_ Parm. _Pangea_ R. 1, et Med. 470. _terrenæ_ scripti, _terrene_ R. 2; _Tyrrhenæ_ R. 1, et Med. _Cognitum iter terris_, vel, quod propius ad lectionem MSS. adcedit, _Cognita terrenis_ (ut loco simil. Lucan. VI, 400, 401 et al.) conj. N. Heins. _negarent_, scripti R. 1, 3, Parm. Med. _negaret_ in vulg. _Quin etiam, Pagasæa ratis quum cærula n. C. t. pontumque intrare_ (vid. ad VI, 498) _negaret, Ad puppim... venit mare_, corrig. Drak. cui inconcinnius videbatur, _cærula_ et _pontum_ jungi, sed a Silii stylo non alienum. _P. ratis, quum c. n. C. t. pontumque i. negaret, Ad puppim... Adductum cantu vidit mare_ emend. Burm. Verbum _vidit_ recepere Lefeb. et Ernesti, _vetat_ pro _venit_, R. 2. Ego levissima mutatione _verrit_ scribendum arbitror, ut nautæ dicuntur _verrere cærula_ et _vada_, Virg. Æn. III, 208; V, 778; VI, 320, vel _delphines æquora_ Æn. VIII, 674, et _venti mare_, vel _nubila_ Lucan. V, 572; Lucret. I, 280. Vulgata lectione admissa, sermo erit ἀνακόλουθος, quoniam nihil est, ad quod τὸ _Pagasæa ratis_ referri possit, ut adeo Silius, dum hanc periodum inciperet, aliter scribere in animo habuerit, aliter vero scripserit, de quibus locutionibus, vel potius vitiis et solœcismis, vid. Græv. et Ern. ad Cic. in Verr. I, 9, §. 25; Gronov. Obss. I, 12; Davis. ad Hirt. B. Afric. c. 25, et ad Cæs. B. G. I, 18. Ita Drak. 473. _Bistonius_ scripti et vetustæ edd. Vulgo _Bistonios_.

O diræ Ciconum matres, Geticique furores, 475 Et damnata Deis Rhodope! tulit ora revulsa In pontum, ripis utrimque sequentibus, Hebrus.

475 seq. De Orpheo, a Bacchis discerpto, conf. Virg. Ge. IV, 520 seq.; Ovid. Met. XI, 1 sqq.; Pausan. Bœot. c. 30, et Heyne ad Apollod. pag. 34. --_Ciconum matres, Geticique furores_; v. ad II, 75. 476 sq. Cf. Virg. Ge. IV, 523 sq., et Ovid. Met. XI, 50 sq. qui nescio an minus in hac re ludant, quam Silius, quem insanæ subtilitatis insimulat Ernesti. Præter lusum tamen ingenii displicet etiam h.l. uxuria in oratione. --_damnata Deis_, exsecrabilis.

477. _utraque_ (scilicet parte) eleganter, judice N. Heinsio, scripti et R. 2, unde recepit Lefeb. _ripis querentibus_ olim conji. Drak. coll. Ovid. Met. XI, 50 sq. sed postea prætulit vulg. lect., cujus sententia sit, ripas, sive arbores et feras in ripis, sequutas esse decisum Orphei caput, secundo flumine in mare labens.

Tum quoque, quum rapidi caput a cervice recisum Portarent fluctus, subito emicuere per undas Ad murmur cete toto exsultantia ponto.» 480 Sic tum Pierius bellis durata virorum Pectora Castalio frangebat carmine Teuthras.

479. _emicuere_ præ gaudio, dulcedine sonorum capta. 480. _Ad murmur_, ad nenias flebilesque sonos a capite editos. Apud Ovid. l.c. _flebili lingua Murmurat exanimis_, etc. Conf. et Virg. l.l. 481 sq. _Pierius_, ἀοιδὸς Cf. ad v. 415. --_bellis durata virorum Pectora_; v. ad I, 558, et VI, 308. --_Castalium carmen_, a Castalio fonte Parnassi, Apollini (Παρνασῶ τε κράναν Κασταλίαν φιλέοντι, Pind. Pyth. α, 75), et Musis sacro. --_Pectora durata frangebat_, exquisite pro emolliebat. Cf. ad I, 262; Dausq. comparat τὰ ὦτα κατεαγότας ap. Phot. c. 242, et D. Heinsius τὰ κατεκλασμένα μέλη, molles effeminatosque modos, et τὴν κατεαγυῖαν μουσικὴν obpositam τῇ ἀνδρώδει ap. Plutarchum de Musica pag. med. 1136, et 1138.

Interea placida adtulerant jam flamina terris Magonem Libycis: lauro redimita subibat Optatos puppis portus, pelagoque micabant 485 Captiva arma procul celsa fulgentia prora.

483 seq. Cf. sup. v. 372 sq., et Liv. XXIII, 11, med. cujus narrationem poeta exornavit. [484.] _laurus_ victoriæ signum, unde fasces victoriam nuntiantes et lancea nuntii victoriæ laureata apud Romanos; Cell. _Navium laureatarum_ meminit etiam Vitruv. II, 8 a Drak. laudatus.

483. _adpulerant_ legendum putabat N. Heins. forte etiam _placita flamina_, quod probavit Drak. quia _placida flamina_ sint lenia, quæ etiam adversa esse potuerint, _placita_ autem secunda, quæ Magoni placuerint properanti.

At, patulo surgens jam dudum ex æquore, late Nauticus inplebat resonantia litora clamor, Et, simul adductis percussa ad pectora tonsis, Centeno fractus spumabat verbere pontus. 490

487. _jam dudum_; cf. supra ad v. 372. 488. _Nauticus clamor_, celeusma, nec tamen proprie ita dictum (de quo vid. ad loc. simil. VI, 360 sq.), sed clamores, quibus nautæ vel remiges se invicem hortantur, et quidem h.l. ut ocius navis ad litus adpellatur. Ita ap. Virg. Æneid. III, 128; Val. Fl. I, 186 (ubi v. Voss. et Barm.) et Lucan. II, 688. 489 sq. _simul adductis... pontus_, ut fere supra VI, 362 sq., ubi v. not. [490.] _Centeno verbere_, centenis remis, ut _centena arbore_ ap. Virg. Æn. X, 207, ubi v. Cerda et Heyne. --_fractus pontus_ remis, ut ap. Val. Fl. I, 363, ubi v. Burm.

487. _ex_ scripti et ed. Gryph. Vulgo _et_, otiose et contra leges metricas, unde _et in_ edidit D. Heins.

Nec lentum in medios rapienda ad gaudia vulgus Procurrit fluctus, elataque turba favore Certatim ingenti celebrant nova gaudia plausu. Æquatur rector Divis: illum undique matres, Illum turba minor moniti gaudere nepotes, 495 Et senior manus, et juxta populusque, Patresque, Mactatis Superum dignantur honore juvencis.

491. _rapere gaudia_, raptim ea percipere. Cf. ad I, 570. Vox _gaudia_ mox perperam repetitur, ut et τὸ _turba_, nisi hæc vulnera librarii poetæ inflixerunt. 492. _elata favore_, ut _efferri studio_, _lætitia_, _dolore_, etc., de quavis animi commotione, et de his, quæ inde oriuntur. Conf. Ernesti Clav. Cicer. 495. _moniti gaudere_, quia causam gaudii ignorant, adeoque ejus sensu destituuntur. Conf. quos N. Heins. et Draken. laudant, Lucan. VII, 38, 39 (ubi tantus omnium luctus fuisse dicitur, ut etiam _pueri injussi_, h.e. ultra ploraverint, non moniti et inpulsi a parentibus nutricibusve), Mart. I, xxxiv, 2; Stat. Th. X, 562 seq., et Senec. Troad. v. 716 sq.

493. _celebrat_ Col. et Oxon. 495. _laudare_ ed. Bas. et inde al.

Sic patriam Mago et portas ingressus ovantes Fraternæ laudis fama: ruit inde Senatus, Et multo Patrum stipatur curia cœtu. 500 Tum, Divos veneratus avum de more vetusto, «Martem, ait, egregium et fractas, quîs Itala tellus Nitebatur, opes, pars ipse haud parva laborum, Nuntio: pugnatum Superis in vota secundis.

499. _fama_, nuntius. 501. Oratio Magonis, qui apud Liv. XXIII, 11, omnes res a fratre adhuc in Italia gestas exponit, non, ut h.l., solam pugnam Cannensem. --_Divos veneratus_, postquam gratias egerat diis et sacra fecerat. 502. _Martem egregium_, victoriam. 503. _pars ipse haud parva laborum_, ut fere ap. Virg. Æn. II, 6; Drak.

502. _agit_ Colin. et Dausq.

«Est locus, Ætoli signat quem gloria regis, 505 Possessus quondam prisca inter secula Dauno: Humentes rapido circumdat gurgite campos Aufidus, et stagnis intercipit arva refusis; Mox fluctus ferit Hadriacos, magnoque fragore Cedentem inpellit retrorsus in æquora pontum. 510

505. _Ætoli regis_; v. ad I, 125. 506. _Dauno_; conf. ad I, 291. 507... 510. Ornate pro, Aufidus in mare Hadriaticum fluit. Cf. I, 52 sqq.

507. _Umentes_ Col. _Viventes_ Oxon. _Uventes_ malebat N. Heins. vid. ad II, 469, et III, 522. 510. _retrorsus_ scripti. Vulgo _retrorsum_, quod in leges metricas peccat.

Hic Varro et magnum Latia inter nomina Paulus Nomen, quîs rerum ducibus permissa potestas, Vix dum depulsa nigræ caligine noctis, Invadunt campum, et late fulgentibus armis Adcendunt ultro lucem surgentis Eoi. 515

[511.] _Nomen magnum_; cf. ad IV, 729, et V, 77. 515. _Adcendunt_, geminant, augent (ut _adcendere sitim_, _curam_, _vitia_, vel _incendere annonam_, _luctus_, _vires_) _lucem Eoi_, Luciferi vel auroræ, ex qua resplendent arma; nisi malis, efficiunt fulgore armorum, ut clarius luceat aurora (qua ratione sensus non mutatur), vel eliciunt quasi et late spargunt lucem auroræ. Conf. Burm. ad Val. Fl. V, 370. Heyne ex Virg. Ge. I, 251 (ubi operarum incuria _adscendit_ pro _adcendit_ legitur), hunc Silii versum putat expressum: sed ille locus nostro parum respondere videtur. --_ultro_; vid. ad VI, 678 in V.L.

511. _magnum Latio_ e c. Tell. edidit Lefeb. et perperam illustravit. 512. _Lumen_ conj. N. Heins. Sed in his repetitionibus frequenter ludere poetas, Drak. probavit ex Ovid. Fast. VI, 26, ej. Met. II, 604; XV, 30; Senec. Troad. 732, et al. Conf. inf. XII, 221; XIII, 116, et Harles. ad Ovid. Trist. V, x, 11.

Nos contra (nam germanum furor acer agebat Optatæ pugnæ) castris cita signa movemus. Intremit et tellus, et pulsus mugit Olympus.

518. _pulsus_, pulsatus clamore (v. ad III, 436), _mugit Olympus_, ut ap. Virg. Æneid. IX, 504, _Sequitur clamor, cælumque remugit_.

518. _Intremit et_ scripti. Vulgo _Intremuit_. Sed tacite et sine librorum auctoritate, ut solet, _Intremit en tellus pulsusque inmugit O._ reposuit Lef. qui tamen τὸ _inmugit_ in c. Tell. legi testatur.

«Hic fluvium et campos abscondit cæde virorum Ductor, quo nunquam majorem ad bella tulerunt 520 Rectorem terræ. Vidi, quum turbine sævo Ausonia et sonitu bellantis fusa per agros Uni terga daret: vidi, quum Varro citato Auferretur equo, projectis degener armis. Quin et magnanimum, perfosso corpore telis, 525 Strage super socium vidi te, Paule, cadentem.

519. _cæde_, cadaveribus, strage cæsorum, _abscondit_, obplevit, obtexit, ut inf. XVII, 49. Cf. sup. v. 137 sq.; IV, 621, et VI, 708. 521. _turbine_, impetu. 522. _sonitu_ armorum, h.e. armis sonantibus. 523. Cf. IX, 644 seq. 524. _degener_, ut X, 68; XII, 287; XV, 76. 525. Cf. X, 234, 303 seq. --_magnanimum_; vid. ad I, 29.

519. _accendit_ priscæ edd. _strage_ pro _cæde_ primus substituit Nicand. 522. _tonitru bellantis_, vel _bellanti_ maluerit N. Heins. Cf. ad I, 436, et Klotz. ad Tyrt. p. 126. 526. _Strage_ pro _Stare_ est ex emend. Dausq. Barth. et N. Heins. Conf. ad X, 587.

Ægates ille et servilia fœdera larga Ultus cæde dies: non plus optasse liberet, Quam tum concessit dexter Deus: altera jam lux Si talis redeat, populis sis omnibus una 530 Tum, Carthago, caput, terrasque colare per omnes.

527. _Ægates_; ut I, 61. --_servilia_, inhonesta, turpia, _dedecus parentum_, sup. I, 62. 529. _Deus dexter_, propitius.

529. _Quam tum_ Col. Vulgo _Quantum_. 530. Ita Col. et Tell. In reliquis libris _Si redeat, populis certe sis_ Withof. opinabatur: _Si talis redeat, populis eris omnibus una tum, C., caput, populosque_ (cur non _terras_?) _colere per omnes_. 531. _colare_ ed. Ald. et Gryph. Vulgo _colere_, non inprob. Lefeb. quum haec mutatio modi frequens sit.

Testes hi stragis, quos signum inlustre superbis Mos læva gestare viris.» Tum funditur ante Ora admirantum præfulgens annulus auro; Datque fidem verbis haud parvo insignis acervo. 535 Hinc iterum repetens: «Restat nunc sedibus imis Vertenda atque æquanda solo jam subruta Roma.

532... 535. Cf. Liv. XXIII, 12, et sup. ad VIII, 675, ubi descriptio annulorum minus apta quam h.l. his enim, ad quos Mago nunc verba facit, certe plerisque, tam dignitas equestris, quam mos ille ignotus erat, et inde tamen potissimum magnitudo gravitasque cladis Romanæ intelligi poterat. Hinc et Livius loc. cit. tradit, Magonem «adjecisse deinde verbis, quo majoris cladis indicium esset, neminem, nisi equitem, atque eorum ipsorum primores, id gerere insigne.» Vereor itaque, ut jure h.l. verborum inpendium reprehenderit Ernesti. 536. Conf. Magonis oratio apud Liv. lib. XXIII, 12. 537. _subruta_, quassata quasi et labefactata. Imago petita a muro, qui ab imo subruitur; quo facto exitium urbis inminet.

534. _perfulgens_ ed. Parm. 536. _restetne_ Put.

Adnitamur, ait, vires refovere tot haustas Casibus, et pateant non parca æraria dextris, Quas emimus bello: defit jam bellua, tristis 540 Ausoniis terror: nec non alimenta fatigant.»

539 seq. _pateant_, eorum usus nobis pateat et permittatur _dextris, quas emimus bello_, ad milites emendos vel mercede conducendos. Sic _patere_ fere sup. v. 263, et _omnia Ciceronis patere Treboniano_, vel _res familiaris patuit fortunæ meæ_ ap. Cic. ad Div. VI, 10, et XIII, 29. --_Dextras emere_, ut _dextras mercari_ et _legere_ inf. XV, 495, 564. Cf. et I, 500; V, 501, et Gronov. Diatr. Stat. c. XL. [540.] _bellua_, elephanti. --_tristis_, acer, vehemens, dirus, vel sævus, funestus, exitiabilis, ut _tellus tristis cælo_ inf. XII, 371, vel _tristis fragor_ XII, 603. --_tristis ira_, _ursa_, _tristia bella_, etc. ap. Hor. Od. I, xvi, 9, et Art. Poet. v. 73; Stat. Achill. II, 409, et al. Conf. V.L. 541. _alimenta fatigant_ sc. nos penuria, Lef. ægre comparantur; Ern. Cf. V.L.

538. _refovere_ Parm. Vulgo _refovete_. 539. _ut_ Col. et sic Drak. Ego vulg. lect. retinui cum Lefeb. 540. _bello_, non _bellis_, Col. Oxon. R. 2. 540. _desit_ Oxon. _castris_ pro _tristis_ conj. N. Heins. et _cristis_, h.e. cristatis militibus, Burm. qui acute id dictum putabat, quia cristæ ad terrorem incutiendum galeæ olim inpositæ sint. Sed vid. not. 541. _fatiscunt_, h.e. deficiunt, recte, opinor, emend. Burm.

Atque ea dum memorat, torvo conversus in ora Hannonis vultu, quem gliscens gloria pravum Ductoris studio jam dudum agitabat acerbo: «Jamne tibi dextras inceptaque nostra probamus? 545 Jam fas Dardanio me non servire colono?

542. Conf. Liv. XXIII, 12, ubi tamen non Mago, sed Himilco, vir factionis Barcinæ, hanc occasionem Hannonis increpandi amplectitur. De _Hannone_ et factione Barcina cf. ad II, 276 seq. 543, 544. Verba _quem gliscens... acerbo_ expressa ex Virg. Æn. XI, 336 sq.

544. _Ductori_ e Col. edidit Lefeb. et exponit, in, adversus ductorem. 545. _Jamne_, non _Jamque_, Col. et ad marg. R. 1.

Anne iterum Hannibalem dedi placet? Atra veneno Invidiæ nigroque undantia pectora felle, Tandem tot titulis totque exorata tropæis, Infelix muta: dextra en, en dextera, quam tu 550 Æneadis lacerare dabas, et litora, et amnes, Et stagna, et latos inplevit sanguine campos.» Hæc Mago, atque animos favor haud obscurus alebat.

547 seq. _iterum_: nam idem jam olim censuerat. Vid. sup. II, 377. --_Invidiæ veneno_, cf. Ovid. Met. II, 777 et 801. --_undantia pectora felle_; cf. ad VIII, 288. 549. _tropæis_, victoriis, et _titulis_, gloria victoriis parta. 550. _Infelix_, ut σχέτλιε ap. Hom. 551. _lacerare dabas_; v. ad V, 324. --_dabas_, actus pro conatu, ut _reseravit_ I, 14, vel _recludis_ XIII, 523 et al. 553. _animos_, animum, ferociam, iram, θυμὸν, _favor_ Patrum _alebat_, ut al. _nutrire_ et _angere_.

549. Hunc versum D. Heins. post v. 551, ponendum putabat, quod recte jam inprobavit Dausq. _exorata_ Col. _exoraata_ Tell. _exornate_ R. 1, et Ben. Vulgo _exornata_. 550. _dextra en_, non _d. hæc_, Col. Ox. R. 2; conf. Heins. ad Ovid. Met. XV, 677. 552. _Latios_ conj. N. Heins. 553. _alebat_, non _habebat_, scripti et R. 2. Pro _haud_ in R. 2, _a_, unde originem falsæ lectionis _An_ pro _Haud_ sup. II, 299, patere monet Lefeb.

Cui, simul invidia atque ira stimulantibus, Hanno: «Talia vesani juvenis convicia miror 555 Haud equidem: tumet ingenio, fraternaque corda Non tarde adnoscas et virus futile linguæ. Quin, ne mutatum vanis absistere credat, Nunc pacem orandum, nunc inproba fœdere rupto Arma reponendum, et bellum exitiale cavendum 560 Auctor ego: atque adeo vosmet perpendite, quæso, Quid ferat: haud aliud nobis censere relictum est.

554. Cf. oratio Hannonis apud Liv. XXIII, 12. 556. Conf. sup. II, 288, et ibi not. 557. _Non tarde_, facile. 562. _Quid ferat_, præ se ferat, vel proferat, dicat, ut ap. Virg. Æn. II, 161, et al. --_haud aliud_, etc., acerbe hæc dicta sunt, ut pleraque in hac oratione.

558. _Quin_ ed. Ven. Marsi, prob. N. Heins. Nec tamen spernenda videtur vulg. lectio, _Qui ne... credat_, quam revocavit Lefeb. _credat_ Col. Vulgo _credas_: non male, si τὸ _Quin_ genuinum est. 559. _orandum_ Col. et mox. _reponendum_ R. 1, Parm. Med. Ben. Vulgo _orandam_ et _reponenda_; vid. ad VIII, 36.

«Tela, viros, aurum, classes, alimenta precatur, Belligeramque feram: victus non plura dedissem. Sanguine Dardanio Rutulos saturavimus agros, 565 Et jacet in campis Latium: deponere curas Tandem ergo, bone, da, victor, liceatque sedere In patria; liceat non exhaurire rapacis Inpensis belli vacuatos sæpe penates.

564. Ap. Liv. l.l. _Quid aliud rogares, si esses victus? Hostium_, etc. 565 sq. Cf. ad X, 264 sq. 567. _bone victor_; v. ad II, 240. --_sedere_, quiete et pace frui, ut III, 561 et al. 569. _penates_, patriam et cives. --_vacuatos_, exhaustos.

563. _classes_ scripti et R. 2. Vulgo _classis_, quæ antiqua scriptura esse potest, modo post hanc vocem comma ponatur, quod in plerisque edd. omittitur.

564. _victo_ ed. Raphel. prob. Barth. Adv. IV, 10, _victis dedissem_, vel _victus_, vel _victis_, vel _victo num plura petisset_, (hoc est Hannibali Mago) opinabatur N. Heins. Withof. malebat _victis_, scilicet Hannibali et Magoni, fratribus. 567. Hunc versum perperam omittunt R. 1, Parm. Med.

Nunc en, nunc, inquam, (falsa ut præsagia nostra 570 Sint, oro, mensque augurio ludatur inani) Haud procul est funesta dies: atrocia novi Corda, ac prospicio natas e cladibus iras. Vos ego, vos metuo, Cannæ: submittite signa, Atque adeo tentate, agedum, ac deposcite pacem. 575

573. Mente prospicio, iram Romanorum ipsa hac clade atrociorem futuram, et gravius exarsuram esse. 574. _submittite signa_, ut _submittere vexilla fortunæ suæ_ dixit, Stat. Silv. IV, ii, 43.

Non dabitur: parat ille dolor (mihi credite) majus Exitium adcepto: citiusque hæc fœdera victor, Quam victus, dabit: atque adeo, qui tanta superbo Facta sonas ore, et spumanti turbine perflas Ignorantum aures, dic, en, germanus in armis 580 Ille tuus par Gradivo, per secula tellus Cui similem nunquam ductorem in bella creavit, Mœnia Romuleæ cur nondum viderit urbis?

577. Hanc pacem facilius olim a victoribus, quam nunc a victis Romanis, impetrabitis. Gravis sententia et vera: nam Romanos numquam pacem, nisi victis hostibus, fecisse, nec umquam a victoribus eam petiisse constat. 580... 583. Perstringuntur verba Magonis sup. v. 520 sq.

583. _vicerit_ conj. N. Heins. Sed multo acerbius Hannon dicit, Hannibalem ne tantum quidem animi habuisse, ut Romam obpugnatum proficisceretur.

«Scilicet e gremio matrum rapiamus in hostem Nondum portandis habiles gravioribus armis? 585 Æratas jussi texamus mille carinas, Atque omnis Libyæ quæratur bellua terris? Ut longa imperia, atque armatos proroget annos Hannibal, et regnum trahat usque in tempora fati?

584. Hannibalis consilia ad dominatum spectare arguit Hanno, ut in invidiam eum adducat. --_Scilicet_; v. ad V, 114. 585. Pueros dicit mittendos, quo innuit, nihil jam virorum superesse, qui conscribi possint et in cæsorum substitui locum. 587. _bellua_, elephanti. 588. _armatos proroget annos_, bellum trahat, summumque in eo imperium diu teneat. Cf. V.L. 589. _fati_, mortis, unde _fatifer_.

584. _e_, non _a_ Col. 586. _jussit_ Put. _jussu_ primus edidit Marsus. _Ceratas carinas_ etiam legi posse putabat N. Heins. Sed aptiores h.l. sunt _naves æratæ_, h.e. bellicæ et rostratæ vel ære præfixæ: nam rostra ex ære, et hoc olim ferri loco fuisse nota res est. 588. _armatos annos_ scripti, ut ap. Iscan. bell. Troj. IV, 435, _armatos in pacem reddidit annos_, et sup. v. 405, _inbellis dies_, vel inf. XII, 104, _inertes atque actos sine Marte dies_; Drak. Vulgo _armatus_.

Vos vero, (neque enim occulto circumdamur astu) 590 Ne dulces spoliate domos; castrisque potentum Atque opibus sancite modum: pax optima rerum, Quas homini novisse datum est: pax una triumphis Innumeris potior: pax, custodire salutem Et cives æquare potens, revocetur in arces 595 Tandem Sidonias; et fama fugetur ab urbe Perfidiæ, Phœnissa, tua. Si tanta libido Armorum tenet, atque enses non reddere perstat Poscenti patriæ; nil suppeditare furori Hortor, et hæc fratri Magonem dicta referre.» 600

591. _castrisque potentum_, etc., desistite Hannibalem et Magonem, qui jam nimis potentes sunt, militibus, pecunia et commeatu adjuvare. 592... 595. Verba præclara! 596 seq. _fama perfidiæ_; cf. ad I, 5. [597.] _Phœnissa_, Dido, ut apud Virg. 598. _tenet_, scilicet Hannibalem. 599. _nil suppeditare furori_, furenti nec milites, nec pecuniam, vel commeatum dare, non ita quasi alimenta furori ejus subministrare.

597. _tuæ_ Col. Tell. R. 1, 2, Parm. Med. Ben.

Plura adnectentem (neque enim satiaverat iras Dicendo) clamor turbat diversa volentum. «Si, Libyæ decus, haud ulli superabilis armis, Hannibal est iræ tibi, destituemus ad ipsas Victorem metas? nec opum adjumenta feremus? 605

601. Cf. Liv. XXIII, 13. 602. _turbat_, interpellat. 603. Verba senatorum, _diversa volentum_, qui ab Hannone dissidebant. 604. _iræ est_, odio est, ut ap. Virg. Æn. X, 714: _justæ quibus est Mezentius iræ_, ubi v. Heyne. --_destituemus_, num eam ob causam opera nostra deerimus victori _ad ipsas metas_, bello fere feliciter confecto.

603. _ullis_ Tell. et Put. _Sic, Libyæ... est iræ tibi?_ conj. Drakenb. Withof. ita interpungebat: _Si, Libyæ decus, haud ulli s. armis H. est, iræ tibi d._, etc., vel, _Si, Libyæ decus haud ulli s. armis H. est iræ, tibi d._, etc. Illud præcedentibus iræque Hannonis convenientius ipsi videbatur. 604. _curæ_, vel _oneri_ pro _iræ_ reponendum videbatur N. Heins. _superabilis ira_ perperam tentabat Lefeb. coll. Val. Fl. III, 510, 648. Sed recte prætulit vulg. lect. vid. not. 605. _opem_ Put.

Invidia unius sceptra ut jam parta retardet?» Inde alacres tribuunt, quæ belli posceret usus; Absentique suum jactant sub teste favorem. Mox eadem terris placitum traducere Hiberis, Dum malus obtrectat facta inmortalia livor, 610 Nec sinit adjutas ductoris crescere laudes.

606. _sceptra_, victoriam, et imperium orbis terrarum, de quo cum Romanis contendimus. 608. _sub teste_, præsente Magone declarant, quantopere absenti ejus fratri faveant. 609. _eadem_, quæ belli usus posceret, ex Hispania ad exercitum Hannibalis in Italia, vel _terris Hiberis_, h.e. in Hispaniam et ad exercitum, qui ibi esset, _traducenda_ censuerunt (conf. Liv. XXIII, 13 extr.): nisi forte sensus est, _eadem_, quæ in favorem honoremque Hannibalis decreverant, jusserunt etiam _traducere_, nota facere, indicare Hispanis, ut _traducere carmina_, _secreta_, _poemata_ ap. Martial. I, liv, 3; Petron. 17 et 41. 610. _livor_, invidia. 611. _laudes adjutas_, consensu plurimorum firmatas.

608. _Assentique_ R. 1, et _Assensique_ a m. sec. _sub corde_ Put. 611. _aduitas_ Put. et R. 2, _adtritas ductoris_, vel _ad justas ductorem c. l._ putabat N. Heins. Possis et _ad metas_. Sed vid. not.

FINIS VOLUMINIS PRIMI.

* * * * * * * * *

Erratum: Liber XI

507... 510n. [509... 511.]

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER DUODECIMUS.

ARGUMENTUM.

Mitescente jam hieme Hannibal a Capua movet, vicinisque oppidis trepidationem injicit, 1-14.

Sed luxus milites ita enervaverat, ut vix arma ferre possent; 15-26.

Cupidus maritimi oppidi potiundi, quo cursus navibus tutus ex Africa esset, primum Neapolim petit, quæ urbs Græca, doctorum virorum secessu illa ætate celebris et Parthenope olim a tumulo Sirenes adpellata, ab eo, famæ suæ timente, omnibus quidem viribus, at inrito conatu obpugnatur; 27-59.

Inde Cumas, aliam urbem maritimam, ducit, ubi templum Apollinis, a Dædalo in colle exstructum, contemplatur; sed copias, Campana luxuria marcentes, nequidquam acuit ad pristinam virtutem, et a Ti. Sempronio Graccho repellitur; 60-103.

Obsidione igitur Cumarum soluta, Puteolos repente movet castra, et, dum ea quoque urbs frustra operibus cingitur, ipse tractum perlustrat propinquum, Baias, Lucrinum Avernique lacum, Acherusiam paludem, vastas in litore speluncas, loca sulfure ac bitumine scatentia ignibusque subterraneis æstuantia, Prochyten, Inarimen, Vesuvium, Misenum promontorium, Baulos et æstum maris, quæ omnia ei a primoribus Capuæ monstrantur; 104-160.

A Puteolis Nolam agmen convertit, et scalas admovet muris: enim vero M. Claudius Marcellus, instructo ad portas sub adventum hostium exercitu, eruptionem facit, et, Pœnis fugatis, ducem eorum ad singulare certamen provocat; 161-198.

Quod non detrectare Hannibalem fama nominis sui suadet; sed Junonis admonitu ab eo avocatur, et acerba ignaviæ increpatione fœdam suorum fugam sistit; 199-211.

Restituta acie ac pugna, a Pediano, Patavino, qui non minus belli artibus atque virtute quam literarum studio excellebat, Cinyps, formosissimus Pœnorum galeaque Æmilii Pauli consulis, qui in prælio Cannensi occiderat, ornatus, telo transfigitur et spoliatur; 212-252.

Marcellus, laudata victoris virtute, in ipsum Hannibalem hastam conjicit, cujus tamen ictum excipit Gestar; 253-265.

Quo adtonitus periculo Pœnus ad castra trepide refugit, et vehementer in milites invehitur: Marcellus autem, qui primus Romanos docuerat, Hannibalem vinci posse, magna hostium edita strage prædaque ingenti facta, Nolam se recipit, et ad cælum tollitur laudibus; 266-294.

Primo tandem victoriæ nuntio recreatis Romæ civibus, non minore animo res domi, quam militiæ, geritur, et censores notant eos, qui post Cannensem pugnam Metello auctore consilium de relinquenda Italia inierant, quique, quum a Pœnis, ut de captivis redimendis agerent, frustra Romam missi essent, jurassentque se regressuros, extemplo in castra hostium redierant, ut hac fraude se exsolverent jurejurando; 295-305.

Simul omnia in bellum consilia convertuntur, et in summa pecuniæ inopia matronæ aurum ornamentaque sua in ærarium deferunt: quæ voluntaria conlatio et certamen adjuvandæ rei publicæ excitat ad æmulandum animos primum Patrum, dein equestris ordinis et reliquæ plebis; 306-319.

Spes quoque Romanorum confirmatur a legatis Delphos missis, qui responsum renuntiant, res eorum jam meliores facilioresque fore, eamque ob causam Diis, maxime vero Jovi, sacra esse facienda: quæ res divinæ subplicationesque confestim in Capitolio fiunt; 320-341.

Dum hæc Romæ atque in Italia geruntur, Hampsagoras ejusque filius Hostus in Sardinia (cujus insulæ situs, forma, nomina, origo, bona et indoles una cum coloniis, a Sardo, Trojanis seu Iliensibus, Iolao, duce Thespiadarum, et Aristæo illuc deductis describuntur) a T. Manlio Torquato prætore fugantur, et silvarum latebras quærunt; 342-375.

Punica deinde classe adpulsa Hasdrubali se jungunt, et cum Romanis decertant prælio, in quo Ennius centurio et poeta, Rudiis natus oriundusque a Messapo rege, ingentem Sardorum Pœnorumque cædem facit; 376-402.

In eum hastam conjicit Hostus; sed ictus ab Apolline avertitur, et Hostus in acie cadit: qua filii nece audita Hampsagoras mortem sibi consciscit; 403-419. Per idem fere tempus Hannibal Acerris Nuceriaque direptis atque incensis, capit Casilinum, et Petiliam, alteram Saguntum, ad solum exurit; 420-433.

Inde Tarentum expugnat præter arcem, a Romanis occupatam, et naves Tarentinorum, sinu exiguo intus inclusas, quum claustra portus hostis haberet, plaustris machinisque admotis per mediam urbem ad mare transvehit; 434-448.

Certior tamen factus per nuntios de obpugnatione Capuæ, obsidione arcis Tarentinæ absistit, raptimque contendit in Campaniam; 449-462.

Obviam ei veniunt duo Romanorum exercitus, quibus duces stultitia et temeritate pares, M. Centenius Penula et Cn. Fulvius prætor, præsunt, quique ad internecionem cæduntur; nec quidquam iter victoris moratur nisi Ti. Sempronii Gracchi proconsulis, ab hospite suo Lucano in insidias præcipitati, exsequiæ, quas ipse celebrat, ut famam conligat humanitatis; 463-478.

Interea Romanorum duces omnem belli vim in Capuam vertunt, nuntio adcepto de Hannibalis adventu, qui in valle occulta post Tifata montem huic urbi inminentem considet; 479-488. Is vero ubi videt per castra hostium non perrumpi ad Capuam posse, multa secum consilia volventi subit animum impetus, caput ipsum belli Romam petendi; 489-506.

Itaque deductas nocte ad Vulturnum flumen copias trajicit ante lucem, et spe Romæ potiundæ ad maturandum iter incendit; 507-523.

Tum præter Cales in Sidicinum, mox in Allifanum et Casinatem, deinde præter Aquinum in Fregellanum, et per Frusinatem Anagninumque in Labicanum venit agrum: inde, Algido, Tusculo Gabiisque relictis, ad Anienem fluvium castra admovet, et Iliæ Nymphisque adventu suo terrorem incutit; 524-544.

Nec minor trepidatio est Romæ, ubi matronæ, in publicum effusæ, passim discurrunt, Patres vero ingentem metum torvo vultu dissimulant, et præsidia passim in collibus murisque disponuntur; 545-557.

Inter hæc Hannibal, qui, continuo itinere confecto, ne nocturnum quidem tempus ad quietem sibi reservaverat, cum Numidis mœnia situmque urbis obequitans contemplatur, donec ab equitibus inmissis a Fulvio Flacco, qui cum exercitu a Capua profectus Romam venerat, submovetur, atque in castra redigitur; 558-573.

Postero die sub lucem omnes copias in aciem educit, et ad pristinam virtutem tuendam excitat, docens Roma capta bellum esse confectum; 574-586.

Neque detrectant certamen Romani, infantium vagitu, gemitu ac precibus parentum, et Fulvii adhortatione exstimulati; 587-602.

At instructis utrimque exercitibus Jupiter crassas repente cælo obducit tenebras, et a monte Capitolino fulmina in Hannibalem jaculatur; 602-626. Is liquefactis armis in castra iratus se recipit; quo facto mira serenitas cum tranquillitate oritur, et subplicatio Jovi habetur in Capitolio; 627-645.

Postridie prima luce acies instructas eadem tempestas dirimit, quam eadem excipit serenitas; 646-667.

Pœnus inanem fulminis vim ridet, vanumque militum timorem increpat; 668-685.

Ut vero Romam adeo securam metuque vacuam esse comperit, ut milites sub vexillis in subplementum Hispaniæ profecti sint, ira incensus urbem obpugnare statuit; 686-690.

Quam ob causam Jupiter agit cum Junone, ut non amplius alat ferociam ejus, sed potius coerceat; 691-700.

Dea Hannibali in conspectum venit manifesta, ejusque visum acuit, ut Deos cernere possit, qui colles Romæ campumque Martium tueantur; 701-725.

Quo adspectu perculsus Pœnus castra ab urbe refert, minitans se mox rediturum esse; 726-730.

Eum ut abeuntem vident Romani, primum fraudem subesse rati non omnem deponunt timorem: mox hoste ex oculis sublato, læti sacra Diis faciunt, et certatim portis ruunt ad visenda loca, ubi castra posuerant Pœni; 731-752.

Jam terra glaciale caput, fecundaque nimbis Tempora, et austrifero nebulosam vertice frontem Inmitis condebat hiems, blandisque salubre Ver Zephyris tepido mulcebat rura sereno.

1... 3. Poeta exornavit Liviana (lib. XXIII, 19), _mitescente jam hieme, eductus, ex hibernis miles_. Notio _hiemis_, cujus, ut personæ, et _caput_ et _tempora_ et _vertex_ adumbrantur, ac veris adventus luxuriantius exprimitur, quam a Virg. Ge. I, 43 seq.; II, 330 seq.; IV, 51 seq.; Lucr. I, 10, 11; Hor. Od. I, iv, 1, 2 et al. _hiems glaciale caput condit terra_, docte pro, frigus terram subit, terra clausa vel adstricta glacie _mulcetur_, h.e. solvitur. 4. _sereno_; v. ad V, 58.

2. _astrifero_ R. 1.

Prorumpit Capua Pœnus, vicinaque late 5 Præmisso terrore quatit: ceu condita bruma, Dum Rhipæa rigent Aquilonis flamina, tandem Evolvit serpens arcano membra cubili, Et splendente die novus emicat, atque coruscum Fert caput, et saniem sublatis faucibus efflat. 10

5. _vicina_ loca _terrore quatit_, ἐκπλήττει, percellit. 6... 8. Commoda et præclara comparatio, quam poeta debet Maroni Æn. II, 471 sqq. (ubi v. Heyne) et minus apte inf. XVII, 448 seq. repetiit. Serpentes vere ineunte exuvias ponunt, et e latibulis prolabuntur. Cf. Barth. ad simil. loc. Stat. Theb. IV, 95 seq. Denotatur simul novus militum _vigor_ (cf. mox v. 15), longa quiete conlectus, forte et furor, quo certe serpens maxime ardet exuviis positis. Cf. Virg. Ge. III, 435 seq. _serpens condita bruma_, hiberno tempore, sub terra, glacie constricta. --_Rhipæa_, pro quovis monte et quidem præalto. Cf. ad IV, 363, et XI, 459. [8.] _arcano cubili_, in quo per hiemem delituerat. 10. _sublatis faucibus_, erecto capite ac collo, ut apud Virg. Ge. III, 426 (ubi v. Cerda) et Æn. II, 474; V, 277, ubi v. Heyne. --_saniem sublatis faucibus efflat_, conf. supra VI, 185 sqq. Hoc duriuscule dictum videbatur Barthio Adv. IV, 10. Sed locutionem illam multis poetarum locis firmarunt N. Heins. et Drak.

7. _Riphæa_, _Rhiphæa_, _Rhiphea_, _Ryphæea_ alii. Sed vid. ad XI, 459, _flamina_, scilicet κατὰ; sed _flamine_ poetam scripsisse crediderim. 9. _spondente die_ Col. Tell. et R. 2, quod recepit Lefeb. putans _diem_ esse tempus, sive tempus anni, ὥραν. Sed Silius expressit Maroniana _in lucem_ et _arduus ad solem_ Æn. II, 471, 475, et Ge. III, 439, ubi vid. Ill. Voss. Nova cutis maxime micat, coruscat, repercussis radiis solis, ad quem caput extollit serpens. 10. _afflat_ Ox. et Put.

At Libyci ducis ut fulserunt signa per agros, Desolata metu cuncta, et, suadente pavore, Vallo se clausere simul, trepidique salutis Exspectant ipsis metuentes mœnibus hostem.

12. _Desolata_; v. ad III, 429, et Gron. Obss. IV, 21. 13. _trepidi salutis_; conf. ad II, 234.

Sed non ille vigor, qui ruptis Alpibus arma 15 Intulerat, dederatque vias, Trebiaque potitus Mæonios Italo sceleravit sanguine fluctus, Tunc inerat: molli luxu madefacta meroque,

15 sq. Poeta expressit Liv. XVIII, 18 extr., sed inpr. verba Marcelli ipsiusque Hannibalis ibid. cap. 45. --_ruptis Alpibus arma Intulerat_, scil. Alpinis gentibus, de quo vid. sup. III, 540 sqq., vel _Alpes_ potius docte pro his gentibus positæ. 17. _Mæonios fluctus_, Trasymenum lacum. Cf. ad IV, 719 seq., 738; V, 9 sq. --_sceleravit_, δεινῶς pro infecit, quia sacer quasi sanguis Romanorum, et atrox cædes illa fuit. 18 sq. Vid. Var. Lect.

16. _Inpulerat_ conj. N. Heins. coll. Lucan. I, 69; VII, 16, et aliis locis, quæ laudavit ad epist. Ulixis Sabiniani v. 68. Sed vid. not. 18. _Molli luxu labefacta meroque, Et somni illecebris t. m. f._ opinabatur N. Heins. coll. I, 256; III, 557; Virg. Æneid. IV, 395; VIII, 390; Lucret. IV, 1112; Val. Fl. VII, 175 et al. Sed Drak. bene monet, τὸ _madefacta_ apprime convenire ac conjungi et τῷ _fluebant_, (quum _luxu fluere_ dicatur homo eo enervatus Liv. VII, 29 et 32) et voci _mero_. Sic et _fluere mollitia_, vel _diffluere luxuria_ dixit Cic. et poetæ passim _vino madere_, _madidum esse_, _inrigari_, _dilui_, _tingui_, _proluere se_; βρέχεσθαι, τέγγεσθαι, quin et _madet mens_ Lucret. III, 477, quem Drak. præter alios laudavit. _Madefacta_ et _madida_ etiam dicuntur vel omnino repleta, plena, propr. vino, (ut _madere_, seu _madidum esse vitiis_, _artibus_, _jocis_, _Socraticis sermonibus_ apud Gell. XIII, 8; Martial. I, xl, 3; IV, xiv, 12; Hor. Od. III, xxi, 9, ubi vid. Jani) vel quæ madida sunt aqua, et hinc mollia, effeminata. Utraque notio h.l. apta. Ceterum possis etiam distinguere post _madefacta_, et jungere _mero torpentia m. f._ Membra, largiore meri usu in somnum delapsa, torpent; unde _merum_ poeta egregie per adpositionem vocavit _somni inlecebras_. Sed præstiterit hæc verba tam ad _luxum_, quam ad _merum_ referre. N. Heinsius _luxum_ de Venere tantum adcipit, et Ernesti _inlecebras somni_ verecunde pro Venere poni putat. Neutrum defendere ausim.

Inlecebris somni torpentia membra fluebant, Quîs gelidas suetum noctes thorace gravatis 20 Sub Jove non æquo trahere, et tentoria sæpe Spernere, ubi hiberna ruerent cum grandine nimbi,

20. Cf. I, 242... 267. 21. _trahere_, exigere, traducere, _noctes_, quæ _gelidæ_; hibernæ, et hinc longæ sunt. --_Sub Jove_, aere, seu cælo, sub dio, ὑπὸ Διὸς, non _æquo_, iniquo, sævo, aspero, turbulento, seu tempestuoso et frigido. Conf. Horat. Od. I, i, 25; xxii, 19, 20.

Ac ne nocte quidem clipeive ensesve reposti, Non pharetræ aut jacula, et pro membris arma fuere; Tunc grave cassis onus, majoraque pondera visa 25 Parmarum, ac nullis fusæ stridoribus hastæ.

24. _pro membris arma fuere_, arma tam militi, quam membra necessaria; Cell. Commentarii instar est locus Cic. Quæst. Tusc. II, 16, quem Dausq. jam laudavit et poeta haud dubie imitatus est: «Qui labor et quantus agminis? ferre plus dimidiati mensis cibaria; ferre, si quid ad usum velint; ferre vallum. Nam scutum, gladium, galeam, in onere nostri milites non plus numerant, quam humeros, lacertos, manus. Arma enim membra militus esse dicunt: quæ quidem ita geruntur apte, ut, si usus ferat, abjectis oneribus, expeditis armis, ut membris, pugnare possint.» Conf. Lips. de Mil. Rom. V, 11; Opp. T. III, p. 321 seq. 26. _fusæ hastæ_; v. ad I, 267. --_nullis stridoribus_, adeoque sine vi. Conf. ad I, 334; IV, 576.

23. _clipeive_ Put. et Tell. Vulgo _clipei_, claudicante versu: quam tamen licentiam non insolentem forte in poeta esse, monet Lefeb. 24. _arma fovere_ haud dubitanter emend. N. Heins. coll. VIII, 92, 128; IX, 43; Lucan. IV, 152, et al. Sed vid. not.

Prima instaurantem sensit certamina mitis Parthenope, non dives opum, non spreta vigoris: Sed portus traxere ducem secura volentem Æquora, quæ peteret veniens Carthagine puppis. 30

27. In his et reliquis, quæ ad finem fere hujus libri traduntur, poeta maxime recessit ab ἀκριβείᾳ historica, solumque sequutus impetum suum ex iis, quæ Livius lib. XXIII, XXIV, XXV, et XXVI, adcurate ac copiose narravit, illa tantum selegit, nullaque ordinis temporumque ratione habita, memoravit, quæ graviora viderentur ornatumve epicum admitterent, et in Italia, non extra eam, in Hispania, gestæ essent. De hoc poetæ more disserui in Comm. de vita et carm. Sil. sect. II, fin. Hannibal «ad mare, proxime Neapolim descendit, cupidus maritimi oppidi potiundi, quo cursus navibus tutus ex Africa esset;» Liv. XXIII, 15. Cf. et cap. 14. 28. _Parthenope_ vetus nomen Neapolis. Vid. ad VIII, 534. Neapolim, non quod dives esset, nec quod incolarum virtutem sperneret, potissimum ac præ aliis tentare statuit Hannibal, sed ut portum haberet, in quem secure naves, quæ commeatum ac subsidia Carthagine subveherent, adpellere possent. Ita Draken. et jam ante eum Dausq.

28. Verba _non spreta vigoris_ corrupta videbantur Barthio Adv. IV, 10; ubi hanc putabat poetæ mentem esse, non propter opes, nec quod gloriam ex victoria quæreret, Hann. ad Neapolin movisse, sed portus gratia. Negandi vero particula contrarium infert. Hinc et _tum spreta vigoris_ corrig. N. Heins. _non læta_, vel _non feta vigoris_ Burm. _non aspra_ (pro _aspera_) _vigoris_ Marcil. ad Hor. Epod. V. Sed omnibus his non opus; neque ea forte in mentem venissent viris doctis, nisi de urbe otio ac mollitie diffluente cogitassent. Sed poeta ipse memorat v. 41 seq. et 53 seq. Neapolitanos fortiter olim Hannibali repugnasse, nunc vero (v. 31, 32.) in otio vivere; cf. not. 30. _quos peteret_ suspic. N. Heins. ut ad _portus_ referretur. Sed doctior forte vulgata.

Nunc molles urbi ritus, atque hospita Musis Otia, et exemtum curis gravioribus ævum.

31, 32. Neapolim inde a Sullæ temporibus summi doctique viri secedebant, ut ibi otio Musarum fruerentur, et levioribus studiis, in Græcis gymnasiis, theatris, agonibus, etc., operam darent: unde et supra v. 27, _mitis Parthenope_; conf. Ovid. Met. XV, 711; Martial. V, 78; Petron. Sat. c. 5; Virg. Georg. IV, 564; Stat. Silv. III, v, 85; Gesner. ad Horat. Epod. V, v. 43 inpr.; Strab. V, pag. 378, et Camilli peregrini Campan. felic. Diss. II, §. 21. Withof. monet, veram verborum constructionem esse hanc: _Non Parthenope, dives opum, dives vigoris, spreta_ fuit ab Hannibale ideoque invasa, _sed portus traxere ducem_; ut sensus sit: Hannibalem invasisse eam urbem, non ob contemtum virium ejus, sed ob situm portus. 32. _Otia hospita_, familiaria, grata, _Musis_, viris doctis. Ea esse Virgilio amata, et ad hujus monimentum (de quo vid. infra in hoc vol. Commentationem de Silii vita et carmine Sect. I, fin.) poetam respexisse suspicabantur Dausq. et Cellarius.

31. _Nunc_ Col. Ox. et Tell. cum edd. Marsi, quod recte probavit N. Heins. coll. v. 396 sq. et Virgil. Æn. II, 21, (quibus locis add. sup. I, 293) ut poeta agat de suo tempore, quo studia maxime Neapoli exculta sint. Idem et _Jam molles_ legi posse arbitrabatur; cf. ad XI, 41. _Huc_ Put. _Hinc_ Parm. Vulgo _Nam_. Male!

Sirenum dedit una suum memorabile nomen Parthenope muris Acheloias; æquore cujus Regnavere diu cantus, quum dulce per undas 35 Exitium miseris caneret non prospera nautis.

33 sqq. Cf. ad VIII, 534. --_Sirenes Acheloiades_, h.e. Acheloi filiæ; nam matris nomen non idem ab omnibus editur, de quo v. Heyne ad Apollod. I, iii, 4, p. 37, et I, vii, 10, pag. 113; Muncker. ad Hygin. p. 10, 13, 187 et 210. De earum nominibus, forma, cantu, et tribus petris, non longe a Capreis, Surrentino prom. objectis ac propter naufragia olim infamibus, v. sup. ad VIII, 534; Eustath. et Didym. ad Hom. Odyss. μ, 39 sq. Muncker. ll. cc. Heyne l.l. nec non ad Virg. Æneid. V, 864 sq. et Tibull. IV, i, 69. [34.] _muris_, urbi, Neapoli. [35.] _diu_, jam inde ab Argonautarum et Ulyssis temporibus: quod notum ex Apollon. IV, 891 sq.; Hom. Od. μ, 39 sq. et al. [36.] _Exitium dulce_, dulci Sirenum cantu genitum.

33. _et_ ante _memorabile_ inseruit Nicander: in scriptis certe et omnibus ante Juntinam edd. non legitur, _sacrum et memorabile nomen_ conj. Withof. _suis... muris_ castigandum opinabatur N. Heins. non inprob. Drak. ut vel τὸ _suis_ positum sit pro _ejus_, scilicet Neapolis, (quem reciproci usum vindicari dicit a Perizon. ad Sanctii Minerv. II, 11; Victor. ad Cic. Ep. ad Att. XII, 28; Rittersh. ad Gunth. Ligur. I, 452; Gifan. in Ind. Lucret. voc. _dispansus_, Barth. Adv. XII, 13; ad Rutil. I, 292, et Muncker. ad Hygin. fab. CXXI) vel Neapolis dicatur urbs Parthenopes Sirenis, quæ _suis muris_, seu suæ urbi, ex se nomen inposuerit, ut _Sirenum domus_ Petron. Sat. c. 5.

Hæc pone adgressus (nam frontem clauserat æquor) Mœnia, non ullas valuit perfringere Pœnus Tota mole vias, frustraque inglorius ausi Pulsavit quatiens obstructas ariete portas. 40

39. _Tota mole_, omni conatu ac molimine, totis viribus, ut inf. vers. 143, et XI, 27; Drak. Conf. ad III, 46, et IV, 449. --_inglorius ausi_, qui frustra aliquid conatur, et ignominiose incepto desistere cogitur.

38. _Non ulla valuit p. P. Tutas mole vias_, vel _non ullas Tuta mole vias_ corrig. N. Heins. coll. vss. 70 et 108, ut _moles tuta_ sint mœnia oppidi. At vid. not.

Stabat Cannarum Graia ad munimina victor Nequidquam, et cautæ mentis consulta probabat Eventu, qui post Dauni stagnantia regna Sanguine Tarpeias ire abstinuisset ad arces.

41. _Graia munimina_, Græca urbs, Neapolis. Vid. ad VIII, 533, 534. Sed. h.l. contemtim ita dicitur, ut _Graia manus_ et _Graiæ urbes_, v. 49 et 69. Cf. ad III, 178. --_Cannarum victor_, tantus vir, qui prælio Romanos ad Cannas vicerat; quo rei indignitas augetur. --_Stabat_, hærebat, ut inf. v. 69 et 105, vel ut passim _sedere_ adhibetur. Vid. ad X, 597. 42 sq. _Eventu_ infelici hujus rei, irrita obpugnatione Græci et inbellis oppidi, et sibi et militibus _probabat_ cautionem ac prudentiam, qua olim consilium Romæ obpugnandæ repudiaverit, de quo v. X, 330 sq., 337 sq., 375 sq. Eodem argumento mox in concione ad milites habita v. 45 seq. utitur ad eamdem ignaviam, quam ipsi antea exprobrassent, increpandam. [43.] _qui_ docte pro conj. _quod_, ut passim, et Gr. ὅς. --_post Dauni stagnantia regna Sanguine_, post victoriam Cannensem, in Apulia. Cf. ad I, 291. [44.] _Tarpeias arces_ Romam dicit, designans simul difficultatem gravitatemque conatus. Vid. ad I, 7, 541; VI, 604.

«En, qui nos segnes, et nescire addere cursum 45 Fatis jactastis, quod vobis scandere nuper Non acie ex ipsa concessum mœnia Romæ; Intrate, atque epulas promissas sede Tonantis His, quæ Graia manus defendit, reddite tectis.»

45 seq. Singula acerbe dicta, inpr. v. 48. --_addere cursum fatis_, prospera fortuna victoriaque uti. Conf. ad I, 268; IV, 731, et VII, 241. 48. _epulas promissas sede Tonantis_, in Capitolio. Vid. ad X, 375 sq. 49. Cf. ad v. 41.

48. _æde Tonantis_ maluerit N. Heins. Sed _sedem T._ etiam eadem Jovis dici posse, vel Tarpeium montem, in quo ejus templum fuerit, jam monuit Drak. coll. X, 432; XI, 85; XII, 517 al. Add. XIII, 55.

Talia jactabat, famæque pudore futuræ, 50 Inritus incepta primus si absisteret urbe, Audebat cuncta, atque acuebat fraudibus enses.

50. _pudore_, sollicitus et metuens _famæ futuræ_, vel de fam. fut. 51. Vid. V.L. 52. _acuebat enses_, vim armorum augebat, _fraudibus_, stratagemate; quia noctu clam tentavit scalis admotis in urbem transilire; Mars. quem tacite sequutus est Ernesti. Sed ita certe admodum obscure loquutus est poeta, quum in toto h.l. nihil occurrat præterea, unde suspicari possis, tale consilium a Pœno captum esse. Præstiterit _fraudes_ adcipere de veneno. Conf. ad I, 219, 323, et inpr., 325. Alibi _fraudes_ dicuntur insidiæ (v. ad VII, 134), quæ tamen ab h.l. alienæ.

51. _primis_ Col. et Ox. _incepti_ Mars. in not. Vulgata lectio haud dubie corrupta. _Irritus inceptus prima si a. u._ conj. Barth. Adv. IV, 10; _Irritus incepti_, vel _insessa_, vel _obsepta primus si a. u._ Dausq. _Irritus incepti_ (ut VII, 131, et similia passim millies) _primi_, vel _prima si a. urbe_ N. Heins. Posterius et mihi in mentem venit, idque ed. Lefeb. et prob. Drak. ut sensus sit, Neapolin primam in Italia urbem fuisse, quam obpugnaverit Hannibal.

Sed subitæ muris flammæ, totoque fluebant Aggeris anfractu tela inprovisa per auras.

53. Neapolitani flammis et telis muros defenderunt, instar aquilæ serpentem a nido coercentis; Ernesti V.C. qui etiam recte jam monuit, comparationem satis quidem aptam esse, aliisque multis usurpatam (quos vellem nominasset vir doctiss. nam imagines quidem ab aquila petitas passim reperire memini, non vero eamdem comparationem), sed illud vanum et tumidum videri, quod _ungues_ dicantur _fulmina ferre adsueti_, quasi nunc de illo phantasmate poetico, nec potius de vera aquila sermo esset; neque excusari poetam, eo quod antea _alitem Jovis_ dixerit, quæ poetica sit aquilæ descriptio. Cf. sup. X, 108, 109, ubi poeta similiter, nimio ornatus sectandi studio ductus, peccavit. Ceterum h.l. etiam notarida est nimia historiam turbandi licentia, quam poeta, ut passim, sibi sumsit: nam quæ Livius XXIII, 37 de Cumarum obpugnatione tradit, huc transtulisse videtur.

53. _e muris_ conj. N. Heins. et mox _pluebant_, quod recepit Lefeb. qui illud a Petrarcha lib. VI, ex h.l. petitum putat; conf. Stat. Theb. VIII, 417, et sup. ad I, 311. Nec tamen video, quid sit, quod vulg. displiceat, vid. not. ad II, 131, et inpr. Heyne Obss. in Tibull. I, x, 68. [“ad I, 311”: in Not.]

Haud secus, occuluit saxi quos vertice fetus 55 Ales fulva Jovis, tacito si ad culmina nisu Evasit serpens, terretque propinquus hiatu; Illa, hostem rostro atque adsuetis fulmina ferre Unguibus incessens, nidi circumvolat orbem.

56. _Ales fulva Jovis_, ut ap. Virg. Æn. XII, 247; Draken. coll. Ælian. H. A. IX, 10, notat, non omnem aquilam _Jovis alitem_ dictam esse, sed herbis, non carne, vescentem. 58 sq. Ælian. H. A. II, 40. Ζηλοτυπώτατον δέ ἦν ζῶον αἰετὸς περὶ τὰ νεόττια· ἐὰν γοῦν θεάσηταί τινα προσιόντα, ἀπελθεῖν ἀτιμώρητον οὐκ ἐπιτρέπει· παίει γὰρ τοῖς πτεροῖς αὐτὸν, καὶ τοῖς ὄνυξι λυμαίνεται, καὶ ἐπιτίθησιν οἱ πεφεισμένως τὴν δίκην· οὐ γὰρ χρῆται τῶ στόματι. Quæ ultima verba aperte contra Silium esse monet Draken. Si vero poeta per errorem labsus est, debet illum Maroni Æn. XI, 756, quem locum habuit ante oculos, sed variavit. At bene Ernesti: talia, inquit, in poeta non sunt urgenda, ne dicam Ælianum in his et similibus fabulas sæpe pro naturæ veritate vendere.

55. _quæ_ pro _quos_ reponendum putabat N. Heins. et _quum_ Dausq. In utramque conjecturam ego quoque incidi, et posterior præferenda videtur, quia sequitur _illa_, et antiqua scriptura _quom_ facilius vitiosam lectionem _quos_ gignere potuit.

Tandem ad vicinos Cumarum vertere portus 60 Defessos subiit, varioque lacessere motu Fortunam, et famæ turbando obstare sinistræ.

60. Cf. Liv. XXIII, 36, 37. Quæ in Livio inde a cap. 15, leguntur, poeta vel plane silentio prætermisit, vel infra demum, confusis temporibus, memoravit, v.c. obpugnationem Nolæ v. 161 sqq. --_Cumarum portus_, conf. Var. Lect. ad v. 65. 61. Vid. Var. Lect. --_lacessere_, movere, et hinc tentare, experiri, _fortunam_, incertum ejus eventum. Cf. inf. XV, 36 et supra ad I, 268; IV, 731; Heyne ad Virg. Æneid. X, 10, et Cl. Doering. ad Eclog. vett. poett. latt. p. 259, ubi monet, eum dici _fatum lacessere_, qui quasi ὑπὲρ μόρον temere aliquid tentet; de qua locutione Homer. Vid. Koppen ad Iliad. β, 155, et Ernesti ad Odyss. α, 34, 35. 62. _turbando_, vario impetu et motu, quo hostes conturbaret, ut si uno in loco male res cessisset, in altero tamen forte felicior esset, Ern.

61. Vulgo legitur _Defessus subigit_, quod Ernesti servavit et ita interpretatur: cogit, imperat militibus ad Cumas se _vertere_. Quam rationem, etsi valde contortam, concoquerem tamen, modo _militum_ vel in his vel in præcedd. verbis mentio fieret. Quæ difficultas tollitur, si levi mutatione _Defessos_ reposueris auctore Barth. Adv. IV, 10; _subiit_ Col. unde _Defesso subiit_ (h.e. succurrit, in mentem venit) conj. N. Heins. prob. Drak. _Defessum subiit_ ed. Lefeb. Sed neutra emendatione nodus ille solvitur. Hinc scripsi _Defessos subiit_, qua lectione admissa nihil superest, quod displicere et lectorem obfendere possit. _Defessos_ milites ad Cumas _vertere_, ducere, _subiit_, cœpit, conatus est Hannibal. Sic _subisti pellere tela_, et _torquere carinam_, dixere Stat. Silv. V, ii, 105, et Claudian. de cons. Mall. Theod. 46.

Sed custos urbi Gracchus, tutela vel ipsis Certior arcebat muris, iterumque sedere Portis, atque aditus iterum sperare vetabat. 65

63. Ti. Sempronius Gracchus, Cos. anno urbis, 538 (cf. ad IV, 495), _tutela vel ipsis muris certior_, firmius præsidium, propter insignem virtutem, quæ nota est ex Liv. XXII, 57; XXIII, 19, 24 sq., 30, 37; XXIV, 10, 14 seq., 43; XXV, 1, 3, 15 seq. --De v. 64 et 65, vid. Var. Lect.

64, 65. Reduxi vulgatam, etsi suspectam, lectionem, quoniam nulla VV. DD. conjectura mihi satisfacit. _Sedere_ pro adsidere, vel obsidere positum existimabat Cell. quod non plane repudiandum videtur: nam verba simplicia centies pro compositis, et hæc pro illis occurrunt, inpr. in scriptoribus posterioris ævi. _Portus_ Col. quod etiam conjecerat Dausq. idque adridere potest coll. v. 29, et verbis Liv. XXIII, 36: _Hannibal, quia Neapolim non potuerat, Cumas saltem, maritimam urbem, habere cupibat_; conf. not. ad v. 27 seq. Sed eamdem notionem poeta jam v. 60, expresserat, et hinc consilium urbis obpugnandæ declaraverat voce portus nomini ejus adjecta. Itaque voc. _iterum_ ejusque repetitio ad ea, quæ v. 37, 40, traduntur, spectare videtur, et ut sup. _mœnia_, _viæ_ ac _portus_ Neapolis, sic h.l. _muri_, _aditus_ et _portus_ Cumarum memorantur. Præterea de obpugnatione urbis sermo est, quam Hannibal frustra tentabat, a Graccho repulsus, de qua plura vid. ap. Liv. XXIII, 37; _iterumque sedere Ad portas_, vel potius _portus_, (ut _sedere ad Suessulam_, _Trebiam_, _Ticinum_, _mœnia Romæ_ et similia apud Liv. VII, 37; XXII, XXIII, XXVI, 11; Virg. Æn. V, 440 et al.) scribendum putabat N. Heins. qui tamen suspicabatur, aliquid forte apud Silium excidisse, quoniam _vetabat_ ad _sedere_ referri non posset. _Portarumque aditus_ malebat Withof. _iterumque tenere Portus, atque_, etc. conj. Burm. non inprob. Drak. qui tamen eamdem difficultatem hac distinctione removisse sibi videbatur: _iterumque sedere, Portus atque a. i. s. vetabat_; si modo _sedere_ exponeretur, nihil agendo tempus sine fructu perdere, (vid. not. ad X, 598) et ad hoc verbum intelligeretur _jubebat_, vel _cogebat_, quum dudum notaverint eruditi, veteres interdum duabus pluribusve vocibus unum verbum addidisse, quod uni tantum responderet, omisso, quod alteri conveniret. Distinctionem illam, a Dausq. jam propositam, præter Drak. recepere Lefeb. et Ernesti, qui hanc quoque interpretationem adscivit, et eumdem contulit Phædri locum Fab. IV, 17, 31, _non veto dimitti, verum cruciari fame_, scilicet jubeo. Neque etiam ignoro vel diffiteor, a scriptoribus tam Græcis quam Latinis sæpe duobus pluribusve membris unum jungi verbum, cujus plenus significatus ad unum modo membrum referri possit: sed tum ex hoc verbo generalis vel cognata notio, non vero contraria, petenda et ad reliqua membra transferenda est, nisi hæc durities additis vocc. _verum, sed_ et similibus mitigetur, ut ap. Phædr. l.l. vel ap. Liv. III, 55, _negant quemquam sacrosanctum esse, sed eum, qui eorum cuiquam nocuerit, sacrum sancire_; conf. Liv. III, 48, pr. XXII, 12; Cic. ad Div. VIII, 10 (_de quo negant Cæsarem laborare, sed Pompeium valde nolle_) _Vetare_ est id. qd. _jubere non_, et _negare_ id. qd. _dicere non_, eaque notio generalis vel pars tantum pleni significatus ad alterum membrum referenda: at tum semper adjectis conj. _sed_, _verum_ al. contraria designatur sententia; conf. sup. ad VI, 179; Faber et Burm. ad Phædr. l.c. Gron. Obss. IV, 2; Manut. ad Cic. pro Quintio c. 26, et ad Div. IV, 5; Janii A. P. p. 270, et inpr. Stroth. ad Liv. III, 48, 55 et 67, ubi multa exempla, quum Græca tum latina, congessit. Neque tamen in vulgata lectione adquiesco. Poeta forte scripsit _iterumque nocere Portis_, scilicet pulsando et quatiendo, ut sup. v. 40, vel _iterum quassare Portas_, vel, quod his præstiterit quodque minus a vulgata scriptura recedit, _iterumque ferire Portas_, h.e. pulsare, quatere, (cf. sup. v. 40) ut _ferire murum arietibus_ ap. Sallust. Jug. 76 al. 79, et similia passim obvia. [“not. ad X, 598” recte X, 597]

Lustrat inops animi, rimaturque omnia circum Alite vectus equo, rursusque hortatibus infit Laudum agitare suos: «Pro Dî, qui terminus, inquit, Ante urbes standi Graias, oblite tuorum Factorum miles? quis erit modus? Alpibus adstat 70 Nimirum major moles, et scandere cælum Pulsantes jubeo scopulos: quamquam altera detur Si similis tellus, aliæque repente sub astra Exsurgant rupes, non ibis, et arduus arma Me ducente feres? Tene, heu! Cumanus hiantem 75 Agger adhuc murusque tenet? Gracchumque, moveri Non ausum portis, parvo in discrimine cerno?

69. _Standi_, v. 41. 69. _urbes Graias_, v. ibid. 70 sq. Acerbe et εἰρωνικῶς objurgat milites, minora pericula pertimescentes, superatis majoribus. 71. _Nimirum_, ut al. _scilicet_; vid. ad V, 114. --_scandere cælum Pulsantes jubeo scopulos_, quod nunc vobis injungo oneris non minus grave est, quam quod olim tulistis, quum scanderetis Alpes. [72.] _scopulos pulsantes cælum_, Alpes. Cf. ad XI, 136 et 217. 75. _hiantem_, oscitantem, h.e. ignavum (v. ad XI, 35): sed præstiterit, opinor, hiantem præ stupore, quasi tam arduus sit conatus et urbs inexpugnabilis. Conf. Virg. Ge. II, 508. 76. Verborum h.l. delectum gravitatemque poeticam desiderari, jam monuit Ern. [77.] _parvo in discrimine_, quasi nihil periculosi conatus sit, eruptione facta. Cf. Var. Lect.

66. _rimaturque_ scripti; _rimatur omnia_ priscæ edd. errore operarum, unde Nicander, ut laboranti versui mederetur, primus _rimatur et omnia_ edidit in Juntina, et inde alii, 68. _qui_ legitur in Oxon. et priscis edd. quas Drak. consuluit, forte et in aliis libris et scriptis et editis, quorum lectionis varietatem h.l. non adtentisse videtur N. Heins. _quis_ primum exstat in Junt. Ego restitui _qui_, tum ob auctoritatem codd. tum propter ea, quæ dixi ad II, 645. 75. _tene, heu!_ Col. Vulgo _tenet heu!_ quod revocavit Lefeb. ut per emphasin iteretur _tenet_, et pronomen more Silii omissum sit. 76. _Gracchusque_ Paris. nescio quæ, teste Dausq. 77. Vox _Non_ semper me obfendit; nam Gracchus eruptione ex oppido simul duabus portis facta, stationes hostium fudit fugavitque in castra, vid. Liv. XXIII, 37. Id vero novum est argumentum, quo Hannibal utitur ad ignaviam militum increpandam; conf. not. Nunc video, eamdem difficultatem sensisse Lefeb. qui reposuit _Nunc_. Non male, nisi præstiterit _En_, quod sarcasmo adfectuique irati H. aptius, et Silio in deliciis est.

An vobis gentes, quæcumque labore parastis, Casu gesta putent? Per vos Tyrrhena faventum Stagna Deum, per ego et Trebiam, cineresque Sagunti 80 Obtestor, dignos jam vosmet reddite vestra, Quam trahitis, fama, et revocate in pectora Cannas.»

78. An pro nihilo habetis, _gentibus_ exteris, si fama ad eas pervenerit de re male a vobis gesta vestraque ignavia, _quæcumque labore_, virtute, _parastis, casu_, fortuna cœptis adspirante, _gesta_ videri? --_labor_, ærumnæ, inpr. bellicæ, res fortiter gestæ, etiam bellum et pugna, ut πόνος et μόχθος, vid. Cort. ad Sallust. Cat. vii, 4, p. 50. Musgrav. ad Eurip. Hecub. 1292. 79 seq. Cf. I, 658 seq., et V, 82 sq. 79 seq. _Tyrrhena Stagna_, Trasymenus, lacus Etruriæ: _stagna Deorum faventum_ pro Dei. Cf. IV, 725... 738, 828; V, 4... 23. 82. _Quam trahitis, fama_, v. Var. Lect.

78. _A vobis_ quidam. 79. _Casu ut gesta putent_ malebat N. Heins. _Vos per Tyrrhena_, etc. primus edidit Nicander apud Juntam. Sed vid. ad I, 658. 81. _vestræ_ Col. unde _dignos vestræ famæ_ scribendum putabat N. Heins. Conf. not. ad VIII, 383. Mihi potius pron. _vestra_ languere videtur, quoniam jungitur verbis _quam trahitis_, et _vosmet_ modo præcessit. Neque etiam facile expedias formulam loquendi _famam trahere_; utrum sit possidere, an secum quasi ducere, an, quo sensu Ern. adcepit, huc usque comparasse. Nihil horum satisfacit, et crediderim potius legendum esse, _dignos jam vosmet reddite, gestis_ (h.e. ex vel a rebus gestis) _Quam trahitis, fama_. Sic _famam trahere a censu_ dixit Juvenal. XI, 23; _nomen e causis t._ Plin. XV, 14, et similia alii, ut et _ducere nomen_, etc. _ex_ vel _ab aliqua re_. 82. _in pectore_ primus edidit Marsus. Male. Conf. Heins. ad Claudian. in Rufin. II, 79.

Sic ductor fessas luxu adtritasque secundis Erigere, et verbis tentabat sistere mentes. Atque hic perlustrans aditus, fulgentia cernit 85 Arcis templa jugo, quorum tum Virrius, altæ Inmitis ductor Capuæ, primordia pandit.

83. _fessas luxu adtritasque secundis_; conf. ad III, 506. 84. _sistere mentes_, firmare, confirmare animum, ut fere apud Virgilium Æn. VI, 859, et forte Livium III, 20 extr. Sed v. Stroth. ad Liv. II, 29, et III, 16. 85. Hæc ornatus sectandi studio efficta a Silio ad ductum Maronis, Æn. VI, 9... 19: ad quem locum, a poeta nostro majore verborum copia expressum, v. Heyne in not. et Excursu III. --_fulgentia_, apud Virg. _aurea tecta_. 86 sq. _templa_, templum Apollinis, in _jugo arcis_, montis (v. ad I, 7) ad Cumas; de quo v. Heyne l.l. --_Virrius Inmitis_, inmitia minatus Romanis, et _ductor Capuæ_, princeps Campanorum, vel dux olim et caput, seu princeps legationis. Conf. XI, 65 sq., et Liv. XXIII, 6.

84. _Arrigere_ tacite et contra librorum fidem scripsit Lefeb. _mentes_, non _mentem_, scripti.

85. _hinc perlustrans_, postquam nempe militum animos adhortando erexerat, conj. N. Heins. coll. III, 45, 46. 86. Vulgo _Virius_, ut et v. 104; conf. ad XI, 65. 87. _Inmeritus_, vel _Ante omnes ductor_, (ut inf. v. 299) vel _Intuitus ductor_ opinabatur N. Heins. _Infidus ductor_ Burm. Sed vid. not.

«Non est hoc, inquit, nostri, quod suspicis, ævi: Majores fecere manus. Quum bella timeret Dictæi regis, sic fama est, linquere terras 90 Dædalus invenit, nec toto signa sequenti Orbe dare, ætherias aliena tollere in auras Ausus se penna, atque homini monstrare volatus.

89 seq. Cf. Virgil. Æn. VI, 14... 19, ubi v. Heyne, et ad Apollod. pag. 890 sq.; _Mém. de l’Acad. des Inscr._, T. XIII; Juvenal. Sat. III, 25, et Gierig. ad Ovid. Met. VIII, 183 sqq. 90. _Dictæi regis_, Minois Cretensis; nam _Dicte_ mons Cretæ; unde Jupiter _Dictæus_. _Ed._ 91. _signa_, vestigia fugæ, _dare sequenti_, Minoi ipsum persequenti. 92 sq. _aliena penna_, pennis, avibus, non homini, propriis, _pennis non homini datis_, Horat. Od. I, iii, 35. Sic _alieno_ et contra _suo Marte pugnare_ de equitibus dixit Liv. III, 62 extr. et _alienis mensibus_, Virg. Ge. II, 149.

89. _bella timeret_ Col. _timeret_ scripti et R. 2; cum aliis vetustis edd. teste N. Heins. Sed priscæ edd., quas Drak. consuluit, in vulgatum _regna teneret_ conspirant, nisi quod _tenerent_ legitur in ed. Benes. et in marg. R. 1. Vox _regna_ e Virg. Æn. VI, 14, margini adscripta, et deinde recepta videtur; _bella_ in cod. Col. legi solus notavit N. Heins. non, quod mireris, Modius. Sed recte, opinor, monuit Withof. vulgatum _regna_ retinendum esse, quod et loco citato Virg. firmetur, et aptissimum sit h.l. quod Minos non opus habuerit, Dædalo in regno suo adhuc commoranti bellum inferre, adeoque Dædalus timuerit regna, non bella Minois, ideoque fugerit.

Suspensum hic librans media inter nubila corpus Enavit, Superosque novus conterruit ales. 95 Natum etiam docuit falsæ sub imagine plumæ Adtentare vias volucrum; lapsumque solutis Pennarum remis, et non felicibus alis Turbida plaudentem vidit freta: dumque dolori Indulget subito, motis ad pectora palmis, 100 Nescius heu! planctu duxit moderante volatus. Hic pro nubivago gratus pia templa meatu Instituit Phœbo, atque audaces exuit alas.»

94. _librans_; v. ad I, 317. 95. _Enavit_, ut mox _Pennarum remi_; v. ad III, 682. Sic etiam ταρσοὶ et πτερὰ; v. Dorville ad Charit. pag. 104. 96. _Natum_, Icarum; qui mythus vel tironibus notus. 97. _solutis_, solis ardore liquefactis. 99 sqq. _plaudentem_, lapsu percutientem, _freta_, mare Icarium. Commentum luxuriantis ingenii, nec tamen inlepidum. [101.] _planctu moderante duxit_, produxit, _volatus_, volandi vires aluit, dum manibus ad pectus admotis, etiam alas movebat; Ern. Recte, puto, si sensum, respexeris; sed Silianæ verborum ubertati convenientius forte est, verba _moderante duxit_ simpl. adcipere pro moderatus est, direxit, et hinc adjuvit. 102. _meatu_, volatu, ut ap. Petron. 122. Cf. Heins. ad Claud. R. P. II, 74.

Virrius hæc: sed enim ductor numerabat inertes Atque actos sine Marte dies, ac stare pudebat. 105

104. Hannibal _inrita tecta_, h.e. Cumas, quas frustra obpugnabat, relinquit, _respectans_, adeoque invitus (v. inf. ad v. 594), et _Puteolos_ exercitum admovet. De vero profectionis tempore et causa v. Liv. XXIV, 12, 13. Quæ præterea ibi memorantur, poeta silentio præterit, eorumque loco ea substituit, quæ a poetis fabulose traduntur de Tartaro, Cimmeriis tenebris, campis Phlegræis, Gigantibus et inferorum fluviis ac lacubus; quos mythos peperit antiqua tractus Cumani, Baiani ac Puteolani natura, ubi passim colles vel silvis inadcessis continuisque consiti, vel variis specubus perfossi erant, totusque ager inter Cumas et Baias bitumine, sulphure calidisque aquis scatebat; de quo vid. Heyne Excurs. II ad Virg. Æn. VI, et Strab. V, p. 244, 245. 105. _stare_; vide supra ad vers. 41.

105. _atros_ pro _actos_ Put.

Ingemit adversis, respectansque inrita tecta Urbe Dicarchæa parat exsatiare dolorem. Hic quoque nunc pelagus, nunc muri saxea moles Obficit audenti, defensantumque labores. Dumque tenet socios, dura atque obsepta viarum 110 Rumpere nitentes, lentus labor; ipse propinqua Stagnorum terræque simul miracula lustrat.

107. De urbe Dicarchæa; v. ad VIII, 533.

106. _invia tecta_ conj. N. Heins. vel _irrita cœpta_, quod recepit Lefeb. Sed exquisitior et doctior est vulgata lectio, vid. not.

Primores adsunt Capuæ: docet ille, tepentes Unde ferant nomen Baiæ, comitemque dedisse Dulichiæ puppis stagno sua nomina monstrat. 115

113... 115. Conf. ad VIII, 539. --_Dulichiæ puppis_, Ulyssis, qui præter Ithacam vicinas quoque Ionii maris insulas, et in his Dulichium, seu Dulichiam, imperio tenebat. Cf. ad I, 379.

Ast hic Lucrino mansisse vocabula quondam Cocyti memorat, medioque in gurgite ponti Herculeum commendat iter, qua discidit æquor Amphitryoniades, armenti victor Hiberi.

116 sq. Silius _Cocytum_ in _Lucrino_, et v. 120 sq. _Stygem_ in _Averno_ quærit, viam autem ad inferos v. 126 sq. per Acherusiam paludem, in quo discrepat a Marone, quod jam monuit Heyne in Exc. IX ad Virg. Æn. VI, ubi docet, quantopere poetæ in fluminibus inferorum varient seu turbent. --_Lucrinus_ lacus, prope Baias, inclytus ostreis et portu Julio, quo Augustus eum cum lacu Averno et ipso mari conjunxit; de quo v. Heyne ad Virg. Ge. II, 161 sq., et Cluver. Ital. ant. IV, 2, p. 1121. 119. Cf. I, 276 sq. Hercules inter Lucrinum lacum et mare aggerem, vel viam muniisse fingitur, qua Geryonis boves traduceret, et qua arceret lacum, ne in mare influeret. Vid. Strabon. V, p. 169 al., 236 al., 375; Diodor. IV, 22; Cic. Agrar. II, 14; Propert. I, ii, 2; III, xviii, 4; Lycophr. V, 697; Cluver. l.l. p. 1122. Hunc aggerem Agrippa refecit et exornavit, de quo v. Plut. vit. Marcell. pag. 215 sq., _commendat_, ostendit cum laude Herculis.

118. Vulg. _dispulit æquor_, quod primus edidit Nicander, et Dausq. etiam inprobavit. 119. _victor_ Col. Vulgo _vector_. N. Heins. emendabat _abductor_, vel _rector_, vel _ductor_.

Ille, olim populis dictum Styga, nomine verso 120 Stagna inter celebrem nunc mitia monstrat Avernum; Tum, tristi nemore atque umbris nigrantibus horrens, Et formidatus volucri, letale vomebat Subfuso virus cælo, Stygiaque per urbes Relligione sacer sævum retinebat honorem. 125

120. _Ille_, alius e primoribus Capuæ. Cf. Virg. Æn. VI, 237 sq. (ubi v. Heyne in Exc. II); Strab. V, p. 169 al., 235 sq. al., 244 al., 374; Cluver. l.l. p. 1126 et sup. not. ad VI, 154. 121. _Avernum nunc celebrem_ et _mitia stagna_, dicit poeta, quoniam Agrippa inmensam, quæ lacum cingebat, silvam excidendam curaverat, et lætiorem tristi loco dederat faciem. Vid. Strab. l.l. 124 sq. _Stygia Religione sacer, propter_ νεκυομαντεῖον his locis institutum, et _sævum honorem_, sacra, quibus et evocari Manes et placari solebant. Conf. Strab. et Heyne ll.ll. --_Stygia_, magica. Vid. ad I, 94.

121. Verbum _monstrat_ suspectum videri potest vel in h. versu vel sup. v. 115. Sed hujus incuriæ; culpa in ipso forte poeta residet.

Hinc vicina palus (fama est, Acherontis ad undas Pandere iter) cæcas stagnante voragine fauces Laxat, et horrendos aperit telluris hiatus, Interdumque novo perturbat lumine manes.

126 sq. _palus_ Acherusia, Cumis vicina (Plin. III, 6), ubi _iter ad undas Acherontis_, aditus ad inferos. Cf. XIII, 397 sq., et Heyne l.c. --_Hinc palus laxat_, etc., pro, hinc Hannibali a primoribus Capuæ monstratur palus, quæ laxat, etc. 129. Cf. Ovid. Met. II, 261, et Burm. ad Petron. c. 120.

127. _voramine_ Col. a _vorare_, judice Lefeb.

At juxta caligantes, longumque per ævum 130 Infernis pressas nebulis, pallente sub umbra Cimmerias jacuisse domos, noctemque profundam Tartareæ narrant urbis: tum sulfure et igni Semper anhelantes coctoque bitumine campos Ostentant: tellus, atro exundante vapore 135 Suspirans, ustisque diu calefacta medullis, Æstuat, et Stygios exhalat in aera flatus.

130 sqq. _Cimmerii_, in convalle inter Baias et Cumas, et in litore circa Misenum, ubi cautes passim excavatæ et cavernæ, quæ priscis hominibus pro domibus erant, unde nata fabula de Cimmeriis perpetuisque, quibus eorum terra prematur, tenebris; quod jam monuere Ephorus apud Strab. l.c. et Heyne l.l. quem. vid. etiam cum Broukh. ad Tibull. IV, i, 64 seq. _Cimmerium oppidum quondam juxta lacum Avernum_, Plin. III, 5, seu 9. [132.] _jacuisse_ sitas fuisse in convalle, vel depressa valle inter montes. _Jacere_ et _sedere_ dicuntur loca depressa et profunda. Cf. sup. ad VI, 645; Broukh. ad Tibull. I, iii, 67, et Drak. ad Liv. XXXIII, 17, et ad h.l. ubi laudavit Ovid. Fast. II, 392, et Lucan. II, 416; IV, 52. 133. _narrant_ et mox _ostentant_ scil. primores Capuæ Hannibali. Vid. sup. v. 113 sq. Cf. sup. ad v. 104 sq.; Cluver. Ital. ant. p. 1144; Vitruv. II, 6. 134. _anhelantes campos_, exæstuantes cum sonitu et veluti gemitu quodam, ut mox _tellus suspirans_; Ern. 135 seq. Conf. VI, 146 seq. 136. _Suspirans_; v. ad IV, 777.

130. _At juxta caligantes, longumque_ Col. et R. 2, nisi quod in hac _justa_ legitur errore typ. Vulg. _Ac juxta caligante situ_, quod quum metri legibus repugnaret, D. Heinsius τὸ _Ac_ sustulit, quem sequutus est Rapheleng. prob. Richter. Specim. Obss. Crit. p. 74. Illud _ac_ etiam omissum in ed. Basil., at _juxta_ post _situ_ positum. _Juxta ac caligante situ_ Cell. _caligante_, omisso τῷ _situ_, Put. teste N. Heins, sed, si Lefeb. fides habenda, _At mixta caligantis locumque_. 135. _Ostentant_ Tell. quam veram lectionem, quod mireris, primus Nicander revocavit in ed. Junt. _Obstentant_ Put. _Ostentat_ Col. et Oxon. cum priscis edd. At proxime præccssisse _narrant_, et mox sequi _tradunt_, jam monuit Draken.

Parturit, et tremulis metuendum exsibilat antris: Interdumque cavas luctatus rumpere sedes, Aut exire fretis, sonitu lugubre minaci 140 Mulciber inmugit, lacerataque viscera terræ Mandit, et exesos labefactat murmure montes.

141. Cf. ad IV, 275 sq., et VIII, 537... 541; Heyne ad Virg. Æn. III, 571... 582, ex quo loco etiam orationis colores potissimum petiisse videtur Silius.

138. τὸ _Parturit_ mendosum videbatur Barth. Adv. IV, 10 (ubi leves has adtulit rationes: «illud _exsibilat_ minime de igni capere potes, nec ad id, quod sequitur, intelligendum, quum ibi _inmugit_ legatur, neque tellurem _exsibilare_ dicere licet; quare necesse est, ad τὸ _flatus_ referas») et N. Heins. Ille emendabat _Pars ruit_, pars flatuum intus conceptorum exhalatur, cum furore et magno impetu; hic _Par furit_, vel _Perfurit_, ut hæc verba referri possint ad illa de Vulcano, quæ sequuntur, _Mulciber inmugit_, et prius agatur de flamma ac vapore hic locorum exundante, nunc de fremitu, qui sub terris audiatur, ut ap. Petron. c. 120: _Est locus, exciso penitus demersus hiatu Parthenopen inter magnæque Dicarchidos arva, Cocyta perfusus aqua, nam spiritus, extra Qui furit effusus, funesto spargitur æstu_. Hæc conjectura non inprobanda videtur, nisi potius vel hic vel præc. versus ejiciendus est et glossam redolet: sensu certe parum differunt, et _æstuat_ respondet τῷ _parturit_, ut _exhalat_ τῷ _exsibilat_. Non ignoro quidem, me in poeta luxuriantis ingenii versari; at vix crediderim, eum tam abrupte dixisse, _tellus æstuat et exhalat, parturit et exsibilat_. Lefeb. monet, Barthium et Heins. mirum quantum ineptire, et Ernesti, eorum conjecturis non opus esse: sed neuter rationes adjecit. Verbum _parturit_ τῷ _rumpere_ obponi et ad Vulcanum referendum, adeoque minorem distinctionem in fine versus ponendam esse, existimabat Withof. 140. _fretis_ Col. Ox. R. 2, _fletis_ Put. et Tell. Vulgo _foras_.

Tradunt Herculea prostratos mole gigantas Tellurem injectam quatere, et spiramine anhelo Torreri late campos, quotiesque minantur 145 Rumpere compagem inpositam, expallescere cælum. Adparet Prochyte sævum sortita Mimanta: Adparet procul Inarime, quæ turbine nigro Fumantem premit Iapetum, flammasque rebelli Ore ejectantem, et, si quando evadere detur, 150 Bella Jovi rursus Superisque iterare volentem.

143. _Herculea mole_, vi ac virtute (v. ad IV, 599) Herculis, cujus præcipuæ in Gigantomachia partes fuere. Vid. Apollod. I, vi, 1, 2, et II, vii, 1, ibique Heyne. 146. _compagem_ terræ, h.e. terram. --_cælum_, deos. 149. _Iapetus_ ab aliis in Titanas, ab aliis in Gigantas refertur: hi enim a poetis confundi solent.

143. _gigantas_ pro _gigantes_ primus edidit Drak. ex emendat N. Heins. vid. ad IX, 309. 145. _minatur_ primus reposuit Aldus, errore forsan operarum. 147. _Munanto_ Ox. _Numanton_ Put. _Numanta_ priscæ edd. solemni varietate vid. ad III, 494, et IV, 276. Veram scripturam primus restituit Wolf. in ed. Basil. et defendit Delr. ad Senec. Herc. Fur. v. 980. 150. _eructantem_ conjicere possis. Sed vid. Burmann. ad Valer. Flacc. lib. II, vers. 30, et Heins. ad Ovid. Metam. lib. V, v. 353.

Monstrantur Vesvina juga, atque in vertice summo Depasti flammis scopuli, stratusque ruina Mons circum, atque Ætnæ fatis certantia saxa.

152. _Vesvina juga_; v. ad VIII, 654. Incendium Vesuvii sub Tito, quo Plinius major periit, non primum, sed maximum fuit. Eum sæpius ac diu ante conflagrasse, Strabo, Vitruvius aliique memorant. Infra, XVII, 593, «Evomuit pastos per secula Vesbius ignes.» 153 sq. Vid. Var. Lect.

152. _Vesvina_ Put. quod reduxit N. Heins. pro vulg. _Veseva_, cujus voc. prima syllaba a poetis corripitur. _Besvina_ Col. vid. not. ad VIII, 654. _Vesuvina_ tamen in Put. legi testatur Lefeb. 153. _stratusque ruina_, h.e. obstratus saxis exesis et late ejectis, ex probabili conj. N. Heins. _statusque_ Put. Vulgo _fractusque_. 154. _Ætnæ saxis certantia saxa_, hoc est inmensæ altitudinis, conj. Dausq. et _Dorleans_ ad Tac. Ann. IV, p. 499, ubi tamen vulgatum quoque non prorsus respuit, et recte ita explicat, ut Vesuvius eadem fata, quæ Ætna habere dicatur, globos scilicet saxaque ignea eodem modo volvens.

Nec non Misenum servantem Idæa sepulcro 155 Nomina, et Herculeos videt ipso in litore Baulos: Miratur pelagique minas terræque labores.

155. _Misenum_, vid. ad VIII, 538. --_servantem Idæa Nomina_, Trojanum nomen, quod adcepisse dicitur a Miseno, tubicine Æneæ, ibi sepulto. Vid. Virg. Æn. VI, 212... 235. [156.] _videt_, Hannibal. --_Bauli_, nobilis villa, inter Baius lacucumque Lucrinum (v. Martial. IV, 63; Tac. Ann. XIV, 4, et Dio Cass. LIX, p. 652), ubi _Hercules_ caulas bubus Geryonis fecisse dicitur, unde h.l. _Herculei_, et _Bauli_ quasi _Boaulia_, a βοῦς et αὐλὴ. Vid. Serv. ad Virg. Æn. VII, 662; Symmach. Epist. I, 1; Lips. ad Tac. l.c.; Cluver. Ital. ant. IV, 2, pag. 1124; Holsten. ad Cluver, p. 236. _Tirynthiam aulam_ dixit Stat. Silv. II, ii, 109. 157. _pelagi minas_, fluctus cum impetu ingruentes, et _terræ labores_, litus adpulsu maris labefactatum, et ruinam minans, cautes excavatas et prominentes; Ern. Ego potius crediderim, _terræ labores_ dici loca bitumine, sulphure calidisque aquis scatentia et subterraneis ignibus æstuantia. Cf. sup. v. 112, et III, 46 sq.

Quæ postquam perspecta viro, regressus ad altos Inde Pherecyadum muros, frondentia læto Palmite devastat Nysæa cacumina Gauri: 160 Hinc ad Chalcidicam transfert citus agmina Nolam.

158. Hannibal rediit Puteolos. Cf. v. 110 seq. 159. _Pherecyadum_ contr. pro _Pherecyadarum_. Ingeniosa est h.l. Drakeub. conjectura: «Puteolanos, inquit, ita dictos esse crediderim a Pherecyde Pythagoræ præceptore: is enim, quamvis Syrius (immo Scyrius) fuerit, tamen per aliquod tempus in insula Samo habitavit (v. Diog. Laert. I, 116), et Puteoli a Samiis conditi sunt (v. Stephan. Byz. v. Ποτίολοι et Euseb. Chron. Olymp. LXIV); neque hæc cuiquam nimis longe petita videri debent.» Cf. ad I, 5, 6. Marsus ita dictos putabat Cumanos Neapolitanosque a Pherecyde, quo duce in Italiam navigassent Hujus autem nemo, quod sciam, mentionem fecit. 160. De Gauro; v. ad VIII, 532 in not. et Var. Lect. ubi docui, locum illam non cum nostro pugnare. Neque opus est ratione Capaccii (antiq. Puteol. c. 22) ab Ernesti probata, qua tres montes in Campaniæ finibus Gauri nomine adpellati censentur, primus prope Massicum et Minturnas, alter circa Nuceriam et Surrentum, in quo navalis materia sit cæsa, tertius prope Avernum et Lucrinum. --_Nysæa_, vitifera. Conf. ad VII, 198. 161. De obpugnatione Nolæ et Marcelli virtute. Conf. Liv. XXIII, 14... 16, et de _Chalcidica Nota_ sup. ad VIII, 534.

159. _Phereciadum_ Col. prob. N. Heins. At vellem, rationes adjecisset, _et_ post _muros_ perperam additur in priscis edd. non in scriptis libris, et bene illud extrusere D. Heins. Raphel. et Cellar.

Campo Nola sedet, crebris circumdata in orbem Turribus, et celso facilem tutatur adiri Planitiem vallo: sed, qui non turribus arma Defendenda daret, verum ultro mœnia dextra 165 Protegeret, Marcellus opem auxiliumque ferebat. Isque ubi Agenoream procul adventare per æquor, Et ferri ad muros nubem videt; «Arma, cruentus Hostis adest, capite arma, viri,» clamatque, capitque.

162. _sedet_ in _campo_, planitie, ad montium radices prope Vesuvium. Cf. ad v. 132, et VI, 645, 647. 167 seq. Cf. IV, 94 sq. --_Agenoream nubem_, Pœnorum copias. Vid. ad I, 15, et 311. --_æquor_, campos.

168. _ferri_ scripti et R. 2, quod etiam conj. Dausq. _fere_ R. 1. Vulg. _ferre_, et sic quoque ed. Lefeb. sed errore typ. _pubem_ Rapheleng. ed. 169. _capite_ scripti et R. 2. Vulg. _rapite_; at sequitur _capitque_.

Circumstant rapidi juvenes, aptantque frementi 170 Sanguineas de more jubas: sonat inde, citato Agmina disponens passu, «Tu limina dextræ Servabis portæ, Nero: tu converte cohortes Ad lævam patrias et Larinatia signa, Clarum Volscorum Tulli decus: ast ubi jusso, 175 Per tacitum ruptis subita vi fundite portis Telorum in campos nimbum: ferar ipse revulsa In medios, equitumque traham certamina, porta.»

170 sq. Cf. V, 131, et ad V, 165 seq. De acie a Marcello instructa conf. Liv. XXIII, 16. Poeta vero alios substituit duces, et diversas Nolæ expugnationes confudit, in quarum tertia Neronis partes fuere, teste Liv. XXIV, 17, quod jam monuit Ern. De _Nerone_ et _Tullio_; cf. VIII, 404 seq., 412 sq. 174. _Larinatia signa_, auxilia Frentana. Vid. ad VIII, 402. 175. Conf. ad VIII, 404 sq. --_jusso_ pro jussero, ut ap. Virg. Æn. XI, 467 (ubi vid. Heyne) et _dixis_ ap. Plaut. Mil. glor. III, ii, 29; Drak. 176. _Per tacitum_; v. ad VII, 527. 177. _Telorum nimbum_; v. ad I, 311.

170. _Circumdant rapide_ malebat N. Heins. et v. 171; _volat_ pro _sonat_. Sed _sonat_ Marcellus, i.e. clara voce, ita ut audiri possit, dicit, quæ a Nerone et Tullio fieri velit; Drak. 174. _Larinantia_ Oxon. et ed. Dausq.

Dumque ea Marcellus, jam claustra revellere Pœni, Et scalis spretos tentabant rumpere muros. 180

180. _spretos muros_, quia intra muros Romani se receperant (v. Liv. XXIII, 16), adeoque nullus armatus in iis conspiciebatur; Ernest.

179. _revellere_ Col. et R. 2, quod tamen, quia modo præcessit, corruptum et e glossa ortum videri potest. Vulg. _evellere_. 180. _tentare irrumpere_ emend. Lefeb. Sed _rumpere_ poetis etiam est id. qd. inrumpere, intrare, ut ap. Val. Fl. II, 37; Virg. Æn. XII, 683, et al. Conf. not. ad I, 54.

Insonuere tubæ passim, clamorque virorum, Hinnitusque, simul litui, raucoque tumultu Cornua, et in membris concussa furentibus arma.

181 sq. Cf. V, 188 sq. 183. _concussa arma_, clipei percussi. De armis cum impetu quodam adprehensis a militibus, prælium inituris, intelligit Ern. quo sensu Virgil. Æn. VIII, 3 (quem locum Silius imitatus sit), dixerit _inpellere arma_. Vid. ibi Heyne.

182. _Hinnitusque_ (equorum) Col. _Invitusque_ Oxon. Vulgo _Tinnitusque simul litui_, quod ipsum quoque recte dicitur et apte, vid. not. ad XIII, 146. [in V.L.]

Fertur acerba lues disjectis incita portis, Effusæque ruunt inopino flumine turmæ; 185 Inprobus ut fractis exundat molibus amnis, Propulsum ut Borea scopulis inpingitur æquor, Ut rupto terras invadunt carcere venti.

184. _Fertur lues portis_; id. qd. mox _effusæ ruunt turbæ_ Romanorum. --_Fertur_; v. ad I, 261, _lues_; cf. ad I, 174, et X, 603. 185. _Effusæ ruunt flumine_, ut mox v. 189, _torrente_. Vid. ad II, 151, et III, 159. 186... 188. Triplex comparatio parum grata, et luxuriantis ingenii indicium. Singulas exornavit Silius sup. IV, 520 seq.; V, 395 sq., et VII, 569 sq. [188.] _rupto carcere_; conf. Virg. Æneid. I, 54.

184. _undique_ pro _incita_ Puteol. unde recepere Drak. et Ern. suadente N. Heins. Sed quomodo hoc ex illo oriri potuerit, difficile dictu est, et τὸ _undique_ glossam potius redolet vel emendationem; _disjectis portis_ (ut VII, 523 et 568) Put. Tell. et R. 2, recte, quoniam de erumpentibus sermo est, _d. turmis_ Col. perperam e v. seq. Vulgo _d. telis_. 185. _flumine_ scripi, si fides habenda N. Heins. Sed Lefeb. contendit, in omnibus et scriptis et editis libris legi _turbine_, quod idcirco reduxit. Verba certe _turbine turmæ_ auribus ingrata sunt, et τὸ _flumine_ tum elegantius est, tum aptius τῷ _effusæ_, vid. not. et Heins. ad Claud in Rufin. II, 427, ubi etiam _turbæ_ e scriptis recipiendum putavit. Eum sequuti sunt Cell. Drakenb. et Ern. Ego vulgatum _turmæ_ revocavi cum Lefeb. et vers præc. ad pedites, hunc vero ad equites refero. Silius expressit Liv. XXIII, 16; _Patefacta repente porta, Marcellus signa canere, clamoremque tolli, ac pedites primum, deinde equites, quanto maximo possent impetu, in hostem erumpere jubet_. 187. _aut Borea_ malebat N. Heins. Tum vero vs. sq. etiam _Aut_, vel _Et rupto_ scribendum erit. Silium contra in illo ter repetito ut elegantiam captasse putabat Drak.

Nec, torrente, Libys, viso armorumque virumque Dejectus, sperare valet: dux Dardanus instat 190 Adtonito, prægressus equo, tergisque ruentum Incumbens hasta, socios nunc voce fatigat:

189 seq. Vid. Var. Lect. [190.] _dux Dardanus_, Marcellus. Vid. ad I, 14. 192. _voce fatigat socios_, auxilia. Conf. ad I, 63.

189. _terrente_ R. 2, et hinc alii, _viso_ Put. quod recepit Drak. ut sensus sit: Hannibal, viso militum in se ingruentium torrente dejectus, victoriam sperare non audet, _visu_ Ox. R. 1, Med. et recent. edd. Vulgatam lect. _terrente visu_ non inprob. Drak. si exponatur: Hannibal non sperare potest, se truci vultu (qualis describitur sup. XI, 337 sq.) arma ei viros dejecturum, seu repulsurum esse. Ita quoque Ernesti verba _armorum v. dejectus sperare valet_ interpretatur, ut _dejectus_ sit vox substant. non participium, ne _sperare_ nude ponatur et dura efficiatur sententia, _torrente nisu_ Col. et ex eo Lefeb. qui coll. XVI, 248, et Virgil. Æn. XI, 852, hanc putat esse h.l. sententiam, eleganter et graphice expressam; Hann. dejectus vehementissimo impetu Romanorum, non valet sperare. Nihil horum satisfacit, et poetam scripsisse crediderim: _Nec, torrente, Libys, viso armorumque virumque Dejectus spe_, (ut ap. Cæs. B. G. I, 8) _stare valet_, cf. mox v. 195, 196. Si quis tamen nostram lectionem retinere malit, ea sic videtur explicanda: _viso torrente_, multitudine _armorum virumque_, Romanorum, cum impetu inruentium, (vid. not. ad v. 185) _dejectus_ animo (ut ap. Virg. Æn. X, 858) _non_ bene _sperare valet_. 190. _Dejectum_ Mars. et inde alii. 191. _prægressus_ Col. ut _prævectus_ V, 170, ubi vid. Var. Lect. Vulg. _progressus_. Quidam jungunt _adtonito equo_, et Drak. malebat legere _dux D. instat Adtonitis_, militibus Punicis. Sed τὸ _Adtonito_ referendum ad præc. _Libys_, 192. _asta_ Med. et Rom. 1, ad cujus marginem docta manu emendatum est _astat_.

«Perge, age, fer gressus: dexter Deus; horaque nostra est. Hac iter ad muros Capuæ.» Nunc rursus in hostem Conversus, «Sta; quo raperis? non terga tuorum, 195 Te, ductor Libyæ, increpito: sta: campus, et arma, Et Mars in manibus: dimitto a cæde cohortes; Spectemur soli: Marcellus prælia posco.» Sic rector Latius; juvenique invadere pugnam Barcæo suadebat honor pretiumque pericli. 200

193. _dexter Deus_, ut I, 514, et V, 227. --_hora nostra est_; v. ad I, 118. 195 sq. Verba Marcelli, quibus Hannibalem ad singulare certamen provocat. 198. _Marcellus_; v. ad II, 29. 199 sq. _invadere pugnam_; cf. ad IX, 12. --_Barcæo juveni_; v. ad I, 72.

193. _fert_ h.e. regit _gressus dexter Deus_ corrig. N. Heins. Sed _fer gressus_ eodem sensu dici, quo XV, 559, monuit Drak. 194. _ad muros_, non _in muros_, scripti. 196. _sta_ scripti et R. 2, _stat campus_ in vulg. _stet campus_ emend. Dausq. non inprob. Barth. Adv. IV, 10, qui tamen malebat _stent_ et _Mars his manibus_. Sed τὸ _sta_ δεινῶς repetitur, et _in manibus_ dicitur, ut apud Val. VI, 460, Stat. Thebaid. X, 29; Lucan. VII, 253, et al. vid. not. ad VII, 35. 197. τὸ _a_ abest a Col. et hinc ab ed. Lefeb. _e cæde_ Put. _dimitte_ conj. N. Heins. et v. 205, _summo Dedecori_. Idem v. 208, pro _sævo_, quod mox sequitur, reponendum putabat _lævo_, quod recepit Lefeb., vel _fœdo_, vel _sævo_.

Sed non hæc placido cernebat pectore Juno, Cœptoque avertit suprema in fata ruentem. Sistere perculsos ille et revocare laborat.

201 sq. Ministerio deorum uti Silium more poetarum epicorum, sæpe jam vidimus. Vid. infra Commentationem de Silii vita et carmine, sect. II fin. 203. _perculsos_, trepidos milites suos.

«Talesne e gremio Capuæ tectisque sinistris Egredimur? state, o miseri, quîs gloria summa 205 Dedecori est: nil vos hodie (mihi credite) terga Vertentes fidum exspectat: meruistis, ut omnis Ingruat Ausonia, et sævo Mavorte parastis, Ne qua spes fusos pacis vitæque maneret.»

204. Imitat. Liv. XXIII, 45, ubi tamen de altera Nolæ obpugnatione agitur: nam diversas hujus urbis obpugnationes poeta confundit. Simili quoque acerbitate fugientes et ignavi milites increpantur sup. v. 68 sqq. et alibi passim, ut pudore et memoria pristinæ virtutis ad eam acuantur. Non video itaque, cur ducem haud deceat increpare milites, sed potius conqueri aliisque modis fortituidinem in pectora revocare, curque absurda sit v. 204, Hannibalis interrogatio, quod putat Ernesti. Non ignorabat ille, Capuam virtutis bellicæ scholam non fuisse, sed miratur, tantopere milites ibi degenerasse a pristina virtute, et interrogationi magna vis inest exprobratioque acerba. --_e gremio Capuæ_; v. ad II, 574, et III, 678. 205. _quîs gloria summa_, rebus præclare olim gestis parta, _dedecori est_, quoniam nunc labem ei æternam adspergitis; quibus minori dedecori ac pudori fuisset, gloriam non cepisse, quam perdidisse et ignavia fœdasse. Magna est vis et gravitas verborum, nec minor v. 207 seq. --_meruistis_, digni estis, quibus nunc arma inferat omnis Italia deposito timore, quo adhuc torpebat: nisi _meruistis_ est id. qd. _parastis_, ut sensus h.l. sit: _sævo Mavorte_, ærumnis bellicis et cruentis, quas de populis Italiæ reportastis, victoriis nihil aliud consequuti estis, quam ut hi omnes nunc metu vacui arina capiant, et ne pacis quidem vitæque, nedum belli feliciter perficiendi, spes vobis reliqua sit.

Vincebat clamore tubas, vocisque vigore 210 Quamvis obstructas sævus penetrabat in aures.

211. _obstructas_, tumultu bellico vel clangore tubarum; et _sævus_, cum summo nisu et contentione clamans; Ern.

Polydamanteis juvenis Pedianus in armis Bella agitabat atrox, Trojanaque semina, et ortus, Atque Antenorea sese de stirpe ferebat, Haud levior generis fama sacroque Timavo 215 Gloria, et Euganeis dilectum nomen in oris.

212. Episodium, nimia verborum ubertate passim expressum, et, ut similia aliis locis, intextum haud dubie a poeta in gratiam amici sui, _Q. Asconii Pediani_ Patavini, cujus patria, mores et ingenium adumbrantur. Cf. Fabricii Biblioth. lat. L. II, c. 6, T. II, p. 65, ed. Ern. et Voss. de histor. lat. pag. 143. Pedianus genus duxisse fingitur a _Polydamante_ (de quo v. Hom. Iliad. μ, 60 sq., 210 sq.; ο, 522, ξ, 449, 518, ς, 260, χ, 100) et _Antenore Trojano_, Patavii conditore, de quo et de _Euganeis_; vid. ad VIII, 602 sq. _Polydamanteis_ autem simpl. pro _Trojanis_ dictum videtur. 213. _Bella agitabat_, ut I, 394, et X, 307. Verba _semina et ortus_ et _stirpe_ languent. Luxurianter etiam Patavina regio designatur, memoratis quinque gentibus ac fluviis. 215. _sacri_ dicuntur fluvii et fontes ob numina, quæ in iis habitare putabantur. Vid. Spanhem. ad Callim. H. in Apoll. v. 112. --De _Timavo_, fl. Patavio et Antenore, vid. Heyne Exc. VII ad Virgil. Æneid. I, 244.

212. _Pulydamanteis_ præter alios scribendum censebat Heins. ad Ovid. Met. XII, 547, quod in Πολύδαμας prima corripiatur. Sed idem recte monet ad Ovid. Epist. Her. V, 94, membranas veteres in locis Ovidii, Silii, Propert. III, i, 29, et Pers. I, 4, constanter pro vulgata stare scriptura, ei Græcis non modo Πολύδαμας et Ion. Πουλύδαμας, sed etiam dialeclo Dor. et. Eol. Πωλύδαμας dici, ut Κοράλλον, Κουράλλον et Κωράλλον. Ὄλυμπος, Οὔλυμπος aliaquæ similia. Idem jam animadvertit Dausq.

Huic pater Eridanus, Venetæque ex ordine gentes, Atque Apono gaudens populus, seu bella cieret, Seu Musas placidus doctæque silentia vitæ Mallet, et Aonio plectro mulcere labores, 220 Non ullum dixere parem; nec notior alter Gradivo juvenis, nec Phœbo notior alter.

217. _pater Eridanus_; vid. ad I, 606. [218.] _Aponus_ fons prope Patavium, de quo v. Sueton. Tib. 14; Cassiodor. II, 39, et Claudian. Epigr. VIII. Pedianus ille et belli artibus, et literarum studio excellebat: quæ sententia argute et luxurianter ornatur; Ern. 219. _doctæ silentia vitæ_, otium literatum. Cf. ad III, 145. 220. _Aonio plectro_; vid. ad VIII, 594, et Jani ad Horat. Od. I, xxvi, 11. --_mulcere labores_; v. ad IV, 748, et VI, 386. 222. _Phœbo_, Apollini, Musarum poetarumque præsidi et chorago, auctori carminis et tutelæ ingeniorum, cui ars vaticinandi et enthusiasmus tribuitur.

220. _Aonio plectro_ Col. Recte. Vulgo _Aonios_, et sic quoque ed. Drak. errore typ. 221. _duxere parem_ suspicabatur N. Heins. prob. Drak. 222. Hunc versum, qui a vulgatis libris abest, revocavit Modius e cod. Col. in quo tamen _natior_ invenit N. Heins. qui conj. _gratior_, vel _carior_. At vid. ad XI, 512.

Qui postquam, effusis urguens vestigia frenis Pœnorum, juxta galeam atque insigne peremti Adnovit spolium Pauli... puer illa gerebat, 225 Non parvo lætus ductoris munere, Cinyps, Dilectus Pœno Cinyps, quo gratior ora Non fuit, ac nulla nituit plus fronte decoris;

224. _insigne_ Æmilii _Pauli_ Cos. --_peremti_ in pugna Cannensi. Hoc insigne potest esse sagum aliaque Æmilii arma, ut _insignia_, v. 241. At ex v. 232, 237, 251, 253, intelligitur, non aliud præter galeam insigne consulis designari. 226. _ductoris_, Hannibalis, _munere_; vid. ad V, 321 sqq. 227 sqq. Imitat. Virg. Æneid. I, 588... 593 et inpr. X, 132... 138, ad quæ loca vid. Heyne.

225. Vulgo post _Pauli_, et _decoris_ v. 228; et _undis_ v. 231, puncta ponuntur. Sed apodosis sequitur demum v. 234 sq. et verba _puer illa gerebat... advectus ab undis_ pro parenthesi habenda sunt; quæ quoniam longa est, memoriæ juvandæ causa protasis v. 232 et 233, repetitur; conf. inf. ad v. 441. Hinc distinctionem mutavi. 227. _ora_, Col. R. 1, Parm. Med. Marsi et Martini Herbip. edd. _hora_ cum adspirat. Ox. Conf. Heins. ad Claud. de laud. Stilic. II, 136, _ore_ Put. et vulg. edd.

Quale micat, semperque novum est, quod Tibaris aura Pascit, ebur, vel qui miro candoris honore 230 Lucet in aure lapis, rubris advectus ab undis.

229. Ebur Tiburtino aere et vi auræ e calidis sulphureisque Albulis ipsoque Aniene (qui per Tiburtinum agrum fluit, et quidem _sulfureis undis_, inf. v. 539), surgentis, candidius fieri, semperque candidum colorem retinere; numquam pallescere, vel luteum fieri et flavescere dicitur. Cf. Martial. IV, 62; VII, 12, al. 13; VIII, 28, Propert. IV, vii, 81, ubi v. Broukh. 231. _lapis_, unio, margarita (ut ap. Catull. 70; Claud. Cons. Hon. IV, 598, et Tibull. I, ix, 39, ubi v. Brouhk.), _qui lucet in aure_ (de quo aures margaritis ornandi more v. Intpp. ad Petron. Sat. c. 55), _advectus ab undis rubris_, a mari Indico, quod _rubrum_ et _erythræum_ dicitur, et unde optimi uniones (v. Relandi Diss. de mari rubro §. 5) extrahebantur; Drak. Cf. Martial. V, 37 al.; xxxix, 4; VIII, xxviii, 14; Stat. Silv. IV, vi, 18.

231. _ab Indis_ primæ edd.

Quem postquam, egregium cristis et casside nota Fulgentem, extremo Pedianus in agmine vidit, Ceu subita ante oculos Pauli emersisset imago Sedibus infernis, amissaque posceret arma, 235 Invadit frendens; «Tune, ignavissime, sacri Portabis capitis, quæ non sine crimine vester Invidiaque Deum gestaret, tegmina, ductor? En Paulus!» Vocat inde viri ad spectacula manes, Et fugientis agit costis penetrabile telum. 240

236. _Tune_, etc., ut ap. Virg. Æn. XII, 947; Lef. 239. _En Paulus_, en me tamquam alterum Æmilium ejusque vindicem. --_Vocat viri_, Pauli, _manes_, ut læti spectarent vindictam, et quasi inferias, quibus Manes adesse putabantur. 240. _penetrabile telum_; v. ad VII, 649.

234. _Ceu_, non _Cum_, Col. Ox. Parm.

Tum, delapsus equo, galeam atque insignia magni Consulis abrumpit dextra, spoliatque videntem. Solvitur omne decus leto, niveosque per artus It Stygius color, et formæ populatur honores.

241. _delapsus_, desultans; impetum et celeritatem desilientis ex equo expressit; Ern. 242. _spoliat videntem_, adhuc viventem, unde vers. 276 _vivis avulsa tegmina bellantum_, Drak. 243. Nimium et luxuriantem in formæ laudibus se præstitit poeta, præsertim quum vs. 227 sq. subficere possent, et Venerem moribundam, an militem pingat, ægre distinguas; ita colores undique adreptos in una hac imagine consumsit, ita v. 243 sq. omnia ludens variat vertitque dicendo, et v. 247 seq. ad absolvendam luxuriem ornandi etiam comparationem addit; Ernest. 244. _color Stygius_, mortis, pallidus, qualis est umbris; immo lividus, quod τῷ _niveos_ obponatur. _Ed._ --_formæ honores_; v. ad IV, 755, et Heyne ad Virg. Æn. I, 591, qui locus Silii animo oculisque obversatus videtur.

242. _spoliatque jacentem_ conj. Burm. At vid. not. 244. _honoræ_ Parm. unde _et formæ populator honoræ_ corrig. N. Heins. quod legitur in R. 1, et Med. Verius tamen putabat esse _et formæ populatur honorem_, ut ap. Iscan. de bell. Troj. IV, 70, At _honores_ doctius dixit Silius pro honore, ut Virgil. Æneid. I, 591.

Ambrosiæ cecidere comæ, violataque cervix 245 Marmoreum in jugulum collo labente recumbit.

245. _Ambrosiæ comæ_, divinæ et pulcherrimæ, vel unguentis optimis delibutæ, ut XV, 24. Cf. Cerda et Heyne ad Virg. Æn. I, 403, ubi tamen proprie, de dea, epith. adhibetur. --_violata cervix_, vulnerata, læsa vulnere, et quidem altero forte, quum Pedianus saucio galeam detraheret (nam per costas, non per cervicem telum adegerat); aut, quæ colorem amisit, Draken. Sic et Ern. deformatam intelligit, colore in morte mutato. Idem mihi in mentem venit: at nunc, re adcuratius perpensa, exspecto potius ac desidero epithet. ornans, ut _nivei artus, ambrosiæ comæ, Marmoreum jugulum_. Suspicor itaque, _violatam cervicem_ esse violaceam, vel, ut Horatii verbis utar Od. III, x, 14, _tinctam viola_, h.e. quæ colorem violaceum, adeoque flavum, vel candidum, vel purpureum, habeat, cui sit _color candidus violam sentiens_, Plin. XXXIV, 13, extr. Cf. Heyne ad Virg. Æn. XII, 67, et Intpp. Horat. Epist. II, i, 207. Perperam Lefeb. «_cervix_, pars pro toto, de _capite labanti_.» Nota miram hic palilogiam, _cervix_ labente _collo_ in _jugulum_ recumbit, Drak. 246. _Marmoreum jugulum_, candidum, ut λύγδινος τράχηλος (Anacr. XXVIII, 27), Δειρὴ λυγδινέη καὶ στήθεα μαρμαίροντα (Anthol Gr. VII, epigr. 201), Δάκτυλα μαρμαίροντα (Nonn. Dionys. XV, 331) Drak. qui et multa e Rom. poetis exempla congessit post Dausq. Conf. Cerda et Heyne ad Virg. Ge. IV, 523.

245. _tum lactea cervix_ emend. N. Heins. nostra verba nihili esse putans: et dubius hærebat Drakenb. Si quid mutandum, reponerem _et violacea cervix_. At vid. not.

Haud secus Oceano rediens Cithereius ignis, Quum sese Veneri jactat splendore refecto, Si subita invadat nubes, hebetatur, et, atris Decrescens tenebris, languentia lumina condit. 250 Ipse etiam, capta, Pedianus, casside, nudos Adtonitus stupet ad vultus, irasque coercet.

247 sq. Cf. VII, 639, 640, et ibi not. --_Cythereius ignis_, Lucifer, Veneris stella. 248. _sese jactat_, superbiens quasi splendore ac pulchritudine; vel placet, ut sup. VII, 640. Laudatur Veneri. Cf. Ernesti Clav. Cic. v. _jactare_. 251 sq. Cf. VII, 470 sq.

248. _sacrat_, vel _saccat_ pro _jactat_ Col. 251. _rapta casside_ maluerit N. Heins. coll. vers. 258.

Tum, galeam magno socium clamore reportans, Inmitem quatiebat equum, spumantia sævo Frena cruentantem morsu, cui turbidus armis 255 Obvia Marcellus rapido tulit ora tumultu: Adnoscensque, «Decus macte o virtutis avitæ, Macte Antenoride, nunc, inquit, rapta petamus, Quod superest, Libyci ductoris tegmina;» et ardens Terrificis sævam fundit stridoribus hastam. 260

254 sq. _Inmitem... morsu_, ἵππον θυμοειδῆ, λυκοσπάδα, D. Heins. --_Inmitem_, ferocem, indomitum. --_spumantia... morsu_, ut ap. Virgil. Ge. III, 203, et Æneid. IV, 135. --_turbidus_; conf. ad I, 477. 257. _Decus macte_, etc., ut X, 278, et IV, 475, ubi v. not. 258. _Antenoride_; cf. v. 214. 259. _tegmina_ capitis, galeam, ut I, 402 et al. nam galeam Cinypi abstulerat Pedianus. 260. _stridoribus_; vid. ad I, 334, et IV, 567. --_fundit hastam_, v. ad I, 267.

253. _ad socios_ primus edidit Nicander apud Juntam. 258. _Antenorida_ tacite edidit Lef. ex emendat. N. Heins. Cf. ad III, 650, et Serv. ad Virg. Æn. III, 475.

Nec forsan voti vanus foret, obvia ni vis Gestaris obposito tenuisset corpore telum. Qui dum vicinis ductorem protegit armis, Transabiit non hunc sitiens gravis hasta cruorem, Ingentesque minas mutata morte peregit. 265

261 sq. _non foret_, fuisset, _vanus voti_, ut _inritus incepti_, VII, 131. --_vis Gestaris_, fortis Gestar. Vid. ad IV, 599. Nota Homeri et inde poetarum consuetudo, heroum armigeros, vel vicinos milites alios substituendi, qui tela excipiant, divinitus quidem, ne heros ipse feriatur; Ern. 264. _Transabiit_, ut ap. Virgil. Æn. IX, 432. --_sitiens cruorem hasta_; vid. ad V, 274. --_non hunc sitiens gravis hasta cruorem_; cf. VII, 630. 265. Telum et ictus Marcelli mortem, quam minitabatur, intulit quidem, sed Gestari, non, cui destinata erat, Hannibali.

Avehitur raptim ductor, discrimine leti Turbatus, cursumque furens ad castra capessit. Jamque, fugæ inmodicus, tendit certamine gressum Præcipitem versis Pœnorum exercitus armis. Adsequitur telis hostis, longasque viritim 270 Exsatiant iras cladum, cæloque cruentos Certatim ostentant et Dîs ultoribus enses.

266. _discrimine leti_, ut _mutata morte_. Cf. Var. Lect. 268. _certamine_, ὁρμῇ, ut VI, 327 (cf. XVI, 494), vel potius certatim ut I, 184, et apud Virg. Georg. III, 103. Certatim veluti agmine facto fugiunt, vel certantes inter se de fuga et cursu; Ern. --_tendit gressum_, ut v. 512; XVI, 494, 629; Virg. Æn. I, 410, 656. 270 sq. _longas iras cladum_, iram, quam diu gesserant Romani, propter clades, a Pœnis sibi inlatas. In his verbis et iis, quæ mox sequuntur, magna vis inest.

266. Suspicor legendum esse _discrimine vitæ_, (quæ lectionis varietas et vocc. _leti_ ac _vitæ_ permutatio passim reperitur v.c. ap. Virg. Æn. X, 511) vel _Avehitur parvo ductor discrimine leti Turbatus_; cf. Heyne ad Virg. Æn. IX, 143; X, 511, et Heins. ad Ovid. Met. VII, 426. 267. _furens_, quod conjecerat Dausq., est in scriptis, teste N. Heins. cui et _fremens_ in mentem venit. At Lefeb. reduxit vulgatum _ferens_, et hæc notat: «In nullo cod. vidi _furens_, et _ferens_ parum tute mutatur in _furens_: idiotismus est solentissimus auctori.»

Ille dies primus docuit, quod credere nemo Auderet Superis, Martis certamine sisti Posse ducem Libyæ. Raptant currusque, virosque, 275 Massylamque feram; et vivis avulsa reportant Tegmina bellantum, atque abeunt, sub cuspide terga Contenti vidisse ducis. Tum Martis adæquant Marcellum decori: graditur comitante triumpho Major, quam ferret quum victor opima Tonanti. 280

273 seq. «Ingens eo die res, ac nescio, an maxima illo bello gesta sit: non vinci enim ab Hannibale vincentibus difficilius fuit, quam postea vincere,» Liv. XXIII, 16, extr. «Marcellus primus et Syracusas capi posse docuit,» Valer. Max. IV, i, 7. Cf. et Claudian. B. Get. v. 138 sq. 273 sqq. _quod_, vel _superis_ adfirmantibus _credere nemo auderet_, de eo, quod incredibile est, et nimis lætum fortunatumque, quam ut aliquis illud exspectare ac sperare potuisset, adeoque, ubi nuntiatur, credere queat. Comparant Virg. Æneid. V, 17; IX, 6; Ovid. Trist. IV, viii, 43 sq., et Stat. Theb. V, 724, ubi vid. Barth. et Lutat. --_ducem Lybyæ_, ejus impetum continuamque fortunam. --_sisti_, cursum fortunæ et victoriarum ejus inhiberi _posse_. 276 sqq. _Massylam feram_, elephantos. Cf. ad I, 101; III, 459; IV, 611. --_vivis avulsa Tegmina. bellantum_; cf. sup. v. 242. [277.] _sub cuspide_, ut _sub ictu_ IV, 42, ubi v. not. --_vidisse terga ducis_, fugientem Hannibalem ac terga vertentem, ut v. 283; Valer. Max. II, 7, ex. 2, et Petron. Sat. c. 123; Drak. 280. Vid. ad I, 133.

273. _primus_, non _primo_, Col. et Put. Cf. ad II, 235. 277. _sub casside_ conj. Dausq.

Inde furens, postquam vallo vix depulit hostem, Ductor Agenoreus; «Quando hanc, quantoque cruore Hostili labem eluerim? mea terga videre Contigit Ausoniæ? mene, inquit, summe Deorum, Post Trebiam statuis tam turpi funere dignum? 285

282. Hæc oratio et personæ temporique adcommodatissima est, et plenissima gravitatis atque adfectus. Silio præivit Virgilius in loco præclaro Æn. X, 668 sq. cujus tamen vim et pathos non prorsus adsequutus est. 285. _Trebiam_, victoriam ad Tr. --_funere_, morte Cinypi inlata; de quo cf. v. 225 sq. Vid. et Var. Lect.

285. _mene... statui_, scilicet decet, vel æquum, seu par est, emend. N. Heins. Recte puto: nam elliptica talis oratio, quod jam monuit Drak. qui tamen vulgatam lect. sine necessitate non repudiandam putabat, iratis et indignantibus, quique turbato sunt animo, maxime convenit; cf. Virg. Æn. I, 37; Gron. ad Stat. Theb. IX, 65; Lambin. ad Horat. Epod. VIII, i, et Sat. II, iv, 83; _jam_ pro _tam_ R. 1, 2; Ben. et Marsi sec. ed. quod edidit Lefeb. _turpi_ pro vulg. _tristi_ e scriptis et R. 2; recepi cum eodem, probb. N. Heins. et Drak. _tam turpi crimine dignum_ suspicari possis coll. simili loco Virg. Æn. X, 668 et 681, ubi Heyne monet, fugæ flagitium a viro forti _crimen_ adpellari.

Vosque, invicta diu, nunc, heu! sine Marte, juventus Debellata bonis Capuæ, non degener ipse Gestorum Ausoniis verti victricia signa, Vobis terga dedi: vidi, quum ad bella vocarem, Non secus atque Italo fugere a ductore paventes. 290 Quid reliquum prisci Martis tibi, qui dare terga Me revocante potes?» Fundebat talia Pœnus; Et Latiæ sese Nolana ad mœnia turmæ, Portantes spolium insigni clamore, ferebant.

286. Heus tu, _juventus debellata_, victa et debilitata _bonis Capuæ_, luxu Campano, non ego _Ausonios_ fugi, veluti _degener gestorum_, et pristinæ virtutis meæ oblitus, immo vero _vobis_, propter vestram ignaviam, qua me deseruistis, et ad fugam quasi coegistis, _terga dedi_, acerba increpatio Hannibalis, cum qua callide suæ virtutis defensionem conjungit; Ern. --_sine Marte_, inbellis. Mars pro virtute, ut v. 291. 292. _Fundebat talia_ verba, ut IV, 526; X, 231; XIII, 539. 293 sq. _sese ferebant_, vid. ad IV, 261.

289. _ad_ abest a Put. unde _quum bella vocarent_ (de qua locutione vid. ad X, 112, et not. ad IV, 508) conj. N. Heins. cui tamen vulgata scriptura videbatur verior, quam Draken. firmavit coll. II, 452; VII, 103; IX, 647; XII, 345; XVI, 53.

294. _spolium_ (scilicet galeam Pauli v. 224 sq.) e Col. recepi suadente N. Heins. Vulgg. _spolia_.

At, consueta graves per longum audire suorum 295 Eventus, Roma, et nunquam recreata secundis, Adlato tandem faustæ certamine pugnæ, Erigitur, primoque Deum se munere tollit.

298. «Post Cannensem illam calamitatem primum Marcelli ad Nolam prælio populus se Rom. erexit,» Cic. Brut. c. 3. --_primo Deum munere_, prima victoria, Deorum favori debita.

295. _At jam sueta_ non male conj. Withof. 296. _recreata_, non _recreare_, Col. Tell. Rom. 2.

Ante omnes pigra in Martem, fugiensque laborum, Dum bellum tonat, et sese furata juventus 300 Dat pœnas latebræ: tum, qui dulcedine vitæ Invenere dolos, jurataque fœdera Pœno Conrupere, notant, et purgant crimine gentem.

299. Silii errores et turbas jam notavit Ernesti his verbis: «Duplex hominum ignavorum, qui pœnas dare Romanis debebant, genus indicatur, primum ii, qui auctore Metello post pugnam Cannensem ex Italia migrare parabant, deinde illi, qui jurejurando adacti, ut negata captivorum permutatione in castra Pœnorum redirent, id jusjurandum violassent. De illo genere Silius memoravit sup. X, 415 sqq., et Liv. XXII, 53, de hoc Liv. XXII, 61; Cic. Off. III, 32; Gell. VII, 18. At Silius varias Nolæ obpugnationes commiscuit, veluti una tantum facta fuisset. Nam quæ de pœna transfugarum et perjurorum narrat a Romanis sumta, ea Livius demum lib. XXIV, 18 memorat, quum tertia Nolæ expugnatio facta esset.» 300. _bellum tonat_; v. ad IV, 436 in Var. Lect. --_sese furata_, v. ad X, 74. 303. _notant_, h.l. proprie dicitur de nota censoria. Vid. Liv. XXIV, 18. --_notant_ scil. Romani, et quidem Censores, eos, _qui dulcedine_, etc.

Punitur patriam meditati linquere terram Consilium infelix scelerataque culpa Metelli. 305 Talia corda virum: sed enim nec femina cessat Mente æquare viros, et laudis poscere partem.

305. Cf. X, 423. 306. Eadem memorant Liv. lib. XXVI, 36, et Flor. II, vi, 23, sed diu post Nolæ obpugnationem facta sunt; unde poetam iterum non adcurate tempora distinxisse, monet Ern. Similia tamen jam prius variisque temporibus facta refert Livius v.c. lib. XXIII, 48, 49, quin eodem tempore lib. XXIV, 18, et de matronis lib. V, 25, 50.

304. _meditati... Metelli_ Col. et Ox. _meditari_ Put. et Med. _meditatum_ R. 1, _meditantum_ Marsus et alii eum sequuti. 305. _Concilium_ emend. Heins. ad Claud. in Eutrop. II, 325, in marg. Male! Eidem τὸ _scelerata_ mendosum videbatur: at Drak. monet, poetam, quum Metelli consilium mitiori, quam par esset, vocabulo _culpam_ vocasset, ingravasse insuper, culpam _sceleratam_ dicendo; mitius enim esse _culpam_, quam _scelus_, et has idcirco voces ubique ab Ovidio, inpr. Trist. IV, i, 24, distingui. 306. _cessat_, non _cessit_, scripti, R. 1, 2, Med.

Omnis, præ sese portans capitisque manusque Antiquum decus ac derepta monilia collo, Certatim matrona ruit, belloque ministrant. 310 Haud tanta cessisse viros in tempore tali Laudis sorte piget; factoque in secula ituro Lætantur tribuisse locum. Tum celsa Senatus Subsequitur turba: in medium certamine magno Privatæ cumulantur opes: nudare penates, 315 Ac nihil arcanos vitæ melioris ad usus Seposuisse juvat: coit et sine nomine vulgus. Corpore sic toto ac membris Roma omnibus usa, Exsangues rursus tollebat ad æthera vultus.

311. _in tempore tali_; v. ad VII, 227. 312. _facto in secula ituro_; vid. ad II, 511. 317. _sine nomine_; vid. ad VIII, 508, et IX, 373. 319. Exsangues, v. ad XI, 150.

309. _derepta_, non _direpta_, scripti; conf. ad IX, 29; X, 318. 310. _ruunt_ tacite scripsit Lefeb. Leviori mutatione _ministrat_ reponi potest. Sed nec ea forte opus est. 311. _tantæ_ malebat N. Heins.

Addunt spem miseris dulcem Parnasia Cirrha 320 Portantes responsa viri: nam læta ferebant Exaudisse adytis, sacra quum voce tonaret Antrum, et mugiret Phœbo jam intrata sacerdos.

320. Poeta exornavit, quæ ap. Liv. XXII, 56, et XXIII, 11 leguntur, et jam paulo post Cannensem cladem facta sunt; adeoque et in his tempora turbavit. 321. _Portantes_, adferentes a _Cirrha_, Delphis (propr. navali Delphorum), _responsa Parnasia_, oraculi Delphici. Cf. ad III, 97. 323. _Antrum_ in Parnaso, cui tripos inponebatur, et ex quo Pythia dei adflatum excipiebat, χάσμα, de quo v. Diodor. XVI. --_mugiret_, ut apud Virg. Æn. VI, 99, ubi vide absolutissimam bacchantis sibyllæ descriptionem. _Ed._ --_Phœbo intrata sacerdos_; v. ad I, 124, et III, 697.

320. _Cirrha_ non est in Colon. _Parnaside Cirrha_ (ut apud Ovid. Metam. XI, 165, et similiter _Argolis_, _Tænaris_, _Cecropis_ et alia) corrig. N. Heins. qui conf. ad Ovid. Epist. Her. VI, 81; VIII, 72, ej. Art. Am. I, 172 et al. Id. prob. Drak. cui _Parnasia responsa_ languere videbantur. Vulgg. _Parnassia_: at in codd. melioris notæ scribitur _Parnasus_ et _Parnasius_, vid. Perizon. ad Ælian. V. H. VIII, 11; Pier. et Heins. ad Virg. Ecl. X, 11; Casaub. ad Pers. Prol. v. 2. Græcis tamen tam Παρνασσὸς, quam Παρνασὸς et Παρνησὸς dicitur. 323. _intacta_ Put. unde _instincta_ (ut ap. Lucan. V. 150) conj. Lefeb.

«Solvite, gens Veneris, graviores corde timores: Adversa, et quidquid duri sub Marte manebat, 325 Exhaustum est vobis: restant leviora laborum, Et sine pernicie terror. Dîs vota precesque Ferte modo, et tepidos aris libate cruores. Neu date terga malis: aderit Gradivus, et ipse Delius avertet propiora pericula vates, 330 Trojanos notus semper minuisse labores.

324. _gens Veneris_, Romani, a Trojanis et Ænea, Veneris filio, oriundi. 327 sq. _Dis vota precesque Ferte_; conf. ad VIII, 264 in V.L. 329. _Neu date terga malis_; vid. ad III, 507. 330 seq. Imitat. Virg. Æn. VI, 56. Apollo semper Trojanos juvit, quod ex Homero notum. --_Delius vates_, ut ap. Virg. Æn. VI, 12. Cf. ad v. 222, et Jani ad Horat. Od. III, iv, 64.

325. _Adversi et q. duro sub M. m._ Put. _Adversi en quidquid duro s. M. m._ vel _Adverso en q. duri s. M. m._ (ut ap. Ovid. Fast. I, 60) suspicab. N. Heins. 331. _meminisse_ Puteol. R. 1, Mediol. _miserasse_ conj. N. Heins. coll. Virgil. Æneid. lib. VI, vers. 56. Sed cur poetam non deceat, variare verba?

Sed vero, sed enim ante omnes altaria fument Centum festa Jovi: centum cadat hostia cultris.

332 sq. _Sed vero sed enim_, v. ad I, 33. --_ante omnes_ deos. --_Centum altaria fument Jovi_; conf. Virg. Ecl. I, 44; Æn. I, 416 seq., et sup. ad I, 91. --_centum_, multa; numerus definitus pro infinito. De ἑκατόμβῃ adcipiunt alii: at tum _centum cultros_ paulo argutius dixisse poetam, quia non opus sit, ut hi victimarum numerum exæquent, monet Ernesti. D. Heinsius hæc notavit: «Ego de ἑκατόμβῃ sumo: nam per _cultros centum_ centum hostias αἰνίττεται. Erat autem numerus ille mirum in modum receptus, præsertim in sacris antiquorum et religionibus. Sic dii ἑκατομπέδους ναοὺς, βωμοὺς et ἀνδρῶνας, vel παρθενῶνα ἑκατόμπεδον habebant (vid. Harpocrat.), et Jupiter ægida ἑκατονθύσανον. Neque tamen me fallit, τὸ ἕκατον et ἑκατόμβη et hic ἀοριστίαν optime et τὸ πολὺ designare posse. Ab Lacedæmoniis autem profectum videtur, qui, centum urbes quum haberent, ἑκατόμβαια celebrabant; cujus auctorem Cononem quemdam fuisse reperio.»

Ille trucem belli nubem sævasque procellas In Libyam violentus aget; spectabitis ipsi 335 Ægida turbato quatientem in prælia mundo.»

334 seq. Hannibal ex Italia in Libyam revocabitur et bellum transferet. --_belli nubem_; vid. ad I, 311. --_procellas_, ut VI, 105, et XI, 91. 336. _turbato mundo_, commoto cælo, vel turbatis ipsis Superis, ut _terræ_ pro hominibus ponuntur; Dausq. et Drak. Cf. ad. III, 611; Gron. Obss. I, 9; Castal. ad Rutil. Itin. I, 117; Taubman. ad Virg. Georg. I, 5; Heins. ad Ovid. Met. II, 157. Sic et κόσμος, de quo v. Wesseling. ad Diodor. T. I, p. 225, et Photius c. 249. Turbas bellicas, ab H. in Hispania motas, simpl. intelligit Ern. coll. v. 62. Imago Jovis qualis Martis sup. I, 433 seq.; IV, 430 seq., et Palladis IX, 442 sq., ubi vid. not.

335. _violentus_ Col. Tell. et R. 2, quod recepi cum Lefeb. pro vulg. _violenter_, quod glossam redolet. Illud doctius est: _violentis_ Oxon.

Atque ea Parnasi postquam clamata sub antris Adlatum, vulgique Deus pervenit ad aures, In Capitolinas certatim scanditur arces, Sternunturque Jovi, et delubrum sanguine honorant. 340 Tum Pæana canunt, responsaque fida precantur.

337. _clamata_, per oraculum edita: ut _tonare_, et _mugire_ sup. vers. 322 seq. 338. _Adlatum_, ut I, 456. --_Deus_, responsum oraculi. 340. _Sternuntur_, prosternunt se, προσκυνοῦσι et supplicant Jovi. --_honorant delubrum_, propr. Jovem, in cujus honorem sacra fiunt. 341. _Pæana canunt_, hymnum in honorem Apollinis. Cf. Spanh. ad Callim. H. in Apoll. 21 et 98.

337. _Atque_, non _Ast_, Col. _Parnasi_, non _Parnassi_, omnes antiqui; conf. ad v. 320.

Interea adsuetis senior Torquatus in armis, Sardoas patrio quatiebat milite terras.

342 seq. Memorantur res a T. Manlio Torquato in Sardinia gestæ, præeunte Liv. XXIII, 32, 34, et inpr, 40 et 41. De _Hampsagora_, principe Sardiniæ, defectionem moliente, ejusque filio, _Hosto_, seu Hiosto v. Liv. ibid. Ernesti et nunc emblema historicum adnoscit, et, qui rerum gestarum ex causis suis nexum quemdam argumentique unitatem requirant, eos hoc transitu poetæ, quo in medias res easque diversissimas abripiat lectores, obfendi arbitratur. Silius tamen h.l. minus tempora et res tum gestas turbat quam supra, et voce _interea_ transitus satis apte designatur, ut apud Liv. quoque passim. --_adsuetis in armis_; nam ante b. Punicum II, in consulatu jam subegerat Sardos et de iis triumphaverat. Vide Liv. XXIII, 34; Eutrop. III, 1. [343.] _patrio_, Romano, Italico.

343. _Sardoas p. quatiebat m. turres_, ut XIII, 36, 107, 267; Hor. Od. IV, 6, et Lucan. VI, 136, maluerit N. Heins. qui tamen _terras_ quoque et _campos quati_ exemplis sup. I, 297, probaverat.

Namque, ortum Iliaca jactans ab origine nomen, In bella Hampsagoras Tyrios renovata vocarat. 345

344. Poeta, qui doctrinam ubivis ostentare solet, respexisse videtur _Ilienses_, Ἰλιεῖς (_Teucros_; v. 362), antiquissimos celeberrimosque Sardiniæ populos, qui Ilio diruto huc confugisse traduntur. Οἵ τε Τρῶες ἐς τῆς νήσου τὰ ὑψηλὰ ἀναφεύγουσι.-- Ἰλιεῖς μὲν ὄνομα καὶ ἐς ἐμὲ ἔτι ἔχουσι, Pausan. X, 17. Cf. Diodor. V, pag. 296; Mela II, 7; Liv. XL, 19; XLI, 10, 16; Polyb. V, 78 et 111; XXIII, 3; Plin. III, 7, ubi v. Harduin.

345. _Hampsicora_, seu _Hampsicoras_ in membranis legitur Liv. XXIII, 32, 40 et 41: in vulgatis _Harsicoras_; vid. ibi Drak. qui scriptorum fidem sequutus est: _Hypsagoras_, vel _Hapsagoras_ scribendum putabat Dausq.

Proles pulchra viro, nec tali digna parente, Hostus erat: cujus fretus fulgente juventa, Ipse asper paci, crudos sine viribus annos, Barbarici studio ritus, refovebat in armis.

348. _asper_, alienus, infestus, ut apud Virg. Æn. VIII, 365. --_crudos sine viribus annos_; v. ad I, 405.

347. _Hostus erat, cujus_ Col. _Ortus erat Cumis_ Ox. Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo _Oscus erat, cujus_; conf. v. 403, 413, et sup. ad I, 437. 348. _Asper pacis_, ut _lenis belli_ in vet. exemplari Stat. Theb. VII, 26; Rom. 1; Ben. ei inde Lefeb.

Isque ubi Torquatum raptim properata ferentem 350 Signa videt, pugnæque avidas adcendere dextras, Fraude loci nota, tenebrosa per avia saltus Evolat, et, provisa fugæ compendia carpens, Virgulta tegitur valle ac frondentibus umbris.

351. Vid. Var. Lect. 352. Conf. ad v. 376 seq. 353. _compendia fugæ_, ut contra _dispendia fugæ_, apud Stat. Theb. I, 320; Lef. _carpens_, v. ad I, 570. 354. _Virgulta valle_; v. V.L. --_umbris_, ut IV, 679, ubi v. not.

351. _accendere_, h.e. adhortari, Put. R. 1, Parm. Med. Cf. IV, 169; IX, 244, (ubi vid. Var. Lect.) Claud. in Rufin. II, 173, et 296; ad quæ loca vid. Barth. et Heins. Vulgatum _accedere_ reduxit Lefeb. non inprob. Drak. modo jungas _pugnæ avidas dextras_, h.e. milites pugnandi cupidos. Sic _dextræ_ sup. XI, 539, inf. XVI, 18, et al. vid. Gron. Diatr. Stat. c. 40, p. 263. 352. _tenebrosa_ Col. unde recepi: _nemorosa invia_ inf. v. 376; _salebrosa_ conj. N. Heins. Vulgo _latebrosa_. 353. _profusa_ primus edidit Marsus, et perperam defendit Dausq. ut sit longa semita; _fuga_ Oxon. _captans_ Modius e Col. 354. _Virgulta,_... _valle_, h.e. virgultis obsita, (ut ap. Sallust. in Fragm. p. 1009, ed. Cort.) Ox. vel potius, si Lefeb. fides habenda, tres scripti et R. 2, vid. not. ad I, 173. Vulgo _Occulta valle_, ut VII, 133, et ap. Liv. X, 14; XXVI, 5; XXVIII, 11. Sed τὸ _virgulta_, quod elegantius est et doctius, quam ut ab indoctis librariis excogitari potuerit, præferunt Barth. (Adv. IV, 10,) Heins. Draken. Lefeb. et Ern.

Insula, fluctisono circumvallata profundo, 355 Fastigatur aquis, compressaque gurgite terras Enormes cohibet nudæ sub imagine plantæ.

355. descriptio venusta Sardiniæ, de qua locus class. est Pausan. X, seu Phocic. c. 17, unde poetam profecisse haud dubitat Ern. Cf. etiam Claud. B. Gild. 507 sq.; Salmas. Exerc. Plin. p. 70, et Cluver. Sardin. ant. c. 1, p. 481 sqq. 356. Insula non lata, sed longa est. Cf. Var. Lect. 357 seq. Sardinia olim a specie _plantæ_ pedis, quam præbet, ὰπὸ τοῦ ἴχνου, dicta Ἰχνοῦσα et Σανδαλιῶτις. «Sardiniam ipsam Timæus Sandaliōtin adpellavit ab effigie soleæ, Myrsilus Ichnusam a similitudine vestigii,» Plin. III, 7, seu 13. Ὄνομα τὸ ἀρχαῖον, ὅτι μὲν ὑπὸ τῶν ἐπιχωρίων ἐγένετο, οὐκ οἶδα. Ἑλλήνων δὲ οἱ κατ’ ἐμπορίαν ἐσπλέοντες Ἰχνοῦσαν ἐκάλεσαν, ὅτι τὸ σχῆμα τῃ νήσῳ κατ’ ἴχνος μάλιστα ἐστιν ἀνθρώπου, Pausan. l.l. Cf. Strab. V, p. 155, ibique Casaub. Scalig. ad Manil. IV, 629; Claudian. loc. cit. et Auctor libri mirab. auscultat. p. 1159.

356. _Fastigatur_ Col. unde recepi cum Lefeb. qui exponit, ex aquis earumque verticibus altissimis eminet. Sed vid. not. ad V, 50. _Sensim fastigans compressa cacumina nectit_. Ibi Drak. laudavit Cæs. B. G. II, 8; IV, 17; B. Civ. II, 10; Plin. XXIV, 19; Elmenh. ad Appulei. Florid. p. 346, et Savaro. ad Sidon. Apollin. Epist. III, 6. Vulgo _Castigatur_, h.e. comprimitur, coercetur, constringitur et nonnullibi coartatur, ne continua sit, aut procurrat latius in pontum. Ita bene Barth. Adv. XXII, 14, et Draken. qui lectores remisit ad Gron. Diatr. Stat. c. 24; Dresem. ad Iscan. bell. Troi. I, 157; Barth. ad Stat. Theb. IX, 687, et Burm. ad Petron. Sat. c. 47: Homer. ἱμάσσειν Iliad. β, 782: contulit D. Heins. 357. _sub margine_ Marsus edidit errore librariorum, et hinc alii.

Inde Ichnusa prius Graiis memorata colonis, Mox, Libyci, Sardus, generoso sanguine fidens Herculis, ex sese mutavit nomina terræ. 360 Adfluxere etiam, et sedes posuere coactas Dispersi pelago, post eruta Pergama, Teucri.

359. Pausan. l.c. Πρῶτοι διαβῆναι λέγονται ναῦσιν ἐς τὴν νῆσον Λίβυες. ἡγεμὼν δὲ τοῖς Λίβυσιν ἦν Σάρδος ὁ Μακήριδος ἩΡΑΚΛΕΟΥΣ ἐπονομασθέντος ὑπὸ Αἰγυπτίων τε καὶ Λιβύων.... Καὶ τὸ ὄνομα ἀπὸ τοῦ Σάρδου τούτου μετέβαλεν ἡ νῆσος. Οὐ μέντοι τοὺς γε αὐτόχθονας ἐξέβαλεν ὁ τῶν Λιβύων στόλος· σύνοικοι δὲ ὑπ’ αὐτῶν οἱ ἐπελθόντες ἀνάγκῃ μᾶλλον, ἢ ὑπὸ εὐνοίας ἐδέχθησαν. «Sardinia a Sardo filio Herculis adpellata,» Martian. Capella lib. VI.

361 seq. Vid. ad v. 344. --_Adfluxere_; conf. ad VIII, 604, in Var. Lect.

Nec parvum decus, advecto cum classe paterna Agmine Thespiadum, terris, Iolae, dedisti.

363 sq. _Thespius_ (al. Thestius) Thespiarum in Bœotia conditor et rex, cujus L filias Hercules gravidas reddidit, et ex quibus L suscepti filii, quorum _Thespiadarum_ pars in Bœotia remansit, pars in Sardiniam missa est, duce _Iolao_, filio Iphiclis (qui Amphitruonis et Alcmenæ filius Herculisque frater fuit) ac perpetuo Herculis comite. De hac colonia v. Diodor. IV, 29; Strab. V, p. 155 (ubi cf. Casaub.) et Pausan. lib. X, 17: de Thespio, Thespiadis, Iphicle et Iolao Heyne ad Apollod. pag. 123, 324, 331, 439, 467, 486, 487, 490, 498; de Iolao Diodor. IV, 24, 29, 30, 40. Pausan. Arcad. c. 14; Eliac. c. 8; Phoc. 29; Bœot. 23, et Att. c. ult. Hinc Ἰολαεῖς, vel Ἰολάειοι dicti, _Iolaenses_ (Strab. l.c. et Diodor. V, p. 296), diversi ab Iliensibus, quod ignorabat, vel negabat Salmas. Exerc. Plin. p. 70, et ad Solin. p. 29 et 99.

Fama est, quum laceris Actæon flebile membris 365 Supplicium lueret spectatæ in fonte Dianæ, Adtonitum novitate mali fugisse parentem Per freta Aristæum, et Sardoos isse recessus: Cyrenen monstrasse ferunt nova litora matrem.

365 sqq. Ultimam coloniam in Sardiniam deduxit _Aristacus_, Apollinis et _Cyrenes_ filius, qui, quum _Actæon_ filius, ab irata _Diana_, quam nudam vidisset, in cervum mutatus esset et a canibus laceratus, doloris inpatiens patria exsulavit et Thebis migravit Ceam, deinde in Libyam, Sardiniam, ubi diu commoratus est, et Thraciam, Vid. Diodor. IV, 83 seq.; Solin c. 10, et Sallust. Fragm. De tristi _Actæonis_ fato et fabula varie a poetis relata v. Spanhem. ad Callim. H. in Lavacr. Pall. vers. 108... 113; Muncker. ad Hygin. f. 180, 181, et Heyne ad Apollod. p. 564 seq. de _Aristæo_ Heyne ibid. p. 558, et ad Virg. Ge. I, 14; IV, 283 sq., 317... 558. --De aliis autem coloniis in Sardiniam deductis, v.c. Hispanorum, duce Norace, conditore Noræ, Locrensium, Pœnorum, etc. Vid. Pausan. Strab. et Diodor.

366. _in_ deest in Oxon. et Put.

Serpentum tellus pura, ac viduata venenis; 370 Sed tristis cælo, et multa vitiata palude.

370. Cf. Strab. V, p. 155, ibique Casaub. «Venenum ibi non nascitur, nisi herba per scriptores plurimos et poetas memorata,» Isidor. Orig. XIV, 7. Hæc est _herba Sardonia_, de qua v. Solin. 4 (10), Plin. XX, 11; Martin. et Heyne ad Virgil. Ecl. VII, 41. Præterea ibi solifugæ, seu solipugæ, seu solpugæ, venenatum genus formicarum, de quo v. Solin. 1. c. et Plin. XXII, 25; XXIX, 4. --_viduata venenis_, expers veneni, et quidem omnis, non serpentini tantum. 371. _cælum_ Sardiniæ est _triste_, h.e. aer noxius et gravis propter _paludes_ et salinas, violentos austros montesque altissimos (unde quidam _Insani_ dicuntur), qui salubrem Boreæ flatum avertunt. Cf. ad XI, 540. Ἔστι δὲ καὶ ἄλλα διὰ μέσης αὐτῆς ὅρη χθαμαλώτερα· ὁ δε ἀὴρ ὁ ἐνταῦθα θολερός τε ὡς ἐπίπαν ἐστὶ καὶ νοσώδης, Pausan. l.c. Cf. Mela II, 7; Tac. Ann. II, 85 extr.; Martial. IV, lx, 6 (ubi pestilens Sardinia Tiburi obponitur), et Strab. l.c.

370. _inviduata_ Ox. prob. Barth. qui exponit, prorsus viduata, _et viduata_ Put. _viduata veneni_ emend. N. Heins. coll. II, 247. Sed v. exempla ibi laudata, et Bentl. ad Hor. A. P. 60. 371. _tristi cælo_ scribendum censebat N. Heins. Sed vulgata doctior est.

Qua videt Italiam, saxoso torrida dorso Exercet scopulis late freta, pallidaque intus Arva coquit nimium, Cancro fumantibus Austris. Cetera propensæ Cereris nutrita favore. 375

372... 374. Pars insulæ, quæ Italiam et septemtr. spectat (in quo tractu sunt _Insani Montes_), montosa et aspera. Τῆς νήσου τὰ πρὸς τῆς ἄρκτου καὶ ἠπείρου τῆς κατὰ Ἰταλίαν ἔστιν ὅρη δύσβατα, τὰ πέρατα συνάπτοντα ἀλλήλοις. Pausan. loc. cit. «quæ respicit Arcton, Inmitis, scopulosa, procax, subitisque sonora Flatibus: Insanos infamat navita montes. Hinc hominum pecudumque lues, hinc pestifer aer Sævit, et exclusis regnant aquilonibus austri», Claud. b. Gild. 511 sq. 373 sq. Vid. Var. Lect. --_Exercet scopulis freta_, ut _fatigare_ et _lassare_. V. ad I, 208 et 363. 375. Reliqua Sardiniæ pars fertilissima: unde etiam in horreis Romæ Italiæque refertur. Cf. Pausan. l.c.; Mela II, 7; Polyb. I, 79 et 82. Cic. pro l. Manil. c. 12; Valer. Max. VII, vi, 1.

373. _Squalidaque intus Arva_ corrig. idem Heins. prob. Drak. qui _pallida Arva_ quæ sint, non satis se intelligere fatetur; cf. not. ad I, 211. Sed exquisitior est vulgata lectio, et _pallida arva_ sunt, quæ nimio solis ardore nimiaque siccitate _torrida_, pallent, quorum seges, frondes, gramina, etc. _pallescunt_, h.e. nativum perdidere colorem. Sic _vitio cæli pallet ægra seges_, dixit Ovid. Fast. I, 688, et _Ceres non sic pallet adusta gelu, Quantum, si culmos Titan incalfacit udos_ ibid. IV, 918; _pallescunt frondes_ Ovid. Art. III, 704; cf. Senec. Œdip. 45; Rutil. I, 479, et Passerat. ad Prop. I, xv, 39: Ernesti monet «ad naturam factum epitheton _pallida_, hoc est exusta nimio sole, quo sensu _pallorem anni_ dixit Plin. II, 30.» Hunc locum jam contulerat Lefeb. qui non mirum esse dicit, si _pallida_ illic arva, ubi _triste_ est _cælum_ quia ἄηρ δολερὸς, et ubi sol vix puro splendet lumine. Plinius tamen de pallore solis deficientis loquitur. 374. _nimio cancro atque humentibus_, vel _uventibus Austris_ emend. N. Heins. Id vero a vulgata scriptura nimis recedit, et _humentes Austri_ h.l. non conveniunt. Drak. hanc poetæ mentem esse putahat, Sardiniam tam inclementi sole tamque torrido cancro infestari, ut omnem humiditatem omnesque nubes, quas Auster secum advehere soleat, siccet, et in fumum ire cogat. Ernesti vero ita vulgatam lectionem interpretatur: «venti ardentes nimio sole, calidissimi: fumus enim ignem consequitur; unde _fumantia saxa_ de monte ignivomo Virg. Æn. VIII, 417.» Neutra ratio ita comparata est, ut in ea adquiescere possis, et _fumus_ a vento alienus esse videtur. Silius forte scripsit _Cancro candentibus Austris_; conf. I, 193, 194, 256, 258. 375. _favoris_ Put. _propenso favore_, et v. 376 _creber_ maluerit N. Heins.

Hoc habitu terræ nemorosa per invia crebro Torquatum eludens hostis, Sidonia pugnæ Tela exspectabat, sociosque laboris Hiberos.

376 sq. «Hostus temere prælio inito fusus fugatusque... Alius exercitus primo per agros silvasque fuga palatus... (cf. sup. v. 352 sq.) debellatumque eo prælio in Sardinia esset, ni classis Punica cum duce Hasdrubale in tempore ad spem rebellandi advenisset,» Liv. XXIII, 40, ubi etiam verba, quæ sequuntur, sunt conferenda.

377. _Hostus_, et 378 _Vela_, et 379 _Cui postquam_ emend. idem.

Qui postquam adpulsis animos auxere carinis; Haud mora, prorumpit latebris; adversaque late 380 Agmina inhorrescunt, longumque coire videtur; Et conferre gradum: media intervalla patentis Conripiunt campi properatis eminus hastis.

381. _Agmina inhorrescunt_ armis, conf. VIII, 570, et ad I, 423. Longum militibus videtur tempus eundi in hostes, quos ideo eminus jam telis lacessunt; Drak. Ardor pugnandi describitur, quem saltem simulacro pugnæ explent; et singula cum delectu, at luxuriantius expressa, Ern. 383. _Corripiunt_; v. ad I, 570. --_properatis_, properanter missis. Sic ap. Liv. II, 46: «Pilis inter primam trepidationem abjectis temere magis quam emissis, pugna jam in manus, jam ad gladios, ubi Mars est atrocissimus, venerat.» Cf. ad IX, 314 in Var. Lect.

381. _videntum_ Put. _videntur_, vel _jubentur_, et v. 383 _campi ut properatis_ conj. N. Heins.

Donec ad expertos enses, fidissima tela, Perventum: dira inde lues; cæduntque, caduntque, 385 Alternique animas sævo in mucrone relinquunt.

384. _expertos enses_, ut _expertam clementiam_, dixit Liv. III, et similia alii: experientia vero hæc causa est, cur _enses_ a poeta dicantur _fidissima tela_; Dausq. Cf. tamen Var. Lect. 386. Cf. Virg. Ge. IV, 238.

384. _exsertos enses_ idem et jam ante Livineius recte, opinor, scribendum putavit. Id recepere Cellar. ac Lefeb., et probavit Draken. coll. Stat. Theb. X, 450, et XI, 377; vid. sup. ad IX, 314, et h.l. not. Heins. ad Val. Fl. III, 246, et Claud. in Rufin. II, 400, ubi præterea _Deventum_, sed memoriæ haud dubie vitio, scripsit, quod nolim in locum τοῦ _Perventum_ a Cell. substitutum esse. 385. _dira inde lues, cæduntque caduntque_ Col. et R. 2; conf. V, 623; Lucan. IV, 558; Heins. ad Valer. Fl. III, 246; IV, 426. Vulgo _dura inde lues, ceduntque c._

Non equidem innumeras cædes totque horrida facta Sperarim tanto digne pro nomine rerum Pandere, nec dictis bellantum æquare calorem. Sed vos, Calliope, nostro donate labori, 390 Nota parum magni longo tradantur ut ævo Facta viri, et meritum vati sacremus honorem.

387 sq. Cf. IV, 525 seq., et IX, 340 sqq. 388. _tanto pro nomine rerum_, tantis rebus. Cf. ad V, 161. 390. _vos, Calliope_; vid. V.L. et not. ad III, 222. 391. Fac, o Musa, ut laudes Ennii, magni viri, meis carminibus ad memoriam posteritatis tradantur.

387. _fata_ opinabatur N. Heins. quoniam _facta_ mox sequuntur; sed quatuor demum versibus interjectis. 391. _ut_, non _in_, scripti et R. 2.

Ennius, antiqua Messapi ab origine regis, Miscebat primas acies, Latiæque superbum Vitis adornabat dextram decus: hispida tellus 395 Miserunt Calabri; Rudiæ genuere vetustæ: Nunc Rudiæ solo memorabile nomen alumno.

393 sqq. Elogium Q. Ennii poetæ, quem Silius fortiter pugnantem inducit. Ennius obiit anno ætatis LXXII, U.C. 585, et XXXIII post confectum b. Punicum II. Natus est _Rudiis_ prope Tarentum (unde Tarentinum eum prodit Hieron. Chron. Euseb. Olymp. 135) in _Calabria_ (quæ _Messapia_ Græcis et Iapygia vulgo dicitur) et a _Messapo rege_ originem duxisse perhibetur. Vid. Fabric. Bibl. Lat. lib. IV, cap. 1, et Heyne in Exc. VIII ad Virg. Æneid. VII, 691. --_Rudiæ_, hodie _Ruia_, seu _Musciagna_ in _Terra d’ Otranto_. --_Miscebat acies_; vid. ad I, 69. --_Latiæ superbum Vitis decus_; vid. ad VI, 43. Ennius poeta centurionis olim munere fungebatur in Sardinia. 397. conf. sup. ad vers. 31 in V.L.

393. _Mesapi_, _Mersapi_, _Mesappi_ alii. Sed _Messapi_ Col. Cf. Intpp. ad Virg. Æn. VII, 691; Gruter. Insc. p. 297; Turneb. Adv. XXII, 3. 395. _dextram_ est ex emendat. Gron. in Diatr. Stat. Vulgo _dextra_.

Is prima in pugna (vates ut Thracius olim, Infestam bello quateret quum Cyzicus Argo, Spicula deposito Rhodopeia pectine torsit) 400 Spectandum sese non parva strage virorum Fecerat, et dextræ gliscebat cædibus ardor.

398 seq. Cf. Claud. de laud. Stilic. lib. III; Præf. v. 11 sqq. --_prima in pugna_, inter προμάχους, vel ἀριστεῖς _vates Thracius_, Orpheus, Argonautarum comes, cui apte comparatur Ennius. 399. _Cyzicus_ rex Dolionum in insula Propontidis, quæ olim Dolionis, et ab eo Cyzicus dicta est (Plin. lib. V, cap. 32; Strab. XII, pag. 575; Apollon. II, 767; Flor. III, 5), _Argo_ navem h.e. Argonautas, qui, quum hospitio benigne ab eo excepti discessissent, noctu tempestate orta ad eamdem insulam rejecti erant, _bello quassit_, h.e. adortus est putans eos hostes esse (unde h.l. _infestam_, h.e. quos infestos, vel hostes esse arbitrabatur), et quidem Macrienses, vel Macrones, Pelasgicæ stirpis: ipse vero a Jasone, ignaro quis esset, occisus est et postero die sepultus. Cf. Var. Lect. Apollon. I, 948 sqq.; Orph. Argon. v. 499... 593; Hygin. f. 16 et 273; Conon. Narr. 41; Apollod. I, ix, 18; Euphorion ap. Parthen. Erot. c. 28; Valer. Fl. lib. II et III; Mela I, 19. 400. _Rhodopeia_, Thracia, epith. orn. --_pectine_, lyra, ut V, 205 et al.

399. _Infaustam Argo_ male corrig. Dausq. Infaustus potius Cyzicus fuit, non Argonautæ, nisi quod inprudentes et ignari illum, hospitem suum, obtruncarunt. _Infectam_ Merula in vita Ennii p. XII. Vulgatum tuetur Drak. et _infestum_ exponit infestatum, qui infestatur, coll. Gell. IX, 12, (_Infestus adpellatur, qui malum infert cuipiam, et contra, cui aliunde inpendet malum_, etc.) Non Marc. verbo _Infestum_ et Barth. Adv. XXII, 9; conf. not. ad II, 99. Sed vid. not. ad h.l. _Cyzicus_, non _Cizicus_, Col. _Argo_, non _Argon_, Col. Med. Mars. et Martin. Herbip. 401. _Spectandum is sese_, ut τὸ _is_ repeteretur, malebat N. Heins. 402. _dextris cædibus_, emend. Barth. Adv. IV, 10, ut sensus sit: successu pugnæ virtus augebatur. At vulgata lectio bene se habet, et τὸ _dextræ_ tam cum _ardor_, quam cum _cædibus_ jungi potest. _Dextra_ passim pro virtute, et manu viri fortis.

Advolat, æternum sperans fore, pelleret Hostus Si tantam labem, ac perlibrat viribus hastam.

403. _æternum fore_ se, h.e. nomen suum, gloriam sibi a. fore, _si pelleret_, repelleret vel adeo occideret, _tantam labem_, hostem tam exitiabilem: nisi malis, si tantam calamitatem ac perniciem, quam Ennius Pœnis virtute sua moliretur, averteret, propulsaret, scil. cæde ejus. 404. _labes_, ut al. _lues_, _pestis_, _pernicies_, al. Cf. ad I, 174; VIII, 21; X, 603. --_perlibrat_, v. ad I, 317.

403. _spernens_ Col. et Oxon. _hostis_ Col. et R. 1; _Hostus_ R. 2, et ita legendum duxerat N. Heins. Vulgo _Oscus_; cf. ad v. 347. 404. _perlibrat turbidus_ (v. sup. not. ad I, 477) vel _fervidus_ (ut V, 320, IX, 129, 422) opinabatur N. Heins. Sed cf. II, 124; Virg. Æn. IX, 431, et Ovid. Met. V, 32. Drak.

Risit nube sedens vani conamina cœpti, 405 Et telum procul in ventos dimisit Apollo.

405 sq. Iterum θεὸς ἀπὸ μηχανῆς, in periculo, quod magno viro inminet, ut passim. --_Apollo_ tutor et præsidium vatis. --_Risit vani conamina cœpti_, præclara idea et magnifica, ut apud Horat. Od. III, xxix, 30 (ubi vid. Jani) et Psalm. II, 4. Languent tamen _conamina cœpti_.

Ac super his: «Nimium, juvenis, nimiumque superbi Sperata hausisti: sacer hic, ac magna sororum Aonidum cura est, et dignus Apolline vates.

407. _super his_ sc. dixit. Vid. ad I, 60 in Var. Lect. _Sacer_, quia vates est. Cf. Jani ad Horat. Od. III, i, 1... 3; IV, ix, 28. 408 sq. _sororum Aonidum_; v. ad VIII, 594; XI, 436, 464. Sic apud Virg. Æn. VI, vs. 662: _Phœbo digna loquuti_. _Ed._

407. Hæc verba varie emendavit N. Heins. _nimium que superbe S. h._; (quod etiam conj. Scalig. et recepit Cell.) _superbi Sperati hausisti_; _superba Sperata h._; (ut et non nemo apud Dausq.) _nimiumque superbi Irrita spes ausi est_, vel _Spes ablala ausi est_, vel _Spe fata hausisti_. Si quid mutandum, equidem maluerim, _Nimium en vanam nimiumque superbam Spem mente hausisti_, ut ap. Virg. Æn. X, 648. Turnus _animo spem turbidus_ (forte _turgidus_) _hausit inanem_. Vulgatam lectionem, quæ omnino corrupta videri potest, tuetur Dausq. et Barth. Adv. IV, 10. Ille intelligebat _superbi_ viri _sperata_, ut _monstrata_ supra (conf. V, 364); hic: nimium superbi et nimium juvenis sperata animo concepisti. Reliqui intpp. h.l. tacent. Withof. ingeniose emend. _nimiumque superbi Sperare hæc ausi est_: qua ipsius sententia nil literis vicinius, clarius certiusque dici potest. 408. _auxisti_ pro _hausisti_ Tell. et R. 2. 409. τὸ _est_ primus omisit Marsus operarum lapsu, et recte jam restituerunt Gryphius, Nutius, D. Heins. et alii, etsi hiatum illum exemplis firmavit Barth. Adv. XX, 18, et ad Calpurn. ecl. V, 12.

Hic canet inlustri primus bella Itala versu, 410 Adtolletque duces cælo; resonare docebit Hic Latiis Helicona modis, nec cedet honore Ascræo famave seni.» Sic Phœbus, et Hosto Ultrix per geminum transcurrit tempus arundo.

410 sq. Præclari versus de Ennio, carminis epici apud Romanos parente, qui eo Annalium Rom. libros XVIII scripsit. Conf. insignis locus Lucret. I, 118 sq. quem Silius ante oculos habuisse videtur. 411. _Adtollet cælo_, ut I, 1. 412. _Latiis modis_, romano, seu latino carmine epico. Conf. Horat. Od. III, xxx, 13, 14, et Epist. I, iii, 12, 13; II, ii, 143 al. 413. _Ascræo seni_, Hesiodo, cujus patria Ascra, vicus Bœotiæ, ut ap. Virg. Ecl. VI, 70, et Ge. II, 176. 414. Cf. V, 447; Liv. XXIII, 41.

412. _Latiis_ R. 1, Parm. Med. Vulgo _latis_, solenni aberratione; cf. Heins. ad Claud. de Raptu Pros. II, 177, ad Ovid. Met. I, 560, et Fast. II, 555; V, 241. Merula in fragm. Ennii p. 2; Grot. ad German. Arat. Phœn. p. 3. Silium tamen h.l. Hesiodi tantum, nec potius Homeri meminisse, recte obfendit Barth. Ad. IV, 10, et Wesseling. Obss. varr. L. II, c. 30, p. 280, 281. Hinc ille emendabat _Ascræo Smyrnæve seni_; hic vero, _nec cedet Homero_, quod omnino adridere potest; nisi potius verba _Ascræo seni_ a docta manu ex Virg. Ecl. VI, 70, margini olim adscripta in textum inrepserunt, et vera lectio fuit, _nec cedet honore Cumæo_, vel potius _Smyrnæo famave seni_; conf. not. ad VIII, 594. Comparatio certe Ennii cum Hesiodo parum apta est, quum non eodem carminum genere inclaruerit: nam quod græcam Evhemeri historiam de origine Deorum latine et quidem prosa oratione reddidit, nihil facit ad rem. 413. _Hosto_ Col. et R. 2, _Hosco_ Tell. Vulg. _Osco_; cf. ad v. 347, et 403.

Vertuntur juvenis casu perculsa per agros 415 Agmina, et effusæ pariter dant terga catervæ. Tum pater, audita nati nece, turbidus iræ, Barbaricum atque inmane gemens, transfigit anhelum Pectus, et ad manes urget vestigia nati.

416. _effusæ_; v. ad II, 151. 417. _turbidus iræ_, ut IX, 23; v. ad I, 477. 418. _Barbaricum_, incondito clamore, qualis barbarorum esse solet. Cf. III, 346. 419. _urget vestigia_, exquisite pro festinat, morte adcelerata; Ern.

417. _Tum_ scripti. Vulgo _Dum_.

At Libyæ ductor, Marcello fractus, et acri 420 Contusus pugna, campos damnarat, et arma Verterat ad miseras non æqui Martis Acerras. Inde, ubi permisit flammis atque ensibus urbem, Nuceriæ, nihilo levior nec parcior ira, Incussit sese, atque æquavit mœnia terræ. 425

420. Cf. Liv. XXIII, 17. --_fractus_, victus a _Marcello_ ad Nolam, ut vidimus sup. v. 266 sqq. 421. _Contusus_; v. ad I, 34. --_campos_, justa prælia in campis apertis. 422. _Acerras_; vid. ad VIII, 535. --_non æqui Martis_, non pares viribus Pœnis. «Acerranis plus animi quam virium erat,» Liv. l.c. --_miseras_, quas, noctu ab incolis desertas, Hannibal diripuit atque incendit. Aliam causam tradit Val. Max. IX, 6, ext. 2. 423. Conf. Heins. ad Claudianum de bello Gildonico, v. 126. 424. Conf. Liv. XXIII, 15, quo auctore hoc ante pugnam Nolanam factum. De _Nuceria_; vid. ad VIII, 532. 425. _Incussit sese_, omnem iram ac vim inmisit _Nuceriæ_. Conf. Virgil. Æn. I, 69 et ibi Heyne.

424. _iræ_ conj. N. Heins. et Gronov. Obss. I, 17, idque tacite recepit Lefeb. Conf. ad IV, 542; _iras_ Put.

Post Casilina sibi, multum obluctatus iniquis Defendentum armis, ægre reseraverat astu Limina, et obsessis vitam pensaverat auro.

426. Copiosius hæc memorat Liv. XXIII, 17... 20. --_iniquis_, ut _non æqui_, v. 422; nam parvum Casilini erat præsidium Rom. 427. Conf. Var. Lect. 428. _Limina_, portas oppidi. --_obsessis vitam pensaverat_, donaverat adpenso _auro_, ut fere Florus III, xv, 6, dixit _caput Gracchi percussoribus auro pensatum_. Cf. Var. Lect. et de re ipsa Liv. XXIII, 19.

426. _iniqui_ Col. 427. _animis_ corrig. Dausq. quia præsidium Rom. quod Casilini fuerit, magna animorum pertinacia oppidum defenderit. Recte; sed et _armis_; vid. Liv. XXIII, 18. Mihi potius τὸ _astu_ alienum ab h.l. videtur; nam Hannibal non dolis, sed fame Casilinum expugnavit. Poeta forte scripsit: _et_ (h.e. etiam), vel _vix re reseraverat arta_; conf. II, 103; V, 477; VII, 280. 428. _obsessos_ Oxon. _at obsessus v. p. auro_ emend. Barth. Adv. V, 6. Non male! conf. II, 35. Sed doctior forte et exquisitior est vulgata lectio; vid. not.

Jamque, in Dauniacos transfundens agmina campos, Flectebat rabiem, quo præda vel ira vocasset. 430

429 sq. Cf. Liv. XXIV, 20, ubi tamen narrantur, quæ post receptum a consulibus Rom. Casilinum facta sunt, unde poeta duplicem hujus oppidi expugnationem et tempora iterum confudisse videtur. --_Dauniacos campos_, Apuliam. Vid. ad I, 291.

429. _Dauniacos_ (ut _Iberiacis_ XIII, 510) est ex emendat. Scalig. et N. Heins. qui putabat, _Dauniagos_ vitiose scriptum fuisse, et hinc _Daunivagos campos_ enatos, quæ vulgaris lectio est: _transfundens_ scripti, prob. N. Heins. qui olim _effundens_ correxerat; _profundens_ opinabatur Livineius. Vulgo _perfundens_, et sic quoque ed. Ernesti, sed operarum, opinor, lapsu. 430. _vocassent_ malebat N. Heins.

Fumabat versis incensa Petilia tectis, Infelix fidei, miseræque secunda Sagunto, At quondam Herculeam servare superba pharetram.

431. Conf. Liv. XXIII, 20 et 30. --_Petilia_, vel _Petelia_ (Gr. Πετηλία et ita passim in numis, nunc _Strongoli_, si fides habenda Holsten. p. 307), in Bruttiis sita, et _fide_ Romanis servata non minus inclyta, sed nec minus _infelix Sagunto. Petelini uni ex Bruttiis manserant in amicitia Rom._, etc. Liv. XXIII, 20. 433. Petilia condita a Philoctete, perpetuo comite Herculis, qui moriens illi _pharetram_, arcum et sagittas hydræ veneno imbutas dono dederat. Vid. Strab. VI, p. 254; Virg. Æn. III, 401 sq. (ubi conf. Serv. aliique Intpp.); Tzetz. et Potter. ad Lycophr. v. 55 et 911; Diodor. IV, 39, et Hygin. f. 102, ubi cf. Muncker. --_superba servare pharetram_, ut sup. III, 374.

433. _At_ Col. Put. R. 1, Mediol. Mars. et al. edd. _Ah_ conj. Dausq. Vulgo _Ac_.

Verterat et mentem Tyria ad conata Tarentus, Portisque intrarant Pœni: sed enim arce corusca, 435 Fisa loco, manus Ausoniæ stipata sedebat.

434. De expugnatione Tarenti plura v. ap. Liv. XXV, 7... 11; Polyb. VIII, 26... 36, ed. Schweigh. et Appian. hist. Hannibal. c. 32... 34. --_Verterat et... Tarentus_, h.e. a Romanis ad Pœnos defecerat. 435 sq. _Portis intrarant_; vid. ad VI, 498 in Var. Lect. --_arcem_ tenebant Romani. «Arx loco plano posita, non altitudine tuta, sed et mari, quo in peninsulæ modum pars major circumluitur, præaltis rupibus, et ab ipsa urbe muro et fossa ingenti septa,» Liv. c. 11. --_corusca_ forte propter illas rupes præaltas et murum. N. Heinsius eam putabat _coruscam_ dici, ut sup. v. 85, _fulgentia Arcis templa jugo_, Ernesti vero, ut urbe paulo elatiorem, et e longinquo, inprimis a mari, conspicuam. --_sed enim_; v. ad I, 33.

Hic, miranda movens, classem, quæ condita portu Adstabat, (namque angustis e faucibus æquor Erumpit scopulos inter, patuloque recessu Infundit campis secretum gurgite pontum) 440 Inclusas igitur, quibus haud enare dabatur, Arce superposita, claustris maris extulit astu, Perque aversa tulit portatas arva carinas.

437. Romani tenebant arcem et claustra portus; Tarentinorum autem _naves sinu exiguo intus inclusæ_ erant: hinc eas Hannibal plaustris machinisque subductas per mediam urbem transvexit, et altera ejus parte inmisit in mare, ut non amplius urbs, sed arx commeatibus maritimis excluderetur. Ita Liv. c. 11, et Polyb. VIII, 36. Cf. Scheffer. de re nav. III, 3, et Var. Lect. 438. _faucibus_ portus, adeo _angustis_, ut ponte jungerentur clauderenturque. Vid. Strab. VI, p. 278, et Appian. de reb. Hannib. c. 34. 443. _tulit portatas_; vid. ad IX, 99.

437. _Hac_ Parm. _Hinc_, vel _Huic_ (_mirum_) _amovit classem_ legi jubebat N. Heins. Sed sola distinctionis mutatione obscuritatem h.l. removit Gronov. ad Senec. de Ira I, 3, ubi et reliquos versus erudite illustravit. 438. _angustis se faucibus æquor Erumpit_ invitis licet codd., scriptis corrigendum videbatur N. Heins. idque tacite recepit Lefeb. vid. ad VII, 355. 440. _Infundit_ Col. _Diffundit_ R. 2; Vulg. _Effundit_. 441. Hunc versum expungendum putabat Barth. Adv. V, 6. Sed Gronov. l.c. hene docuit, eo contineri repetitionem verborum _classem, quæ condita portu Adstabat_, similesque repetitiones, propter interpositionem juvandæ memoriæ causa inventas, passim occurrere; interdum vero ipsas voces prius positas repeti, interdum iis alias ejusdem potestatis substitui; conf. idem ad Liv. II, 12; XXV, 27, et loca a Drak. laudata, sup. IX, 530 sq. inf. XIII, 38 sq. XVI, 686 sq. Virg. Æn. IX, 210 sq. et al. 442. _extulit æstu_ conj. Dausq. Male. Recte vero _expulit_ N. Heins. prob. etiam Drak. quia _tulit_ mox sequitur: nisi malis _exsuit_ cum Gronov. ad Senec. de Ira I, 3. 443. _portatas arva carinas_ Col. ut jam h.l. castigaverat Scalig. ad oram edit Heins. Vulgo _portatus arva_, vel _in arva_. Withof. conj. _claustris maris extrahit astu Perque aversa vehit p. a. c._

Lubrica roboreis aderant substramina plaustris, Atque, recens cæsi tergo prolapsa juvenci, 445 Æquoream rota ducebat per gramina puppim. Et jam, per colles dumosque ad litus adacta, Innabat pelago veniens sine remige classis.

444. _Lubrica substramina_, ut ap. Virg. Æn. II, 235, _rotarum lapsus_. Πορεῖα ὑπότροχα dixit Polyb. l.c. Ernesti intelligit terga boum recens cæsorum, per quæ machinæ ducerentur faciliori negotio, ita ut magis _prolabi_ quam pertrahi viderentur. _Labi_ enim ea monet dici, quæ lubrico in solo, vel propria lubricitate sua moveantur, ut apud Virgilium, Æneid. lib. I, v. 147, et II, 225. 445. Conf. Virg. Æneid. V, 328 seqq. 447. Hæc poeta absurde prope et contra veritatem historicam finxit, ut strategematis miraculum augeret; Ern.

444. _sederant_ Col. _sidunt_, vel _iterant_, vel _addunt_ emend. N. Heins. _substamina_ scripti. 445. _perlapsa_ conj. Scalig. et recepit Cell.

Nuntius interea vectis non more carinis Terrentem freta curarum fervoribus inplet, 450 Dum procul Œbalios amet expugnare nepotes, Et primus rostris sulcet navalibus arva, Adsessos Capuæ muros, claustra ipsa revelli Portarum, ac totum miseris incurrere bellum.

449 sqq. Hannibal Tarentinæ arcis obpugnatione absistit raptimque contendit Capuam, quam obsideri a Romanis compererat. Cf. Liv. XXV, 13 sq., inpr. XXVI, 4, 5, quibus locis accuratius omnia fusiusque narrantur. 450. _Terrentem freta_, mare. Vid. ad I, 49, et III, 463. Tarentini dicuntur _nepotes Œbalii_, h.e. Spartani, quorum coloniam Tarentum deduxit Phalantus. Vid. ad VII, 665. 451. _Œbalus_ priscus Lacedæmonis rex, Tyndarei pater, unde et _Tyndarium Tarentum_ dixit Silius inf. XV, 320. Cf. ad I, 6. 452. Primus in terra quasi naviget. Sed idem jam fecerat Lysander. v. Frontin. Strateg. I, v, 7.

449. _sine more_ corrig. N. Heins. vid. not. ad X, 31. Sed quum simpl. dicatur _more aliquid facere_ (vid. Heins. ad Phædr. I, 12), etiam dici posse _more non facere_ monet Drak. 451. _avet_ edidit Nicander et hinc alii; _Œbalios penates_ conj. N. Heins. qui tamen ipse fatebatur, sibi videri nihil necesse mutare. Ceterum vulgo perperam punctum post _inplet_ positum, etiam in ed. Drak. _Nuntius_ vss. 451... 454 continetur. 452. _Ut_ scripti, R. 1, Parm. Med. 453. _Assessos_, vel _Adsessos_ Col. Oxon. R. 1, Parm. _Adfessos_ Put. et Med. _Obsessos_ Mars. et inde alii, vid. ad IX, 624. 454. _incumbere_ malebat N. Heins. putans tamen, vulgatam lect. alio Silii loco, IV, 651, firmari.

Linquit cœpta ferox, pennasque addente pudore 455 Atque ira simul, inmani per proxima motu Evolat, et minitans avida ad certamina fertur.

455. _pennas addente pudore_, ut _pedibus timor addidit alas_ apud Virg. Æn. VIII, 224.

456. Post _inmani_ distinguendum censebat N. Heins. quem sequutus est Drak. Non multum interest. 457. _nava ad certamina_ (vid. ad I, 549) legendum putabat N. Heins. et _avide_ Drak. quod tacite invexit Lefeb. Sed adject. doctius pro adverbio positum videri potest; confer inf. v. 715.

Haud secus, amisso tigris si concita fetu Emicet, adtonitæ paucis lustratur in horis Caucasus, et saltu tramittitur alite Ganges; 460 Donec fulmineo partus vestigia cursu Conligat, et rabiem prenso consumat in hoste.

458. Comparatio satis frequens apud poetas, et nunc apte ad bestiæ atrocitatem verbis expressa, si a luxurie quadam recesseris, qua cursus celeritatem tribus modis variavit; quamvis, meo quidem sensu, _paucæ_ illæ _horæ_ nunc valde frigent, et vim summæ celeritatis et impetus infringunt; Ern. Enimvero luxuries illa hoc loco minus displicet, ubi celeritatis notio potissimum erat exprimenda, neque _paucæ horæ_ admodum frigent, quoniam de Caucaso, altissimo Asiæ monte ac parte Tauri, qui simul designari videtur, sermo est. Conf. Plin. VIII, 18, seu 25; Stat. Theb. IV, 316 seq.; Dempster. ad Rosin. Antiq. Rom. II, 11 et supra ad IV, 331 sq. 459. _Emicet_, ut II, 238; III, 85; IV, 468 al. _adtonitæ_, ab adtonita, ob metum amissi fetus. --_lustratur_ discursu, ut II, 266; Virg. Æn. II, 528 al. 461 sq. _fulmineo cursu_; vid. ad I, 421. --_Conligere vestigia_ exquisite pro reperire, adsequi; Ern. 448; conf. Stat. Theb. VIII, 577; Cic. ad Heren. IV, 8 al.

462. _Colligat_ et _consumat_ scripti. Vulgg. _Colligit_ et _consumit_.

Obvius huic sparso Centenius agmine raptim Funditur, audendi pravus, facilisque periclis. Sed parvum decus Hannibali: nam, vitis honore 465 Perfunctus Latiæ, subito stimularat agrestes, Semiermemque manum sternendam objecerat hosti.

463. Conf. Liv. XXV, 19 et sup. ad v. 27 seq. nam res a Silio memorata ab h.l. aliena est. 464. _facilis periclis_; vid. ad I, 615. 465 seq. _vitis honore Latiæ_, ut VI, 43, ubi v. not. [466.] _agrestes semiermemque manum_; v. Liv. l.c.

463. _Obvius hinc_ Put. 464. _facilisque pericli_ Put. quod recepit Lefeb. 466. _subitos_ malebat N. Heins. 467. _Semermemque_ alii, etiam Draken. Lefeb. Ern. Sed vid. ad III, 16.

Bis septem demissa neci, nec substitit agmen, Millia: bis septem, quæ non sollertior ense, Sed genus insignis, justis ducebat in armis 470 Fulvius: ast æque per corpora fusa jacentum Raptum iter est, victorque moram non passus eundi:

468. _demissa neci_; v. ad I, 439. --_nec substitit agmen_ victoris, Hannibalis. Cf. v. 471 sq. 469. Cf. Liv. XXV, 21., et Var. Lect. --_non sollertior ense_ apud Liv. l.c. --_dux stultitia et_ temeritate Centenio par. 470. _insignis_ (κατὰ) _genus_, nobilior Centenio. De gente Fulvia v. meas Tabulas Geneal. --_justa arma_ et justus exercitus Fulvii prætoris, non tumultuarius ac semiermis, neque precario ipsi traditus, ut Centenio, centurioni primipili. 471. _jacentum_; v. ad II, 574. 472. _Raptum iter est_; vid. ad I, 570. --_moram non passus eundi_, inpatiens moræ, quam itineri faciendo inpendebat; Heins.

468. _dimissa_ Put. At vid. not. 469. In hoc loco, quem Intpp. silentio prætermittunt, semper obfendi. Si lectio sana est, post _bis septem_ suppl. demissa neci. Sed præter hanc duritiem aliæ quoque eæque multo majores concoquendæ sunt, quod scilicet res plane diversa ac nova tam abrupte subnectitur, et poeta a veritate historica nimis deflectit. Hi nodi tamen levi vulgatæ lectionis, quæ ex compendio scripturæ orta videtur, mutatione solvi possunt, et vix dubito quin poeta scripserit: _Plus septem demissa neci (nec substitit agmen) Millia. Bis septem quoque_ (scilicet millia) _non sollertior ense_... _Fulvius: ast æque per corpora_, etc. Centenio octo tantum millia militum data esse, ex Liv. XXV, 19, intelligitur. Idem tradit ibid. cap. 21, duodeviginti millibus hominum præfuisse Fulvium, et ex iis duo millia haud amplius evasisse. Inde v. 469, _bisque novem_ suspicari possis. Sed quis poetam rediget ad tamam subtilitatem? 472. _euntis_ Oxon. Put. omnesque edd. ante Basil. Wolfii. Id concinnius videbatur Barth. Adv. V, 6, quod recte mirabatur N. Heins. qui vulgatam lect. defendit, additis tamen his verbis: «Si quid mutandum sit, rescribam _moram non passus ovandi_, ne quidem tempus triumpho ducendo inpendens.» Quod nollem excidisset tanto viro: non enim de duce Rom. sed de Hannibale agitur, et quomodo is et in Italia de triumpho cogitare poterat? _eunte_ Ven. Marsi, quod monuit N. Heins. sed negavit Drak.

Exsequiæ tantum famam nomenque volentem Mitificæ mentis tenuerunt funere læto.

473. Commentarii instar est Liv. XXV, 16, 17. Conf. et sup. ad X, 559 sq. Citum Hannibalis iter morabantur Ti. Sempronii Gracchi Procos., qui _hospitis Lucani_ dolo perierat, _exsequiæ_, quas Hannibal ipse celebrabat, _volens_, h.e. optans, cupiens, desiderans, captans (ut Gr. θέλων), _famam mitificæ_, h.e. mitis (ut apud Apul. de Mundo extr. et Prudent. Hamart. 963, et περὶ στεφ., hymn. VII, 42, ubi vid. Heins.) _mentis_, humanitatis et miserationis. 474. _funere_; vid. ad V, 156. --_læto_, non modo quod Gracchus hostis fuerat et dux fortis bellique peritus, adeoque metuendus, sed quod armatus exercitus circa rogum ejus cucurrit cum tripudiis Hispanorum motibusque armorum et corporum. Vide Livium, loc. cit.

474. _Mitificæ_ Col. et Put. _Artifice_ Oxon. Vulgo _Horrificæ_. Dausq. conj. _Honorificæ_ et _Justificæ_, quæ cadaveri justa facit; Barthius Adv. V, 6; _Rectificæ_, æquitatis respiciens, vel potius _nomenque levantem Horrificæ mentis_, famam crudelitatis, qua omnibus exosus erat, levare cupientem sepeliendis hostium ducibus; N. Heinsius _novemque foventem Mitificæ mentis_, sed ipse _volentem_ non temere mutandum censebat.

Namque per insidias (infandum!) et ab hospite cæsus, 475 Conloquium et promissa petit dum perfida gentis Lucanæ, Gracchus, cæco circumdatus astu, Occiderat, laudemque Libys rapiebat humandi.

475. Cf. Var. Lectiones. 477. _cæco astu_; v. ad V, 3. 478. _laudem Libys rapiebat humani_, tum honoris et famæ gratia, tum raptim et ὡς ἐν παρόδῳ funus curabat: ipsa autem verba nihil prope nisi versum explent; nam res ipsa ex antecedd. nota erat; Ern.

475. _ab hospite cæso_ Col. et Oxon. _ab h. cesso_ Put. _in h. cæso_ R. 1, Parm. Med. Nihil mutandum videbatur N. Heins. et Drak. vel cuiquam alii. Sed lectio vulgata _primum_ suspecta sit tot tantisque auctoritatibus; _deinde_ a genio linguæ lat. aliena est et scabram efficit orationem; (nam, _ab hospite cæsus, cæco circumdatus astu, Occiderat_, vix dixerit poeta, et copula _et_ certe post _cæco_ inserenda) _denique_ historiæ contraria est: Gracchus enim non ab hospite cæsus, sed in insidias præcipitatus ibique a Magonis militibus occisus est. Præterea non placet, nec, si bene novi Silium, probabile est, eum sic nude _hospitem_ dixisse, sine epitheto, quo insignis ejus perfidia et inprobitas designaretur; ut taceam, verba _cæsus occiderat_ languere. Forte legendum _ab hospite fasso_ h.e. fallaci, ut _falsus homo_ dicitur Sallust. Cat. 10, al.

Sed non, ut scitum celerare ad mœnia Pœnum, Adstabat res ulla loco. Jam consul uterque 480 Præcipites aderant; Nola vis omnis, et Arpis Ævi floridior Fabius rapida arma ferebat; Hinc Nero, et hinc volucris Silanus nocte dieque Inpellebat agens properata ad bella cohortes.

479 seq. Cf. Liv. XXVI, 5, ubi tamen pro _Fabio_ et _Silano_ Fulvius memoratur. --_ut scitum_, cognitum, auditum est. --_mœnia_, Capuam. --_non Adstabat res ulla loco_, summa omnium perturbatio erat; Ern. coll. Liv. l.c. res _nec explorata Romanis_ (quæ tamen verba in ed. Drak. et Ern. non leguntur) _ingentem præbuit terrorem_. Vid. Var. Lect. 481. Conf. Liv. XXIII, 46, et XXIV, 46. --_vis omnis_, exercitus Nolæ in præsidio relictus. 482. _Ævi floridior_; cf. ad I, 61. 484. _Inpellebat agens_; cf. V, 623.

480. _Sat stabat_ conj. Dausq. et edidit Lefeb. _Restabat spes ulla loco_, vel _Hoc stabat spes illa loco_ emend. N. Heins. Vulgata lectio utique mendum redolet, sed eam retinere malui, quam dubia pro certis venditare. Withof. corrig. _Cessabat res ulla; loco jam consul uterque P. aderant Nola, vis omnis et Arpis_. Certe post _Arpis_ distinguendum putabat, quum ex Polyb. et Livio constet, consules Nola, et Fabium Arpis venisse. At vulgata interpunctio eamdem exhibet sententiam. 482. _rabida arma_ Col. ut sup. VII, 253. Sed vulgata lectio h.l. aptior. Confer V, 98: _ferebat_ Col. ut mox _Inpellebat_ de Nerone et Silano. Vulgo _ferebant_, quod servavit Lefeb. 483. _volucris_ ἀρχαϊκῶς Col. unde recepi, quod et tacite fecit Lefeb. Vulg. _volucres. Silanus_ Col. Juniæ gentis cognomentum, quod tubum vel fistulam significat; N. Heins. Cf. Fest. verb. _Tullios_, et Lucret. VI, 1263; Cels. III, 18; Hygin. f. 169. Vulg. _Syllanus_, quæ vox nihili est.

Undique conveniunt, pariterque obponere cunctos 485 Uni ductores juveni placet. Arduus ipse Tifata insidit, propior qua mœnibus instat Collis, et e tumulis subjectam despicit urbem.

486. _Uni juveni_, Hannibali. Cf. ad IX, 562. 487. _insidit_, cum quarto casu junctum. Vid. ad V, 3 in V.L., et Heins. ad Valer. Fl. V, 536. Sic passim ap. Liv. Hannibal «in valle occulta post Tifata montem inminentem Capuæ consedit,» Liv. lib. XXVI, 5. Cf. id. VII, 29, et sup. ad IV, 363.

487. _insidit_ Col. _insedit_ Parm. et Ben. etiam bene, _incidit_ Ox. et Put. _incedit_ R. 1, et Med. _invadit_ Mars. et hinc alii.

Verum ubi, tum sese circumfundentibus armis, Vallatas socium portas, unaque negari 490 Intravisse sibi, Capuæque erumpere cernit, Anxius adventus, nunc ferro frangere cœtum Obstantum meditatur; init nunc avia cœpto Consilia, atque astu quærit tot millia portis Abstrahere artatis, cinctosque resolvere muros. 495

489. Conf. omnino Liv. XXVI, 7. --_armis_, ut VII, 61 et sup. v. 482. 490. _Vallatas_, cinctas a Romanis _portas sociorum_ suorum, incolarum Capuæ. --_una_, simul, _sibi negari_, se prohiberi a Romanis urbem obsidentibus, _intravisse_, intrare Capuam, _et Capuæ_, Campanis, sociis suis, scilicet negari _erumpere_ portis. Lefeb. notandam h.l. dicit audaciam trium militum e Val. Max. III, ii, 20. 492. _Anxius adventus_; v. V.L. Sollicitus de adventu suo, quod breviter et obscure dicitur pro: quomodo iis, quorum causa advenisset, auxilium ferret incertus; Lenz. 493. Hannibal «abscedere inrito consilio et movere a Capua statuit castra. Multa secum, quoniam inde ire pergeret, volventi, subiit animum impetus, caput ipsum belli Romam petendi,» etc. Liv. l.c. Cf. Polyb. IX, 3, 4. --_avia cœpto_, diversa a priori consilio, scil. ferro et impetu in hostes inrumpendi; Ernest. qui recte monet, omnem hunc locum (a v. 490... 495) laborare duritie quadam auribus elegantioribus et Virgilianæ concinnitati adsuetis molesta. _Cœptum_ vero non consilium est, sed conatus sc. Capuæ obsidione liberandæ, quam ob rem iter erat ingressus.

490. _unaque_ scripti et ed. Parm. _unamque_ R. 1, Mediol. Marsi et Martini Herbip. _unique_ ed. Junt. et inde aliæ, quod perperam retinuit Lefeb. 491. _Capuæque_ scripti et priscæ edd. ante Junt. in qua Nicander primus _Capuaque_ reposuit. _Capuæque inrumpere_ emend. N. Heins. vid. ad II, 378. Sed vid. not. 492. Verba explicatu difficilia _anxius adventus_ Intpp. silentio prætermittunt, excepto Ernesti V. C. cui videtur obscura brevitate elata formula pro, sollicitus præsenti fortuna sua, qua ad Capuam utebatur. Si lectio sana est, verborum hunc crediderim sensum esse: dolebat Capuam venisse. Sed tum poeta male dixit _anxius_. Suspicor potius, eum scripsisse _Anxius eventus_, vel _Anxius en mentis_; nisi malis _Ambiguus_ (h.e. dubius) _mentis_, (ut _ambiguus consilii_ ap. Tac. Hist. II, 83) quod tamen a vulgata scriptura magis recedit. 493. _init_ Col. _et huc_ Oxon. _et hunc_ Put. _huic_ Ben. Vulgo _et huic_. Deinde _non_ pro _nunc_ Ben. _avia cœpti_ malebat N. Heins. ut _devia recti_ VIII, 316. Sic et _devius æqui_ I, 57. At hæc verba etiam cum sexto casu jungi monet Drak. _ardua cœpto_, vel _cœpti_ placebat Burm.

Sic igitur secum, curasque ita corde fatigat: «Quo, mens ægra, vocas? rursusne pericula sumam, Non æquus regione loci? Capuaque vidente Terga dabo? an, residens vicini vertice montis, Exscindi ante oculos patiar socialia tecta? 500

496. _curas fatigat_; vid. ad I, 675. 497. _rursus_, ut ad Nolam. --_periculum sumere_ pro subire etiam dixit Tac. Hist. III, 69 et al. 498. _Non æquus regione loci_, inpar Romanis, qui opportuna loca tenent; Cell. et Ern. 499. _vicini montis_; v. ad v. 487.

498. _Non æqui_ arbitrabatur N. Heins. Miror vero, τὸ _Capuaque_ nemini displicuisse: equidem _Capuave_ scribendum crediderim, quæ permutatio frequentissima est. Novum ac plane diversum designatur consilium, quod Hannibalis animo obversabatur.

Non ita me experti Fabius Fabiique magister Turbatum, Hesperio quum clausos milite colles Evasi victor, sparsosque per arva juvencos Jactare adcensis stimulavi cornibus ignes. Haud dum omnes abiere doli: defendere nobis 505 Si Capuam ereptum est, dabitur circumdare Romam.»

501. Imitat. Virg. Æn. XI, 396 sq. --_magister_ equitum, Minucius. 502 sqq. Cf. sup. VII, 272 seq. et 310 sq. --_Turbatum_, confusum et consilii inopem. --_Hesperio_, Italo Romano. Vid. ad I, 4. 503. _victor_, voti compos, ἐπιτυχὼν. Vid. Heyne ad Virg. Æn. II, 329; VIII, 61; X, 409; XI, 565, et Georg. III, 9; Burm. ad Valer. Fl. IV, 528, et ad Petron. c. CXII. --_victor_, superior iis arte ac fraude; Lenz. 507. _tenuit sententia mentem_, ei stetit; stabilem habuit sententiam.

501. _Fabiique_ Col. et ed. Parm. Vulgo _Fabioque_. 502. _Turbatum_ est ex emend. N. Heins. _Turmarum_ Parm. _Turbarum_ in reliquis libris. _Hesperio_ Parm. et Ben. ut jam olim conj. N. Heins. _asperior_ Col. _Hesperior_ Oxon. _experior_ Put. Vulgo _expertor_. Vulgatam lect. male correxerunt Dausq. et Barth. Adv. V, 6. Ille tentabat _Fabioque magister Turbarum inceptor_, vel _Fabiique m. Turbarum expertem_; hic _Fabiique magister Turmarum_ vel _Turbarum, experto clausos cum milite campos_, etc.; sed cum Modio amplectendam potius censebat scripturam cod. Colon. _Turbarum asperior_, promtior ad turbanda omnia. Withof. emend. _Non ita me experti Fabius Fabioque magister Turmarum_, etc. quoniam Minucius non fuerit _Fabii_ dictatoris _magister_, sed sub eo magister equitum, in _turmas_ divisorum. 507. _Hæc, postquam placita intentæ_, vel _adtonitæ sententia menti_ opinabatur N. Heins.

Hæc postquam placita, et tenuit sententia mentem, Non exspectato, Titan dum gurgite lucem Spirantes proferret equos, inpellit in agmen Voce manuque viros, et cœpta inmania pandit: 510

508. _Non exspectato_ ablat. absol. ut _audito_ V, 106, ubi v. not. 509. _equos_ Solis _spirantes lucem_, cf. Virg. Æneid. XII, 115, ibique Heyne. --_inpellit in agmen_, convocat, militum concionem facit; Ern. quod ab usu loquendi alienum videtur. Cf. V.L.

508. _exspectatum_ Ben. 509. Suspicor poetam scripsisse, _inpellit en agmen Voce manuque_, (ut ap. Virg. Æn. V, 241 et al.) _viris et cœpta inmania pandit_: nam verba, quæ sequuntur, in itinere dicta videntur iisque milites ad illud adcelerandum incenduntur.

«Perge, age, vince omnem, miles, virtute laborem; Et, quantum humani possunt se tendere passus, Arduus adcelera. Romam petis: hoc iter Alpes, Hoc Cannæ stravere tibi: eia, incute muris Umbonem Iliacis, Capuæque repende ruinas; 515 Quam tanti fuerit cadere, ut Palatia cernas, Et demigrantem Tarpeia sede Tonantem.»

513. Præclari versus, quibus magnum inest pathos. 514 sq. _incutere Umbonem_, ut sup. II, 256. Cf. V.L. [515.] _Iliacis_, Romanis. 516. Non magna est jactura Capuæ, si possessio quasi Romæ præsensque ejus potiundæ spes ea redimitur. 517. Conf. ad II, 365, 592, et Klotz. ad Tyrt. p. 78.

511. _rumpe_ pro _vince_ R. 1, Parm. Med. 512. _possint_ maluerit N. Heins. 514. _stravere_, non _statuere_, Col. et Put. 515. _Terrorem_ pro _Umbonem_ suspicari possis: aries certe h.l. aptior umbone. 517. _demigrantem_ est ex emendat. Modii. In plerisque libris legitur _denigrantem_, in quibusdam _denigrante. Et de Tarpeia nigrantem_ (νεφεληγερέτην) _sede T._ vel _Et de nigranti Tarpeia sede T._ conj. Dausq.

Instincti glomerant gressus. Roma auribus hæret, Roma oculis: creduntque ducis sollertibus actis Aptius id cœptum, quam si duxisset ab ipso 520 Fatali Æneadis campo. Vulturna citata Transmittunt alno vada, postremique relinquunt Tardandis Italis conruptas igne carmas.

518. _Instincti_, incitati et incensi, Drak. Cf. Var. Lect. --_glomerant gressus_; vid. ad III, 336. Bene Ernesti: «Exquisita ratio militum adplausus significandi, _Roma auribus hæret, Roma oculis_; at quam tenuis et diluta sententia est, _credunt ducis_, etc. Laudant milites Hannibalem, quod nunc demum, nec statim post pugnam Cannensem Romam petere instituerit. Quis, quæso, nunc hanc militum sententiam desideret? Aptior ea erat tranquillæ deliberationi, quam huic tempori, quo cuncti ardore Romam vincendi flagrant.» Contrariam adeo Livius XXVI, 7, Hannibalis et militum sententiam adfert: «Cujus rei (sc. Romam petendi) semper cupitæ occasionem prætermissam post Cannensem pugnam et alii vulgo fremebant, et ipse non dissimulabat.» 521 seq. _campo_ Cannensi. --_Æneadis_, Romanis. --_Vulturna vada_; v. ad I, 52, et VIII, 528. --_alno_; v. ad III, 458. --_citata_, celeriter. 523. «Fulvium Vulturnus tenuerat amnis, navibus ab Hannibale incensis, rates ad trajiciendum exercitum, in magna inopia materiæ, ægre comparantem,» Liv. XXVI, 9.

518. _Instincti_ Col. Oxon. Put. et priscæ edd. _Instructi_ Tell. R. 2; Marsi edd. et hinc aliæ. Male! vid. ad VIII, 242. 520. _quasi_ quidam, _durasset_ Put. unde _ductasset_ in mentem venit N. Heins. et v. 521, _cavata alno_ ex Virg. Ge. I, 136. 522. _alno_ Col. et Tell. Vulg. _alvo_, quod tuebatur Marcilius ap. Dausq. quia _alvus_ Græcis ac latinis γαστὴρ νεὼς; _alveo_ (h.l. navi, ut inf. XIV, 428; Virgil. Æn. VI, 412, ubi vid. Cerda) legendum putabat Dausq. quæ vox et sup. IV, 602, inf. XIV, 428, passimque apud Virgil. dissyllaba est, (vid. Barth. ad Stat. Theb. V, 1) sed semper in fine versus.

Tum Sidicina legunt pernicibus arva maniplis, Threiciamque Calen, vestras a nomine nati, 525 Orithyia, domos: hinc Allifanus Iaccho Haud inamatus ager, Nymphisque habitata Casinis Rura evastantur: mox et vicinus Aquinas, Et, quæ fumantem texere giganta, Fregellæ Agmine carpuntur volucri. Fert concitus inde 530 Per juga celsa gradum, duris qua rupibus hæret Bellator Frusino, et surgit suspensa tumenti Dorso frugiferis Cerealis Anagnia glebis.

524 seq. Describitur iter H. præeunte Livio l.c. Cf. Polyb. IX, 5. --_Sidicina arva Threiciamque Calen_ et _Orithyia_; v. ad VIII, 511, 512. --_arva legunt_, ut VII, 132. 526 sq. _Allifanus Iaccho Haud inamatus ager_; vid. ad VIII, 535. --_Iaccho Haud inamatus_; conf. I, 237; Bentl. ad Horat. Od. II, vi, 18, et Gronov. Diatr. Stat. c. XLIII. _Casinis_; vid. ad IV, 227. [527.] _Nymphis habitata_, quia ad Lirim fl. sita. 528. _Aquinas_, incolæ Aquini pro oppido, de quo v. ad VIII, 403. 529. _Fregellæ_; v. ad V, 542. --_fumantem texere giganta_, quoniam in regione bituminis et sulphuris plena sitæ, Ern. cf. ad VIII, 537... 540. 530. _carpuntur_; vid. ad II, 458. 531. _juga celsa_ inter Fregellas. et Frusinonem. --_hæret_, ut al. _pendere_, et mox _suspensa_; vid. ad I, 128; III, 556; VI, 645; VIII, 565. 532. _Frusino_; vid. ad VIII, 398. 533. Cf. ad V, 543; VIII, 392, et Heyne ad Virg. Æn. VII, 684.

526. _Altifanus_ R. 1, et Med. _Ælifanus_ Col. Vulgo _Alifanus_; vid. ad VIII, 535. 527. _inaratus_ primus edidit Marsus et deinde alii: quod operose, sed frustra tuebatur Dausq. _Casinis_ Col. Vulg. _Casini_. 529. _At_ Col. unde _Ac_ legendum videbatur N. Heins. 531. _thuris_ pro _duris_ Col.

Jamque adeo est campos ingressus et arva Labici, Linquens Telegoni pulsatos ariete muros, 535 Haud dignam inter tanta moram: nec amœna retentant Algida, nec juxta Junonis tecta Gabinæ.

534. _Labici_; v. ad VIII, 366. 535. _Telegonis muros_ Tusculum. Vid. ad VII, 692. --_Linquens_ hanc urbem regionemque, quæ, quamvis amœnissima, non tamen morabatur iter Hannibalis _inter tanta_ molimina, in tantis cœptis. 537. _Algidum_ opp. et _Algidus_ mons nemorosus et pascuus (h.l. _amœnus_) Latii in Æquis, XVIII M.P. a Roma distans. Vid. Jani ad Horat. Od. I, xxi, 6; III, xxiii, 9; IV, iv, 58. --_Algida_, ut _Taygeta_, _Gargara_, _Mænala_, etc. Vid. ad IV, 363. --_Gabii_, oppidum Latii, medio fere inter Romam et Præneste loco situm, ubi Juno inprimis colebatur. Conf. Virgil. Æn. VII, 682, et ibi Heyne.

534. _Labyci_ Col. Sed _Labicus_ semper in optimis libris, et Gr. Λάβικος, vid. not. ad VIII, 366.

Præceps ad ripas inmani turbine fertur, Sulfureis gelidus qua serpit leniter undis Ad genitorem Anio labens sine murmure Thybrim. 540

538. _Præceps fertur_, properat inde Hannibal. Vid. ad IV, 261. --_turbine_, impetu, velocitate. 539 sq. _Anio serpit ad genitorem Thybrim_; influit in Tiberim. Mirantur Drak. et Ernesti Anienem dici h.l. _serpentem leniter_ et _labentem sine murmure_. Sed v. ad IV, 224 in V.L. Lenz. monet, poetam ad verbum expressisse Tibull. I, vii, 13, 14. --_Sulfureis_, flavis, luteis, ut VIII, 400, nam _gelidus_ etiam vocatur; Ern. Rectius forte Draken. propter aquas Albulæ (fluminis Piceni in Marchia Anconitana, hod. _Ragnola_) in Anienem influentes et sulfureas. Vide Barth. ad Stat. Silv. I, iii, 75, et intpp. Suet. Aug. 82, et Ner. 31. Cf. sup. ad v. 229, et ad VIII, 400. [540.] _genitorem_, quia in Tiberim influit (ut _patre Benaco_ dixit Virg. Æn. X, 205), vel quia hic major fluvius est. Conf. I, 606 sq. ibique not.

540. Vulgo _Tibrim_, vel _Tybrim_. Sed vid. ad VIII, 367.

Hic ut signa ferox dimensaque castra locavit, Et ripas tremefecit eques, perterrita pulsis Ilia prima vadis sacro se conjugis antro Condidit, et cunctæ fugerunt gurgite Nymphæ. At matres Latiæ, ceu mœnia nulla supersint, 545 Adtonitæ passim furibundis gressibus errant.

541. Cf. Liv. XXVI, 10, et Polyb. IX, 5, 9. 542 seq. Terror etiam fluviis eorumque Nymphis tribuitur. Cf. I, 48; III, 463 seq.; IV, 443 sq., 601; VII, 413 sq. 543. _Ilia_, vel Rhea, Amulii jussu Aniene, vel Tiberi mersa, et hinc ab aliis huic, ab aliis illi nupta fingitur. Vid. Jani ad Horat. Od. I, ii, 13... 20. 545 sq. Conf. Liv. XXVI, 9, cujus elegans gravitas multo magis placet, quam ornatus Silianus; Ernest. v. et Polyb. IX, 6. [546.] _furibundis gressibus_; vide Nostrum supra ad I, 458.

546. Hic versus proxime sequenti perperam postponitur in c. Col.

Ante oculos adstant laceræ trepidantibus umbræ, Quæque gravem ad Trebiam, quæque ad Ticina fluenta Obpetiere necem, Paulus Gracchusque cruenti, Flaminiusque simul, miseris ante ora vagantur. 550 Clausit turba vias. Stat celsus et asper ab ira, Ingentemque metum torvo domat ore Senatus.

547. _laceræ umbræ_, quæ etiam nunc servant vulnera, quibus olim occubuerunt: tali enim habitu umbrae ad inferos descendere credebantur, quali erant tempore mortis; Drakenb. Cf. Advers. Heinsii in Broukhusiana editione Tibull. pag. 461, et Cerda ad Virgil. Æn. II, 272... 279. 549. _Gracchus_, de quo v. supra v. 475 sq. 551 sq. _Stat_, in foro, ubi magistratibus præsto est (Liv. l.c.), in viis et in turba hominum. --_celsus Senatus_, ut sup. v. 313, nisi malis, in muris. Magno animo est in tantis periculis; Cell. --_asper ab ira_; cf. XVI, 521, et ad II, 139. [552.] _domat_, dissimulat.

Interdum tamen erumpunt sub casside fusæ Per tacitum lacrimæ; quidnam Fortuna minetur, Quidve parent Superi? Pubes dispersa per altas 555 Stat turres, atque huc ventum sub corde volutat, Ut jam Roma satis credat, defendere muros.

554. _Per tacitum_; vid. ad VII, 527. --_quidnam Fortuna minetur_, sc. tristes et anxii expendunt, tacite quærunt. 555. _Quidve parent Superi_, ut I, 136. 556. _sub corde volutat_, secum cogitat, _huc ventum_ esse, rem eo jam rediisse, _ut Roma satis credat_, satis habeat, contenta sit et esse debeat, _defendere muros_.

556. _atque eventum sub c. v. Et jam R. s. credit d. m._ emend. Dausq. Sed nihil magis perspicuum esse his versibus, jam monuere Bart. et N. Heins.

Pœnus ut ad somnos vix totam cursibus actæ Indulsit pubi noctem, vigil ipse, nec ullam Ad requiem facilis, credensque abscedere vitæ, 560 Quod sopor eripiat, tempus; radiantibus armis Induitur, Nomadumque jubet prorumpere turmas. Inde, levis frenis, circum pavitantia fertur Quadrupedante sono perculsæ mœnia Romæ.

558. Cf. Liv. XXVI, 10. --_pubi cursibus actæ_, militibus raptim actis et itinere fessis. 560 sq. _credens abscedere... tempus_, verba somno deditis notanda. 562 sq. «Cum duobus millibus equitum a porta Collina usque ad Herculis templum est progressus, atque, unde proxime poterat, mœnia situmque urbis obequitans contemplabatur,» Liv. l.c. 563. _levis frenis_, quæ celeritatis vel artis laus nunc aliena; et arguta doctrina est, qua dicit _quadrupedanti sono ferri_ pro obequitare; Ern. Sed verba sic jungenda: «levis frenis fertur circa mœnia Romæ, perculsæ sono quadrupedante,» h.e. quadrupedum, equorum: neque video, cur non celeriter obequitasse censendus sit Hannibal, urbem contemplaturus, etsi propius ad eam adcesserit. Cf. supra v. 66 seq., et Virgil. Æneid. VIII, 596.

559. _ipse_, non _ille_, scripti et R. 2. 563. _levis freni_ opinabatur N. Heins.

Nunc aditus lustrat, clausas nunc cuspide pulsat 565 Infesta portas, fruiturque timore paventum. Nunc, lentus celsis adstans in collibus, intrat Urbem oculis, discitque locos, causasque locorum.

566. _fruitur_, delectatur, Drak. coll. Martial. lib. VIII, xxx, 3, et Claud. in Rufin. I, 237. At malim exponere, utitur: in rem suam convertit, et fructum inde percipit. 567. _lentus adstans in collibus_, lento obtutu, ut admirabundus, colles contemplans; Barth. Adv. V, 6, et Ernesti, coll. II, 639. Immo, stans in collibus, ut _urbem oculis intrare_, introrsus perspicere possit. Voce autem _lentus_ securitas designatur. Vide supra ad II, 489, et Brouk. ad Tibull. I, v, 45. 568. _discit locos, causasque locorum_, explicari sibi loca quæque, et unde singula nomen adceperint, jussit; Mars. Conf. ad XI, 261.

567. _lentus_ scripti. Vulg. _lætus_.

Ac legeret visu cuncta, et penetraret in omnes Spectando partes, ni magno turbine adesset 570 Fulvius, haud tota Capuæ obsidione relicta. Tum demum castris turmas inflexit ovantes Spectata ductor satiatus pectora Roma.

569 seq. Cf. Liv. XXVI, 10. --_legeret_, legisset, _visu_, oculis quasi percurrisset, cognovisset, ut ap. Virg. Æn. VI, 755. 571. Q. _Fulvius_ Flaccus, a Capua obsessa Romam cum exercitu profectus, ceteris ducibus Romanis ibi relictis, unde _haud tota_, etc. Conf. Liv. XXVI, 8... 10.

572. _inflexit_ Col. Put. Parm. _influxit_ Oxon. teste N. Heins. sed, si Barthio Adv. V, 6, fides habenda, _suffluxit. inflixit_ R. 1, et Med. _induxit_ ad marg. R. 1; _infœlix_ Mars. et Mart. Herbip. _suffexit_ Nicander et alii; _suffixit_ Gryph. et al. _subduxit_ conj. Burm. _suspexit_, _suffecit_ et _suffexit_ Dausq. qui et _suffixit_ tuebatur. 573. _Spectanda_ Putean. et hinc Lefeb. coll. XI, 260. Sed nunc Hannibal jam spectaverat urbem.

Atque, ubi nox depulsa polo, primaque rubescit Lampade Neptunus, revocatque Aurora labores, 575 Effundit rupto persultans agmina vallo, Et quantum clamare valet: «Per plurima vestra, O socii, decora, et sacras in sanguine dextras, Vobis ite pares, et tantum audete sub armis, Quantum Roma timet: reliquam hanc exscindite molem; 580 Nil, quod vincatis, toto restabit in orbe.

574. Cf. Liv. XXVI, 11; Virg. Æn. III, 588 sq.; IV, 6, 7, _aurora polo dimoverat umbram_; et VII, 148. 575. _Aurora revocat labores_ Solis, eum ad cursum diurnum vocat; Lenz. coll. Ovid. Met. II, 144. Immo, Aurora labores suos, cursum suum, _revocat_, repetit, renovat. 576. _Effundit_, ut II, 151, ubi v. not. 577. _quantum clamare valet_, scil. clamat: Oro vos, vel obtestor _per plurima_, etc. Vid. ad I, 658. 578. _sacras in sanguine dextras_, dura brevitate dictum pro, per dextras vestras sanguine hostium fuso _venerabiles_; Ern. Conf. ad VII, 9, et h.l. Var. Lect. --_sacras in sanguine dextras_, sacratas, inbutas, cædibus; et _vobis pares_, ita ut vobis dignum est, et pristinæ virtuti vestræ respondet; Lenz. 579. _Vobis pares ite_, tam fortes, ut olim et hactenus, vos præstate. Cf. Heins. ad Ovid. Epist. Her. XX, 62 et inf.; XV, 445. 581. _restabit_, supererit; nam Roma capta, urbes et provinciæ Romanorum imperio subjectæ, sponte Pœnis se submittent. Nihil est itaque, quod τὸ _restabit_ cum Dausq. exponas, resisteret, repugnabit.

577. _vestra_ scripti, unde recepi probb. N. Heinsio et Drakenborch. ut per suam ipsorum famam et gloriam milites hortetur Hannibal. Vulgo _nostra_: non male! 578. _saturatas sanguine_ corrig. N. Heins. _satiatas s._ Drakenb. 579. _Votis ite pares_ edidit Nicander et deinde alii, quod perperam prob. Barth. Adv. V, 6, quia vix tantum vovere ausi sint olim, quantum nunc Fortuna obtulerit, vid. not. In Put. cod. tamen ita jam legi contendit Lefeb. _ne_ pro _ite_ R. 2.

Neu populi vos Martigenæ tardarit origo; Intratam Senonum capietis millibus urbem, Adsuetamque capi: fortasse curulibus altis Jam vos, exemplo proavorum, ad nobile letum 585 Exspectant de more senes, mortique parantur.»

582. _populi Martigenæ_; conf. Virg. Æn. I, 276; VI, 873 al. 585. _exemplo proavorum_, ut olim, Roma a Gallis Senonibus, Brenno duce, capta, quod vel tironibus notum ex Liv. lib. V, cap. 41 pr. et Flor. I, 13. --_nobile letum_, quia in honorum insignibus moriebantur; Lenz. Malim referre ad genus mortis, quæ forti et obstinato ad eam animo adpetita, memorabilis et gloriosa fuit. 586. _morti parantur_, ad mortem, ad moriendum se parant.

582. _Ne_ Col. quod tacite recepit Lefeb. _Heu_ R. 1, et Mediol. 585. _ad_ Col. bene. Vulg. _ac_, quod servavit Lefeb.

Talibus hinc Pœnus: sed contra Œnotria pubes Non ullas voces ducis aut præcepta requirit. Sat matres stimulant, natique, et cara supinas Tendentum palmas lacrimantiaque ora parentum. 590 Ostentant parvos, vagituque incita pulsant Corda virum, armatis infigunt oscula dextris. Ire volunt, et pro muris obponere densi Pectora, respectantque suos, fletumque resorbent.

587. _Œnotria pubes_. Romana juventus. Cf. ad I, 2. 589. Scena miserationis plena, e Liv. XXVI, 9, adumbrata, at paulo absolutior: qualibus locis inmorentur velim, qui Silium morosius fastidiunt; Ern. Eumdem Livii locum Silius expresserat sup. v. 545 seq. Cf. et Liv. VII, 11 med. 591 sq. _pulsant Corda_, ut ap. Virg. Georg. III, 106. Cf. ad II, 213 (in V.L.) et 580. 593. _Ire volunt_ pubes, armati, et _pro muris_; ante muros; Lenz. Immo pro salute urbis. 594. _respectant suos_, quos sc. inviti relinquunt: ut apud Quintil. Decl. X, p. 174. «Invitus ille vanescebat ex oculis, multum resistens, sæpe respiciens,» etc. Conf. ad VIII, 108. --_fletum resorbent_ reprimunt. Cf. Senec. Herc. Œt. 1285, et Stat. Theb. V, 654.

587. _hic_ Mars. et inde alii, _contraque_ pro _sed contra_ Put. 592. _defigunt_ Puteol.

Ut vero inpulso patefactæ cardine portæ, 595 Et simul erupit motis exercitus armis, Funditur inmixtus gemitu precibusque per altos Ad cælum muros plangor, sparsæque solutis Crinibus exululant matres, atque ubera nudant. Fulvius antevolans agmen, «Quis nesciat, inquit, 600 Non sponte ad nostros Pœnum venisse penates?

598. Conf. VI, 560 sqq. 599. _ubera nudant_ planctus causa; Lenz. Nonne potius quia vestes lacerant? 600 sqq. Brevis, at apta tempori et efficax admonitio: non timendus est hostis, qui _non sponte_, h.e. expulsus e Capua (immo repulsus a Capua, quam obsidione liberare non potuerat) venit et veluti in fuga versatur; Ern. Silius vero Fulvio tribuit, quæ Fabius dixit ap. Liv. XXVI, 8.

596. _motis_ Colon. Vulg. _junctis_, nisi quod _victis_ in Puteol. pro _juctis_. 598. _plangor_ est ex emend. N. Heins. _clangor_ scripti et vett. edd. 600. _nescius_ et mox _vestros_ Put.

A portis fugit Capuæ.» Subnectere plura Conantem tristis cæli cum murmure vasto Turbavit fragor, et subita de nube procellæ.

603. Poeta exornavit Livianam (lib. XXVI, c. 11) descriptionem tempestatis, qua prælium bis diremtum: quod cum judicio fecisse censendus est, quum res ipsa tanti fuerit momenti. Colores imaginis potissimum petiit e Virgil. Ge. I, 322 sqq., et Æneid. I, 84 sq.; IV, 160 seq. Hujus tamen tempestatis nulla mentio fit ap. Polyb. IX, 6, 7, ubi aliæ memorantur causæ, cur Hannibal abjecerit spem urbis capiendæ, et inde discesserit. --_tristis fragor_; v. V.L.

603. _his dictis_ pro _tristis_ legendum censebat N. Heins. cui τὸ _tristis fragor_ displicebat. Drak. contra monet, τὸ _tristis_ etiam cum voc. _cæli_ posse jungi, _triste_ autem _cælum_ dici in nubes ac tempestates coactum, ut _lætum_ ac _hilare_ serenum. Sed bis in uno versu adject. jungi cum substant., nullis interpositis vocibus, plane abhorret a more poetarum, qui ubivis fere ea disjungunt. Si lectio mutanda, _dictis_ reponerem sine _his_, vel _dirus_. Vid. tamen not. ad XI, 540.

Jupiter, Æthiopum remeans tellure, minantem 605 Romuleo Pœnum ut vidit subcedere vallo, Cælicolis raptim excitis, defendere tecta Dardana, et in septem discurrere jusserat arces.

605. _Jupiter Æthiopum remeans tellure_ fingitur exemplo Hom. Iliad. α, 423 sq., et Odyss. α, 22 sq., sed minus apte, nec nisi doctrinæ ostentandæ causa. A deorum quoque majestate abhorrere videtur, quod jubentur _discurrere in septem arces_, h.e. colles, in quibus sita est Roma; vid. Georg. II, 535. Id tamen coll. vs. 707... 725, minus displicebit.

607. _Cælicolas excitos_ emend. Gron. Obss. I, 17, quod locutio _jubere alicui_ in optimis scriptoribus, vel numquam, vel rarissime saltem sit obvia; confer Burm. ad Petron. c. LXXI; Duker. ad Liv. XXIII, 21; XXVI, 41; Drak. ad Liv. XXXII, 16; Gron. ad Liv. XLII, 43; Oudend. ad Cæs. B. C. III, 98; Ernesti ad Tac. Ann. IV, 72; XI, 32; XIII, 15, clav. Cic. voc. _jubeo_. Enimvero Perizon. ad Sanctii Minerv. l. II, c. 4, extr. recte monet, omnia istæc et plura ejusmodi loca; a se et Sanctio laudata, non temere conjecturis sollicitanda videri, et, si vel maxime solœca sit locutio, nullam tamen h.l. mutandi causam esse, quum τὰ _Cælicolis excitis_ possint esse ablativi absoluti.

Ipse e Tarpeio sublimis vertice cuncta, Et ventos simul, et nubes, et grandinis iras, 610 Fulminaque, et tonitrus, et nimbos conciet atros. Concussi tremuere poli, cælumque tenebris Clauditur, et terras cæco nox condit amictu. Instat tempestas oculis, hostique propinquo Roma latet: jactæ in turmas per nubila flammæ 615 Stridorem servant, membrisque insibilat ignis.

609. _e Tarpeio vertice_, monte Capitolino, Jovi inpr. sacro Cf. X, 360 sqq. 610. _grandinis iras_ docte pro grandine, quam iratus mittit. 613. _Claudi cælum_ dicitur _tenebris_, vel nubibus ac frigore, ut contra _aperiri_, _recludi_, _reserari_, _resolvi_ luce, sole ac calore. Vide Weitz. et Burm. ad Valer. Fl. I, 655; Cerda et Heyne ad Virg. Ge. I, 393; IV, 52, et Æn. I, 155, 394; VIII, 523. --_cæco_, atro, nigro, _amictu_, ut V, 36. 616. _insibilat ignis_, vivaciter, ut σίζειν ap. Hom. Odyss. IX, 394; Dausq.

610. _juncta... simul_ corrig. N. Heins. _nutu_ pro _cuncta_ reposuit Lefeb. coll. vers. 724. Non male! _junctim_ pro _cuncta_, vel _cunctos Et ventos simul_ non male conj. Withof. 611. _concitat_ Put. 612. _Concussi_ scripti, Parm. et al. edd. vett. _Concussu_ R. 1, Med. et al. 616. _membrisque_, non _membris_, Colon.

Hinc Notus, hinc Boreas, hinc fuscis Africus alis Bella movent, quantis animos et pectora possint Irati satiare Jovis. Fluit agmen aquarum, Turbine confusum piceo et nigrante procella, 620 Atque omnes circa campos spumantibus undis Involvit. Celsus summo de culmine montis Regnator Superum sublata fulmina dextra Libravit, clipeoque ducis non cedere certi, Incussit. Summa liquefacta est cuspis in hasta, 625 Et fluxit, ceu conreptus fornacibus ensis.

617. Venti promiscue ponuntur, omisso Euro. Sic Aquilo non memoratur Virgil. Æn. I, 85, ubi v. Heyne Exc. III. --_fuscis alis_; v. ad I, 589, et III, 524. Hæc vero verba non ad solum Africum, sed etiam ad Notum ac Boream referenda esse, jam monuit Drak. 618. _Bella movent_; conf. VII, 569 sqq. 619. _agmen aquarum_; vid. Salmas. Exerc. Plin. p. 59, et Heyne ad Virg. Ge. I, 322. --_Fluit_ ex alto, e cælo, magna vis pluviæ _confusa_, coacta, conlecta in nubibus piceis; Lenz, coll. Virgil. Ge. I, 322 sqq. Immo, effusus est imber, _confusus_, commixtus, conjunctus cum _turbine_, vel _procella_, vehementiore vento. Ita Liv. VI, 32, et XXIII, 44, _ingentibus procellis fusus_, scil. _effusus imber diremit pugnam_, scil. _pugnantes_. 620. _Turbine piceo_; cf. II, 630 seq.; V, 37, et VI, 321 sq.; Virg. Æneid. III, 573 (ubi v. Heyne) et Ge. I, 320. --_nigrante procella_; cf. Virgil. Æneid. IV, 120. 622. _montis_ Capitolini. Conf. v. 609. 624. _non cedere certi_, ut IV, 448. 625 seq. Cf. simil. loca, a Draken. laudata, Lucan. VII, 158 sq., et Claudian. Consulat. Honorii, lib. VI, 344 seq.

618. _quantamque_ Puteol. 619. _ruit agmen a._ malebat N. Heins. idque Drak. videbatur multo aptius exprimendo desuper cadentium imbrium ac procellarum impetum. Sic et Schol. Statii Theb. I, 356, legit ap. Virg. Ge. I, 322. Sed vid. ibi Burm. 622. _celsi_, vel _Cœli_ (h.e. Cœlii montis) corrig. N. Heins. neutrum bene. Cœlius mons ab h.l. alienus, (conf. v. 609) et _celsus_ doctius quam _celsi_. _Celsus_ est in monte celso consistens, ut VII, 124, et _arduus_ sup. v. 486, vel _sublimis_ sup. v. 609, Drak.

Ambustis sed enim ductor Sidonius armis Sistebat socios, et cæcum e nubibus ignem, Murmuraque a ventis misceri vana docebat. Tandem post clades socium cælique ruinam, 630 Non hoste in nimbis viso, non ense, referri Signa jubet castris, mæstasque resuscitat iras.

627. _sed enim_; v. ad I, 33. 628 sq. _Sistebat socios_, revocabat milites suos in aciem prodeuntes. Hæc ad verbum fere translata e Virgil. Æn. IV, 209 seq., ubi vid. Heyne, qui verbum _miscere_ alio sensu, quam Silius cepit. Cf. inf. XVII, 327 sq. Ex his locis Drak. colligebat, hanc Carthaginiensium de tonitru et fulmine opinionem fuisse. Enimvero designatur potius Hannibalis intrepidus et invictus animus, contemtusque deorum. Cf. omnino sup. I, 58 (ubi v. not.) et 250... 255. Idem Drak. coll. Plin. II, 43, monet, fulmina hæc _vana_ proprie et ex disciplina augurali _bruta_ vocari, _ut quæ nulla veniant ratione naturæ_. --_Sistebat_, a fuga retinebat; Lenz. 630. _post clades socium_, per tempestates et fulmina factas; Lenz. --_cæli ruinam_; v. ad I, 251.

«Ventis debebis nimirum hiemisque procellis Unum, Roma, diem: sed non te crastina nobis Lux unquam eripiet; descendat Jupiter ipse 635 In terras licet.» Infrendens dum talia fatur, Ecce serenato clarum jubar emicat axe, Purgatusque nitet discussis nubibus æther.

633. _hiemis_; v. ad III, 197. --_nimirum_, ut sup. v. 71, et scilicet, V, 114. 635. Ζεὺς καταιβάτης, de quo vid. Burm. Diss. Poeta immemor fuisse videtur eorum, quæ supra v. 609 finxerat, Lenz. qui etiam docte disputavit de Jove Elicio ac Descensore (Ζεὺς Καταιβάτης) in _Magazin für Philologen_, Tom. II, p. 48 sqq. et in Obss. ad Ovid. Fast. III, 179 (_Braunschw. Schul. Encyclop._ p. 118 sq.) 637 seq. «Ubi recepissent se in castra, mira serenitas cum tranquillitate oriebatur,» Liv. XXVI, 11, qui tamen postero demum die id factum memorat, quum eodem loco acies instructas eadem tempestas diremisset, ut inf. v. 664 sq. --_jubar_ solis, ut ap. Virg. Æn. IV, 130. --_axe_, cælo. Vid. ad VIII, 650.

633. _hiemique, procellisque_ conj. N. Heins. ut sit versus hypermetros, quales apud Maronem frequenter occurrant; conf. ad IV, 187. _Nimbis_, vel simile quid malebat Withof. pro _ventis_, ne hæc vox cum synon. _procellis_ jungatur: quod tamen in poeta, nedum in Silio, neminem obfendere debet. 636. _accensus_ pro _infrendens_ R. 1, 3, Parm. Med. Ben. haud dubie e glossa. _miscendus_ Oxon. Vulgo male post _infrendens_ interpungitur.

Æneadæ sensere Deum, telisque repostis Submissas tendunt alta ad Capitolia dextras, 640 Et festa cingunt montis penetralia lauro. Tum vultus, modo non parvo sudore madentes, Nunc lætos Jovis adspectant. «Da, summe Deorum, Da, pater, ut sacro Libys inter prælia telo Concidat: haud alia potis est occumbere dextra.» 645

639. _Æneadæ_, Romani, _sensere Deum_, cognoverunt voluntatem mentemque benignam Jovis. Cf. IV, 120. 640. Silius ante oculos habuit Virg. Æn. IX, 657, _Agnovere deum et sensere_; Æn. XI, 477... 485, ut hic Hom. Iliad. ζ, 86 sq., 269 seq., 305 seq. Preces saltem inde petitæ. --_Submissas tendunt dextras_; v. ad I, 673, et IV, 409. 641. In publica lætitia aræ ac templa deorum coronari, solebant, suspensis in horum postibus sertis, frondibus et infulis. Cf. inf. v. 743; Heyne ad Virg. Æn. II, 248 seq.; Gierig. ad Ovid. Met. VIII, 264; Toup. Opusc. T. II, p. 102; Barth. ad Stat. Silv. IV, viii, 1; Koeppen. ad Hom. Iliad. α, 39. --_montis penetralia_, templum Jovis in monte Capitolino. 642. De hoc tristi prodigio v. ad I, 86, 98, et VIII, 645. --_vultus_ statuæ. 644. _sacro telo_; v. ad I, 253, et IX, 538. 645. Hæc magnifice dicta de Hannibale, sed indigne de Romanis, qui tamen non omnes ita sensisse, vel certe dixisse censendi sunt.

Sic adeo orantes pressere silentia, postquam Abstulerat terras nigrantibus Hesperus umbris. Quem simul adtollens rutilantem lampada Titan Obruit, et vitæ rediit mortalibus usus, Pœnus adest, nec se castris Œnotria pubes 650 Continet. Haud dum enses stricti, mediumque jacebat Tantum ad bella loci, quantum transmittere jactæ Subficerent hastæ, quum fulgor hebescere cæli Per subitum cœpit, densæque subire tenebræ;

646. _silentium premere_, ut tenere, obtinere. 647. _Abstulerat terras_, earum adspectum, _Hesperus_, Vesper. Cf. IX, 327. 648. «Postero die eodem loco acies instructas eadem tempestas diremit. Ubi recepissent se in castra, mira serenitas cum tranquillitate oriebatur,» Liv. XXVI, 11. --_Quem_ Hesperum _simul_, simulac, _Titan obruit_, luce radiisque suis vicit, ejus adspectum abstulit et splendorem restinxit, vel obscuravit. Conf. Stat. Achil. I, 293, et Tac. Agric. 17. --_adtollens lampada_, graphice, proferens lucem; Ern. 650. _Œnotria pubes_, ut v. 587. 651. _Haud dum enses stricti_; cf. ad v. 384, et ad IX, 314, in Var. Lect. Vid. ad IV, 101 seq. 652. _bella_, prælium. Vid. ad I, 621. 653. _Subficerent_, valerent, possent, ut ap. Virg. Æn. V, 22 al. In tempestatis instauratæ imagine expende artem non contemnendam poetæ colores variandi, quæ est pars ingenii Siliani maxime insignis et ferax; Ern. 654. _Per subitum_; v. ad VII, 527.

650. _claustris_ emend. Burm. prob Drak. quia non in castris, sed in urbe fuerint Romani. Enimvero Livius lib. XXVI, 10, memorat, Fulvium inter, Consulesque circa portas Collinam Esquilinamque castra posuisse, et c. 11, utramque aciem recepisse se in castra, quæ forte die prælii longius ab urbe mota sunt; confer Polyb. IX, 6, 7, qui tradit, Consules primum castra ante urbis mœnia communisse, et mox posuisse decem stadia ab hostium castris. 651. _mediique_ præstat judice N. Heins. 654. _redire_ (scil. ut pridie) _tenebræ_ malebat Burm. ne _subitum_ et _subire_ in eodem versu legantur.

Atque dies fugere, atque armari ad prælia rursus 655 Jupiter. Incumbunt venti, crassusque, rotante Austro, nimborum fervet globus. Intonat ipse, Quo tremat et Rhodope, Taurusque, et Pindus, et Atlas:

656. _Incumbunt_ terris, in eas inruunt, ingruunt. Conf. Heyne ad Virg. Æneid. I, 85, et Ge. II, 311; III, 197; Jani ad Horat. Od. I, iii, 31. --_crassus globus_ flammarum, fulmina _nimborum_, spissis atrisque nubibus excussa. Cf. sup. IV, 441. Conf. V, 384... 388; Virgil. Georg. I, 328 seq., et Horat. Od. I, xxxiv, 5... 12. Sensus h.l. est: Tonitru tota natura et terræ tam altissimæ quam profundissimæ infimæque, nec non remotissimæ (nam _Atlas_ terminus orbis terrarum versus occidentem) partes contremuere.

658. _Quod tremat_ ex Put. et R. 2, recepit Lef. tamquam elegantius, et quod sic certe Hor. loquutus sit. Quem vero ejus locum respexerit nescio, forte Od. III, xxi, 19, ubi _tremere_ cum quarto casu jungitur, quod tamen poetis solenne est, v. sup. not. ad II, 53. Alius Hor. locus nostro similior, Od. I, xxxiv, 9 sq. vulgatæ lectioni favet. _Quot_ Tell.

Audivere lacus Erebi, mersusque profundis Adnovit tenebris cælestia bella Typhœus. 660 Invadit Notus, ac, piceam cum grandine multa Intorquens nubem, cunctantem et vana minantem Circumagit, castrisque ducem subcedere cogit.

659. _Erebi lacus_, infera loca et manes. 660. De _Typhœo_; v. ad VIII, 540. 661 seq. _Invadit ducem_, Hannibalem. [662.] _vana minantem_; v. ad I, 306 in V.L.

660. _regna_ pro _bella_ Tell. 662. _contantem_ R. 1, _conantem_ ed. Junt. et inde aliæ, _moventem_ pro _minantem_ quædam edd. vett.

Verum ubi depositis sepsit sese aggere telis, Læta serenati facies aperitur Olympi, 665 Nullaque tam mitem credas habuisse Tonantem Fulmina, nec placido commota tonitrua cælo.

665... 667. Poeta bene variavit, quæ sup. v. 637 sq. dixerat.

666. _jam_ primus edidit Nicander et hinc alii.

Durat, et adfirmans non ultra spondet in ipsos Venturam cæli rabiem; modo patria virtus In dextras redeat, nec Romam exscindere Pœni 670 Credant esse nefas: ubi nam tunc fulmina tandem Invicti latuisse Jovis, quum sterneret ensis Ætolos campos? ubi, quum Tyrrhena natarent Stagna cruore virum? «Pugnat pro mœnibus, inquit,

668 sqq. Bene Ernesti Vir. Clar. «Spernens irata numina Hannibal spondet militibus suis, si modo fortes futuri sint, similem diem in posterum numquam rediturum esse. Non poterat superba inpietas hominis luculentius et invidiosius adumbrari. Scilicet artem nunc poetæ, non rei dignitatem exploramus.» Egregie autem singula respondent personæ partibusque Hannibali a poeta adsignatis. Conf. I, 58 (ubi v. not.) et 250... 255. --_Durat_; cf. ad II, 463; VI, 308; Virg. Æn. I, 207, ubi v. Cerda et Heyne. 672. _Invicti Jovis_; vid. Doering. ad Cat. 64, 204. --_sterneret_, stravisset sc. hostium cadaveribus. 673 seq. _Ætolos campos_, ut I, 125. --_Tyrrhena Stagna_, Trasymenus lacus in Etruria.

668. _obfirmans_ legendum putabant Cort. et N. Heins. aut _adfirmans_ eodem sensu adcipiendum, ut ap. Catull. Epigr. 77, et Cic. ad Att. I, 7, ubi _in iracundia adfirmatior_. in vett. quibusdam exemplaribus non _obfirmatior. ipso_ Oxon. 669. Vulgo _Venturam crebroque diem_, quæ mendosissima esse, vix est quod moneam: _crebra_ Col. Hinc optime Lefeb. reposuit _Venturam cæli rabiem_, quod recipere non dubitavi; cf. II, 290, et Virgil. Æneid. V, 802. Minus certe probabiles sunt aliorum intpp. conjecturæ. _Ventorum e cælo rabiem_, vel, quod nostram lectionem proxime adcedit, _Venturam cælo rabiem_, emend. Dausq. _non u. s. in ipsos, Venturam retroque luem_, (non contra ipsos venturam luem, sed retro contra hostes ituram) vel _in ipsos Venturam, retro ire luem_, vel _diem_, filiam jovis, quum ipse _Diespiter_ dicatur, Barth. Adv. V, 6: _Sævituram æthræ rabiem_, vel _Venturam hanc æthra rabiem_ N. Heins. _Ventorum restare diem_ Livincius. 670. _ne_ ed. Junt. et aliæ inde expressæ. 672. _latuisse_, non _jacuisse_, Col. _Invisi Jovis_ conj. N. Heins. inprob. Draken. qui hæc notat: «Quum Hannibal se Romanos ad Trasymenum lacum ac Cannas devicisse glorietur, Jovem, qui eos tuebatur, per ironiam _Invictum_ vocat.»

Si rector Superum tot jactis fulmine telis, 675 Inter tot motus cur me contra arma ferentem Adflixisse piget? ventis hiemique fugaces Terga damus: remeet, quæso, mens illa vigorque, Qua vobis, quum pacta Patrum, quum fœdera adessent, Integrare acies placitum.» Sic pectora flammat; 680 Donec equum Titan spumantia frena resolvit.

675. _telis_; v. ad I, 253, et IX, 538. Cf. V.L. 676. Cur me sibi resistentem Jupiter non puniit? non numen ergo esse, cui Pœni cedant, sed ventorum et tempestatis fortuitum casum, patet; Cell. Ordo verborum est: _Si rector Sup., tot jactis_, quum tot homines dejecit, _fulmine pugnat pro mœnibus, cur me contra_ Jovem _arma ferentem adflixisse telis_, fulminibus, _piget inter tot motus_, in tanta tempestate et clade? Sed præstiterit interpunct. vulgari servata legere _fulmine teli_, hoc est, telo, seu fulmine; Lenz. 677. _hiemi_, ut III, 197. 678 seq. Hæc spectant ad initium belli Punici II, quo fœdus ruptum, et arma iterum capta sunt; quod etiam Lenz. monuit. Cf. I, 8... 11. 681. Cf. VI, 1 sq.

675. _fulminis alis_ non male opinabatur N. Heins. h.e. fulminibus alatis, ut _ni Jupiter æthere vulso Pacificas rubri torsisset fulminis alas_ ap. Claud. R. Pros. II, 229; cf. not. ad VIII, 476. P. Burmannus malebat, _pugnat pro m. i. Si rector Superum, cur tactis fulmine telis Inter tot motus cur me_, etc. ut τὸ _cur_ repetatur; vel _Superum; tot tactis fulmine telis, Inter tot mortes_, etc., ut insultet Jovi, qui, fulmine tactis armis et telis, plurimos milites in terram prostraverit, Hannibalem vero non adflixerit. Vulgata certe lectio, _jactis fulmine telis_, languet. 679. _vobis_, non _nobis_, Col. R. 2, Parm. 681. _resolvat_ R. 1, Parm. Med. Rectius, judice N. Heins.

Nec nox composuit curas, somnusve frementem Ausus adire virum, et redeunt cum luce furores. Rursus in arma vocat trepidos, clipeoque tremendum Increpat, atque armis imitatur murmura cæli. 685

684. _trepidos_, bis tempestate repulsos. 685. _Increpat clipeo_, ut Mars ap. Virg. Æn. XII, 332, _Sanguineus mavors clipeo increpat_, ubi v. Heyne. Ita et fulmina adcensis ignibus imitatur v. 700, ut vanam tempestatis ipsiusque Jovis vim eludat trepidosque erigat milites, qui cum numine sibi pugnandum credebant.

684. τὸ _arma_, vel, quod mox sequitur, _armis_ mendosum videtur, certe aures obfendit.

Ut vero adcepit, tantum confidere Divis Ausonios Patres, submissaque Bætis ad oras Auxilia, et noctu progressum mœnibus agmen: Sic agitare fremens obsessos otia, jamque Securam Hannibalis Romam, violentior instat. 690

686 sqq. «In religionem ea res apud Pœnos versa est. Minuere etiam spem Hannibalis aliæ, parva magnaque res: magna illa, quod, quum ipse ad mœnia urbis Romæ armatus sederet, milites sub _vexillis in supplementum Hispaniæ_ profectos audivit; parva, etc. His motus ad Tutiam fluvium castra retulit;» Liv. XXVI, 11. Poeta autem ita rem variavit, ut potius eam ob causam _violentius institerit_, et Jovis demum Junonisque interventu a vesano conamine et consilio, Romæ Capitoliique Jovi sacri, obpugnandi deterritus sit. Quod commentum et Hannibalis et Urbis dignitati consentaneum est, atque desumtum ex Virg. Æn. II, 588... 623, ubi Venus Æneam ab audaci consilio Trojæ defendendæ revocat. Ibid. v. 604 sq. Venus Æneæ, ut inf. v. 707 sq. Juno Hannibalis visum acuit, ut varias urbis partes et Deos, qui ipsi eas evertant, videre possit. Colles tamen Romæ et campus Martius, quos Juno Pœno ostendit, a Diis tutelaribus ac præsidibus defenduntur, non diruuntur. Livius bis tantum, epitomator vero ejus, ut Silius, ter Hannibalem impetum in Romam fecisse memorat. Polybius neque repetiti impetus, neque tempestatis mentionem facit: unde tota hæc historia Lenzio V.C. fabulosa videtur. _Ed._ 687. _Bætis ad oras_, in Hispaniam. Cf. ad I, 146. 689. _fremens_, etc., indignans, Romam obsessam tam securam esse et metu vacuam.

Jamque propinquabat muro, quum Jupiter ægram Junonem adloquitur curis, mulcetque monendo: «Nullane Sidonio juveni, conjuxque sororque Cara mihi, non ulla unquam sine fine feroci Addes frena viro? fuerit delere Saguntum, 695 Exæquare Alpes, inponere vincula sacro Eridano, fœdare lacus: etiamne parabit Nostras ille domos, nostras perrumpere in arces? Siste virum: namque, ut cernis, jam flagitat ignes, Et parat adcensis imitari fulmina flammis.» 700

693. _conjuxque sororque_ secundum mythum antiquissimi temporis, quo sorores etiam fratribus nubebant. Confer Virg. Æneid. lib. I, 47, ibique Heynium et Cerdam. 695 sqq. Cf. VI, 600 sq. --_Addes frena_, bellandi pugnandique ardorem injicies. Cf. I, 36 seq. --_Fuerit_, ut _Fas fuerit_ VI, 604. Vid. ad I, 163. --_Exæquare_, adscendere et superare. --_inponere vincula Eridano_ ut _claudere cadaveribus_, vel _cæde_ Eridanum, vel Trebiam sup. IV, 621; VI, 708; XI, 138. Ita et Ernesti V.C. hæc verba interpretatur. Marsus vero ad pontem retulit, quo H. junxerit fluvium et transierit. Sic _magno vincula Ponto jacta_ (h.e. Hellesponto a Xerxe injecta) dixit Virgil. Cul. 30. --_inponere vincula Eridano_, subigere regionem juxta Padum; Lenz. coll. III, 511; Claudian. Laud. Stil. III, 23; Ovid. Fast. I, 285. _Ed._ --_Eridano_ pro Trebia et Ticino. Vid. ad I, 132, et XI, 138. --_sacro_; v. ad v. 215. [697.] _fœdare_ sanguine _lacus_, Trasymenum lacum. 698. Capitolium. 700. Cf. ad v. 685.

698. _Prorumpere_ Puteol.

His dictis, grates agit, ac turbata per auras Devolat, et prensa juvenis Saturnia dextra, «Quo ruis, o vecors? majoraque bella capessis, Mortali quam ferre datum?» Juno inquit, et atram Dimovit nubem, veroque adparuit ore. 705

701. _grates agit_ Juno Jovi, quod Hannibalem, cui favebat, coercendi, atque ita Jovis iræ eripiendi et a periculo liberandi occasionem sibi dederit; Ern. --_grates agit_ Jovi, quod non prostraverit Hannibalem fulmine, sed sibi ejus eripiendi copiam dederit; Lenz. --_turbata_; v. ad I, 477. 705. Juno, densa nube, qua involuta adcesserat, dimota, ipsa specie divina se videndam præbet Hannibali. Sic Dii heroibus hominibusque a se amatis in conspectum veniunt. Vid. Heyne Exc. XIII ad Virg. Æn. I, 402 sq., et cf. Æn. II, 589 seq.

703. _majorane_ præstiterit. 704. _datum_, non _datur_, scripti; _atrum Dimovit nimbum_ suspicari possis, quia mox _nube_ sequitur.

«Non tibi cum Phrygio res Laurentive colono; En, age; namque, oculis amota nube parumper, Cernere cuncta dabo, surgit qua celsus ad auras, Adspice, montis apex, vocitata Palatia regi Parrhasio plena tenet et resonante pharetra, 710 Intenditque arcum, et pugnas meditatur Apollo.

706 sqq. Cf. sup. ad v. 686 sq., et Virg. Æn. II, 601 sqq. --_non tibi res_ est et pugnandum _cum Phrygio Laurentive colono_, cum Romanis et hominibus, sed cum Diis tutelaribus Romæ. Conf. ad I, 106, 110, 514; II, 352. 709 sq. _vocitata Palatia regi Parrhasio_, montem Palatinum. Vide ad VI, 631 sq. --_vocitata regi_; conf. IV, 59, ibique Var. Lect. [710.] _Parrhasio_, Arcadio: nam Parrhasia urbs et Parrhasius mons Arcadiæ. 711. _Apollo_ præsidet monti Palatino et _Palatinus_ olim dictus a splendido marmoreoque templo, quod Augustus in Palatio in memoriam victoriæ Actiacæ exstruxerat, et cui addita porticus cum bibliotheca Latina Græcaque. Vide Suet. Aug. 29; Dio LIII, i, p. 496; Propert. II, 31, et IV, 6. --_pugnas meditatur_; cf. ad V, 315, et Heyne ad Virg. Æn. X, 455.

710. _tumet et_ Tell. unde _Parrhasio_, _plena_, _tumet_, (vid. ad lib. II, v. 626) _en, resonante pharetra_ reposuit Lefeb. cujus hæc verba sunt: «Frigide in Drakenborch. et aliis _tenet et_. Certe si intendat arcum, debet illum _tenere_; nec opus id dixisse.» Enimvero Apollo non _tenet arcum_, sed _Palatia_, hoc est collem Palatinum occupat, et τὸ _en_, quod Lefeb. in deliciis est, modo præcessit.

«At, qua vicinis tollit se collibus altæ Molis Aventinus, viden’, ut Latonia virgo Adcensas quatiat Phlegethontis gurgite tædas, Exsertos avidæ pugnæ nudata lacertos? 715

713. Hæc efficta, quoniam in monte Aventino inter reliqua opera publica ædesque sacras eminebat templum Dianæ commune, Romanorum Latinorumque sumtibus consilio Servii Tullii exstructum, unde Diana etiam _Aventina_ dicta, et mons Martial. XII, xviii, 3, _collis dominæ Dianæ_. Cf. Liv. I, 45; Dionys. Hal. I, p. 25; Alex. Donati Roma vetus et recens, c. 13, pag. 213, et Nardini Roma antica lib. VII, c. 8, p. 445. 714. Ita Erinnys supra II, 610 (ubi v. not.) et ap. Virg. Cul. 245. 714. _tædas Adcensas Phlegethontis gurgite_, h.e. letales, vel proprie, quia Diana etiam Hecate est, adeoque Dea inferna; Lenz. 715. _nudata pugnæ_, ad pugnam, κατὰ _lacertos exsertos_, nisi malis jungere _nudata lacertos exsertos pugnæ_, ad pugnam; more venatricum et bellatricum, ut Dianæ ac Nympharum, quarum humerus pectusque dextrum in numis et statuis nudatum conspicitur. Vid. sup. ad II, 78 sq.; Heyne ad Virg. Æn. I, 492 et inpr. XI, 649; Spanhem. ad Callim. H. in Dian. v. 212, 213.

712. _At qui_ scripti et vett. edd. 713. De quantitate ultimæ syll. voc. _vide_ et _viden’_ multa disputant Intpp. ad Val. Fl. V, 595; Heins. ad Ovid. Ep. Her. XII, 71, et Bentl. ad Horat. Epist. I, i, 91. 715. _Exsertos_ (_aude_) _pugnæ_, etc. conj. Dausq. vel _avide_, quod prob. Barth. Adv. V, 6, et recepere Cell. Drak. Lefeb. Ern. Sed et sup. v. 457, _avida certamina_ dici, vel utroque loco _rabida_ scribendum esse, monuit N. Heins. Conf. sup. ad v. 457.

Parte alia, cerne, ut sævis Gradivus in armis Inplerit dictum proprio de nomine campum. Hinc Janus movet arma manu, movet inde Quirinus, Quisque suo de colle Deus: sed enim adspice, quantus Ægida commoveat nimbos flammasque vomentem 720 Jupiter, et quantis pascat ferus ignibus iras.

716. Mars campum Matium obtinet. 717. _Inplerit_ armis, curru et comitatu (conf. ad IV, 324 sq., 430 seq.); vel potius, armorum et currus strepitu, ut IV, 436; vel denique, ut IX, 448, _clipeo campum involvens_. --_proprio_, ut VIII, 422. 718. _Janus_ tuetur Janiculum, et _Quirinus_ collem Quirinalem. 719 sq. Jupiter in monte Capitolino se parat prælio. --_quantus Ægida commoveat_; vid. ad I, 642. 720. Conf. Virg. Æn. VIII, 354, ibique Heyne. Docte autem ægis ipsa dicitur _vomere nimbos flammasque_, h.e. fulmina, quæ Jupiter dextra jaculatur, dum læva concutit ægidem.

718. _arma_ pro _inde_ Put. 719. _quantus_ Col. Oxon. Tell. R. 2, _quantos_ Put. Vulgo _quantum_, vid. not.

Huc vultus flecte, atque aude spectare Tonantem, Quas hiemes, quantos concusso vertice cernis Sub nutu tonitrus! oculis qui fulgurat ignis! Cede Deis tandem, et Titania desine bella.» 725

723. _hiemes_, ut III, 197. --_concusso vertice_, capite tuo. 724. _Sub nutu_, potestate Jovis, ad ejus quasi nutum paratos, ut IV, 712. Nam de nutu, quo Jupiter totum tremefacit Olympum (Hom. Iliad. α, 528 sq.; Virg. Æn. IX, 106; X, 115), vix cogitandum videtur. 725. _bella Titania_, h.e. bellum cum Diis, quale Titanes gesserunt; bella temeraria et infausta. _Ed._ --_desine bella_; vide Heinsium ad Ovid. Art. Am. II, 725.

724. _fulgurat_, non _fulguret_, scripti.

Sic effata, virum indocilem pacisque modique, Mirantem Superum vultus et flammea membra, Abstrahit, ac pacem terris cæloque reponit.

727. _flammea membra_ ad oculos inprimis referenda, qui flammei et flammantes dici poetis solent in iratis et atroci vultu conspicuis; Ern. Sed eo potius _vultus flammei_ spectant, utrumque vero maxime ad insignem splendorem multamque lucem, in qua Dii, quos Juno Hannibali videndos præbuerat, hominibus a se amatis heroibusque (nam alii mortales ne adspectum quidem eorum ferre possunt) manifesti nonnumquam in conspectum veniunt. Cf. Heyne Exc. XIII, ad Virgil. Æn. I, 402 sqq. 728. _Abstrahit_, invitum, et cum vi, a Roma, vel ejus obpugnatione et audaci conatu, avertit. Sic _avellere Pœnum_ sc. invitum ac nolentem, inf. XVI, 637. Conf. ad III, 591 in Var. Lect. --_reponit_, reddit, restituit. Cf. ad V, 535.

Respectans abit, et castris avulsa moveri Signa jubet ductor, remeaturumque minatur. 730 Redditur extemplo flagrantior æthere lampas, Et tremula infuso resplendent cærula Phœbo.

729 seq. _Respectans_; v. sup. ad v. 594, et ad VIII, 108. --_avulsa Signa_, ut vers. 733, _revelli Signa_, noto more, cum castra moverentur. 731 seq. Cæli serenitas extemplo oritur vel redit discussa tempestate. Conf. sup. v. 637 sq., 664 sq. 732. Cf. II 663 sq., et ibi not. --_cærula_, ut I, 21. --_infuso Phœbo_; conf. Gronov. Obss. II, 7.

At procul e muris videre ut signa revelli Æneadæ, versumque ducem; tacita ora vicissim Ostentant, nutuque docent, quod credere magno 735 Non audent hærente metu; nec abire volentis, Sed fraudem insidiasque putant, et Punica corda: Ac tacitæ natis infigunt oscula matres, Donec procedens oculis sese abstulit agmen, Suspectosque dolos demto terrore resolvit. 740

733. Bene Ernesti: «Egregius locus expressa veritate naturæ. Romani Hannibalem abeuntem vident. Jam respirant, idque primum vultu et ore taciti significant. Nam _metus hæret_ adhuc in animis, et fraudis suspicionem alit. Sensim tollitur timor, sublato ex oculis hoste. Tum demum lætabundi sacris faciundis vacant.» 737. _Punica corda_; v. ad I, 5, et II, 56. 738. Versus hic bene opponitur Virg. illi Æn. VII, 518. _Ed._

736. _volentis_ Col. et Marsi edd. _volentem_ Put. Vulgo _volentes_. 738. _tacitæ_, non _tacite_, R. 1, ad marg. Parm. Ald. Marsi, Junt. et Gryph.

Tum vero passim sacra in Capitolia pergunt, Inque vicem amplexi permixta voce triumphum Tarpeii clamant Jovis, ac delubra coronant. Jamque omnes pandunt portas; ruit undique lætum, Non sperata petens dudum sibi gaudia, vulgus. 745

743. _delubra coronant_; v. ad v. 641. 744 sqq. Imitat. Virg. Æn. II, 26 sqq. Diluta verbis gravitas Maroniana; at iniquior _Clément_ (_Essai critique_, T. I, p. 58), quod in singulis verbis Silium carpebat; Ernest.

743. _coronant_ scripti, Rom. 2, Benes. et al. Vulgo _decorant_, cujus verbi syll. ab optimi ævi poetis corripitur, quidquid contra dicat Daumius de caus. amiss. rad. ling. lat. p. m. 473.

Hi spectant, quo fixa loco tentoria regis Adstiterint: hi, qua celsus de sede vocatas Adfatus fuerit turmas: ubi belliger Astur, Atque ubi atrox Garamas, sævusque tetenderit Hannon.

746. _regis_, Hannibalis. Vid. ad IV, 196. 747 sq. _celsus de sede Adfatus fuerit turmas_; cf. sup. v. 567, 577 seq. et 622 in Var. Lect. [748.] _Astur_, Hispani, pars exercitus Pœnorum. Cf. I, 231 seq. 749. _Garamas_ pro Afris, altera exercitus parte. Cf. ad I, 142, 414; III, 313. --_atrox_ et _sævus_, fortis; vid. ad I, 2. --_Hannon_ forte pro supplemento Carthagine vel ex Hispania misso, cui præfuisse videtur. --_tetenderit_ scilicet tentoria; vid. ad III, 274.

749. _Hannon_ Col. Ox. Tell. R. 2; _Hanno_ Ben. et al. _Anno_ quidam. _Amon_ Put. _Hammon_ Mars. et alii, qui exponunt, Nasamones milites.

Corpora nunc viva sparguntur gurgitis unda: 750 Nunc Anienicolis statuunt altaria Nymphis. Tum festam repetunt, lustratis mœnibus, urbem.

750 sq. Nota expiatio et lustratio, ante sacrificia, preces solennes, ludos aliasque festivitates. Conf. Virg. Æn. III, 278 seq.; IV, 635. --_viva unda_, pura, gelida et fluente. Cf. VIII, 125; Virg. Æn. II, 719. 751. _Nymphis Anienicolis_, Anienis, ad cujus ripam Hannibal castra posuerat. 752. _festam urbem_, ut XI, 270. --_lustratis mœnibus_, amburbio. Conf. Lucan. I, 592 sq.; Vopisc. Aurel. 20, et Fest.

752. _festa_ primus edidit Marsus in Ven. poster. forte operarum incuria, festa, pro _festā_.

* * * * * * * * *

Errata: Liber XII

18v. Menbra, largiore meri usu in somnum delapsa [Menbra ... delabsa] 58n. Si vero poeta per errorem lapsus est [labsus] 64, 65v. [65 _solum_] 275n. _ducem Lybyæ_ [_sic scriptum: poema “Libyae” habet_] 372n. exclusis regnant aquilonibus austri» [_» deest_] 365n. Aristacus [sic scriptum: pro “Aristaeus”?] 383n. [383 seq.] 452n. [752] 572v. [372] 610v. [609] 658 Quo tremat et Rhodope [RRodope] 672v. per ironiam _Invictum_ vocat.» [_» deest_]

* * * * * * * * * * * * * *

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER DECIMUS TERTIUS.

ARGUMENTUM.

Hannibal lente ad Tutiam rivum castra refert, ubi muliebrem ignaviam exprobrat militibus suis, qui, nullo vulnere adcepto, imbre ac tempestate perterriti præliis excesserint; 1-18.

Ita sensim restituit ardorem pugnandi, jamque Romam redire parat; 19-29.

At edoctus a Dasio quodam, transfuga Romano, Urbem illam inexpugnabilem esse propter Palladium (cujus historia narratur 35-81), ad lucum Feroniæ pergit ire, et, spoliato ibi templo, divitiis ea tempestate inclito, ad Bruttium usque agrum, ad fretum Rhegiumque agmine progreditur; 30-93.

Interea Q. Fulvius consul Roma redit Capuam, et, copiis suis ad perfidiam Campanorum vindicandam excitatis, turres arietesque cum vineis urbi admovet; 94-110.

Animus suis crescit oblato omine fausto cervæ mille annorum, numinis loco a Campanis cultæ, quæ noctu luporum incursu consternata ex oppido profugit, et a Romanis capta Dianæ inmolatur; 111-137.

Quo facto Fulvius Capuam corona cingit, et obsessis trepidantibus Taurea, longe omnium Campanorum fortissimus eques, provectus ante hostium stationes equo, Claudium Romanum, non inferiorem rei artisque militaris gloria, ad singulare in campo certamen provocat, quo Claudius superior factus refugientem ad urbem Tauream prosequitur, et patenti hostium portæ invectus, per alteram, stupentibus miraculo Campanis, incolumis evadit; 138-178.

Quo virtutis exemplo exstimulati Romani omnes eodem furore Capuam obpugnant, et Fulvius Numitorem, unum e tergeminis, qui variis armis excubias agebant, hasta transfigit; 179-212.

Tum Virrius porta se proripit cum multis civibus, et Veliternum Mariumque Calenus, robustus homo, hunc deinde Scipio, ac Volesus Ascanium obtruncat; 213-248.

Campani tamen, qui in castra hostium inruperant, refugiunt in urbem et portas claudunt, quorum claustra et obices Romani moliuntur; 249-257.

Tandem obsessi, gemitu parentum exterriti, consilia deditionis agitant, quæ Virrius, defectionis a Romanis auctor, inpedire conatur; 258-269.

At postquam surdas pulsavit aures, qui perfidiæ scelerumque sibi conscii a Furiis agitantur, eum sequuntur domum, ubi epulati cum illo venenum omnes sumunt, et se invicem complexi eodem rogo cremantur; 270-298.

Postero die Campani, ubi jam Milonem in murum evasisse vident, portas aperiunt, et lacrimis precibusque misericordiam Romanorum inplorant; 299-313.

Horum exercitus ira incensus jam urbis evertendæ signum exspectat: sed quo minus ea diruatur inpedit religio et Jupiter ipse, cujus jussu Pan animos victorum mitigat; 314-350.

Templa tamen domusque, pretiosa supellectile ornatæ, diripiuntur; Milo corona murali donatur; omnes, quorum de sententia maxime descitum ab Romanis constabat, securi percutiuntur; et Taurea, per pectus gladio transfixus, ante pedes Fulvii moribundus procumbit; 351-380.

Per idem tempus Cn. et P. Scipiones in Hispania pereunt: quo tristi nuntio adcepto Scipio juvenis, qui tum Puteolis commorabatur, dolore confectus inferos adire in animum inducit, ut ibi parentis patruique umbras conveniat; 381-396.

Itaque ad vicinas Averni fauces antrumque tendit Cumanum, ubi Autonoes sacerdotis monitu sacris rite factis manes evocat; 397-444.

Quo facto primum ei obviam procedit, ne cruore quidem gustato, umbra Appii Claudii consulis, ad Capuam ex vulnere mortui, qui ab eo petit, ut cadaver suum non in patriam ad majorum sepulcra deportandum, sed quam primum terræ mandandum curet, quod Scipio promittit; 445-487.

Mox adventat umbra Sibyllæ Cumanæ, quæ hausto victimarum sanguine futura juveni exponit fata (488-515), et vastam Orci voraginem (516-530), decem ejus portas vel septa (531-561), fluvios inferorum (562-578), monstra eorum (579-594), taxum ingentem, bubonum, strigum, Harpyiarumque sedem (595-600), Plutonem, jus dicentem de regibus (601-612), et varias umbras ostendit; 613 sqq. Primum adcedit Pomponia mater, quæ ex Jove, in anguem converso, se peperisse filium, et in puerperio mortuam esse docet; 613-649.

Ei subcedunt pater patruasque, qui res a se in Hispania gestas extremaque fata memorant, et læti audiunt, in suum honorem cenotaphia in campo Martio exstructa, resque perditas in Hispania a Marcio restitutas esse; 650-704.

Deinde Scipioni, a Sibylla monstrantur Æmilius Paulus, Flaminius, Gracchus, Servilius (705-718), Brutus, Camillus, Curius, Pyrrhus (719-728), Lutatius, Hamilcar, qui valde lætatur de bello, quod a filio suo feliciter cum Romanis geri comperit (729-751); Decemviri, Alexander M. qui ad res audacter fortiterque gerendas juvenem exhortatur (752-775); Crœsus, Homerus, quem multæ sequuntur mirantes animæ (776-797), Achilles, Hector, Ajax, Nestor, Atrides, Ulysses, Castor (798-805); tum et feminæ, tam gloria ac virtutibus, quam flagitiis nobilitatæ, Lavinia, Hersilia, Carmentis, Tanaquil, Lucretia, Virginia, Clœlia, Tullia, Tarpeia et virgo Vestalis, incestus damnata (806-849); postremo manes Marii, Sullæ, Pompeii ac Cæsaris, ex inferis ad superos mox prodituri; 850-867.

Quas umbras ubi Scipio vel vidit, vel adloquutus est, ultima Hannibalis fata ei sciscitanti Sibylla prædicit; 868-893.

Inde vates ad suam in inferis sedem, juvenis vero lætus ad socios portumque redit; 894, 895.

Segne iter emenso vix dum Tarpeia videri Culmina desierant, torvos quum versus ad Urbem Ductor Agenoreus vultus remeare parabat.

2, 3. Conf. Juvenal. VII, 161... 164.

2. _torvo vultu_ Med. forte rectius, judice Lefeb. Sed Silium similibus Græcismis ubique delectari recte monuit Draken. Conf. Heins. et Burm. ad Valer. Fl. III, 343.

Castra locat, nulla lædens ubi gramina ripa Tutia deducit tenuem sine nomine rivum, 5 Et tacite Tuscis inglorius adfluit undis.

4. Hannibal «ad Tutiam fluvium castra retulit, sex millia passuam ab urbe,» Liv. XXVI, 11. --_nulla ripa_, sine alveo, ripam nullam fingens, et plano fere campo rivuli instar profluens, ideoque _gramina lædens_; Lef. et Ern. Cf. Var. Lect. 5. _sine nomine_; v. ad VIII, 508, et IX, 373. Rivi tenuitas luxuria orationis exprimitur. De _Tutia_ v. Var. Lect. 6. _Tuscis undis_, Tiberi. Cf. supra ad VIII, 362.

4. _radens_ scribendum esse opinabatur N. Heins. ut designaretur, Turiam, vel Tutiam, rivum tenuem et exiguum, quum ripas non haberet, pro ripis _gramina radere_ (vid. not. ad IV, 350), h.e. per plana et campos labi. At vid. not. 5. _Tutia_ Tell. R. 2, Med. Marsi, Mart. Herbip. Junt. Ald. Gryph. Nut. unde recepi cum Lefeb. et Ern. _Tucia_ Oxon. Put. R. 1, _Tuscia_ Parm. _Turia_ ed. Basil. et hinc aliæ recentt. forte et sic Col. ac vulgg. edd. Liv. XXVI, 11, ubi tamen Sigonius _Tutiam_ ex vetustis libris prætulit, quam lect. retinuere Gron. Drakenb. et Ern. Conf. Cluver. Ital. ant. II, 10, 710. Præter Silium et Livium nemo mentionem facit hujus fluminis sive rivi, quem Dausq. perperam confundebat cum Thuriis, magnæ Græciæ urbe, quæ et Sybaris dicebatur. Notior est Turia, seu Turias et Turius, Hispaniæ fl. (hod. _Guadalabiar_) de quo vid. Plin. III, 3; Mel. II, 6; Sall. Hist. II.

Hic modo primores socium, modo jussa deorum, Nunc sese increpitat: «Dic o, cui Lydia cæde Creverunt stagna, et concussa est Daunia tellus Armorum tonitru, quas exanimatus in oras 10 Signa refers? qui mucro tuum, quæ lancea tandem Intravit pectus? si nunc exsisteret alma Carthago ante oculos, turrita celsa figura, Quas abitus, miles, caussas, inlæse, dedisses?

7. _jussa deorum_, deos inmissa tempestate cœpta ejus interrumpentes; Ern. coll. XII, 605 seqq. At inpr. intell. jussa Junonis, forte et, quos hæc ei ad pugnam Romamque tuendam paratos ostenderat, deorum; unde voluntatem eorum conligebat. Vid. sup. XII, 701... 728. Bene et apte Hannibal, turpem nunc discessum animo secum reputans, indignatione exarsisse, et Romam redeundi consilium cepisse fingitur. 8 sq. _Lydia stagna_, Trasymenus Etruriæ lacus. Cf. ad IV, 719 seq. [9.] _Daunia tellus_, Cannensis campus in Apulia, v. ad I, 291. 10. _exanimatus_, anxius, timidus. 12 sq. _alma Carthago_; v. ad III, 203. [13.] _turrita celsa figura_, ob alta mœnia et Byrsam arcem, in celsissima rupe sitam. 14. _abitus_ a Roma. --_miles inlæse_, qui turpiter ac timide discessisti, sine certamine ac vulneribus. Similis fere est prosopopœia patriæ loquentis ap. Cic. orat. in Cat. I, 7 et 11. _Ed._

12. _si nunc se sisteret_ maluerit N. Heins. inprob. Lefeb. qui confert I, 585.

«Imbres, o patria, et mixtos cum grandine nimbos 15 Et tonitrus fugio.» Procul hanc expellite gentis Femineam Tyriæ labem, nisi luce serena Nescire ac liquida Mavortem agitare sub æthra.»

15 sq. _Imbres... fugio_, verba militum, quibus turpis defensio continetur. 16 seqq. _hanc labem, Nescire Mavortem agitare_, turpem ignaviam, quæ acie dimicare non audet, _nisi luce serena ac sub æthra liquida_, h.e. pura, clara, serena.

15. _grandine_ scripti. Vulgo _sanguine_. 16. _gentes_, vel _menti_ conj. N. Heins. et _genti_ Drak.

Terror adhuc inerat Superum, ac redolentia in armis Fulmina, et ante oculos irati pugna Tonantis. 20 Parendi tamen, et cuicumque incumbere jusso Durabat vigor, ac, sensim diffusus ad aures, Signa reportandi crescebat in agmine fervor.

19 seq. _inerat_ in mentibus militum. --_redolentia in armis Fulmina_; cf. XII, 625... 627. 21. _incumbere jusso_, ut _incumbere labori_ IV, 818.

Sic, ubi perrupit stagnantem calculus undam, Exiguos format per prima volumina gyros, 25 Mox, tremulum vibrans motu gliscente liquorem, Multiplicat crebros sinuati gurgitis orbes; Donec postremo laxatis circulus oris Contingat geminas patulo curvamine ripas.

24 sqq. Imago ardoris pugnandi paulatim crescentis Silio propria, et luxurie quidem orationis, sed graphice adumbrata, quæ recte laudabatur a Scalig. Poet. VI, 6. Cf. supra ad VII, 141 sqq.; Drakenb. bene comparavit verba Senec. Nat. Quæst. I, 8. «Quum in piscinam lapis missus est, videmus in multos orbes aquam discedere, et fieri primum angustissimum orbem, deinde latiorem, ac deinde alios majores, donec evanescat impetus, et in planitiem inmotarum aquarum solvatur.» Perperam autem Dausq. examussim h.l. delineari putabat ludum puerilem (forte illum, qui describitur a Minuc. Fel. in Octav. c. 3, ubi v. Intpp.), et parum apte laudabat Senec. Herc. fur. 683 sq. 28. Donec in utraque ripa gyri desinunt, evanescunt, et veluti absorbentur: nam tum _patulum_ curvamen oritur, quum gyrus a ripa interrumpitur et quasi aperitur; Ernesti. Enimvero _patulum curvamen_ est late patens, orbis latior. Idem V.C. hoc comparandi genus exemplo Maronis excusat, quum potius suavissimum sit. Vid. Scalig. l.c. Heyne ad Virg. Æneid. VIII, 22 seq., et Lowth. ibi laud. Cf. inf. XIV, 189 seq. et sup. VII, 141 sq.

24. _perrupit_ Oxon. et Put. Vulgo _perrumpit_. 28. _postremus_ ad marg. Rom. 1.

At contra Argyripæ pravum decus (inclita namque 30 Semina ab Œnea ductoris stirpe trahebat Ætoli), Dasio fuit haud ignobile nomen, Lætus opum, sed clauda fides, seseque calenti Addiderat Pœno, Latiæ diffisus habenæ.

30. Pœnum a reditu avocat Dasius transfuga, docens, Romam inexpugnabilem esse propter Palladium, cujus historiam intexit poeta ornatus sectandi doctrinæque ostentandæ studio, sequutus varios auctores, nescio quos, sed inpr. Virg. Æn. II, 164 sq. Cf. ibi Heyne in Excursu IX, et ad Apollod. p. 744... 752; Spanhem. ad Callim. H. in Lav. Pall. v. 39. Totum tamen commentum. h.l. aptissimum est. De _Argyripa_ (propr. _Argyrippa_) v. ad IV, 554; de _Œneo_ sup. III, 367; et de _Dasio_, h.l. V.L. --_pravum decus_, homo nobilissimis natalibus ortus, sed pravus fidei et moribus corruptis; N. Heins. 31 sq. _Semina_, originem. --_ductoris Ætoli_, Diomedis, nepotis Œnei. Cf. ad I, 125, et XI, 505. 33 seq. _Lætus opum_, ut ap. Valer. Fl. III, 659, ubi v. Burm. --_clauda fides_, ut _manca virtus_, Cic. Fin. III, 9. --_calenti Pœno_; conf. ad XV, 337. [34.] _Latiæ habenæ_, Romanorum rebus et imperio.

30. _Argiripæ pravum decus_ Colon. unde veram lectionem Silio restituit N. Heins. Tertia syll. voc. _Argyripa_ corripitur, ut supra lib. IV, v. 554, et inf. XVII, 322, ad exemplum Virg. Æneid. XI, 246, ubi vid. Heyne. _Aggripe parvum decus_ Put. _Agrippæ parvum d._ R. 1, Parm. Med. _Argirippa_ Marsi ed. Ven. _Agrippæ haud parvum d._ edd. Marsi, Junt. Ald. et al. _Agrippa haud parvum d._ ed. Wolfii Basil. et inde aliæ. Eædem aliæque aberratt. vid. ap. Virgil. l.l. 31. _Œnea_ scripti, _Æneæ_ R. 1, Parm. Med. Vulgo _Œnei_. 32. _Autolidas id fuit ignobile nomen_ Col. et Put. ex quorum vestigiis felici et admodum probabili conjectura veram lectionem revocavit N. Heins. qui bene suspicabatur, nomen hic latere viri cujusdam, et intelligenda hæc esse de Dasio Altinio Arpinate, principe civitatis opulentoque homine, qui, sequutus primo partes Punicas, postea ad Romanos defecerit; vid. Liv. XXIV, 45. Noti quoque alii Dasii proditores, Brundusinus et Salapinus, e Liv. XXI, 48, et XXVI, 38. De constructione hac, _Dasio fuit haud i. nomen_, vid. not. ad XI, 58, _Ætholidas inter fuit_ R. 2. Vulgo _Œtolidas inter fuit haud i. n._ Male! _Œnidas_ (hoc est Ætolos) _inter fuit_ conj. Dausq. quod recepit Cell. qui et _Ætolos_ reponi posse notavit.

Is, volvens veterum memorata antiqua parentum, 35 «Longo, miles, ait, quateret quum Teucria bello Pergama, et ad muros staret sine sanguine Mavors, Sollicitis Calchas (nam sic fortissimus heros Poscenti socero sæpe inter pocula Dauno Narrabat memori Diomedes condita mente), 40 Sed Calchas Danais, nisi clausum e sedibus arcis Armisonæ curent simulacrum avellere Divæ, Non unquam adfirmat Therapnæis Ilion armis Cessurum, aut Ledæ rediturum nomen Amyclas. Quippe deis visum, ne cui perrumpere detur, 45 Effigies ea quas unquam possederit, urbes.

35. _volvens_, ut ap. Virg. Æn. I, 262. 36. _miles_, Græci. 37. _staret_; v. ad IV, 44. 38. _Calchas_ vates notissimus ex Hom. Iliad. α, 69 al. --_Sollicitis Calchas... Sed Calchas Danais_; cf. ad XII, 441 in Var. Lect. 41. _e sedibus arcis_, e templo _Armisonæ Divæ_, Palladis, in arce Ilii sito. 43. _armis Therapnæis_, Spartanis, h.e. Græcorum, inter quorum principes erat Menelaus, frater Agamemnonis et rex Lacedæmon. Cf. ad I, 6; VI, 303, et VIII, 412. 44. _Ledæ nomen_, Helenam, Ledæ filiam, ut _nomen Echionium_ ap. Virg. Æneid. XII, 515, ubi v. Serv. et Heyne. --_Amyclas_, Spartam, vel Laconiam.

43. Secunda syll. voc. _Therapnæis_ corripitur, vid. ad VI, 303, et Heins. ad Ovid. Met. VI, 468. _Ilion Cessuram_ malebat N. Heins. quem vide ad Ovid. Epist. Her. I, 48, et Met. XIV, 47; Conf. et Bentl. ad Horat. Od. III, iii, 23. Sic et _Excisa ferro est Pergamum_ dixit Seneca Troad. v. 14, ubi vid. Gron. Sed tam Ἴλιον, _Ilium_ et _Ilion_, quam Ἴλιος et _Ilios_ scribitur, vid. Heins. l.c.

«Tum meus adjuncto monstratam evasit in arcem Tydides Ithaco, et, dextra molitus in ipso Custodes aditu templi, cæleste reportat Palladium, ac nostris aperit mala Pergama fatis. 50

47. Quidam poetæ _palladium_ a Diomede et Ulysse (conf. tabula Iliaca num. 95), alii a solo Ulysse (v. Gorlæi Dactyl. P. II, n. 95, Fabrett. Comm. ad Tabul. Iliac. p. 364, et Begeri Thes. Brand. T. I, p. 94), ante Trojam captam, alii vero post captam demum urbem (quod ex Pausan. Phocic. c. 26, intelligitur) Trojanis furto ablatum fuisse memorant; Draken. Cf. Heyne Exc. IX ad Virg. Æn. II, et Mezir. _Comm. sur les Ep. d’Ovide_, T. I, p. 67. --_adjuncto Ithaco_, cum Ulysse. Cf. ad I, 14, et II, 180. 48. _Tydides_, Diomedes, _meus_ cognatus. Conf. v. 31. --_molitus_, cædens, interficiens, Ernesti; quæ verbi vis admodum dubia est. Rectius forte Lefeb. perrumpens impetu facto, vel N. Heins. amoliens. Sic _moliri montes sede sua_, _obices_, _portam_, _fores_, etc., dixere Liv. IX, 3; VI, 33; XXIV, 46; XXV, 36; XXVII, 28; Tac. Ann. I, 39 et alii dixere. Cf. ad I, 645; IV, 788; V, 385, et ad rem Virg. Æn. II, 166. 49. _cæleste Palladium_, διϊπετές. Cf. Heyne ad Apollod. p. 744. 50. Cf. Var. Lect. et Virg. Æn. II, 169 sq. De Palladio autem Lavinium a Diomede, et inde Romam translato, v. Spanhem. ad Callim. II. in Lav. Pall. v. 39, et de Diomedis sedibus in litore Apuliæ Daunorumque finibus, ubi Dauni regis filia in matrimonium ducta (cf. inf. v. 70) Arpos, seu Argyrippam _urbem_ (Ἄργος ἵππιον) condidit, Heyne Exc. I, ad Virgil. Æn. XI, 243 sq.

47. _evadit_ Put. 48. _amolitus_ conj. N. Heins. Sed vid. not. 50. _male_ e R. 2, recepit Lefeb. et sic scribendum putaverat N. Heins. prob. Drak. ut sententia h.l. esset, ut damnum et perniciem nostram effecit, ut Troja capi potuerit. Eodem tamen sensu Ernesti vulgatam adcepit lectionem, quæ et placebat Burm. coll. v. 61, neque displicebat Drak. si _mala_ exponerentur infelicia, et v. 51; _Sed_, non _Nam_, legeretur.

Nam postquam Œnotris fundavit finibus urbem, Æger delicti, Phrygium placare colendo Numen, et Iliacos parat exorare Penates. Ingens jam templum celsa surgebat in arce, Laomedonteæ sedes ingrata Minervæ: 55 Quum medios inter somnos altamque quietem, Nec celata deam, et minitans Tritonia virgo:

51. _Œnotris_; v. ad I, 2, et VIII, 46. 52 seq. _Æger delicti_, propter Palladium furto abductum; unde et _inpius_ Virgil. Æn. II, 163 dicitur. Conf. Heins. ad Valer. Fl. III, 737. --_Phrygium Numen, et Iliacos Penates_, Palladem. Cf. ad I, 43. 54. _surgebat_, exstruebatur, ut VII, 747; Virgil. Æn. I, 437 al. 55. _Laomedonteæ_, ut VII, 437. --_sedes_, ut XII, 48, ubi v. V.L. 57. _Nec celata deam_, forma divina, ut _vero ore_ XII, 705, ubi v. not. --_Tritonia virgo_; cf. ad III, 323.

51. _Nam_ Col. Oxon. R. 1, Parm. Mediol. Mars. et Mart. Herbip. quod h.l. pro _en_, _ecce_, ut passim in Virg., positum notat Lefeb. Cf. Heyne ad Virg. Ge. IV, 445, et _Æn._ VI, 378. Vulgo _Sed. Œnotriis_ Ald. Gryph. et alii. At vid. not. ad VIII, 46.

«Non hæc, Tydide, tantæ pro laudis honore «Digna paras, non Garganus, nec Daunia tellus «Debentur nobis: quære in Laurentibus arvis, 60 «Qui nunc prima locant melioris mœnia Trojæ. «Huc vittas castumque refer penetrale parentum.» Quîs trepidus monitis Saturnia regna capessit.

59. _Garganus_ et _Daunia tellus_, Apulia. Vid. ad I, 291, et IV, 561. 60 seq. Quære Æneam, qui in Laurenti agro novam Trojam exstruxit (v. Heyne Exc. III ad Virg. Æn. VII), et Palladium Trojanis redde. 62. _vittas et penetrale_ signum palladis (v. ad I, 668; Cic. Nat. D. II, 27, et Virgil. Æneid. II, 168): nisi _vittas_ Vestæ cum N. Heins. intelligere malis. Cf. Heyne not. et Exc. IX ad Virgil. Æn. II, 296. --_castum penetrale_, signum Palladis, virginis perpetuæ: cujus solenne epith. est, ut et sacrorum.

60. _vobis_ R. 2. Enimvero ipsa Pallas non Arpis, sed Lavinii et deinde Romæ vult coli. 61. _nomina_ Put. _meliori_ malebat N. Heins. et sic tacite edidit Lefeb. 62. _Huc vittas_ Col. Tell. R. 2, _Huc intras_ Oxon. et Put. _Huc mitras_ R. 1, Parm. Med. Deinde _castumque_ Col. R. 1, Parm. Med. Ben. Vulgatæ lectionis, _Huc intra captumque_, auctor est Marsus, _raptumque_ (a Diomede et Ulysse) malebat Burm. Sed vid. not.

«Jam Phryx condebat Lavinia Pergama victor, Armaque Laurenti figebat Troia luco. 65 Verum ubi Tyrrheni perventum ad fluminis undas, Castraque Tydides posuit fulgentia ripa, Priamidæ intremuere metu: tum, pignora pacis Prætendens dextra ramum canentis olivæ.

64. _Phryx_, Trojanus; _victor_ Turni, Æneas. --_Lavinia Pergama_, novam quasi Trojam, quam a conjuge sua Lavinium dixit. 66. _Tyrrheni fluminis_; cf. v. 6, et ad VIII, 362. 67. _Castra_, classem in statione positam, _fulgentia_, ut XII, 435, _arx corusca_; Drak. Cf. Cerda et Heyne ad Virg. Æn. III, 519; IV, 604; V, 669; Heusing. ad Corn. Nep. Alcib. 8. 69. Imitat. Virg. Æn. VIII, 116, 128; XI, 101, 332. --_canentis olivæ_, ut _pallentis_ ap. Virg. Ecl. V, 16; Drak.

67. Hic versus N. Heinsio suspectus erat, quia Diomedes non manu venerit armata (conf. v. 78), et _fulgentia castra_ ab hoc loco aliena. At vid. not. 68. _pignore_ Colon. Sed elegantior adpositio; N. Heins. 69. _candentis_ priscæ edd. et v. 71, _Anchisiadæ_. Male! _Anchisiada_ putabat N. Heins. quod tacite recepit Lefeb. vid. ad lib. III, v. 650.

Sic orsus Dauni gener inter murmura Teucrum: 70 «Pone, Anchisiade, memores irasque metusque; «Quidquid ad Idæos Xanthum Simoentaque nobis «Sanguine sudatum Scææque ad limina portæ, «Haud nostrum est: egere dei duræque sorores. «Nunc, age, quod superest, cur non melioribus, ævi, 75 «Ducimus auspiciis? dextras jungamus inermes.

70. _Dauni gener_; cf. ad v. 50 seq. 71. _memores iras metusque_; v. ad III, 65, et Heyne ad Virg. Æn. I, 4. 72. _Idæos_, Trojanos fluvios. 73. _Sanguine sudatum_; cf. II, 455, ibique not. Cf. Virg. Æn. III, 350 sq. 74. _Haud nostrum est_, etc., haud nostra, sed deorum et Parcarum voluntate, fato, actum est. --_sorores duræ_, ut I, 281, ubi v. not. 76. _dextras jungamus inermes_, noto pacis, amicitiæ et fœderis signo. Cf. Var. Lect.

75. _ævum_ Putean. 76. _inermes_ quatuor scripti et R. 2. Vulgo _inertes_; cf. Heins. et Heyne ad loca similia Virg. Æn. X, 595; XI, 414, 672; XII, 311.

«Fœderis, en, hæc testis erit.» Veniamque precatus Trojanam ostentat trepidis de puppe Minervam. Hæc ausos Celtas inrumpere mœnia Romæ Conripuit leto; neque tot de millibus unum 80 Ingentis populi patrias dimisit ad aras.»

77. _hæc_, δεικτικῶς. 79 sq. Res notissima e Liv. V, 49. Conf. sup. I, 624 sq., et IV, 150 sq. Poeta vero cladem Gallorum palladio, non virtuti Camilli tribuit. 81. _aras patrias_; v. Var. Lect.

78. _trepidus_ Col. Male! conf. v. 68. 81. _aras_, non _oras_, Col. Oxon. et R. 2. Eleganter _aras patrias_ poeta dixit pro patria. Cf. Heins. et Heyne ad Virg. Æneid. XI, 269, ubi lectio _patriis aris_ etiam Silii imitatione firmatur.

His fractus ductor convelli signa maniplis Optato lætis abitu jubet: itur in agros, Dives ubi ante omnes colitur Feronia luco, Et sacer humectat fluvialia rura Capenas. 85

82. Conf. Liv. XXVI, 11. --_His_ Dasii verbis _fractus ductor_, Hannibalis animus, furor, impetus, consiliumque fractum, vel ipse a sententia abductus est. --_convelli signa_, ut XII, 730, 733. 84. _Feronia_, dea Latii Indiges (v. Heyne ad Virgil. Æneid. VII, 800; VIII, 564, et Struv. Synt. Ant. Rom. c. 1, p. 162), cujus triplex in Italia lucus cum fano memoratur: primus ad Tarracinam, seu Anxur in Latio et via Appia (de quo v. Virg. l.c. Horat. sat. I, v, 24, et Cluver. Ital. ant. II, 2, p. 460); alter in Etruria inter Lunam et Pisas ad Vesidiam fl. (si fides habenda inscriptioni apud Gruter. p. 220); tertius, de quo h.l. agitur, in eadem Etruria, inter Veios et Tiberim, in agro _Capenate_, ad radices Soractis montis, de quo v. Liv. XXVII, 4, 5; Virg. Æn. VII, 697; Cluver. II, 3, p. 547. _Fanum_ hoc divitiis inclitum, ibique forum totius Italiæ mercatumque frequentem, Deam vero in illo communiter a Sabinis et Latinis cultam fuisse, tradunt Liv. I, 30; XXVI, 11, et Dionys. Hal. II, 6; III, 32. Cf. sup. ad V, 175 sq. Capena, seu Capenas et Capenus (Frontin. p. 121) notum Etruriæ oppidum, sed fluvius _Capenas_ ignotus. 85. _sacer_, tamquam adcola et custos sacri nemoris ac fani; Mars. Conf. et ad XII, 215.

84. _Dives ubi annoso_, vel _antiquo luco_ legendum esse et sequentia id confirmare opinabatur N. Heins.

Fama est, intactas longævi ab origine fani Crevisse, in medium congestis undique donis, Inmensum per tempus opes, lustrisque relictum Innumeris aurum, solo servante pavore.

89. _solus pavor_, h.e. religio (v. ad I, 82), _servabat_, tuebatur opes templi, ab iis diripiendis homines absterrebat. Dausqueius non male comparabat locum Diodori, lib V: Ἴδιον δέ τι συμβαίνει καὶ παράδοξον παρὰ τοῖς ἄνω Κελτοῖς περὶ τὰ τεμένη τῶν Θεῶν γιγνόμενον· ἐν γὰρ τοῖς ἱεροῖς καὶ τεμένεσιν ἐπὶ τῆς χώρας ἀνειμένος ἔῤῥιπται πολὺς χρυσὸς ἀνατεθειμένος τοῖς Θεοῖς· καὶ τῶν ἐγχωρίων μηδεὶς ἅπτεται τούτου διὰ τὴν δεισιδαιμονίαν, καὶ περ ὄντων τῶν Κελτῶν φιλαργύρων κάθ’ ὑπερβολήν. Conf. et Virg. Æn. VII, 60.

86. _fani_ Colon. Vulgo _Fauni_: Male!

Hac avidas mentes et barbara corda rapina 90 Polluit, atque armat contemtu pectora divum. Avia tunc longinqua placent, quæ sulcat aratro Ad freta porrectis Trinacria Bruttius arvis.

91. _armat contemtu pectora_, ut IV, 249. 92 sq. Cf. Liv. XXVI, 12 pr. --_sulcat aratro_, ut _Thraces arant_ ap. Virg. Æn. III, 14, et similia passim. Vid. ad VIII, 564.

90. _Hac_ Colon. Rom. 1, Parm. Med. _Hanc_ Oxon. et Puteol. _Hec_ Marsus errore librariorum, qui tamen vulgatam lect. _Hæc_ peperit. 91. _contemtus_ malebat Burm.

Dum Libys haud lætus Rhegina ad litora tendit, Victor, submoto patriis a finibus hoste, 95 Fulvius infaustam Campana ad mœnia clausis Portabat famam, miserisque extrema movebat.

94. _Haud lætus_, tristis: eum enim invitum, et deorum portentis territum, ac tandem Dasii narratione permotum, Romæ capiendæ spem posuisse, et inde movisse, ex initio hujus et fine superioris libri constat; Drak. 97. _miseris_, obsessis Capuæ civibus _extrema_ mala _movebat_, parabat. Ernesti: ita urbem obsidebat, ut spes nulla salutis civibus relinqueretur.

94. _haud lentus_ (ut ap. Liv. XXVI, 12, pr. _repentino adventu_) emend. N. Heins. et edidit Lefeb. Non male; vid. tamen not. _Regina_ Oxon. cum nonnullis ex primis edd. non inprob. Drak. cujus nota est hæc: «Qui nomen a ῥήγνυμι deducunt, quod fama sit, eo in loco impetu maris Siciliam: ab Italia abruptam esse, _Rhegium_ malunt: his vero, qui a _Rege_ derivant propter loci splendorem, _Regium_ placet, ut Grævio ad Cic. Epist. Fam. XII, 25. Antiqui lapides literati, nunc addita, nunc detracta adspiratione, utramque orthographiam agnoscunt.» 97. _miserique_ Mars. et quidam alii.

Tum prensans passim, cuicumque est nomen in armis: «Dedecus hoc defende manu! cur perfida, et urbi Altera Carthago nostræ, post fœdera rupta, 100 Et missum ad portas Pœnum, post jura petita Consulis alterni, stat adhuc? et turribus altis Hannibalem ac libycas exspectat lenta cohortes?»

98. _prensans_, rogans. Vid. ad lib. VI, v. 461 sq. _cuicumque est nomen in armis_, fortissimos militum, viros spectatæ virtutis. 99. Verba Fulvii. --_Dedecus defende_, ut V, 490 ubi v. not. Ernesti: injurias a Campanis nobis factas armis ulciscimini. Sed _dedecus_ eo spectat, quod tam perfida urbs tam diu nequidquam obsidetur. Cf. sqq. 100. _fœdera rupta_; conf. XI, 29 seq. 101 seq. _missum ad portas Pœnum_, Hannibalem arcessitum, quum Campani ad cum deficerent, de quo vid. XI, 132 seq., et XII, 449 sq. --_post jura petita Consulis alterni_; conf. XI, 55 sqq. 103. _lenta_, secura, sine metu, et in otio. Cf. ad II, 489.

99. _urbis_ Col. 101. _admissum_ Oxon. cum priscis edd.

Miscebat dictis facta, et nunc robore celsas Educi turres, quîs vinceret ardua muri, 105 Cogebat, nunc conjunctas adstringere nodis Instabat ferroque trabes, quo frangeret altos Portarum postes, quateretque morantia claustra.

104. _robore_, e ligno, ligneas. 106. _conjunctas adstringere nodis_, palilogia, de qua v. ad IX, 99. 107. _trabes_, arietes. 108. _morantia claustra_, ut VII, 130.

106. _conjunctis_ Put.

Hic latera intextus stellatis axibus agger, Hic gravida armato surgebat vinea dorso. 110 At postquam properata satis, quæ commonet usus, Dat signum, atque alacer scalis transcendere muros Imperat, ac sævis urbem terroribus inplet, Quum subito dextrum obfulsit conatibus omen.

109. Dausq. Cell. et Ernesti intelligunt turres et machinas, quarum lateribus _stellati axes_, h.e. rotæ radiatæ fuerint adnexæ. Sed de _aggere_ sermo est; unde _axes stellati_ videntur potius ligna dici sive tigna, cancellatim, ad instar stellæ radiatæ vel potius radiorum rotæ, directa, transversa et decussata, quibus latera aggeris varie ligabantur. Ipsa autem verba petita sunt e Lucano, III, 455. Conf. Lips. Poliorcet. II, 3. 110. _dorsum armatum_, dicuntur milites, vineis tecti; vel tectum vineæ permunitum, et, ut utar verbis Veget. IV, 15, _duplici munitione, tabulatis_ (f. _tabulis_) _cratibusque contextum_ (quod tamen tabulatum magis proprie pluteorum fuit); aut vinea dicitur _gravida dorso armato_, quia a tergo et dorso armatum militem revelat et ostendit. Ita Lips. Poliorc. I, 7. --_gravida_, ut _fœta armis_ et _gravis_ apud Virg. Æneid. lib. II, 238, et VI, 516, ad quæ loca vide Heyne. --_surgebat_, ut v. 54.

111. _At_ Colon. et Putean. Vulgo _Ac_. 114. _Tum_ emend. Dausq. Sed vulgata quoque lectio bene se habet; _offulsit_ Colon. Conf. Heins. ad Virgil. Æneid. IX, 110, 731, et Valer. Flacc. IV, 482. Vulg. _effulsit_.

Cerva fuit, raro terris spectata colore, 115 Quæ candore nivem, candore anteiret olores. Hanc agreste Capys donum, quum mœnia sulco Signaret, grato parvæ mollitus amore, Nutrierat, sensusque hominis donarat alendo.

115. Commentum ornatus studio carmini intextum, et depromtum e Virg. Æn. VII, 483 sqq. sed Siliana orationis luxurie expressum. Conf. Heyne ad Virg. l.c. et Calpurn. VI, 32. --_Cerva_, in Virg. _cervus_. Cf. ad III, 39, in V.L. 116. Cf. Virg. Æn. XII, 84, ibique Cerda et Heyne. 117 seq. _Capys_, de quo vid. ad XI, 30. --_mœnia sulco Signaret_, ambitum eorum locumque urbis novæ aratro definiret, h.e. Capuam conderet. Res nota ex Isidor. Orig. XV, 2; Serv. ad Virgil. Æn. V, 755, et Intpp. Ovid. Fast. IV, 819. [118.] _mollitus_, captus. Quod feram captam occidi noluerat; Burman. 119. Verba Virg. Æn. VII, 487... 490, ornatu parum apto et jucundo variata.

115. _Teucris_ pro _terris_ scribendum censebat N. Heins. 118. _parvam molitus_ emend. idem, putans _moliri_ esse id. qd. moderari, fingere, regere, ut _moliri parva tela manu, iter, terras_, ap. Senec. in Hippol. Œdipo et Troad. 682, quæ tamen exempla ad hanc verbi vim probandam nihil faciunt. Neque hanc conjecturam mihi persuasit Lefeb. coll. Ovid. A. A. II, 319.

Inde exuta feram, docilisque adcedere mensis, 120 Atque ultro blanda adtactu gaudebat herili. Aurato matres adsuetæ pectine mitem Comere, et humenti fluvio revocare colorem. Numen erat jam cerva loci; famulamque Dianæ Credebant, ac tura deum de more dabantur. 125

120. _exuta feram_, ferina natura, seu feritate exuta, deposita, h.e. mansuefacta. Cf. ad VI, 100, et VII, 496. 124 sq. Conf. ad VI, 283... 288, et Gron. Obss. I, 13.

123. _renovare_ Nicander et post eum alii edidere.

Hæc, ævi vitæque tenax, felixque senectam Mille indefessos viridem duxisse per annos, Seclorum numero Trojanis condita tecta Æquabat: sed enim longo nox venerat ævo.

126. Quæ Plinius, VIII, 32 seu 50 (ubi vid. Harduin.) et alii de grandi cervorum ætate tradant, fabulosa esse, jam monuit Aristot. Hist. An. IX, 6; et hodie satis constat, raro triginta annis majores inveniri. 127. _Mille_ tamen cervorum _anni_ a nemine, quod sciam, memorantur, et poeta nimis rem auxit. 129. _nox_, mors. Vid. Var. Lect.

129. _sed enim_, non _sed jam_, scripti; confer not. ad I, 33. Deinde _nox_ scripti, R. 1, Parm. Med. _mox_ R. 2. Vulgo _mors_, ex interpretamento, vid. ad II, 574. Vocab. tamen _nox_ nude positum pro morte nunc, præsertim de cerva, recte, opinor, displicuit Ernesto V.C. ut et N. Heins. inf. v. 270.

Nam, subito incursu sævorum agitata luporum, 130 Qui noctis tenebris urbem (miserabile bello Prodigium) intrarant, primos ad luminis ortus Extulerat sese portis, pavidaque petebat Consternata fuga positos ad mœnia campos. Exceptam læto juvenum certamine ductor 135 Mactat, Diva, tibi, tibi enim hæc gratissima sacra, Fulvius, atque adsis orat, Latonia, cœptis.

131 seq. _miserabile bello Prodigium_, ut sup. VIII, 638, ubi v. not. 134. _Consternata_; conf. Heinsium ad Ovidii Metam. lib. II, 314. 135. Cogita milites omine fausto lætos inter se certasse, quis primus caperet cervam; Ern. _Excipere_ verbum proprium venatoribus, qui feras dolo ac fraude capiunt, ut δέχεσθαι. Vid. Burm. ad Quint. Inst. Or. II, 12, et Phædr. I, ii, 6, ubi cf. etiam Hartman. in Chrestom. Phædr.

136. _Mactat, Diva, tibi enim gratissima sacra_ Col. mendose! _Macta, Diva, tibi, tibi enim hunc, gratissima sacra_ conj. N. Heins. _tibi, tibi enim hanc_ non male reposuit Lefeb. coll. loco simillimo Virgil. VIII, 84, ubi vid. Heyne de usu voc. _enim_.

Inde, alacer fidensque Dea, circumdata clausis Arma movet, quaque obliquo curvantur in orbem Mœnia flexa sinu, spissa vallata corona 140 Adligat, et telis in morem indaginis ambit.

138 sqq. «Capua etsi nihilo segnius obsessa per eos dies fuerat, tamen adventum Flacci sensit,» Liv. XXVI, 12. [140.] _spissa vallata corona Adligat_, urbem corona cingit; noto obpugnandi modo, de quo v. Lips. Poliorc. I, 4, _telis in morem indaginis ambit_, tam arte Capuam obsidet, ut venator saltus ac ferarum latibula _indagine_, h.e. ingenti retium cassiumque serie, cingere solet, ne ulla elabendi occasio detur; quo sensu et inf. XIV, 368, _navalis indago_ dicitur navium corona ac ordo; Drakenb. Cf. X, 80, et Cerda ad Virg. Æneid. IV, 121.

141. _terris_ Parm.

Dum pavitant, spumantis equi fera corda fatigans, Evehitur porta sublimis Taurea cristis Bellator, cui Sidonius superare lacerto Ductor et Autololas dabat et Maurusia tela. 145

142. Poeta, confuso temporum rerumque ordine, huc transtulit narrationem Liv. XXIII, 46 sq. de Taureæ Campani singulari certamine cum Claudio Asello, fortissimo Romanorum milite. --_pavitant_, Campani arte obsessi. 143 seq. _sublimis cristis_, heroum more. Cf. Heyne ad Virg. Æneid. I, 468, et Köppen ad Homer. Iliad. β, 816. [144.] _superare lacerto dabat_, quum præposuit ceteris; Marsus. Male! Recte Lefeb. fatebatur, concedebat, Hannibal, Tauream Mauris præstare lacerti viribus. Withof. emendat: _cui sidonios superare lacerto Robur, et_, etc., ut more poetarum res inanimata aliquid dare dicatur.

142. _Tum_ R. 1, Parm. Mediol. _pavitans_ scripti, R. 1, Parm. Med. 145. _dabat_, non _dedit_, Col. 144. _parere lacerto_ conj. N. Heins. _superante_ ad marg. Silii sui notaverat Corte laudaveratque Markl. Epist. crit. p. 40. Sed vid. not.

Is, trepido ac lituum tinnitu stare neganti Imperitans violenter equo, postquam auribus hostis Vicinum sese videt, et clamore propinquo, «Claudius huic, inquit (præstabat Claudius arte Bellandi, et merita mille inter prælia fama), 150 Huic, inquit, solum, si qua est fiducia dextræ, Det sese campo, atque ineat certamina mecum.»

146 et 148. Vid. V.L.

146. Vulgo _alituum_. Male! et _lituum_ Mars. ed. Ven. _ac lituum_ est ex emend. Dausq. et N. Heins. non est lectio c. Col. quod. N. Heins. testari falso monet Drak. _Is trepido alipedi, ac hinnitu stare n._ perperam quoque conj. Dausq. et _Is trepido lituum tinnitu_ Scaliger, quod recepit Cellar. _strepitu ac lituum tinnitu_, etc. emend. Burm. quod admodum adridebat Draken. non mihi: nam ὁμοιοτέλευτα _strepitu_ et _tinnitu_ auribus ingratissima sunt, et simplicissima est N. Heinsii medicina. De _lituum tinnitu_ vid. ad XII, 182. _Trepidus_ autem _equus_ est properus, festinans, inquietus; quod jam notavere Dausq. et Drak. Conf. ad VIII, 222. 147. _violentus_ R. 1, et Ben. forte verius, judice Lefeb. 148. _et_ Col. Put. R. 2. Vulgo _ac_, quod pro confestim, seu propere h.l. positum putabat Dausq. _huic_ conj. N. Heins. ut ter repetatur, _en_ edidit Lefeb. quæ mutatio et levissima est et haud dubie vera. 149. _huc_ Put. quod recepit Lefeb. qui eam ob causam et v. 151, _Huc_ reposuit.

Una mora Æneadæ, postquam vox adtigit aures, Dum daret auspicium jusque in certamina ductor.

153 seq. «Hæc ubi Asello nuntiata sunt in castra, id modo moratus, ut consulem percunctaretur, liceretne extra ordinem in provocantem hostem pugnare? permissu ejus arma extemplo cepit;» Liv. l.l. --_Æneadæ_, Romano. [154.] _auspicium_ (ut XVII, 563) _jusque in certamina_, potestatem ac veniam pugnandi, N. Heins. quem vide ad Ovid. Amor. I, i, 5.

153. _vox accidit aures_ non male conj. Drak. coll. Plaut. Stich. I, ii, 31; Curt. IV, 4; Heins. ad Valer. Fl. II, 452, et Ovid. Fast. V, 360; Gifan. Ind. Lucret. in voce _Accidere_, Colv. et Elmenh. ad Apul. Met. V, p. 160. Neque tamen vulgatam lect. damnabat. 154. _jusque_ Col. _atque_ Put. _suus_ perperam corrig. Carr. Vulgo _usque_, inepte, judice etiam Dausq.

Prævetitum namque et capital, committere Martem, 155 Sponte viris. Erumpit ovans, ut Fulvius arma Imperio solvit, patulumque invectus in æquor Erigit undantem glomerato pulvere nubem.

155. _capital_, ἀρχαϊκῶς pro _capitale_, scilicet facinus, seu crimen, pœna capitis luendum. Vid. Ernesti clav. Cic. De pœnis militum, qui pugnam nisi jussi inierant et discesserant a signis, v. Lips. Mil. Rom. IV, 4. 156 seq. _arma imperio solvit_, pugnandi potestatem dederat. 158. Conf. ad lib. V, vers. 535.

155. _Prævehitur_ Oxon. _in certamina ductor Prævchitur, namque ex Capua_ R. 1, Parm. Med. _Prævetitum namque et capital_ recte Col. et Put. _namque et capita_ Oxon. _Prævetitum namque capiti_ Mars. et Mart. Herbip. _Prævetitum capitis pœna_ Ben. ut conj. Dausq. _Prævetitum capiti pœna_ Nicander in Junt. edidit et ad ejus exemplum alii.

Indignatus opem amenti, socioque juvare Expulsum nodo jaculum, atque arcessere vires, 160 Taurea vibrabat nudis conatibus hastam. Inde, ruens ira, telum contorquet in auras.

159 sq. Taurea, ut vires lacerti (conf. v. 144) ostentaret, hastam ope _amenti_, vel _nodi_, vibrare noluit, sed _nudis conatibus_, sine illorum ope, sola lacertorum vi, jecit. Cf. ad I, 219, 318; IV, 14, 291. --_Indignatus opem_, non dignatus, respuens, tamquam rem indignam et inhonestam.

162. _contorsit_ Put. _furens ira_, vel _ruens teneras telum contorsit in auras_ opinabatur N. Heins. quem vide ad Virgil. Æneid. IX, 699.

At non idem animus Rutulo: speculatur, et omni Corpore perlustrat, qua sit certissima ferro In vulnus via: nunc vibrat, nunc comprimit hastam, 165 Mentiturque minas: mediam tunc transiit ictu Parmam, sed grato fraudata est sanguine cuspis. Tum strictum propere vagina detegit ensem.

163 sq. Hæc eleganter et ad naturam apte memorari, jam monuit Ern. _Rutulo_, Italo, Romano, Claudio Asello. [165.] _comprimit_, retinet ictum, ut VI, 538; IX, 650. 166. _Mentitur minas_, similis est minanti h.e. jaculanti, simulat se jam jacturum esse hastam, ut metum incutiat hosti.

163. _speculatur_ est ex emend. N. Heins. pro vulg. _spectatur_; conf. ad VII, 123, _ab omni_ Tell. R. 1, Ben. _speculatur in omni Corpore, perlustrat_, etc. edidit Lefeb. Forte leg. _spectatur in o. C. perlustrans_. 165. _librat_ maluerit N. Heins. et tacite recepit Lefeb. non inprob. Drak. quum _vibrabat_ proxime præcesserit; cf. ad I, 351; III, 319; IX, 523. 166. _tunc transiit_ Col. ut ap. Iscan. bell. Troj. VI, 51, sup. X, 253, et alibi _intrare_ ac _penetrare_. Vulgo _transigit_, quod servavit Lefeb. et _nunc_, pro quo tamen et in Oxon. _tunc_ legitur, _transfigit_ Put. et R. 2; _Mentitusque minas mediam tunc transigit ictu P._ corrig. N. Heins. 168. _deripit ensem_ e c. Tell. recepit Lefeb. coll. Hom. Iliad. μ, 190, υ, 284, et sic conjecerat Burm.

Et jam ferrata rapiebat calce volantem Taurea cornipedem, fugiens minitantia fata. 170 Nec Rutulus levior cedentis perdere terga: Nam profugo rapidus fusis instabat habenis.

169. Vid. Var. Lect. h.l., et VII, 696. 171. _Rutulus_, Romanus, _levior_, velocior (v. ad III, 394), _non perdere_, h.e. non perdebat, premebat (ita jam Lefeb. coll. Virgil. Æn. II, 530; XII, 754). --_terga cedentis_; cf. ad I, 422. 172. _fusis habenis_, ut VII, 696, et passim apud poetas.

169. _quatiebat_ opinabatur N. Heins. (cf. ad VII, 696, 697, ac not. ad II, 71) et _fodiebat_ (ut VI, 212; VII, 67; Virg. Æn. VI, 882) Draken. qui tamen τὸ _rapiebat_ multum facere arbitrabatur ad festinationem Taureæ, qua se pugnæ subduxerit, augendam. 171. _prendere_ Col. probb. Modio et N. Heins. idque recepere Draken. et Ern. Vulgatum tamen _perdere_ recte, opinor, tuentur Dausq. Barth. Adv. VIII, 7 (ubi Claudium dicit leviorem fuisse, quam ut perdere Taureæ terga, h.e. amittere, tangere non potuisset; vel eum non levem ad perdenda Taureæ terga, sed adtentum, ut ante in duello, rem summa prudentia gessisse), Burmann. et Lefeb. quos sequutus sum. Vid. not. _pergere_ Put. Hunc versum sequenti jungebat Burm. et _Jam_ legebat pro _Nam_. Deinde _cedentia terga_ maluerit N. Heins. quod utique elegantius est: vid. a Draken. coll. VIII, 1; XV, 729; XVI, 55, et Heins. ad Ovid. Epist. Her. II, 93, et Met. I, 541; Broukh. ad Prop. III, vii, 57. [“XV, 729” recte XV, 726] 172. _rapidum effusis habenis_, et v. 178, _aversaque_ (remotiori) _porta_ emend. N. Heins. At vid. nott.

Utque metus victum, sic ira et gloria portis Victorem inmisit, meritique cupido cruoris. Ac dum vix oculis, vix credunt mentibus, hostem 175 Confisum nullo comitante inrumpere tectis, Per mediam propere trepidantum interritus urbem Egit equum, adversaque evasit ad agmina porta.

175. _credunt_, Campani. 178. _porta adversa_, e regione obposita illi, per quam Claudius Capuam intraverat; Drak. Recte. Cf. Liv. XXIII, 47 extr.

Hinc ardore pari nisuque incurrere muris Ignescunt animi, penetrataque tecta subire. 180 Tela simul flammæque micant: tunc saxeus imber Ingruit, et summis adscendunt turribus hastæ.

179 sq. Summa luxuries poetica est, qua jam communis omnium pugnandi ardor describitur; Ern. --_Ignescunt_, incensi sunt, _ardore_, cupiditate pugnandi. Conf. ad III, 136 et 305. --_pari_, communi; vel potius eodem, quo Claudius intraverat urbem; ejus exemplo incitati. --_tecta_, Capuam. 181. _saxeus imber_; v. ad I, 311. 182 sq. Vid. Var. Lect. Withof. emendat _adstantum turribus_, hoc est, ingruunt hastæ militum romanorum, qui summis in turribus pugnantes adstabant.

182. _adduntur turribus_ legendum censebat idem N. Heins. coll. VI, 21; IX, 105; XV, 722.; Stat. Thebaid. II, 579. _et missæ succedunt t. h._ Markl. Ep. crit. p. 42; _summis accedunt_, vel _funduntur_ Draken. et _descendunt_ Burm. ut non Capuæ turres intelligantur, sed machinæ in modum turrium, quas obsessores muris admoverint, et unde hastas miserint in defensores. Eodem sensu vulgatam lect. cepit Ernesti V.C. qui tamen ad exemplum Lefeb. monet, voc. _adscendunt_ frustra sollicitari a viris doctis, neque agi de obsessis, sed de obsidentibus. De iisdem etiam Intpp. illi adceperunt hæc verba, etsi alio sensu, quam Lefeb. qui coll. Virg. Æn. IX, 568, exponit, hastæ jactantur ad fastigia turrium Capuæ. Ita et ego dudum hæc verba intellexi; at semper quoque veritus sum, ne aures poeticæ concinnati adsuetæ iis obfenderentur: nam hastæ missæ non bene _turribus adscendere_ dicuntur. Silius forte memor fuit loci Virg. Æn. II, 237. _Scandit fatalis machina muros_, et, quod de equo illo in urbem inlato vel inmisso præclare dicitur, perperam transtulit ad hastas.

Nec pronum audenti virtutem excellere cuiquam: Æquarunt iræ dextras: dictæa per auras Tranat, et in medium perlabitur urbis arundo. 185

184. _Dictæa arundo_; vid. ad II, 90. 185. _Tranat_; v. ad III, 682.

183. Vulgata lectio est: _Nec pronum audendi virtutem e. c._ Eam in re dubia servavi, librorum auctoritatem sequutus, nisi quod _audenti_ pro _audendi_ e c. Put. recepi. Inde sententia non inepta exoritur: _non cuiquam_, nemini, _audenti virtutem excellere_ aliis, _pronum_, facile id erat; nisi malis, _nec pronum_, facile, _cuiquam audenti_, forti viro, _v. excellere_; vel denique, _nec pronum audenti_, fortibus erat, _v. excellere cuiquam_. Τὸ _virtutem_ retinui, quoniam Silius quam maxime græcismos amat: neque tamen intercedo, quo minus _virtute_ reponatur, ut legitur in c. Put. (in quo tamen _et scendere_ perperam pro _excellere_) et ed. Ben. _audendi virtutem extendere_ conj. N. Heins. vel, ut Dausq., _audendi virtute excellere_, quod recepere Draken. Ern. et Lefeb. qui exponit: «nullus vult ut ab alterius virtute sua superetur virtus.» _Nec pronum audenti virtutem ostendere c._ emend. Burm. hoc sensu: cuiquam forti et audenti non facile erat, virtutem suam præcipuam ostendere, quum omnes simul et confusim pugnarent, et _iræ æquarent dextras_, h.e. omnes eodem furore et ira pugnarent. Recte sententiam h.l. percepit Burm. sed eadem quoque vulgatæ lectioni inest (quin eodem modo et Ernesti lectionem sibi probatam interpretatus est), neque adsequor, cur non tam bene _virtute excellere_ dicatur, quam _virtutem ostendere_.

Lætatur non hortandi, non plura monendi Fulvius esse locum; rapiunt sibi quisque laborem. Quos ubi tam erectos animi videt, et superesse Fortunæ sibi quemque ducem, ruit impete vasto Ad portam, magnæque optat discrimina famæ. 190

187. _rapiunt sibi quisque laborem_, eleganter, ut XI, 197, 491; XII, 478. Cf. ad I, 569. 188 sq. Vid. Var. Lect. 190. _magnæ optat discrimine famæ_, quo sensu Curtius, VIII, 13 extr., dixit _gloriam sibi ex periculis arcessere_.

188. _jam_ maluerit N. Heins. 189. _Fortunæ_ ex ed. Ven. Marsi recepit Drak. suadente N. Heins. _Fortuna_ Parm. Ald. Florent. et Gryph. edd. prob. Dausq. Vulgo _Fortunam_: quod non spernebat Barth. Adv. XXII, 8, modo _superesse_ exponeretur præesse, de quo vid. Gell. I, 22; malebat tamen legere _Fortuitum sibi q. d._, quemque, ut Fortuna datum, rebus suis ipsummet ducem futurum. Idem Adv. VIII, 7, scribendum ceusebat, _et super esse Fortunam s. q. d._, super h.e. præter Fortunam esse sibi quemque ducem seu instar ducis. Hanc distinguendi explicandique rationem amplexus est Lefeb. coll. perperam Virg. Æn. XII, 714, nec laudato sententiæ hujus auctore. Ea nihil contortius esse monet Ernesti, qui nostram lectionem ita interpretatur: quemque fortunæ suæ auctorem esse. Sed poetam, qualis Silius est, _superesse_ dixisse pro _esse_ vix crediderim. Illa vero divisio forte non respuenda, si _super_ pro _insuper_, scilicet videt (vid. ad I, 60 et 340) et verba _esse Fortunæ sibi quemque ducem_ eo sensu posita adceperis, quo Livius lib. XXII, 5 (quem locum Silius ante oculos habuisse videtur) dixit: _sibi quisque dux adhortatorque factus ad rem gerendam_. Sic tamen _Fortuna_ præstiterit; nisi aliud mendum latet. 190. _parat_ conj. N. Heins.

Tres claustra æquævo servabant corpore fratres, Quîs delecta manus centeni cuique ferebant Excubias, unaque locum statione tenebant. Forma ex his Numitor, cursu plantaque volucri Præstabat Laurens, membrorum mole Laburnus. 195

191. Narratio variarum cladium, ad Capuam factarum, in qua poeta magis ingenio suo ad quævis mira (quis enim non illud statim studio quæsitum putet, quod tres fratres, iidemque varia armorum genera tractantes in uno loco excubias agunt?) et atrocia narranda prono indulsit, quam historiæ fidem servavit; Ern. Silius turbato temporum rerumque ordine, ut passim, inpr. lib. XII, huc transtulit, quæ Livius lib. XXVI, c. 5, 6, de pugna ad Capuam commissa tradit, et quæ sup. XII, 488, carmini intexere debuerat. --_æquævo corpore fratres_, ut _tergemini fratres_ sup. IV, 355. 192. Imitat. Virg. Æn. IX, 161 sq.; Drak. _ferebant_, tenebant, _Excubias unaque locum statione tenebant_; conf. Burm. ad Val. Fl. V, 252.

194. _volucris_ Col. 195. _Taburnus_ corrig. N. Heins. quia Silius nomina militum a fluviis montibusque ut plurimum soleat derivare (vid. ad I, 306), et Taburnus sit mons Samnii, a Marone Ge. II, 38, et Æn. XII, 715, memoratus, nec remotus admodum a Capua.

Sed non una viris tela: hic mirabilis arcu; Ille hastam quatere, ac medicatæ cuspidis ictu Prælia moliri, et nudo non credere ferro; Tertius aptabat flammis ac sulfure tædas.

197. _medicatæ cuspidis_ et _nudo ferro_; vid. ad I, 219; VII, 453, et Heyne ad Virg. Æn. XII, 857. 199. Cf. IX, 336.

199. _armabat_ conj. Burm. ut _enses veneno armari_ dicuntur passim; _actabat_ Tell. quod placet Lefeb. ut veteres dixerint _agere_, _actare_, _actitare_, ut _jacere_, _jactare_, _jactitare_: certe anteced. pro conseq. vel _aptabat_ pro _aptabat et vibrabat_ positum monet.

Qualis Atlantiaco memoratur litore quondam 200 Monstrum Geryones inmane tricorporis iræ, Cui tres in pugnam dextræ varia arma gerebant; Una ignes sævos, ast altera pone sagittas Fundebat, validam torquebat tertia cornum, Atque uno diversa dabat tria vulnera nisu. 205

200 sq. Cf. ad I, 277 seq. --_Atlantiaco litore_, in Erythia ins.; v. Heyne ad Apollod. p. 71 et 386 seq. 201. _Geryones_; v. ad III, 422 in Var. Lect. 203 sq. _sagittas Fundebat_; v. ad I, 267.

202. _paria_, h.e. totidem, _arma_ opinabatur N. Heins. Sed cuivis dextræ _arma varia_ h.e. diversi generis, alteri ignes, alteri sagittas, tertiæ _cornum_ seu hastas (vid. not. ad II, 124) tribui, et hinc Geryoni comparari tergeminos, quibus _non una tela_ seu arma fuerint (cf. v. 196), jam monuit Drakenb. Rectius _in pugnam_ emend. N. Heins. quod recepi, quia et linguæ convenientius et auribus suavius est, atque in duobus antiquis, nescio quibus, _pugna_ legi monet Lefeb. qui _pugnas_ reposuit; conf. ad VII, 67.

Hos ubi non æquis variantes prælia consul Conspexit telis, et portæ limina circum Stragem, ac perfusos subeuntum sanguine postes, Concitat intortam furiatis viribus hastam. Letum triste ferens auras secat Itala taxus, 210 Et, qua nudarat, dum fundit spicula ab alto, Arcum protendens, Numitor latus, ilia transit. At, non obsepto contentus limine Martem Exercere levis bello, sed turbidus ausi, Virrius incauto fervore eruperat amens 215 Reclusa in campum porta, miseramque furori Vincentum obtulerat pubem: ruit obvia in arma Scipio, et oblatum metit insatiabilis agmen.

206. _non æquis_, non paribus et iisdem, sed variis. Sic ap. Virgil. Æneid. lib. II, vs. 714 est, _non passibus æquis_. _Ed._ 210. _taxus_; cf. ad IV, 255, 567. 211. _fundit_, ut v. 204. 214. _levis bello_, inbellis, nullarum virium, nullius artis ac momenti in bello. Vid. ad VIII, 515. --_turbidus ausi_, audax. 215. _Virrius_, de quo vid. ad XI, 65 seq.; XII, 86. 218. _metit_; cf. ad IV, 213, 462.

208. _ac_, non _et_, Col. 211. _spicula fundit_ Put. 213. _obsepti contentus limine M. E. tenus valli_, vel _brevi vallo_, vel _levi bello_, putabat N. Heins.

Tifata umbrifero generatum monte Calenum Nutrierant, audere trucem; nec corpore magno 220 Mens erat inferior: subsidere sæpe leonem, Nudus inire caput pugnas, certare juvenco, Atque obliqua trucis deducere cornua tauri Adsuerat, crudoque aliqua se adtollere facto.

219. _Tifata_; v. ad XII, 487. 220. _audere trucem_, audacissimum; noto græcismo. Audacia et vires Caleni mox omnibus fere poeticæ orationis coloribus adumbrantur. 221. _subsidere leonem_; v. Var. Lect. 222. _Nudus caput_, sine galea. Cf. ad III, 358. 223. _deducere_ Barthius, Adv. VIII, 7, exponit tenuare et in rectam seriem deflectere, ut _deductum carmen_, quod subtile unoque tenore fluens dici possit: sed rectius Gronov. Obss. I, 17, ad terram detrahere, coll. Suet. Claud. 21; Ovid. Met. IX, 84; Plin. VIII, 45. 224. _crudo facto_; v. ad I, 405; V, 423. --_aliqua_ sc. via et ratione, seu ex parte, ut ap. Virg. Ecl. III, 15; conf. Intpp. ad Plaut. Epidic. I, ii, 49, et Heins. ad Ovid. Trist. III, iv, 75.

221. _sibi subdere sæpe leonem_ emend. Barth. Adv. VIII, 7, et _subsistere_ (h.e. sustinere impetum, ut ap. Liv. I, 4, extr. et IX, 31) Gronov. Obss. I, 17, ubi tamen in curis secundis vulgatam scripturam defendit, et _subsidere_ exponit venatu et insidiis capere, propr. in insidiis subsidere (Liv. I, 14) seu latere, more venatorum, qui ita feras obvias clamore in laqueos præcipitant, et inde _subsessores_ vocantur v.c. Senec. Hippol. v. 52; conf. Gron. l.l. Heins. et Heyne ad Virg. Æn. XI, 268; Passer. ad Prop. I, viii, 15; Lucan. V, 226. Marsus simpl. explicat sternere, non inprob. Ernes. quum eo tandem redeat illa ex insidiis occupatio. 224. _crudoque aliqua se a. facto_ Col. vid. not. _crudoque oblique se a. fato_ Ox. Parm. Med. Mars. Mart. Herbip. _c. obliquo se a. fato_ Put. _crudo oblique et se a. fato_ Junt. Ald. Gryph. Illud _oblique_, quod jam Draken. monuit, male ab oscitante librario ex vs. præc. hic revocatum; conf. ad VIII, 466, _crudoque olim se a. fato_ Basil. Wolfii et inde plurimæ aliæ; _crudoque olim_ (quum juvenis esset) _se adtollere cæstu_ corrig. Burm. nam qui cæstibus pugnant, in digitos pedis erecti sunt (conf. Virg. Æn. V, 426, Stat. Theb. VI, 747; Valer. Fl. IV, 267), et _crudus cæstus_ ut ap. Virg. Æn. V, 69; Stat. Theb. VI, 730 al. Non male, judice Drak. qui tamen lectionem c. Col. præferebat, quum τὸ _olim_ primum in ed. Basil. vidisset.

Is, dum præcipites expellit Virrius urbe, 225 Seu spreto, seu ne fieret mora, nudus in æquor Thorace exierat, leviorque premebat anhelos Pondere loricæ, et palantes victor agebat. Jamque Veliternum media transegerat alvo, Jam, solitum æquali ludo committere equestres 230 Scipiadæ pugnas, Marium tellure revulso Perculerat saxo: miser inplorabat amicum Cum gemitu exspirans, scopulusque premebat hiantem: Sed, validas sævo vires duplicante dolore, Effudit lacrimas pariter cornumque sonantem 235 Scipio, solamen properans optabile in armis Hostem prostrato morientem ostendere amico:

226. _nudus_, sine _thorace_. Conf. ad IV, 313. 227. _levior_, velocior ac expeditior (conf. ad III, 394), quum sine lorica esset, _premebat_ et urgebat Romanos, cursu et armorum pondere fessos. 230. Marium, æqualem _Scipiadæ_, Scipionis. Vid. ad VII, 107. 232. _Perculerat saxo_; cf. ad IX, 395. 233. _hiantem_, bene de eo, qui _scopuli_, h.e. saxi pondere premitur, et hianti ore auram captat. 235. _Effudit cornum sonantem_; cf. ad I, 267; II, 124, et IV, 567. 237. _Hostem morientem_ tamquam _solamen in armis_, viris in acie cadentibus. Cf. II, 258.

235. _Effudit_ scripti. Vulgo _Effundit_, quod revocavit Lefeb. et in duobus scriptis legi testatur.

Tranavit, liquidas volucris ceu scinderet auras, Hasta viri pectus, rupitque inmania membra; Quanta est vis agili per cærula summa liburnæ, 240 Quæ, pariter quoties revocatæ ad pectora tonsæ Percussere fretum, ventis fugit ocior, et se, Quam longa est, uno remorum præterit ictu.

238. _Tranavit_; v. ad III, 682. 240. Comparatio hæc, qua velocitas hastæ declaratur, acutissima recte videbatur Barthio Adv. XXII, 8 et Ern. qui tamen in 243, ludentem poetam adnoscit. --_Liburnæ_, seu _Liburnicæ_ sc. naves, levissimæ ac _agiles_, velocissimæ, quibus Liburni, Illyrici et Epiri populus, mare infestabant. --_cærula_; v. ad I, 21. 241. Conf. XI, 489, et Ovid. Met. XI, 461 sq. 242 sq. _se, Quam longa est_, spatium mensuræ ac magnitudinis suæ, etsi longissimum est.

238. _volucris liquidas ceu_ Put.

Ascanium Volesus, projectis ocius armis, Quo levior peteret muros, per aperta volantem 245 Adsequitur planta: dejectum protinus ense Ante pedes domini jacuit caput; ipse sequutus Conruit ulterior procursus impete truncus.

245. _levior_, ut v. 171 et 227. --_per aperta_, apertum, seu patentem campum, _volantem_, ut _per apertum fugientes cervos_ dixit Horat. Od. III, xii, 8. 246, 247. Verba Maroniana Æn. IX, 770 sq. 248. _procursus impete_, ex nisu et impetu procurrendi: res ad miraculum usque exaggerata; Ern.

246. _desectum_ malebat N. Heins. Sed vulgatam lect. bene firmavit Drakenborch. imitat. Virgil. Æneid. lib. IX, v. 770.

Nec spes obsessis ultra reserata tueri Mœnia; convertunt gressus, recipique precantes 250 Infandum! excludunt socios: tum cardine verso Obnixi torquent obices, munimina sera.

249. seq. Poeta expressit Liv. XXVI, 5, 6 (cf. ad v. 191 sq.) et Virgil. Æn. XI, 883 sq. --_obsessi_ Campani, qui duce Virrio eruperant in campum reclusis portis (cf. v. 215 sq.), quum _mœnia reserata_ tuendi spes relicta non esset, fuga repetunt urbem, et primi intrant, postremi vero ab his, qui confestim portas claudunt, ne hostis simul inrumpat, excluduntur. 251 sq. Vid. Var. Lect.

250. _precantes_, non _petentes_, Col. _Recipine precantes, Infandum! excludant socii?_ perperam emend. et edidit Lefeb. qui _excludant socii_ et interrogative in c. Tell. legi monet. Præstiterit forte _excludunt socios, qui cardine verso_, porta clausa, _Obnixi torquent obices_, eos refringere conantur. 252. _munimina sera_ Col. Oxon. Put. R. 2, probb. Draken. Lefeb. et Ern. ut Silius dicat, sero Campanos adcepta clade et spe salutis amissa obice portam muniisse, quam satius fuisset eam loco non movisse obductamque tenuisse. Vulgo _munimina seræ_; non inprob. Drak. modo _obicis_ scribatur: nam si _sera_ substant. est, prior vocis syll. ubivis corripitur, neque obices sunt munimina seræ, sed portarum: _munimina ahena_ corrig. Barth. Adv. VIII, 7. _Obnixi intorquent obicis munimen ahenæ_, vel _munimina ferreæ_, vel _ferrea_ N. Heins. Hoc præ ceteris placebat Drakenb. ut obices non totæ ex ferro (v. IV, 23, 24), sed laminis ferreis æneisque munitæ, ne dissecari possent (vid. Casaub. ad Æneæ Tactic. c. 17, unde _postes ærati_, _ferrati_, _cardo æratus_, _porta ahena_), intelligantur, et versus sit hypermetros, de quo vid. ad IV, 187. Possit etiam τὸ _e_ in _ferrea_ elisum videri, de quo vid. Heins. ad Ovid. Met. VII, 223, ubi etiam de h.l. egit. Si quid tamen mutandum, malim cum Burm. reponere _munimina sæva_, quæ socios excludebant; quod et mihi in mentem venit.

Acrius hoc instant Itali, clausosque fatigant. Et, ni cæca sinu terras nox conderet atro, Perfractæ rabido patuissent milite portæ. 255

253. _clausos_ in urbe; nisi malis exclusos intelligere, qui, clausa porta, a Romanis premebantur cædebanturque, de quo v. Liv. XXVI, 6. 254. Cf. V, 36, et XII, 613.

255. _rapido_ (h.e. raptim admoto urbi et fugientibus instante) e scriptis recepere Draken. et Ern. Ego vulgatam lect. _rabido_ reduxi cum Lefeb. Nam Romanos Campanis institisse poeta jam dixerat v. 253, unde furor, quo portas perfringere conantur, h.l. aptior est.

Sed non in requiem pariter cessere tenebræ. Hinc sopor inpavidus, qualem victoria movit: At Capua, aut mæstis ululantum flebile matrum Questibus, aut gemitu trepidantum exterrita patrum, Tormentis finem metamque laboribus orat. 260

256 sq. Campanorum somnus erat turbulentus, Romanorum placidus ac dulcis. 258 seq. Has deditionis causas Silius finxit, quia a tali reipublicæ Campanæ statu non abhorrebant, et erant ornatui poetico aptiores; Ern. Alias adfert eloquentior Liv. XXVI, 12 sqq.

256. _in requiem pariles_ opinabatur N. Heins. 257. _movit_ Col. _norit_ Put. Vulgo _novit_. Possis et _fovit_ auctore N. Heins.

Mussat perfidiæ ductorque caputque Senatus. Virrius, a Pœno nullam docet esse salutem, Vociferans, pulsis vivendi e pectore curis; «Speravi sceptra Ausoniæ, pepigique, sub armis Si dexter Pœnis Deus et Fortuna fuisset, 265 Ut Capuam Iliaci migrarent regna Quirini: Qui quaterent muros Tarpeiaque mœnia, misi: Nec mihi poscendi vigor abfuit, alter ut æquos Portaret fasces nostro de nomine consul. Hactenus est vixisse satis, dum copia noctis. 270

261. Cf. omnino Liv. XXVI, 13 sq. «Virrius, defectionis ab Romanis auctor,» Liv. l.c. [262.] Cf. XI, 65 sq.; XII, 86. 264 sqq. Conf. XI, 59 sqq. --_sceptra Ausoniæ_, alterum Consulem Rom. e Campanis creatum iri. [265.] _dexter_, ut V, 227. Sic Æn. II, 433, _si fata fuissent, ut caderem_. _Ed._ 268. _vigor_, animus, audacia. 270. _Hactenus est vixisse satis_; v. ad IV, 795. --_dum copia noctis_, mortis mihi consciscendæ. Cf. sup. ad v. 129 in Var. Lect.

261. _Mussat perfidia, et ductorque_, vel _ut ductorque_, vel _Mussat perfidiæ structorque_ legendum censebat idem. 268. _Nec... afuit_ Col. Vulgo _Hoc affuit_, vel _abfuit_; male! _æquus_ ed. Basil. Wolfii et inde aliæ. 270. _mortis_ pro _noctis_, vel _dum copia voti est_ corrig. N. Heins. Conf. sup. ad v. 129. Vulgo post _satis_ punctum ponunt, et Scaliger ita distinguebat seqq. _Dum copia noctis_, _Cui cordi_, _comes_ (_æterna est A. ad u. L._) _petat ille_, etc. Ita Cell. qui hanc poetæ mentem esse credebat: dum moram adhuc nox concedit, cui cordi et commodum est, me sequatur ad ferale convivium.

Cui cordi comes æterna est Acherontis ad undam Libertas, petat ille meas mensasque dapesque; Et, victus mentem fuso per membra Lyæo, Sopitoque necis morsu, medicamina cladis Hauriat, ac placidis exarmet fata venenis.» 275 Hæc ait, et turba repetit comitante penates.

271 sqq. «Quibus vestrum ante fato cedere, quam hæc tot tam acerba videant, in animo est, iis apud me hodie epulæ instructæ paratæque sunt,» etc. Liv. l.l. c. 13. 273. «Alienatis mentibus vino ab inminentis sensu mali venenum omnes sumserunt,» Liv. c. 14. 274. _necis morsu_, dolore, ut XVII, 345, ac _morsus curarum_ et _exsilii_ ap. Ovid. ex Ponto I, i, 73; iii, 43. Conf. sup. ad VII, 271, et Ernesti clav. Cic. --_medicamina cladis_, venenum, quod cladem arcet et _fata exarmat_, h.e. crudele mortis genus nobis inminens et supplicium ab irato hoste timendum propulsat. Conf. verba Virrii ap. Liv. loc. cit. «Romanos Roma circumsessa... a Capua non averterunt: tanta aviditas supplicii expetendi est... nos idem fecissemus, si data fortuna esset. Itaque quando aliter Diis inmortalibus visum est, quum mortem ne recusare quidem debeam; cruciatus contumeliasque, quas sperat hostis, dum liber, dum mei potens sum, effugere morte, præterquam honesta, etiam leni, possum,» etc.

273. _vinctus mentem_ conj. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. XI, 238. Id recepit Lefeb. Sed mentis potius alienatio designatur, vid. not. Præterea et _vinciri_ et _vinci_ vino ac somno recte dici monet Drak. 275. _ac_ Col. Vulg. _et_.

Ædibus in mediis consurgens ilice multa Exstruitur rogus, hospitium commune peremtis. Nec vulgum cessat furiare dolorque pavorque. Nunc menti seræ Decius redit, et bona virtus 280 Exsilio punita truci: despectat ab alto Sacra Fides, agitatque virum fallacia corda. Vox occulta subit, passim diffusa per auras:

280 sq. Cf. XI, 158... 258 et 377 seq. Versus præclari de fide constanter servanda. _Fidei_ Deæ ministerio poeta usus erat et sup. II, 479 sqq. Saguntinis ibi propitia, Campanis perfidis h.l. infesta bene fingitur. [281.] _ab alto_, de cælo. 282. _Sacra Fides_; v. ad I, 481, et ad II, 479 in Var. Lect. 283. _Vox occulta_ Fidei, in nubibus abditæ; nisi malis Erinnyos, quod ex v. 291 seq. probabile fit. --_subit_, ut al. _venit_, h.e. audita est, _passim diffusa per auras_; cf. IV, 260, ubi v. Var. Lect.

278. _auspicium_ melius videbatur D. Heins. Vulgatum recte defendit Dausq. coll. III, 627, et aliis, qui sepulcrum adpellant _diversorium_, _portum corporis_ et καταγωγεῖον, v.c. Prudent. Hamart. Enn. ap. Cic. Tusc. I, 44. et Antiphane. Præterea h.l. de convivio agitur. 281. _Exsilio punita. Truces despectat_ conj. N. Heins. 283. _auras_ scripti et R. 2, quod recepi cum Lef. Vulgo _aures_; cf. not.

«Fœdera, mortales, ne sævo rumpite ferro: Sed castam servate Fidem; fulgentibus ostro 285 Hæc potior regnis: dubio qui frangere rerum Gaudebit pacta, ac tenues spes linquet amici,

285 sq. _castam servate fidem_; cf. ad I, 481; II, 700 sq. --_fulgentia ostro regna_ pro imperiis summis, splendidissimis, inusitate dictum et incommode, nisi sub regnis munera intelligas, ad quorum splendorem purpura pertinet; Ernest. Idem. V.C. verba _dubio rerum_ dandi casu adcipit pro, ei, cujus spes dubiæ, tenues sunt, ut mox dicitur. Ego _dubio rerum_ docte positum crediderim pro, in dubio rerum statu et eventu, in rebus dubiis, ut _in dubiis_ sup. I, 562.

287. _tenuis_ suspicabatur N. Heins. idque recepit Lef. e c. Put. et R. 2. Sed Drak. jam monuit, ex mente Silii omni eum luctu e ærumnarum genere mactatum iri, non qui tenuem et minus potentem amicum, quum ei adhuc subpetat spes, relinquat, sed qui amicum in rebus dubiis ac _tenui spe_ (ut ap. Liv. XXV, 38; Cic. pro Rosc. Com. 14 al.) deserat.

Non illi domus, aut conjux, aut vita manebit Unquam expers luctus lacrimæque; aget, æquore semper Ac tellure premens, aget ægrum nocte dieque 290 Despecta ac violata Fides.» Adit omnia jamque Concilia, ac mensas contingit, et, abdita nube, Adcumbitque toris, epulaturque inproba Erinnys.

289 sqq. _Erynnis_ advocatur in desperato consilio Virrii, noto more poetarum: nam Furiis agitantur homines scelerum sibi conscii, et illæ ipsæ sunt ultrices perfidiæ aliorumque flagitiorum; Ern. A Furiis quoque homines, tam probi quam inprobi, in furorem aguntur, iisque tribuitur, quod insania efficit. Cf. ad II, 595, et 609 sqq. Ibi lampada Phlegethontis in undis tinctam quassat Erinnys, qua instincti Saguntini rogum exstruunt; h.l. _pocula Stygio tabo_, h.e. atro ac mortifero veneno, vel potius ex Styge hausto, cujus aqua certe epota illico necat (v. Plin. II, 103 seu 106; lib. XXX, 16; XXXI, 2, seu 19; XXXIX extr. Pausan. Arcad. c. 18; _l’Hist. de l’Acad. des Inscr._, T. IV, p. 554). Cf. inf. XIV, 99.

291. _namque_ Col. idque ex conj. D. Heins. recepit Cell. Sed τὸ _jam_ h.l. aptius et Silio in deliciis est. 292. _et_ deest in Put. _ut abdita_ edidit Lefeb.

Ipsa etiam Stygio spumantia pocula tabo Porrigit, et large pœnas letumque ministrat. 295 Virrius interea, dum dat penetrare medullas Exitio, adscenditque pyram, atque amplexibus hæret Jungentum fata, et subici jubet ocius ignes.

294 seq. _spumantia Porrigit_ Virrio ac XXVII senatoribus, et ita _large pœnas letumque ministrat_, omnes necat ac perfidiam eorum punit. [295.] _ministrare_ verbum conviviale. Cf. ad II, 674 in V.L. et Burm. ad Petron. Sat. c. 31. 296 sq. «Venenum omnes sumserunt: inde misso convivio, dextris inter se datis, ultimoque complexu, conlacrimantes suum patriæque casum, alii, ut eodem rogo cremarentur, manserunt,» etc., Liv. XXVI, 14. --_dum dat_, concedit, _Exitio_, veneno letifero, dum sinit veneni vim _penetrare medullas_. [297.] _Exitium_, _pernicies_, _pestis_, _lues_, ὀλεθρος, dicitur poetis omne, quod noxium et exitiosum est. Vid. ad I, 174. «Inpletæ cibis vinoque venæ minus efficacem in maturanda morte vim veneni fecerunt,» etc., Liv. l.c. 298. _Jungentum fata_, senatorum, qui cum ipso perfungebantur, fato, seu voluntariam mortem obpetebant. --_subici_; v. ad I, 113.

298. _Jungentum_ Colon. _Jungent tum_ Oxon. Vulgo _Jungere tum_. Deinde _subici_ tres scripti et Rom. 2. Vulg. _subjici_, claudicante versu.

Stringebant tenebræ metas, victorque ruebat. Jamque superstantem muro, sociosque Milonem 300 Voce adtollentem pubes campana videbat. Pandunt adtoniti portas, trepidoque capessunt Castra inimica gradu, quîs leto avertere pœnas Defuerant animi: patet urbs, confessa furorem, Et reserat Tyrio maculatas hospite sedes. 305

299. _Stringebant tenebræ metas_, ut V, 24, ubi v. not. --_victorque_ Romanus _ruebat_, inrumpebat, vel muros adscendebat; quod primus fecisse fingitur _Milo_, de quo cf. v. 365. Is _socios voce adtollit_, dum læto eos clamore et hortatu ad murum adscendendum excitat. 302 sqq. «Postero die porta Jovis, quæ adversus castra Romana erat, jussu proconsulis aperta est... et C. Fulvius legatus senatum Campanum (qui non cum Virrio et XXVII senatoribus necem sibi consciverant) _ire in castra ad imperatores Romanos jussit_,» etc. Liv. XXVI, 14. 305. _Tyrio hospite_, hospitio, amicitia et fœdere, cum Pœnis juncto.

300. _muros_, et v. 304. _Defuerunt_ malebat N. Heins.

Matronæ puerique ruunt, mæstumque Senatus Concilium, nullique hominum lacrimabile vulgus.

307. _nullique hominum lacrimabile vulgus_, ut ap. Hom. οἱ τυχόντες et ἀκλαυστοι, qui in bello, vel nullum, vel ἄκριτον, commune cum multis, non singulare, nanciscuntur sepulcrum; D. Heins. Aptior est Drak. nota: Merito suo hæc plebem Campanam pati, nec dignam esse, quæ defleatur, innuere vult Silius: nam ingens eam momentum ad defectionem adtulisse patet ex lib. XI pr., et Liv. XXIII.

307. _illacrimabile vulgus_, vel _multisque hominum lacrimabile v._ emend. Dausq.

Stabant innixi pilis exercitus omnis, Spectabantque viros et læta et tristia ferre Indociles, nunc propexis in pectora barbis 310 Verrere humum, nunc fœdantes in pulvere crinem Canentem, et turpi lacrima precibusque pudendis Femineum tenues ululatum fundere in auras.

308. _innixi pilis_, ut apud Virg. Æn. IX, 229. Conf. ad IV, 550. --_exercitus_ Romanorum _stabat exspectans signum mœnia_ diruendi, v. 315. 309 sq. _et læta et tristia ferre Indociles_ præclare dicuntur cives Capuæ, qui olim, fortuna superbi, poposcerant, ut alter Consul Rom. e Campanis crearetur (vid. XI, 59 seq.), et nunc, saluti suæ desperantes, femineo plangore urbem complent; qui itaque luxuria diffluentes neque secundam neque adversam fortunam sapienter ferre didicerant, in illa animi nimis elati ac insolentis, in hac nimis fracti ac humilis. Cf. VIII, 544 sq. 310 sq. Cf. ad VI, 560 seq., et XII, 597 seq. De _propexis_, h.e. promissis _barbis_, vid. Heins. ad Ovid. Amor. III, i, 7, et Fast. I, 259, et de hoc summi mœroris indicio Intpp. ad Suet. Calig. 24; de præcepto autem grammaticorum, qui barbam de homine, _barbas_ de animalibus dici notant, Burm. ad Petron. Sat. c. 99, et Beroald. Adnot. in Serv. p.m. 265, quos Drak. laudavit. Poetas præterea plurali ac singul. numero indifferenter uti vel tironibus notum est. 313. _ululatum fundere_; v. ad XII, 292.

308. _omnis_, non _omnes_, ed. Gryph. Raphel. et R. 1, ad marg. prob. N. Heins. ut metro consulatur. Vide eum ad Ov. Met. IX, 425, et nos sup. ad XI, 232. 310. _propexis in pectore barbis_ suspicari possis coll. Virg. Æn. X, 838. Sed vulgata quoque lectio recte se habet. 313. _effundere_ conj. N. Heins.

Atque ea dum miles miratur inertia facta, Exspectatque ferox sternendi mœnia signum, 315 Ecce repens tacito percurrit pectora sensu Relligio, et sævas componit numine mentes; Ne flammam tædasque velint, ne templa sub uno In cinerem traxisse rogo: subit intima corda, Perlabens sensim, mitis Deus: ille superbæ 320 Fundamenta Capyn posuisse antiquitus urbi, Non cuiquam visus, passim monet: ille refusis In spatium inmensum campis habitanda relinqui Utile tecta docet: paullatim atrocibus iræ Languescunt animis, et vis mollita senescit. 325

316. Poeta urbem servatam dicit partim ob religionem Jovisque voluntatem, partim v. 323, ut Livius, XXVI, 16, «propter præsentem utilitatem et agrum, quem omni fertilitate terræ satis constabat primum in Italia esse.» Aliæ causæ latent in vs. 318... 322, qui spectant ad illa Liviana ibid. «non sævitum incendiis ruinisque in tecta innoxia murosque; et cum emolumento quæsita etiam apud socios lenitatis species, incolumitate urbis nobilissimæ opulentissimæque, cujus ruinis omnis Campania ingemuisset.» Nec male poeta templorum et antiquitatis urbis rationem habuit. Quæ vero finxit vers. 326... 347, ad ornatum poeticum pertinent. 317. _componit mentes_, ut XI, 350. 318. _velint_, ut II, 518. 321. Conf. ad XI, 30 et 297 sq. 322. _Non cuiquam visus_, more Deorum, qui nube vel caligine involuti cum mortalibus agere solent. Cf. Heyne Exc. XIII ad Virg. Æn. I. --_refusis_, expansis, _In spatium immensum campis_, cf. ad III, 464. 325. _senescit_, inminuta est. Cf. ad II, 457.

319. _traxisse_ Col. Oxon. et Tell. cum Parm. Ben. Ald. Florentina Juntarum, Nut. Gryph. Raphel. _struxisse_ Put. Vulgo _transisse_. De singul. num. _cinerem_ conf. Heins. ad Ovid. Epist. Her. I, 24.

Pan Jove missus erat, servari tecta volente Troia, pendenti similis Pari semper, et imo Vix ulla inscribens terræ vestigia cornu.

326. _tecta Troia_, ut _Dardana mœnia_ XI, 30, ubi v. not. 327 sq. Locus class. de _Pane_ ejusque habitu, in quo poeta Hymnum Hom. ante oculos habuisse videtur, quocum conferendus est Orphicus Hymn. X, et Val. Fl. III, 47 seq. De utroque hymno et de tota fabula v. Hermanni Mythol. Lyricorum p. 188 seq., et Heyne _antiq. Aufsätze Fasc._ II, p. 53 sqq. Incessus deorum plerumque fingitur levis, celer, suspensus, pendulus (_schwebend_), _pendenti ac volanti similis_, ut se per auras _librent_ (cf. v. 337), et _vix terræ inscribant vestigia_, h.e. eam pedibus adtingant. Vid. Heyne Exc. XIII ad Virg. Æn. I, et Köppen ad Hom. Iliad. δ, 75 seq.; ε, 778; ν, 62 et 70. Dii præterea agrestes ac silvestres sunt agiles, leves, veloces, leviter salientes, ἐλαφροὶ, κοῦφοι (v. ad III, 394, et Jani ad Horat. Od. I, xvii, 1), unde et Pan ipse σκερτητὴς, περίδρομος et σύγχορος νυμφῶν dicitur in Orph. Hymno X. --_imo cornu_, ungulis corneis: _imo_, ad differentiam ejus, quod summum est et in fronte protuberat; quod jam monuit Gronov. Obss. I, 17. Nam Pan non modo duo _cornua parva_ in _fronte_ habet (cf. v. 332 et de origine hujus commenti sup. ad I, 415, et Herman. l.c. p. 188), unde δικέρωτης dicitur Hom. l.c. et Ζεὺς ὁ κέραστης, Orph. sed etiam pedes cornutos, _cornipedem plantam_ inf. v. 338, unde et ipse vocatur _cornipes_, _capripes_, ἀιγοπόδης, Hom. ἀιγομέλης, Orph. κεροβάτης, Hesych. et Suid.

327. _imo_ Col. ut conj. Gron. Obss. I, 17, Vulgo _uno_: male! _unco_ corrig. Barth. Adv. VIII, 7. At vid. not.

Dextera lascivit cæsa Tegeatide capra Verbera læta movens festa per compita cauda. 330

329. _Dextra_ tenet ac _movet verbera_, _cæsa capra_, h.e. flagellum ex pelle caprina factum. --_lascivire_ hic notare videtur petulans et protervus esse, ita ut omnis absit obscœnitas; Drak. coll. Liv. I, 5 (_nudi juvenes, Lyceum Pana venerantes, per lusum atque lasciviam currunt_), Budæo ad Pand. p.m. 619, et Gron. Obss. III, 4. --_Tegeatide_, epith. orn. Tegeæa, seu Tegeatica, h.e. Arcadica, a Tegea, urbe Arcadiæ: nam Pan ἐπιχώριος Arcadiæ Deus, qui in ea ejusque oppidis montibusque, inpr. Mænalo, Lycæo, et Parthenio, potissimum colebatur. Conf. inf. v. 345 sq., et Spanhem. ad Callim. H. in Dian. v. 87... 89. 330. Poeta adludit ad. Lupercalia, festum Panis (unde forte _festa cauda_), quo discurrebant Luperci et scuticis, e corio caprino factis, percutiebant manus ac terga obviorum, præcipue mulierum, quæ ita fecundæ fieri credebantur: quod vel tironibus notum ex Ovid. Fast. II, 425 seq., et V, 102, ubi v. Heins. Cf. V.L.

330. _festo ludo_ et _Verbera feta_ (hoc est fecunda, ut ad Lupercos et Lupercalia adludatur, quibus steriles matronæ se percutiendas dederint) emend. N. Heins. h.l. et _cæsæ Tegeatica capræ Vellera secta movens festo per compita ludo_ in curis secundis ad Ovid. Fast. V, 102. Ego nihil mutandum crediderim, excepta _festa cauda_, pro qua _festo cursu_, seu _saltu_, seu _ludo_ reponendum videtur.

Cingit acuta comas, et opacat tempora, pinus, Ac parva erumpunt rubicunda cornua fronte: Stant aures, imoque cadit barba hispida mento.

331. Conf. Ovid. Epist. Her. V, 137, et Met. I, 699; XIV, 633; Heyne ad Virgil. Ge. I, 20, atque Ecl. X, 24; Heins. et Burman. ad Valer. Fl. III, 50, et, ubi ratio hujus commenti redditur, Geopon. Græc. XI, 10. 332. Conf. ad v. 327 sq. Observent tirones cum delectu eleganti posita verba _erumpunt_, _stant_, _cadit_ pro vulgari, habet cornua in fronte, erectiores aures, barbam; Ern. --_fronte rubicunda_, moris, ebuli succo et minio. Vid. Serv. et Heyne ad Virg. Ecl. II, 31; VI, 22; X, 27. 333. _Stant aures_, erectæ sunt et acutæ. Sic _stare_ I, 527; IV, 142, 620; V, 319, 521 et al. Contra _cadit barba_, promissa est, et _hirsuta_ (qualis conspicitur in Mus. Florent. T. I, t. 86, n. 6. Begeri Thes. Brand. T. III, pag. 448. _Mariette, pier. grav._ T. II, P. II, p. 27); unde Pan. ἠϋγένειος, Hom. quod leonis et pardi epitheton est Iliad. ο, 275; ρ, 109 al.

331. _opaca_ mendose ed. Marsi Ven. posterior et inde aliæ. 332. _erepunt_ conj. N. Heins. ad Ovid. Met. XV, 621, et Fast. V, 102. Sed in notis ad h.l. nihil mutandum censet et confert Oppian. Cyneg. III, 474, de camelopardali, Ἐκ δὲ μέσης κεφαλῆς δίδυμον κέρας ἰθὺς ὀρούει. Putabat tamen h.l. et _vara cornua_ pro _parva_ legi posse, de quibus vide eum ad Ovid. Amor. I, 3. Bene autem monet Drak. in bove quidem _vara_ et distorta cornua laudari, et parva in vitio poni; at Pani non bovina cornua, sed caprina tribui, quæ retro flexa et parva sint, non _vara_. 333. _imoque_ Col. quod displicebat N. Heins. quum _imo cornu_ paulo ante (v. 327) præcessisset. Hinc vulgatum _summo_ (h.e. extremo, ut ap. Martial. XII, 78, _Stans summos resupinus usque in ungues_) retinendum, vel potius _simoque_ castigandum putabat, quam ingeniosam conj. recepit Lefeb. neque inprobavit Drak. nam Pani, Faunis, Satyris ac Silenis nasus mentumque resimum tribuitur ipsique _simi_ vocantur, ut capellæ et capri, quorum facie fingi solent. De hac voce vid. Heins. ad Ovid. Fast. III, 754, et Met. XIV, 95.

Pastorale deo baculum, pellisque sinistrum Velat grata latus teneræ de corpore damæ. 335 Nulla in præruptum tam prona et inhospita cautes, In qua non, librans corpus, similisque volanti Cornipedem tulerit præcisa per avia plantam.

334. _Pastorale baculum_ Pani tribuitur, quia armenti pastorumque curam gerere credebatur; Drak. inde et νόμιος dicitur Hom. _baculum_ pro vulg. _baculus_. Vid. Heins. ad Ovid. Met. II, 681. 335. Pan nebride, vel stellata pelle pardi, seu leopardi, indutus fingitur. Cf. Phurnut. de N. D. c. 27. Serv. l.c. et _Montfauc. Suppl. aux Antiq. expl._ T. I, pl. 64. Pan λαῖφος δ’ ἐπὶ νῶτα δαφοινὸν λυγκὸς ἔχει apud Hom. Hymn. v. 23 de quo v. Hermanni Mythol. Lyric. not. 351. 336. Describitur Pan οὔρειος (Eurip. Iphig. in Taur. 1126), ὀρεσιβάτης (Sophocl. Œd. Tyr. 1110), et _montivagus_; Drakenb. Conf. Hom. Hymn. v. 6 sqq. et Ovid. Fast. II, 285 seq. 337. _librans corpus similisque volanti_; conf. sup. ad v. 327, et I, 317; V, 284; XII, 94. 338. _Cornipedem præcisa_; cf. ad v. 328.

335. _rapta_, h.e. corpori damæ derepta, pro _grata_ malebat N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. III, 52; XV, 304, et Fast. V, 102: _teneri_ pro _teneræ_ tacite reposuit Lefeb. invitis libris; conf, tamen Serv. et Heyne ad Virg. Ecl. VIII, 28, et Ge. III, 539. 337. _In quam_ recte, puto, emend. Lefeb.

Interdum inflexus, medio nascentia tergo Respicit adridens hirtæ ludibria caudæ. 340 Obtendensque manum solem infervescere fronti Arcet, et umbrato perlustrat pascua visu.

341 sq. Videtur Silius imaginem ante oculos habuisse, quum hæc scriberet; Ernest. Ita non Pana quidem, sed alium quemdam exhibet gemma (in Gorlæi Dactyl. P. II, n. 9), Drak. --_Obtendens_; cf. ad III, 613 in Var. Lect.

Hic, postquam mandata dei perfecta, malamque Sedavit rabiem, et permulsit corda furentum, Arcadiæ volucris saltus et amata revisit 345 Mænala; ubi argutis longe de vertice sacro Dulce sonat calamis, ducit stabula omnia cantu.

343. _mandata dei, Jovis_, v. 326. 344. _permulsit corda furentum_, nam Pan Deus hilaris, λιγυρῇσιν ἀγαλλόμενος φρένα μολπαῖς, et ἡδυγέλως, Homer. Hymn. 24, 37, nec non Πειθοῦς pater. Πᾶνα δέ μεν καλέεσκον, ὅτι φρένα πᾶσιν ἔτερψε, ibid. v. 47, quæ tamen etymologia est inepta. 345. Cf. ad v. 329, et I, 27. 346. _Mænala_, ut _Taygeta_ IV, 363, ubi v. not. Pan, Deus pastoralis, canit _calamis_, fistula, σύριγγι, et hujus quoque inventor fuisse fingitur; quod notum vel ex Ovid. Met. I, 689... 705; Virg. Ecl. II, 31 seq.; Pausan. Arcad. c. 38. --_argutis Dulce_, dulciter, _sonat calamis_, ut in Hom. Hymno, v. 15, δονάκων ὑπὸ μοῦσαν ἀθύρων Νήδυμον... χέει μελίγηρυν ἀοιδήν, et v. 24, λιγυρῆσιν ἀγαλλόμενος φρένα μολπαῖς. --_de vertice sacro_, Mænali, montis ipsi sacri. 347. _ducit cantu_, adficit, et oblectat, eoque movet et ad obsequium suaviter trahit; Cell. et Drakenb. coll. XV, 458. Claud. Cons. Mall. Theod. 20, et Præf. in Rufin. I, 13. Sed Pan potius cantu fistulæ _stabula_, h.e. oves et armenta (v. ad III, 383), ut Amphion et Orpheus cantu lyræ feras, lapides aliasque res inanimas, _duxisse_, ad se adlexisse, fingitur, quod ad summam cantus vim atque præstantiam adumbrandam spectat. Cf. ad I, 96; XI, 441 sq., 464 seq., et Broukh. ad Prop. III, i, 41.

344. _perfulsit_ et _præfulsit_ quidam. 345. _volucer_ legendum censebat N. Heins. Sed vid. ad X, 351. 346. _Tegeæ de vertice sacra_ (nam _Mænalus in Tegea_, teste Vibio Sequest. qui tamen poetas magis, quam geographos sequi solet) conj. idem; et v. 347, _sonans_, quod tacite, sed recte, opinor, recepit Lefeb.

At legio Ausonidum, flammas ductore jubente Arceri portis, stantesque relinquere muros, (Mite decus mentis) condunt ensesque facesque. 350 Multa deum templis domibusque nitentibus auro Egeritur præda, et victus alimenta superbi, Quisque bonis periere, virum de corpore vestes Femineæ, mensæque alia tellure petitæ, Poculaque Eoa luxum inritantia gemma. 355

348. Romani jussu Fulvii non delent Capuam. Cf. v. 315 sq. 351 sq. Poeta, qui adripit quidquid potest, si id modo ornatum epicum capit, exaggeravit, quæ de conlatis spoliis memorat: apud Liv. XXVI, 14, ejus rei levia tantum vestigia reperiuntur; Ernest. Nescio tamen, utrum historico id magis an poetæ vitio vertendum sit: nam spolia opulentissimæ urbis inmensa fuisse probabile est. Conf. XI, 38 seq. Sed vid. Liv. XXVI, 34. 353 sq. _Femineæ vestes_, non tam ob formam, quam materiam, scil. subsericæ, Coæ, aliæque, quas vix feminas, multo minus viros decere Romani putabant: nam Silius h.l. ad sui seculi mores respexisse videtur; Drak. coll. locis simil. Lucan. I, 163 sq., et Petron. Sat. c. 119. Idem putabat, poetam quoque, ut sup. XI, 40, ad colorem vestium respexisse videri posse; quod mihi non persuasit. Cf. Intp. ad Juvenal. II, 65 seq. [354.] _mensæ alia tellure petitæ_, citreæ, quas ex Africæ silvis advectas Romani insano pretio emebant; Drak. coll. Intpp. ad Petron. l.c. Meurs. de luxu Rom. c. 9, et Kobierz. de luxu Rom. II, 10. Vid. et VV. DD. ad Juven. I, 75 et 137. 355 sqq. De poculis _gemmeis_ ac _cælatis_, v. Intpp. ad Juvenal. I, 76, et V, 38 sq. Draken. laudavit Kobierz. l.c. Meurs. de luxu Rom. c. 8; Cerd. ad Virg, Ge. II, 506, et Æneid. I, 728.

Nec modus argento, cælataque pondera facti Tantum epulis auri; tum passim corpora longo Ordine captiva, et domibus depromta talenta, Pascere longinquum non deficientia bellum, Inmensique greges famulæ ad convivia turbæ. 360

[356.] _pondera auri_, _epulis tantum facti_, vasa aurea magni ponderis, in usum convivalem facta. 359. Pecunia subficiens sumtibus in bellum, quamvis diuturnum, faciendis. 360. Silius respexit ad innumeram servorum turbam, inpr. ad convivia, quam ditiores Romani alebant; Draken. qui contulit sup. XI, 274 seq.; Quintil. Declam. XIII, pag. 237; Reines. et Burm. ad Petron. Sat. c. 37 et 47; Kobierz. l.c.

360. _gregis_ edidit Nicander, et post eum alii.

Fulvius, ut finem spoliandis ædibus, ære Belligero revocante, dedit, sublimis ab alto Subgestu, magnis fautor non futilis ausis:

361 sq. _ære Belligero_, tuba.

363. _auctor_ pro vulg. _fautor_ legendum putarunt Scaliger, N. Heins. et jam nescio quis ap. Dausq. Hæc conject. firmatur loco simil. Virgil. Æneid. lib. XI, v. 339, et recepta est a Cell. Drakenb. Lefeb. Ern. Ego tamen non video, cur Silio nihil liceat mutare ac variare, nec cur vulg. lect. displiceat, modo _fautor_ sit Fulvius, qui virtutem. Milonis amplo adficiebat præmio et ita alios ad eamdem excitabat, non ut Dausq. notavit, Milo.

«Lanuvio generate, inquit, quem Sospita Juno Dat nobis, Milo, Gradivi cape victor honorem, 365 Tempora murali cinctus turrita corona.» Tum sontes procerum meritosque piacula prima Adciit, et justa punit commissa securi.

364. Fulvius coronam muralem dono dat _Miloni_, qui primus muros adscenderat; de quo v. supra v. 300 sq. Conf. XV, 257. Poetam autem h.l. adlusisse ad Milonem, dictatorem _Lanuvinum_, quem Cicero defendit, jam notarunt Cell. et alii. --De _Lanuvio_ et _Junone Sospita_ v. ad VIII, 360 seq. 365. _Gradivi honorem_, præmium virtutis. 366. _Tempora turrita_; nam corona muralis turres aut pinnas murorum præferebat. Cf. de coronis, militum præmiis, loc. class. Gell. V, 6, et Lips. de Mil. Rom. V, 17. 367. Cf. Liv. XXVI, 15, 16.

364. _Lanuvio_ Col. Vulgo _Lavino_, solenni errore; conf. ad VIII, 361, in not. et V.L. Antiquiorem scripturam esse _Lanivium_ monuit Jani ad Horat. Od. III, xxvii, 3. 366. _cunctis_ Marsi edd. unde ad multas alias propagatum est. 368. _Acciet_ Oxon. et Put. _Accit, et interea_ primæ edd.

Hic atrox virtus (nec enim obculuisse probarim Spectatum vel in hoste decus) clamore feroci, 370 Taurea, «Tune, inquit, ferro spoliabis inultus Te majorem animam? et jusso lictore recisa Ignavos cadet ante pedes fortissima cervix? Haud unquam hos vobis dederit Deus.» Inde, minaci Obtutu torvum contra et furiale renidens, 375 Bellatorem alacer per pectora transigit ensem.

369 sqq. _atrox virtus_; v. ad I, 58, et VI, 378. --_virtus, Taurea inquit_, h.e. Taurea, vir fortissimus. Cf. ad IV, 599. 371... 379. Imitat. Virg. Æn. X, 739 sqq., ubi v. Heyne.

369. _probarim_ Silio restituit Modius e c. Col. probb. N. Heins. Drak. et Lefeb. qui tamen in c. Col. _precarim_ legi monent, _p̅carum_ Oxon. _precatur_ priscæ edd. _pratū_ Tell. Vulgo _probatum_: sed proxime subsequitur _Spectatum_; unde _probatur_ conj. Markl. Ep. crit. p. 45. 371. _Tune_ Col. R. 1, Parm. Mediol. ut etiam conj. Scaliger. Vulg. _tunc_. Deinde _inulto_ malebat N. Heins. 372. _viso lictore_ Oxon. quæ lectio non minus bona videbatur Barth. Adv. VIII, 7. Male! conf. ad IX, 504. 374. _vobis_ Col. Vulgo _nobis_.

Cui ductor: «Patriam moriens comitare cadentem. Qui nobis animus, quæ dextera, quidve viritim Decernet Mavors: tibi, si rebare pudendum Jussa pati, licuit pugnanti obcumbere letum.» 380

378. Fulvius respondet ad verba Taureæ, v. 371 seq. _Qui nobis_ sit _animus_ ac virtus, _quidve_ animi _viritim_, cuique nostrum, _Decernet Mavors_, decernetur bello, ex belli exitu intelligetur; vel, ut ap. Virg. l.c. _Ast de me Divum pater viderit_. Lefeb. comparavit Hom. Iliad. υ, 435, et χ, 365. Withof. haud dubie legendum putabat: _Qui nobis animus_, _quæ dextera, quidve viri sim_, _Decernet Mavors_; _tibi_, etc. _quid viri_, in quantum sim vir. _Ed._ 381. Recte Ernesti V.C. «In Hispania interea Cn. et P. Scipiones ceciderant. Vid. Liv. XXV, 36; coll. XXVI, 18. Hinc Silius occasionem adripit in longum episodium excurrendi, quo Scipionem filium adiisse inferos, ut ibi umbras parentis et patrui spectaret, narrat ad exemplum Virgilii Æn. VI, quo tamen, sive opportunitatem hujus episodii inferendi, sive modum tractandi enarrandique, artem et gravitatem vel dignitatem rerum et verborum, consideremus, inferior mansit, quamvis suo modo multa bene et graviter expressit.» Ad excusandum tamen ac defendendum poetæ consilium valent pleraque eorum, quæ in Commentatione de Silii vita et carmine ad fin. sect. II, et in notis Argumento lib. VI subjectis, disputavi, quæque Heyne monuit in Exc. I, ad Virg. Æn. VI, et in nota Argumento ejus libri subjecta; ad quæ lectores brevitatis studio remittimus. Notandum in primis est, Scipionem Africanum alterum quasi hujus carminis heroem esse, qui gloriam quoque confecti belli Punici II sibi comparaverit; neque Silium temere Maronis institisse vestigiis, sed, quod doctum poetam decet, multa passim variasse, ad exemplum potissimum Homeri. Qui vero v. 385 sq. nimis abrupto transitu obfenduntur, carmen Silianum perperam exigunt ad leges, vel ἐποποιΐας, vel perfectæ narrationis historicæ; de quo v. ad Comment. de Silii vita et carmine, init. sect. II.

378. _quæ dextera cuique viritim_ opinabatur N. Heins. Possis et _quæve viritim_, scilicet dextera sit, vel _quidve virilis_. 379. _Decernat_ R. 1, et Ben. Non male! Dausqueius hic aliquid desiderari putabat, quod ita subplebat, _Decernet Mavors, tellus Campana videbit, Romanque; justi erimus: tibi si rebare_, etc. Sed vid. not. 380. _Justa_ dedit Nicander in Junt. et inde alii. Deinde _pugnantum_, vel _pugnantem occumbere leto_ conj. Dausq. Posterius etiam placebat N. Heins. vel _pugnanti leto_, ut _bellantem somnum_ VII, 229. Sed Drak. jam bene monuit, in vulg. lect. nihil posse jure displicere (tibi pugnanti licuit o. l.) et _occumbere letum_ non minus recte dici, quam _o. leto_.

Dum Capua infaustam luit haud sine sanguine culpam, Interea geminos terra crudelis Hibera Fortuna abstulerat, permiscens tristia lætis, Scipiadas, magnumque decus, magnumque dolorem.

383. _Fortuna permiscens tristia_, necem Scipionum omniumque fere, quibus præfuerant, copiarum, _lætis_, tot tantisque rebus per octo fere annos ab illis feliciter gestis; quas poeta mox _magnum decus_, ut _tristia_ illa _magnum dolorem_ adpellat. Præstat tamen verba _permiscens tristia lætis_ de Fortuna universe posita adcipere, et illa _magnum decus, magnum dolorem_, ad Scipiones referre, qui _magnum decus_ Romanorum vocantur propter virtutem, et _magnus dolor_, quum periissent, non tam Romanorum, quum totius Hispaniæ; de quo v. Liv. XXV, 36 extr. [384.] _Scipiadas_, ut VII, 107, ubi v. not.

381. _infandum_ Put. _infandam luas culpam_ corrig. N. Heins. quum non satis sit dixisse consuli de tanta perfidia _infaustam culpam_. Idem tamen vulgatam lect. probabat sublata distinctione majori, quæ in omnibus fere libris post _culpam_ posita est ante Drak. in qua hic versus recte connectitur cum proxime seq. 385. _consedit_ primus edidit Marsus et inde alii, _cum sedit_ R. 2, _tum sedit_ putabat N. Heins. et mox forte _belli externa_. Illud recepit Lefeb.

Forte Dicarchea juvenis dum sedit in urbe 385 Scipio, post belli repetens extrema penates, Huc tristis lacrimas et funera acerba suorum Fama tulit: duris quamquam non cedere suetus, Pulsato lacerat violenter pectore amictus.

385. _Dicarchæa in urbe_; vid. ad VIII, 533, et XII, 107 sq. --_sedit_, commoratur, tempus terit in otio. Cf. ad III, 142, et X, 597. 386. _post belli extrema_, finem, h.e. post expugnationem Capuæ. Conf. inf. v. 454. --_penates_, patriam, Romam, domum.

Non comites tenuisse valent, non ullus honorum 390 Militiæve pudor: pietas irata sinistris Cælicolis furit, atque odit solatia luctus: Jamque dies, iterumque dies absumta querelis. Versatur species ante ora oculosque parentum.

390. _tenuisse,_ luctum ejus sedare, _non honorum pudor_; quasi vero in honoribus id esse deberet, ut a luctu se abstineret, qui illis conspicuus esset: alia ratio _militiæ_ est, quæ profecto fortis animi præsidia adfert; Ernesti. Enimvero qui honoribus fungitur, inferioribus, quique militibus præest, iis exemplo esse debet ac solet. 391 seq. Similes querulas inpatientes et pæne inpias adversus Deos passim legimus in similibus veterum locis, et ap. Kirchmann. de fun. Rom. p. 168 sq. qui multos congessit; Ernesli. Recte; quod tamen nemini mirum videbitur, qui loca illa non ad nostram de divina natura cogitandi rationem, sed ad notiones, quas veteres sibi de ea animo et informasse et informare debuisse notum est, exegerit. 394. _parentum_; vid. Var. Lect.

394. _parentum_, non _parentis_, scripti, prob. N. Heins. ut et parentibus adcenseatur patruus, ut inf. v. 403; conf. Liv. XXVI, 41. Idem monet, _parentum_ etiam construi posse cum _suorum_, quod subsequatur, amota distinctione.

Ergo excire parat manes animasque suorum, 395 Adloquioque virum tantos mulcere dolores. Hortatur vicina palus, ubi signat Averni Squalentem introitum stagnans Acherusius humor. Noscere venturos agitat mens protinus annos.

395. _excire manes animasque suorum_; vid. ad I, 97 seq. 397 seq. Conf. ad XII, 121 et 126 sqq.

Sic ad Cymæam, quæ tum sub nomine Phœbi 400 Autonoe tripodas sacros antrurnque tenebat, Fert gressus juvenis, consultaque pectoris ægri Pandit, et adspectus orat contingere patrum.

400 seqq. _Autonoe_, sacerdos Phœbi, ut jam Ernesti monuit, adumbrata ex Homerica Circe, quæ Ulyssem simili modo instituit (Odyss. κ, 488 sqq.), et diversa ab alia Sibylla vate (v. inf. v. 409 sq., 444 et 488 sq.), ut ap. Virg. Deiphobe sacerdos a Sibylla, secundum sententiam Holdsworthi et Spencii, quibus tamen refragatur Heyne, qui in Exc. V ad Æn. VI, ad unam feminam omnia refert, ut Ovid. Met. XIV, 104 seq. --_Cymæam_; cf. ad VIII, 531. --_sub nomine_, præsidio, tutela, patrocinio. Cf. ad I, 93 in Var. Lect. et Burm. ad Ovid. Trist. II, 551; IV, ii, 9. [401.] _tripodas sacros antrumque tenebat_, ut Pythia, quæ tripodi insidens Delphis vaticinabatur. De _antro_ Sibyllæ cf. Heyne Exc. III ad Virg. Æn. VI.

400. _Sic ad Grynæam_ Put. et Paris. prob. Scalig. nec inprob. N. Heins. Conf. ad IX, 57; _Crineo antro_ Put. inf. v. 498, _Sic ad Gryneam_ R. 1, Parm. Med. _Sed ad Crineam_ Ox. Vulgo _Sic et Grynæam_. Sed _Cymæam_ Col. probb. N. Heins. et Draken. Conf. ad VIII, 531. Deinde _sub numine_ malebat N. Heins. et _Autonoen_. 401. _sacrum_ edd. vetustiss. _sacrumque_ ad marg. R. 1.

Nec cunctata diu vates, «Mactare repostis Mos umbris, inquit, consueta piacula nigras 405 Sub lucem pecudes, reclusæque abdere terræ Manantem jugulis spirantum cæde cruorem.

404 sqq. De evocatione Manium et Homeri imitatione v. ad I, 97, 98; Hom. Od. κ, 524 sq., et Heyne Exc. XIV, ad Virg. Æn. VI. Qui ad Manes et inferos adcedunt, eos _piaculari_ sacro placare solent. Cf. Homer. l.c. Heyne et Cerda ad Virgil. Æn. VI, 153 seq. quæ loca Silius imitatus est. [405.] _nigras pecudes_, cf. ad I, 119, et Hom. l.c. [406.] _Sub lucem_, post mediam noctem, more hujus sacri. Cf. v. 413 et 420 sup. ad VIII, 124; Cerda et Heyne ad Virg. Æn. VI, 252, 255 et 535 sq. Perperam D. Heins. verba _sub lucem_, h.l. et VIII, 124, exponit, ore vultuque ad lucem solemque surgentem converso, coll. Sophocl. Œd. Col. 468, et Electra 425 quibus locis Schol. monet, τὰ καθάρματα, lustrationes, expiationes, etiam somniorum, et similia sacra ita fieri. 406 sq. _reclusæ abdere terræ cruorum_; vid. ad I, 98, et conf. inf. v. 427... 434; Homer. Od. λ, 25 seq. (quem locum Silius ante oculos habuit), Ovid, Met. VII, 243 sq.; Horat. Sat. I, viii, 28 seq.; Orph. Argon. 569 sq., et Cuperi Obss. I, 12. --_spirantum_, id est, palpitantium, ut I, 121.

405. _Mox_ Marsi Ven. posterior et inde plurimæ edd. _furvas_ pro _nigras_ reposuit Lefeb. invitis libris et ne admonito quidem lectore; cf. VIII, 119, et ad V, 220.

Tunc populos tibi regna suos pallentia mittent. Cetera, quæ poscis, majori vate canentur. Namque tibi Elysio repetita oracula campo 410 Eliciam, veterisque dabo inter sacra Sibyllæ Cernere fatidicam Phœbei pectoris umbram. Vade, age, et, a medio quum se nox humida cursu Flexerit, ad fauces vicini castus Averni Duc prædicta sacris duro placamina Diti. 415 Mella simul tecum et puri fer dona Lyæi.»

408. _suos populos_, κλυτὰ ἔθνεα νεκρῶν, Odyss. κ, 526. 409. majori _vate_, mox _veteri Sibylla_, cujus animam Autonoe evocatura erat. 411. _veteris Sibyllæ_, ut _anus_ v. 494, propter grandem ejus ætatem, de qua et de variis Sibyllis v. Heyne Exc. IV et V ad Virgil. Æn. VI; Petiti et Gallæi libellos de Sibyllis, Intp. ad Propert. II, ii, 16, xxiv, 34, et alios. 413. Conf. ad V, 24. --_nox humida_; v. ad I, 259 in Var. Lect. 414. _Flexerit se_ proprie, ut _verti_ dixere Stat. Theb. III, 33; Senec. Herc. fur. 131, et στρέφεται ἐς δύσιν ἄρκτος, Theocrit. XXIV, 11; Drak. 415. _duro diti_, sævo, inexorabili, inlacrimabili, truculento; Drak. coll. Virg. Æn. XII, 199. 416. Melle, vino et lacte libatio fiebat Manibus et inferorum Diis. Cf. inf. v. 434, et ad I, 98; Hom. Odyss. κ, 519 sq.; λ, 27; Orph. l.c. Eurip. Orest. 115; Apollon. III, 1034 sq., 1209 sq. --_dona Lyæi_, ut XI, 414, v. ad VII, 748.

Hoc alacer monitu, et promissæ nomine vatis, Adparat occulto monstrata piacula cœpto. Inde, ubi nox jussam procedens contigit horam, Et spatia æquarunt tenebras transacta futuras, 420 Consurgit stratis, pergitque ad turbida portæ Ostia Tartareæ; penitus quîs abdita vates Promissa inplerat, Stygioque sedebat in antro.

417. Imitat. Virg. Æn. VI, 236... 254, et Hom. Odyss. λ, 22 seq. --_promissæ vatis_, Sibyllæ, nomine. Cf. v. 409 sq. 419. _horam jussam_, constitutam ab Autonoe v. 413. 420. _spatia æquarunt_, post mediam noctem.

Tum, qua se primum rupta tellure recludit Invisus cælo specus, atque eructat acerbam 425 Cocyti laxo suspirans ore paludem, Inducit juvenem, ferroque cavare refossam Ocius urguet humum, atque, arcanum murmur anhelans, Ordine mactari pecudes jubet: ater operto Ante omnes taurus Regi, tum proxima Divæ 430 Cæditur Hennææ casta cervice juvenca.

425 seq. _Cocytum_ Silius ponit sub ipsius speluncæ, seu antri Stygii ingressum, ubi victimæ parantur, discrepans a Virgil. Æn. VI, 295 sq. cujus tamen verba æmulatus est; Ernesti. Sed illum Maronis locum expressit potius inf. v. 571 seq., et h.l. Æn. VI, 107, ubi v. Heyne. Pro Acheronte tamen Cocytum posuit: nam in fluminibus inferis mire seu turbant seu variant poetæ; de quo v. Heyne Exc. IX ad Virg. Æn. VI. [426.] _suspirans_, spirans, exhalans. Conf. XII, 136, et ad IV, 777. 427 seq. _ferro cavare refossam humum_, fossam, seu scrobem facere. Ἐγὼ δ’ ἄορ ὀξὺ ἐρυσσάμενος παρὰ μηροῦ Βόθρον ὄρυξα, etc., Homer. Odyss. λ, 24, 36, et κ, 517. Conf. ad I, 98. 429 sqq. _Ater taurus_, ut _nigras pecudes_, v. 405, ubi vid. not. --_operto Regi_, subterraneo, Plutoni, _Stygio regi_, Æn. VI, 252, ubi et v. 140, _telluris operta_, dicuntur loca infera. [430.] _Divæ Hennææ_, ut I, 93, ubi v. not. [431.] _casta cervice juvenca_, non ἄζυξ, vel ἀδμὴς (Odyss. δ, 637), quæ haud passa est jugum, ut D. Heins. notavit et Dausq. (qui adeo ex Virg. Ge. IV, 551, _intacta cervice juvenca_ substituendum putabat), sed quam Hom. Odyss. λ, 30, στεῖραν βοῦν, et inde Virgil. Æn. VI, 251, _sterilem vaccam_ adpellat, quod jam monuere Drak. et Ern.

425. _Invisus_ Col. R. 1, Parm. Mediol. unde recepi cum Lefeb. Conf. Serv. et Heins. ad Virg. Æn. VII, 568. Vulgo _Invisum_. 429. _ater_, non _acer_, scripti. 431. _Hennææ_ Colon. Vulgo _Ennææ_, vel _Enneæ_, vid. ad lib. I, v. 93.

Inde tibi, Alecto, tibi, nunquam læta Megæra, Corpora lanigerum procumbunt lecta bidentum. Fundunt mella super Bacchique et lactis honorem.

432. Ipsis Eumenidibus sacrum fit, non matri Eumenidum, ut ap. Virg. Æn. VI, 250; Drak. 434. Conf. Var. Lect. et sup. ad v. 416. Voc. _honorem_ abundare putabat D. Heins. et Plautum simil. dixisse _florem vini veteris_, Eurip. οἴνου ἄχνην, Pind. ἄνθεα μήλων et ὕμνων, vel ἄνθεμα χρυσοῦ. Sed v. supra ad III, 218.

434. In sacris Eumenidum vinum non adhiberi, e Sophocl. Œdip. Col. vers. 472, notavit D. Heinsius, et Stanlei. ad Æschyli Eumenid. vers. 107, ubi monet, eam ob causam hunc Silii locum caute legendum, et vel μνημονικὸν ejus ἁμάρτημα esse, vel post _bidentum_ certe punctum ponendum, ut hic versus ad v. 430 et 431, pertineat. Hoc consilium sequutus est Drakenb. Totum vero versum post v. 431, posuit Lefeb. ne adjuncta quidem hujus mutationis causa.

«Sta, juvenis, faciemque, Erebo quæ surgit ab omni, 435 Exclamat vates, patere: adcedentia cerno Tartara, et ante oculos adsistere tertia regna. Ecce ruunt variæ species, et quidquid ab imo Natum hominum exstinctumque chao est.» Jam cuncta videbat, Cyclopas, Scyllamque, et pastos membra virorum 440 Odrysiæ telluris equos. «Contende tueri, Eductumque tene vagina interritus ensem.

435. Adcedentibus Manibus horret Scipionis animus, quem Autonoe erigere conatur. --_faciem_, quæ mox _varie species_ dicuntur. 436. _patere_, ut v. 441, _contende tueri interritus_. 437. _tertia regna_, ut VIII, 116. 438 seq. Cf. Hom. Odyss. λ, 36 sqq.; Virg. Georg. IV, 471 sq., et Æn. VI, 305 sq. --_ab imo chao_, a prima mundi origine, quum adhuc chaos esset. Ern. Conf. XI, 453; Ovid. Met. I, 1 sq.; Hesiod. Theog. 116 seq. 441 sq. _Odrysiæ telluris_, Diomedis Thracis, _equos pastos membra virorum_, ἀνδροφάγους. Cf. ad III, 38, et IV, 431. 442. Cf. Hom. Odyss. κ, 535 sq.; λ, 48 sq.; Virg. Æn. VI, 260, 290.

435. _Sta_ ex emend. D. et N. Heins. Vulgo _Stat_, et mox _in omni_, quod primus edidit Nicander. 439. _videbis_ legendum crediderim, ut et hæc sint vatis verba, ut quæ proxime tam præcedunt, quam sequuntur.

Quæcumque ante animæ tendent potare cruorem, Dissice, dum castæ procedat imago Sibyllæ. Interea cerne, ut gressus inhumata citatos 445 Fert umbra, et properat tecum conjungere dicta:

443. _potare cruorem_; cf. mox ad v. 448, et ad I, 98. 444. _imago_, umbra, εἴδωλον. Cf. ad I, 97. 445. Appius Claudius Pulcher consul, ad Capuam vulneratus et mortuus (vid. Liv. XXVI, 6, 16), sed nondum crematus ac sepultus (v. 447), cujus umbra ad Scipionem prima venit, effictus ad similitudinem Elpenoris apud Homerum Odyss. λ, 51 seq., et Palinuri apud Virgilium Æneid. lib. VI, 337 sq.

443. _tendent_ scripti. Vulg. _tendunt_. 444. _Dissice_ Col. Put. (in quo tamen _disice_ legi adfirmat Lefeb.) et R. 2, _disyce_ R. 1, _Discite_ Oxon. et Med. unde _discute_ suspicari possis. Vulgo _Disiice_; conf. ad IX, 538.

Cui datur ante atros absumti corporis ignes, Sanguine non tacto, solitas effundere voces.» Adspicit, et subito turbatus Scipio visu:

448. _Sanguine non tacto_, cruore victimarum non hausto, quo simplices infirmæque umbræ vires, vitam et reminiscendi vim recipiunt: veteres enim credebant, vitam ac vitalem vim in sanguine inesse. Cf. inf. vers. 494 sq., 621, 706, 735; Hom. Odyss. λ, 36, 50, 89, 95, 97, 141, 147, 152 al. et sup. ad I, 98. Umbræ vero, quæ nuper demum in inferos descenderunt, plus virium habent, quam quæ diutius ibi commoratæ sunt. Sic Elpenor, etsi non, ut reliquæ umbræ, sanguinem bibit, cum Ulysse loquitur fatorumque suorum recordatur Odyss. λ, 59 sqq. Animæ quoque heroum sine usu cruoris conloquuntur Odyss. ω, 15 seqq. --_solitas effundere voces_: nam propr. umbræ stridorem edunt, τρίζουσαι ποτέονται ὥς νυκτερίδες, Odyss. ω, 5 seq.

449. _turbatus_, non _turbatur_, scripti et R. 2.

«Quinam te, qui casus, ait, dux maxime, fessæ 450 Eripuit patriæ; quum tales horrida poscant Bella viros? nec enim dextra concesserit ulli Appius, aut astu: decimum lux retulit ortum, Ut te, quum Capua remearem, vulnera vidi Mulcentem, hoc uno mæstum, quod adire nequires 455 Saucius ad muros, et Martis honore careres.»

450. Cf. v. 654, Hom. Odyss. λ, 57, 170; ω, 106, et Virg. Æneid. VI, 341. --_Quinam... qui_; cf. ad II, 645 in Var. Lect. 454 sq. _Mulcentem vulnera_; cf. ad V, 368, et VI, 91.

Contra quæ ductor: «Fesso mihi proxima tandem Lux gratos Phaethontis equos avertit, et atris Æternum demisit aquis: sed lenta meorum, Dum vanos ritus, cura, et sollemnia vulgi 460 Exsequitur, cessat flammis inponere corpus, Ut portet tumulis per longum membra paternis.

457 seqq. _Lux proxima_, dies proximus ei, quo me postremo vidisti, _mihi gratos Phaethontis equos avertit_, lucis vitæque usum abstulit, h.e. eo mortuus sum. --_atris aquis_, ad Stygem et in orcum _demisit_. Cf. ad I, 439. 459 seqq. _Lenta cura meorum cessat_, h.e. Romani, amici ac propinqui mei ob curam dignitatis meæ cessant _corpus_ meum _flammis inponere, dum vanos... exsequitur_. --_ritus vanos_ et umbris inutiles, quibus cadaver in patriam ad majorum sepulcra putabatur referendum esse, ideoque _medicaminibus_ (v. 464) h.e. condimentis servandum, ne _putresceret_; bene Mars. Cell. et Ern. His addatur Draken. nota: Appius magnificos exsequiarum adparatus _vanos ritus_ vocat, quod contentus esset, si cadaver suum, quocumque ritu fieret, quam primum terræ mandaretur, ut campos Elysios et loca beata intrare posset, unde inhumati diutissime arcebantur. --_lenta cura_, quod a Capua ad Romam longius iter erat; Ern. Sed eo potius spectant verba _per longum_, scilicet iter, vide vs. 462.

459. _dimisit_ Col. Male! 460. _curant_ Put. _curat_ primus dedit Marsus et hinc alii, _sed lenta meorum Cura est, dum vanos ritus sollemnia vulgi E._ conj. Dausq. et _Dum varios ritus, curam, et_, etc. Dempster. ad Rosin. Ant. Rom. Lib. V, c. ult. At v. not.

Quod te per nostri Martis precor æmula facta, Arce, quæ putris artus, medicamina, servant, Daque vago portas quamprimum Acherontis adire.» 465

464. _putres artus_, qui, nisi medicamentis servarentur, putri tabo et sanie liquerent; Drak. Cf. inf. v. 487. 465. Cf. Virg. Æn. VI, 325 seq. (ubi v. Heyne et sup. ad I, 154; IV, 669; V, 156.)

464. _quæque_ Med. Deinde _patrios_ Put. et vulgo _patriis_. Sed _patris_ Col. R. 1, 2, Parm. Med. unde _putres_ recte, opinor, emend. Dausq. et N. Heins. Ego ἀρχαϊκῶς et levissima mutatione scripsi _putris_, unde et τὸ _patris_, et vulgatum _patriis_ ortum videtur. _Phariis_ scribendum censebat Barth. Adv. VIII, 7, ut Appius Ægyptiorum condituras, medicamina exotica, deprecetur, et more Romano tumulari cupiat. _Urge, quæ patriis_ (_terris_, in patrias terras reportandos) _artus_ (integros) _m. servant_; vel _Arce_ (quo citius cremer) _quæ putres_, etc. vel _Urge, quæ putres_, etc. vel denique _Arce, quæ patrios artus_, etc. tentabat Dausq. Sed vid. not.

Tum juvenis: «Gens o veteris pulcherrima Clausi, Haud ulla ante tuam, quamquam non parva fatigent, Curarum prior exstiterit: namque ista per omnes Discrimen servat populos, variatque jacentum Exsequias tumuli et cinerum sententia discors. 470

466. _Gens_; conf. ad II, 185. De Atta, vel Atto _Clauso_, auctore gentis Claudiæ (cujus familia sunt Appii), qui e Sabinis migravit Romam, ibique _Appius Claudius_ dictus est, v. Liv. II, 16; sup. ad VIII, 412; Heins. ad Ovid. Fast. IV, 305, et meas Tabulas genealog. 467. Conf. Hom. Odyss. λ, 80. _Nulla mihi cura prior erit ante tuam_, quam cura tuæ sepulturæ. Withof. corrigit: _Haud ulla ante tui hanc, quamquam non parva fatigent_, etc. hoc est, _ante hanc tui_, scilicet curam, vel sepeliendi officium. 468. Totum hunc locum e Lucret. III, 883... 906, expressum censet Lefeb. ego potius ex Cic. Tusc. Qu. I, 45. Bene vero Ernesti V.C. «Omnem hanc recensionem variorum generum mortuos tractandi et sepeliendi, quæ apud diversos populos obtineant, semper maxime absurdam judicavi. Non potest ulla probabilis ratio inveniri, quare poeta hæc Scipionem disputantem induxerit. Certe, si in solatium Appii dicta quis putaverit, ridiculus consolandi modus mihi videtur. Credo poetam, quum vellet doctrinam expromere, et variandi ornatus artem ostentare, non sensisse, quam absurde et contra dignitatem carminis epici id faceret. Eum omnem locum, si quem alium, ex carmine Siliano, ut absit, optaverim.» Idem Vir Ill. monet, τὸ _namque_ nihil habere, ad quod referatur. Sed _namque_ h.l. dicitur, ut γὰρ ab initio orationis (v. Heyne ad Virg. Æn. VI, 378, et Ge. IV, 445); vel ut δὴ γάρ τοι, vero, vel enim vero, atqui, quo sensu _enim_ occurrit ap. Virgil. Æn. V, 850; VI, 52; VIII, 84; X, 874, ad quæ loca v. Heyne. _Enim_, _nam_ et _namque_ centies ap. Cicer. et alios transitioni servire, præter alios notavit Ernesti ad Tac. Hist. IV, 11, et in clav. Cic. Cf. sup. ad I, 33. --_ista_ cura sepeliendi, _discrimen servat_, diversa est apud populos diversos: quæ sententia mox argute variatur verbis; Ern. 469. _jacentum_; v. ad lib. II, 574, et Klotz. ad Tyrt. p. 93.

466. _Clausi_ ed. Ven. Marsi. Recte, vid. not. _Dauni_ Put. Vulgo _Claudi_. 467. _Haud ulla ante mihi_, vel _animum quamquam non parva fatigant_, et v. 468, _nam justa per omnes Discrimen servant p._ conj. N. Heins. 469. _cadentum_, et v. 471, _Telluri ut p. est mos a. Hiberæ_ maluerit idem.

Tellure (ut perhibent) is mos antiquus Hibera, Exanima obscœnis consumit corpora vultur.

471. De variis variorum populorum sepeliendi ritibus multa veterum loca congessit Kirchman. de fun. Rom. App. c. 2 sqq. Conf. not. ad III, 341 sq. Withof. corrigit: _Tellure (ut perhibent, is mos antiquus) Ibera exanima_, etc.

Regia quum lucem posuerunt membra, probatum est Hyrcanis adhibere canes. Ægyptia tellus Claudit odorato post funus stantia saxo 475 Corpora, et a mensis exsanguem haud separat umbram.

473 seq. Vid. eadem nota, Cuperi Obss. I, 8, et Cicero Tusculan. Qu. I, 45. --_probatum est_, more receptum, Cell. νενόμισται D. Heins. 475. De ratione, qua _Ægyptii_ mortuorum corpora condierint, loca class. sunt Diodor. Sic. II, 5, et Herodot. II, 86, ubi præter alia hæc leguntur, ποιεῦνται ξύλινον τύπον ἀνθρωποειδέα, ποιησάμενοι δὲ ἐσεργνῦσι τὸν νεκρὸν, καὶ κατακληΐσαντες οὕτω θησαυρίζουσιν ἐν οἰκήματι θηκαίῳ, ἱστάντες ὀρθὸν πρὸς τοῖχον, unde Silius dixit _stantia_. Pro lignea effigie, vel arca et capsa h.l. _saxum odoratum_, unde Drak. τὸ _saxum_ refert ad opus arcuatum, sub quo cadavera sepulta fuerint, et in quod se descendisse referat de la Valle (Itiner. P. I, c. 25); Dausq. autem ad pyramidas (tum _corpora_ regum intell. ut v. 473), et Epith. _odoratum_ ad ipsum corpus unguentis conditum. Cf. Var. Lect. 476. In conviviis ad memoriam mortalitatis sceleton circumferunt; Cell. Ad luxum hoc pertinere, monet Dausq. Conferunt loc. insignem Herodot. II, 78, et Plut. Conv. VII Sap. ὁ δὲ Αἰγύπτιος σκελετὸς, ὅν εἰσφέροντες εἰς τὰ συμπόσια προτίθενται, καὶ παρακαλοῦσι μεμνῆσθαι τάχα δὴ τοιούτους ἐσομένους. Kirch. de Fun. Rom. lib. I, c. 8, comparavit Lucian. de luctu: ταχιρεύει δ’ ὁ Αἰγύπτιος οὗτος μέν τοι, λέγω δὲ ἰδὼν, ξηράνας τὸν νεκρὸν σύνδειπνον καὶ συμπότην ἐποιήσατο. Æthiopes quoque mortuos doliis, vel arcis vitreis ligneisve inclusos mensis adponere solebant. Conf. Herodot. III, 24; Diodor. T. I, p. 128. Middleton Monum. erud. ant. p. 253; Salmas. ad Solin. T. II, p. 850, et inpr. Intpp. ad Petron. Sat. c. 34.

475. _odoratu_ Tell. _odorato taxo_ ingeniose emend. D. Heins. h.e. reconditorio, e taxo fabrefacto, θηκαίῳ ὀικήματι Herodot. II, 86; _odorata capsa_, h.e. arca lignea, in qua cadaver includitur, conj. Burm. vel _odorato gypso_, quod Kircherus ex Herodoto (forte III, 24) notaverit, Ægyptios gypso induxisse cadavera. At vid. not.

Exhausto instituit Pontus vacuare cerebro Ora virum, et longum medicata reponit in ævum. Quid, qui reclusa nudos Garamantes arena Infodiunt? quid, qui sævo sepelire profundo 480 Exanimos mandant Libycis Nasamones in oris?

477. Bene Cell. «Hoc Ægyptiis tribuit Herodot. II, 86. σκολιῷ σιδήρῳ, incurvo ferro per nares cerebrum extrahere, in ejusque locum pharmaca inferre. Ab his Ponticæ gentes habuere, quia Colchi colonia Ægyptiorum, eodem Herodoto auctore, II, 104.» 478. _medicata_, ut _medicamina_ v. 464 et _odorato_, v. 475. 479. Antiquissimi rudesque populi sepulcra non lapidibus seu pavimentis sternere, et arcuato opere exstruere, vel parietibus circumsepire, sed scrobes in terra cavare solebant, quibus _nuda_ cadavera _infodiebantur_ potius quam sepeliebantur. Conf. Kirchman. de fun. Rom. III, 15 pr. De _Garamantibus_ v. ad I, 414. 480 seq. Idem Strabo, XVI de Chelenophagis, et XVII de Meroes adcolis tradit; Dausq. _sepelire profundo_, projicere in mare: nam _sepelire_, ut θάπτειν, de quovis cadavera condendi modo, de combustione, etc., dicitur. Conf. mox. v. 487, et Cuper. Obss. I, 7. [481.] De _Nasamonibus_ v. ad I, 408.

478. _medicata_ Col. _moricata_ Tell. _mercata_ Oxon. Put. et priscæ edd. _myrrhata_ edd. Marsi et inde aliæ, quod glossema τοῦ _medicata_ videbatur Drakenb. _reponere_ malebat N. Heins. 481. _Exanimos_ scripti. Vulgo _Exanimes_.

At Celtæ vacui capitis circumdare gaudent Ossa (nefas) auro, ac mensis ea pocula servant. Cecropidæ ob patriam Mavortis sorte peremtos Decrevere simul communibus urere flammis. 485 At gente in Scythica subfixa cadavera truncis Lenta dies sepelit, putri liquentia tabo.»

482 sq. Idem Thracibus tribuere Flor. III, 4; Scythis Strab. VII, p. 458 (al. 298); Solin. c. 15 et 23; Mel. II, 1; Herod. IV; Plin. VII, 2. Essedonibus Melam et Solin. II, cc. sed et Boiis Liv. XXIII, 24, jam monuere intpp. Cf. Dempster. ad Rosin. Ant. Rom. III, 30. 484 sq. Athenienses illis, qui in prælio ceciderant, publicum sepulcrum extra urbem in Ceramico erigebant; Drak. qui laudavit Lesbon. in Protrept. p.m. 210, et Meurs. Ceram. gemin. c. 22 et 23 (in Thes. Gronov. T. IV). Conf. et Kirchman. de fun. Rom. II, 25, et inf. ad v. 659. 486. Hunc ritum, mortuos, et nonnunquam adeo vivos, ex arboribus, vel patibulis suspendendi, Tibarenis quoque Porphyrius et Hieron., Colchis vero tamquam proprium tribuunt Ælian. V.H. IV, 1; Nicol. ap. Stob. serm. 120, et Apollon. Arg. III, 200... 209, ex cujus loco class. intelligitur, viros tantum ita ab iis suspensos, mulieres autem terra obrutas esse. Cf. ibi Schol. (qui hæc ex Nymphodoro hausta notat), Cuper. Obss. I, 7, et Kirchm. de Fun. Rom. App. c. 2 extr. 487. _Lenta dies_, ut _longa dies_, ap. Ovid. Met. XIV, 148; Drak. Cf. Bentl. ad Horat. Epist. I, i, 21. --_sepelit_, consumit. Cf. ad v. 480. --_putri tabo_, sanie, putredine. Cf. vers. 464, et Var. Lect.

487. _tabe_ malebat N. Heins. ad III, 342, ut ap. Lucan. II, 166; VI, 88; VII, 808; VIII, 778; Conf. Ernesti ad Tac. Ann. II, 69. Nil interest.

Talia dum memorant, umbra veniente Sibyllæ, Autonoe, «Finem hic, inquit, sermonibus adde Alternis! hæc, hæc veri fecunda sacerdos, 490 Cui tantum patuit rerum, quantum ipse negarit Plus novisse Deus: me jam comitante tuorum Tempus abire globo, et pecudes inponere flammis.»

488 seq. Conf. v. 409 seq. 492. With. malebat _se_ pro _plus_; sed conject. Barthii _quanto_ pro _quantum_ verior ipsi modestiorque videbatur.

491. _quanto_ conj. Barth. Adv. VIII, 7, et _quantum ipse negarit Prænovisse Deus_ N. Heins. refrag. Lefeb. quum similiter _multum ditior_ et _multum majora_ inf. v. 683 et 708, dicatur.

At gravida arcanis Cymes anus adtigit ore Postquam sacrificum, delibavitque cruorem, 495 In decus egregiæ vultus intenta juventæ, «Ætherea fruerer quum luce, haud segniter, inquit, Cymæo populis vox nostra sonabat in antro. Tunc te permixtum seclis rebusque futuris Æneadum cecini. Sed non sat digna mearum 500 Cura tuis vocum: nec enim conquirere dicta, Aut servare fuit proavis sollertia vestris.

494 sq. _gravida arcanis_ ut _veri fecunda_, v. 490, vel _noxa gravido_, v. 542, et _feta furore_, v. 592. Cf. Heins. ad Ovid. Fast. III, 238. --_Cymes anus_; vid. ad VIII, 531. --_anus_; cf. ad v. 411. --_adtigit ore... cruorem_; v. supra ad v. 448. 496. Vultum intendens in Scipionem, juvenem formosum. 498. _Cymæo antro_; cf. ad VIII, 531. 499. In libris Sibyllinis olim Romanorum et tua fata exposui; sed eos contemsistis: quibus verbis adluditur ad Tarquinium Superbum, ad quem quum delati essent novem libri fatidici, sex combustis, tres tantum servavit; Ern.

494. _Cymæa anus_ Put. _Crines avus_ Oxon. R. 1, Med. _Crines anus_ aliæ edd. priscæ; _Cymeias_ opinabatur N. Heins. non inprob. Drak. Conf. ad II, 117, et VIII, 531. 496. _egregiæ_, non _egregium_, scripti.

Verum age, disce, puer, (quando cognoscere cordi est) Jam tua, deque tuis pendentia Dardana fatis. Namque tibi cerno properatum oracula vitæ 505 Hinc petere, et patrios visu contingere manes.

504. Magna Scipionis laus. 505. _cerno_, _tibi_, h.e. a te _properatum_ fuisse, ut peteres oracula; Lefeb. Video itineris tui hoc consilium esse, ut fata tua cognoscas; Ern.

503. _quoniam_ pro _quando_ Col. quæ tamen vulgatæ lectionis glossa videbatur Drak. Deinde _est_ in scriptis. Vulgo omittitur. 505. _properatim_ Put. _properandum_ emend. Scalig. quod recepit Cell. _Namque tibi certum properatæ oracula vittæ_ conj. N. Heins.

Armifero victor patrem ulcisceris Hibero, Creditus ante annos Marti, ferroque resolves Gaudia Pœnorum, et missum lætabere bello Omen, Hiberiacis victa Carthagine terris. 510

507. Vaticinium Sibyllæ, ut Tiresiæ ap. Hom. Odyss. λ, 99 seq. --_patrem_, patris necem. Cf. v. 382 sq. 508. _ante annos_, quatuor et viginti ferme annos natus, _Marti creditus_, cum imperio et ad bellum missus in Hispaniam. Cf. Liv. XXVI, 18. 510. _Carthago_ Hispaniæ capta _omen_ fuit superandæ Carthaginis in Africa; Cell.

508. _Marte_ Put. et R. 2, unde _Martem_ edidit Lefeb. cujus hæc nota est: «Nempe ut XVI, 686, _puero credita bella_, et IV, 425, _teneræ qui prœlia dextræ credebat puer_. Junior erat Scipio ut consul crearetur, quum ivit in Hispaniam: ideo hac victa et pacata non triumphavit, qua privatus enim eam recuperaverat. Post creditum ipsi bellum Hispanicum, majus ad imperium vocatus fuit, ut ait poeta v. 511, atque victo Hannibale triumphavit, quia tum non ut privatus, sed qua consul bellum gessit. Nil intellexit hic Drakenb. qui legit _marti_, ut vulgati libri.» Sed vereor ne hæc difficiliora intellectu sint quam vulgata lectio.

Majus ad imperium post hæc capiere, nec ante Jupiter absistet cura, quam cuncta fugarit In Libyam bella, et vincendum duxerit ipse Sidonium tibi rectorem: pudet urbis iniquæ, Quod post hæc decus hoc patriaque domoque carebit.» 515 Sic vates, gressumque lacus vertebat ad atros.

511. _Majus imperium_, Consulatum. Confer. Liv. XXVIII, 38. 514 sq. Hæc spectant ad accusationem et exsilium Scipionis, de quibus v. Liv. XXXVIII, 50... 53. --_iniquæ_, ingratæ in virum de patria tam bene meritum.

511. _posthac_ Col. _rapiere_ malebat N. Heins. ut celeritas designaretur, qua Scipio ante annos ad Consulatum evectus sit. Non male! 513. _abduxerit_, vel _huc duxerit_ emend. idem. Possis et _duxerit illuc_. 515. _Quod post hæc... carebit_ scripti. _Quod post hoc... carebit_ Tell. et R. 2. Vulgo _Quod tu post... carebis_.

Tum juvenis, «Quæcumque datur sors durior ævi, Obnitemur, ait: culpa modo pectora cessent. Sed, te oro, (quando vitæ tibi causa labores Humanos juvisse fuit) siste, inclita virgo, 520 Paullisper gressum, et nobis manesque silentum Enumera, Stygiæque aperi formidinis aulam.»

522. _Stygiæ formidinis aulam_. Orcum horrendum. Οἰκία θνητοῖσι καὶ ἀθανάτοισι Σμερδαλέ’, εὐρώεντα, τά τε στυγέουσι θεοί περ, Hom. Iliad. υ, 64 seq.

517. _Dum_ Col. _Cum_ putabat N. Heins.

Adnuit illa quidem; sed, «Non optanda recludis Regna, ait: hic tenebras habitant, volitantque per umbras Innumeri quondam populi: domus omnibus una. 525

523. _recludis_, actus pro conatu, ut inf. v. 728; I, 14, et XI, 551. 525. Ἐπὶ ἔθνε’ ἀγείρετο μυρία νεκρῶν, Hom. Odyss. λ, 631.

523. _recludes_ Put. _recludit_ Tell. a m. sec. _optanda recludi_ conj. N. Heins. quod et mihi in mentem venit. At vid. not. 524. _habitant_ scripti et R. 2, ut jam conj. Dausq. Vulgata lectio _agitant_ ex ant. scriptura _abitant_, sine adspiratione, orta videbatur Drak. Mox _per auras_ Put.

In medio vastum late se tendit inane; Huc, quidquid terræ, quidquid freta, et igneus aer Nutrivit primo mundi genitalis ab ævo, (Mors communis agit) descendunt cuncta: capitque Campus iners, quantum interiit, restatque futurum. 530

526 sqq. In tota hac inferorum descriptione discrepat Silius ab Homero et Marone, nec satis constat, quos potissimum auctores sequutus sit. Cf. Heyne Exc. VIII ad Virg. Æn. VI, qui suspicatur, ei v. 531 sqq., ubi decem portas, vel septa in illis constituit, circulos Platonis ante oculos fuisse. Ernesti V.C. putat, Homeri quoque σιδηρειας πυλας, Iliad. θ, 15, poetæ ingenio hoc phantasma subjicere potuisse. Sed hæ sunt Tartari portæ (Virgil. Æn. VI, 552, 573, 631, sexta porta inf. v. 542 sq. et _ostia Ditis_, v. 587), a Tartaro autem diversi Orcus et Hades. Conf. Senec. Herc. fur. v. 673 sqq. 529. _agit_ omnia huc, in hanc inferorum voraginem detrudit. 530. _Campus iners_, ut _pigra vorago_, v. 562. Cf. ad VI, 146.

527. _aer_ quatuor scripti. Vulg. _æther_, non inprob. Drak. quia _æther_ ab αἴθω _uro_ proprie _igneus_ dicatur, ut sup. I, 135.

«Cingunt regna decem portæ; quarum una receptat Belligeros, dura Gradivi sorte creatos.

531. In hac inferorum descriptione poeta passim quidem colores ab Homero et Virgilio mutuatus est, sed multa quoque variavit, et, quæ illi jam copiose ornateque extulerant, sapienter contraxit primisque velut lineis designavit. --_regna_ inferorum. 532. Cf. Virg. Æn. VI, 660 sqq., quem locum Silius manifeste imitatus est, sed ita variavit, ut cuivis piorum generi singularem adsignaverit locum, non omnia in Elysium transtulerit, et pro _sacerdotibus piis_ substituerit ruricolas.

532. _cruda sorte_ conj. N. Heins. Deinde _crematos_ sine auctoritate ac perperam reposuit Lefeb. Ego maluerim _dura Gradivi sorte necatos_, ut sup. v. 484. _Mavortis sorte peremtos_.

«Altera, qui leges posuere atque inclita jura Gentibus, et primas fundarunt mœnibus urbes.

533 sq. Conf. Horat. Sat. I, iii, 105, et Art. poet. v. 399.

«Tertia ruricolas Cereris, justissima turba 535 Quæ venit ad manes, et fraudum inlæsa veneno.

535. Cf. locum præclarum Virg. Ge. II, 458... 540, de vitæ rusticæ amœnitate et innocentia, ibique Heyne. _Cereris justissima turba_, et _fraudum inlæsa veneno_; cf. Virg. l.c. vers. 467, 473, 474, 499. 536. _fraudum veneno_; v. ad III, 580. --_inlæsa_, non imbuta et conrupta.

«Exin, qui lætas artes vitæque colendæ Invenere viam, nec dedignanda parenti Carmina fuderunt Phœbo, sua limina servant.

537 sqq. Cf. Virg. Æn. VI, 662 seq. et ibi Heyne. _Exin_, etc., de porta, seu septo quarto agitur.

«Proxima, quos venti sævæque hausere procellæ, 540 Naufraga porta rapit; sic illam nomine dicunt.

540. _Proxima_, quinta porta. Cf. ad IV, 668 seq.

«Finitima huic, noxa gravido et peccasse fatenti, Vasta patet populo: pœnas Rhadamanthus in ipso Expetit introitu, mortemque exercet inanem.

542. Brevis fit mentio Tartari, ut mox 550 seq. Elysii, quoniam utrumque jam ornatissime descripserat Virgil. Æn. VI, 548... 627 et 637... 893. Conf. ibi Heyne in not. et Exc. VIII. 543. _Rhadamantus_, judex in inferis ap. Virg. Æn. VI, 566 sq. et seriores poetas, a quibus demum fabula de tribus inferorum judicibus inventa est. Vide Heyne Exc. XI ad Virg. Æn. VI. 544. _mortem inanem_, mortuos, umbras inanes, _exercet_, vexat, pœnis. Conf. Virg. Æn. VI, 543, 739, et supra ad I, 260, 363 et 675.

542. _hinc_ Put. 544. _noctemque_ Oxon. teste et prob. N. Heins. Sed in excerptis hujus cod. duplicibus lectionem istam non notatam vidit Drakenb.

«Septima femineis reseratur porta catervis, 545 Liventes ubi casta fovet Proserpina lucos. Infantum hinc gregibus, versasque ad funera tædas Passis virginibus, turbæque in limine lucis Est iter exstinctæ, et vagitu janua nota.

546. _Liventes_, atros, _lucos_: nam loca infera et quæ iis sunt, poetis plerumque _atra_, _nigra_, _liventia_, _pallida_, furva dicuntur. Cf. ad I, 119; X, 137; Brouk. et Heyne ad Tibull. III, i, 28. --_Proserpina_, Dea, feminarum catervis præficitur. --_casta_; cf. Virg. Æn. VI, 402, ibique Heyne. 547 sqq. Imitatio dulcissimi loci Virg. Æneid. VI, 426 seq., ubi v. Heyne. --_hinc est iter_, etc., porta octava. --_versas ad funera tædas Passis_, in ipso nuptiarum adparatu mortuis; Drak. Conf. ad II, 184. [548.] _in limine lucis_, initio vitæ. Cf. V, 423; Lucret. II, 959; Senec. Herc. fur. 1132.

546. _Umentes_ Colon. unde _Humentes_ edidere Drakenb. et Ern. _Viventis_ Ox. et Put. _Lucentes_ emend. Barth. Adv. VIII, 7, et _Uventes_ N. Heins. Conf. ad I, 259, et II, 469. Vulgo _Liventes_, ut in Tell. R. 1, 2; Mars. Ben. et al. quod restitui cum Lefeb. non inprob. Drak. quia poetæ loca infera semper _liventia_ fingant, vid. not. 547. _versasque_, non _versas_, scripti. 548. _Passim_ Marsi Ven. poster. et Paris. operarum errore, in reliquas edd. ante Drak. propagato.

«Tum, seducta loco, et laxata lucida nocte, 550 Claustra nitent, quæ secreti per limitis umbram Elysios ducunt campos: hic turba piorum, Nec Stygio in regno, cæli nec posta sub axe: Verum, ultra Oceanum sacro contermina fonti, Lethæos potat latices, oblivia mentis. 555

550. Cf. ad v. 542, et Virg. Æn. VI, 637 seq. --_laxata nocte_, dissoluta, sine caligine, _lucida claustra_, conf. Virg. Æn. VI, 640, ubi v. Heyne. 551. _Claustra_, porta, seu septum nonum. 553 seq. Elysium non, ut apud Virg. Æn. VI, 637 sq. sub terra et in _Stygio regno_, h.e. in Orco, loco tenebris circumfuso, neque _sub axe cæli_, in orbe stellarum fixarum, vel lunæ (de qua opinione v. Natal. Com. III, 19), sed in insulis Fortunatis, ad extremum occidentem et _Oceanum_ (non, ut ap. seriores poetas, in ipso Oceano), collocatur, ut ap. Hom. Odyss. δ, 563 sq., et Hesiod. Ἐργ. 170 seq., ubi v. Cleric. Cf. Heyne ad Virgil. l.c. et Hermanni Mythol. T. I, p. 407 sq. 555. Hæc sunt ipsa verba Virg. Æn. VI, 715. _Lethe, sacer fons_, h.e. fluvius, ad Lethen, Hispaniæ fl. qui in Oceanum influit, effictus; Ern. Cf. ad I, 236. Commentum de hoc fluvio est Platonicum. Vid. Heyne ad Virg. Æn. VI, 703, 705, 749, et Exc. XIII. Pythagoræ tribuitur a Lactant. Inst. III, 18; §. 16, et Orpheo a Diodoro I, p. 58 et 61.

554. _contermina_ scripti, _certamina_ R. 1 et 2. Vulgo _certamine_: unde _sacro certamine fontis_ corrig. Dausq. Male! 555. _potant_ Put. quod verius videbatur N. Heins. et Lefeb. Conf. ad XI, 232. Sed _turba... posta... contermina... potant_ vix bene dicitur.

«Extrema hinc, auro fulgens, jam lucis honorem Sentit, et admoto splendet ceu sidere lunæ. Hac animæ cælum repetunt; ac, mille peractis, Oblitæ Ditem redeunt in corpora, lustris. Has passim nigrum pandens Mors lurida rictum 560 Itque reditque vias, et portis omnibus errat.

556... 559. Hic locus concinnatus e Virg. Æneid. VI, 719... 751, ubi purgatio _animarum_, in nova _corpora_ transiturarum, copiosius ornatiusque exponitur. Cf. de ea Heyne in notis et Exc. XIII. --_Extrema_, decima porta. [558.] _mille peractis lustris_, non _annis_, ut apud Virg. Æn. VI, 748, ubi v. Heyne. 560 seq. Iisdem coloribus _Mors_ adumbratur sup. II, 548 (ubi v. not.) forte et VI, 53. In aditu inferorum _Letum_ constituit Virgil. Æneid. VI, 277. Commentum vero Silii non minus ingeniosum videtur.

557. _admotæ lunæ_ malebat N. Heins. 560. _Hac_ Col. et a m. sec. Tell.

«Tum jacet in spatium sine corpore pigra vorago, Limosique lacus: late exundantibus urit Ripas sævus aquis Phlegethon, et, turbine anhelo Flammarum resonans, saxosa incendia torquet. 565 Parte alia torrens Cocytos sanguinis atri Vorticibus furit, et spumanti gurgite fertur.

562. De fluminibus inferorum, quorum nomina Silius more poetarum temere posuisse videtur, v. Heyne Exc. IX ad Virgil. Æn. VI, ubi præter alia docet, Platoni in Phædone (p. 83, B. ed. Frf.) vetustiorum Theologorum exemplo (v. Hesiod. Theog. 740 seq., 807 sq.) Tartarum _voraginem_ esse, in quam omnia flumina confluant et unde rursus effluant. Quod commentum animo Silii obversatum esse suspicari possis cum Ernesti V.C. cui tamen verba _sine corpore_ nimis argute dicta videntur de voragine, quum in tractu inferorum nullum omnino corpus, solæ umbræ reperiantur. Cf. ad VIII, 145, et Heyne ad Virg. Æn. VI, 292. 563 sq. De _Phlegethonte_, a φλέγειν, vel φλεγέθειν dicto, cf. inf. v. 836 sq., et Virg. Æn. VI, 550 seq. Πυριφλεγέθων, dicitur Hom. Odyss. κ, 513, et Platoni in Phædone, p. 84. Notandæ autem h.l. verborum ambages. 566. In _Cocyto_ Silius dissentit a reliquis poetis, qui eum plerumque lacrimarum flumen faciunt a κωκυτῳ, ut Claud. in Ruf. II, 491 sq. et R. Pros. I, 86; Stat. Theb. VIII, 30, nam v. 577, alium _lacrimarum amnem_ anonymum ponit, incerta auctoritate usus; Draken. (ad v. 577) et Ern. De illa nominis etymologia, cf. Serv. ad Virg. Æn. VI, 132 et, qui primus ejus mentionem facit, Plato l.c. de ipso fluvio sup. ad XII, 116 sq.

567. _vecticibus_ R. 1, et ad marg. manu docta emend. _verticibus_; conf. not. ad III, 475.

At, magnis semper Divis regique Deorum Jurari dignata palus, picis horrida rivo, Fumiferum volvit Styx inter sulfura limum. 570 Tristior his Acheron sanie crassoque veneno Æstuat, et, gelidam eructans cum murmure arenam, Descendit nigra lentus per stagna palude.

568. Hoc notum ex Hom. Odyss. ε, 185; Iliad. ξ, 271 sq.; ο, 37 sq.; Hesiod. Theog. 400, 774 sqq.; Virg. Æn. VI, 324; IX, 104 sq. 569 seq. _palus_, quoniam ei similis et tarda est, unde et _lacus_ dicitur. Cf. Virg. Æn. VI, 134, 369, 414. --_picis horrida rivo... limum_; cf. Pausan. VIII, 18; Virg. Æn. IX, 105; X, 114. 571 seqq. Imitat. Virg. Æneid. VI, 295 seq., ubi v. Heyne Exc. IX, et not. ad v. 107. --_Tristior_, atrocior, funestior: quam tristitiam in Acherontis imagine satis graphice et absolute poeta expressit, nisi quod rei fœditas fastidio et nausea animum inplet; Ern. _sanie_; cf. ad VI, 187. --_nigra_, sic _nigri æquoris_ Hor. II, xxvii, vs. 23. _Ed._ 573. Drak. notat, Acherontem rapidum et Stygem lentum describi a Seneca Herc. fur. 712 sq., unde _raptus_ forte pro _lentus_, h.l. legendum censet Lefeb.

Hanc potat saniem non uno Cerberus ore. Hæc et Tisiphones sunt pocula, et atra Megæra 575 Hinc sitit, ac nullo rabies restinguitur haustu. Ultimus erumpit lacrimarum fontibus amnis Ante aulam, atque aditus, et inexorabile limen.

574. _non uno ore_: nam Cerberus vulgo triceps fingitur, πεντηκοντακάρηνος Hesiod. Theog. 312, et ἑκατοντακέφαλος Pind.; unde _centiceps_ Hor. Od. II, xiii, 34. 577. Cf. ad v. 566.

574. _Hanc optat_ edidit Mars. et deinde alii. 576. _Hic_ ed. Marsi Ven. poster. et inde aliæ, _restinguitur_, non _exstinguitur_, Col. _atra Megæræ rabies_ putabat N. Heins.

«Quanta cohors, omni stabulante per atria monstro, Excubat, et manes permixto murmure terret! 580 Luctus edax, Maciesque malis comes addita Morbis, Et Mæror pastus fletu, et sine sanguine Pallor, Curæque, Insidiæque, atque hinc queribunda Senectus, Hinc angens utraque manu sua guttura Livor, Et deforme malum ac sceleri proclivis Egestas, 585 Errorque infido gressu, et Discordia gaudens Permiscere fretum cælo: sed et ostia Ditis Centenis suetus Briareus recludere palmis, Et Sphinx, virgineos rictus infecta cruore, Scyllaque, Centaurique truces, umbræque Gigantum. 590

579 sq. Silius expressit, sed additis aliis, aliis variatis et exornatis, locum Virg. Æn. VI, 273 sq., ubi v. Heyne. Conf. supra II, 548 sqq., ubi iidem sunt Mortis comites. 581. _Luctus edax_; vid. ad VII, 271. 584. Imago _invidiæ_, quæ nescio an alibi reperiatur. Aliis eam coloribus adumbravit Ovid. Met. II, 760... 808. 585. Cf. Heyne ad Virg. Æneid. VI, 276. 587. _Permiscere fretum cælo_, ut fere XV, 714; XVII, 377; Virg. Æneid. I, 133; V, 790; XII, 705. Imitat. Virg. Æneid. VI, 285 sq. 588. De _Briareo_ ἑκατογχειρῳ, cf. Hom. Iliad. α, 402 seq. (ubi v. Koeppen.) Virg. Æn. VI, 287, et X, 565 seq. de eodem et reliquis Centimanis, Cotto ac Gyge, Herman. Mythol. T. I, p. 56 seq.

579. _Quanta_, non _Quarta_, scripti et R. 2. Deinde _atria_ Col. Ox. Tell. R. 2. Vulgo _avia_. 580. _terrent_ malebat N. Heins. 587. _sedet_ Put. 588. _excludere_ Basil. Wolfii et hinc aliæ.

Cerberus hic ruptis peragrat quum Tartara vinclis, Non ipsa Alecto, nec feta furore Megæra Audet adire ferum, dum fractis mille catenis Viperea latrans circumligat ilia cauda.

592. _feta furore_; cf. ad v. 494. _sic feta furentibus austris_ ap. Virg. Æn. I, 51. _Ed._

592. _non feta_ Oxon. et Putean.

«Dextra vasta comas nemorosaque brachia fundit 595 Taxus, Cocyti rigua frondosior unda. Hic diræ volucres, pastusque cadavere vultur, Et multus bubo, ac sparsis strix sanguine pennis, Harpyiæque fovent nidos, atque omnibus hærent Condensæ foliis: sævit stridoribus arbor. 600

595 seq. Hoc phantasma Silio, certe Senec. Herc. fur. 686 sq. (ex quo loco simill. nostrum expressum non male putat Lefeb.) subjecit Virg. Æneid. VI, 282 seq., ubi Heyne jam monuit, ab utroque ulmum, Somniorum sedem, satis commode in taxum et sedem bubonum, strigum Harpyiarumque mutatam esse. Taxus feralis arbor et pestifera, ideo inferis tributa, et a Lucano quoque VI, 645, Ditis domo; Cell. --_comas_; vid. ad IV, 682. --_nemorosa_, ut _instar nemoris_, V, 482. Cf. Ovid. Met. VIII, 744, et Epist. Her. XV, 160. 598. _Striges_ aves diri ominis (ut _bubones_) et nocturnæ, quæ ubera infantium exsorbere fingebantur. Vid. Intpp. ad Ovid. Fast. VI, 130 seqq.; Harduin. ad Plin. XI, 39, seu 95 extr.; Burm. ad Petron. 36, 63 et 134; Heyne ad Tibull. I, v, 52, et Virg. Æn. XII, 862 sq.

595. _Dextra_, non _Dextera_, scripti, R. 1, ad marg. et R. 2; _numerosaque_ maluerit N. Heins. At vid. not. 597. _pastus cadavera_ Put. ut sup. v. 440; Virgil. Ge. III, 528, (ubi vid. Heins. et Heyne) et Æn. II, 471. Sed vulgatam quoque lect. bene se habere (vid. Ind.) et omnes fere libros pro ea stare monet Drak. 600. _nutat_ pro _sævit_, primus edidit Nicander. Τὸ _sævit_ tuebatur N. Heins. coll. IV, 98; Virg. Æn. V, 257, et Val. Fl. IV, 455, ubi vid. ejus not.

«Has inter formas conjux Junonis Avernæ, Subgestu residens, cognoscit crimina regum. Stant vincti, seroque piget sub judice culpæ: Circumerrant Furiæ, Pœnarumque omnis imago. Quam vellent numquam sceptris fulsisse superbis! 605

601. Novo phantasmate Silius _reges a conjuge Junonis Avernæ_, h.e. Plutone judicatos infert; Ern. Umbrarum tamen judicem Statius et alii Plutonem inducunt. Vid. ad v. 604 in V.L. --_Juno Averna_, Proserpina, ut apud Ovid. Met. XIV, 114, et _Juno inferna_ apud Virg. Æn. VI, 138, ubi v. Heyne. 602. _Subgestu_ (θρονῳ, Homer. Iliad. υ, 62) _residens_, ut ap. Montfauc. _Ant. expl._ T. I, P. I, _pl._ 37, _n._ 3. _Rude solium_ ei tribuitur a Claud. R. P. I, 79, et sella in Maffei gem. ant. P. II, t. 36. 604. De _Furiis_ pauca dixit Silius sapienter, quia ornatissime jam omnia extulerat Virg. Æneid. VI, 555 sq., 570 sq. --_Pœnarumque_; v. Var. Lect. 605. Imitat. Virg. Æn. VI, 436, ubi v. Heyne.

602. _Suggesto_ Put. 603. _seræque culpæ_ malebat N. Heins. 604. _Pœnorumque_ scripti pro _pœnarumque_: nam pœnas a Minoe, vel Plutone umbris inrogatas ab iis expetunt Ποιναὶ, Ἀλάστορες καὶ Ἐριννύες. Conf. not. ad II, 551, et Barth. ad simil. loc. Stat. Theb. VIII, 21 sq. _Forte sedens media regni infelicis in orce Dux Erebi, populos poscebat crimina vitæ, Nil hominum miserans iratusque omnibus umbris. Stant Furiæ circum, variæque ex ordine Mortes, Sævaque multisonas exercet Pœna catenas_.

Insultant duro imperio non digna nec æqua Ad superos passi manes: quæque ante profari Non licitum vivis, tandem permissa queruntur.

606 seq. _manes_ eorum, qui ad _superos_, apud vivos, inter homines, in terra (ut ap. Virg. Æneid. VI, 481), sub _duro imperio_ regum indigna et iniqua _passi_ erant, nunc iis _insultant_, libere illos adcusant et graviter, vel adeo αἰκίζουσι, ut ap. Senec. Herc. fur. 737 sq. «Vidi cruentos carcere includi duces, Et inpotentis terga plebeia manu Scindi tyranni.» Hunc locum imitatus est, et mirifice amplificavit vir cl. _Fénélon, Télémaque_, lib. VIII; unde pauca excerpere operæ pretium videtur: «Ces ombres d’esclaves ne craignaient plus l’ombre de Nabopharzan; elles la tenaient enchaînée et lui faisaient les plus cruelles indignités.... Enfin Télémaque aperçut les rois qui étaient condamnés pour avoir abusé de leur puissance.... On les entend gémir dans ces profondes ténèbres, où ils ne peuvent voir que les insultes et les dérisions qu’ils ont à souffrir: ils n’ont rien autour d’eux qui ne les repousse, qui ne les contredise, qui ne les confonde.... Dans le Tartare ils sont livrés à tous les caprices de certains esclaves, qui leur font souffrir à leur tour une cruelle servitude... O insensé, celui qui cherche à régner!» etc... _Ed._

Tunc alius sævis religatur rupe catenis: Ast alius subigit saxum contra ardua montis: 610 Vipereo domat hunc æterna Megæra flagello. Talia letiferis restant patienda tyrannis.

609. Imitat. Virgil. Æn. VI, 616 sqq., ubi Heyne monuit, non necesse esse, ut poeta solum Ixionem et Sisyphum respexerit. --_alius religatur rupe_, ut Prometheus, qui, ob ignem in terram delatum, non Caucaso tantum monti, sed in inferis quoque rupi adfixus fingebatur, de quo v. Aristot. Poet. c. 17. 610. _alius_, ut Sisyphus, de quo v. Jani ad Hor. II, 14, 19, 20. --_subigit_, agit in montem. Cf. XV, 218, et Gron. ad Liv. XXVI, 7. 611. _Vipereo domat flagello_; conf. Virg. Æn. VI, 570 seq. --_æterna Megæra_; vid. Var. Lect.

610. _subicit_ Tell. et R. 2, _subjicit_ Ben. Deinde _contra_ scripti. Vulgo _perque_. 611. _alterna Megæra_ emend. N. Heins. Sed Drak. recte interpretatur, Megæra æternum, semper domat, ut _Conditus Inarimes æterna_ (h.e. æternum) _mole Typhœus_ ap. Lucan. V, 101; conf. ad III, 36. 612. _faciferis_ Put. teste N. Heins. qui eam ob causam _fatiferis_ conjiciebat. Sed _lætiferis_ in hoc cod. legi contendit Lefeb. vid. etiam Draken. si tanti est.

«Sed te maternos tempus cognoscere vultus, Cujus prima venit non tardis passibus umbra. Adstabat fecunda Jovis Pomponia furto. 615

613 sqq. Sic matris umbram videt Ulysses et cum ea conloquitur Odyss. λ, 140 seq., 615 sq.; v. ad IV, 476, _fecundo_ olim _Jovis furto_, ut VII, 487, ubi v. not. _Latio surgentia bella_, ut ap. Virg. Æn. IV, 43.

615. _Jovi_ Tell. quod placet Lefeb.

Namque, ubi cognovit Latio surgentia bella Pœnorum, Venus, insidias anteire laborans Junonis, fusa sensim per pectora patrem Implicuit flamma: quæ ni provisa fuissent, Sidonia Iliacas nunc virgo adcenderet aras.» 620

617. Non male Venus, ut adversus Junonis machinationes et consilia tueretur Romanum imperium, et Scipio, vindex ejus, nasceretur, Jovem amore Pomponiæ inflammasse fingitur; quod commentum et Veneri consentaneum est, et ad insignem Scipionis laudem valet. 618 seq. Exquisitius _ossibus inplicare ignem_, dixit Virgil. Æn. I, 660, ubi v. Heyne. Conf. sup. II, 516 seq. 620. Vestales virgines ex Carthaginiensibus caperentur, h.e. Romano imperio potiti Pœni forent; Cell. Virgines Punicæ in altaribus Rom. sacrificarent; Mars. quod, etsi eodem redit, rectius videtur Ern. qui bene monet, hanc argutam et longinquius petitam Silii rationem esse imperium Rom. designandi. Excusari tamen potest, quum ab igni Vestæ æterno Palladioque, in ejus æde servato, imperii salus pendere crederetur. Cf. simil. loc. sup. I, 542 sq. ibique not.

618. _Junoni_ Tell. non inprob. Lefeb. ut _insidiis anteire Junoni_ sit idiotismus Ciceron. quo sensu _capere ante dolis_ dixerit Virg. Æn. I, 673. Præstiterit _fusam... patri Inplicuit flammam_, quod facile a librariis in _fusā patrē I. flammā_ mutari potuit. Vid. not. 620. _Sidonis_ e conj. N. Heins. recepit Lefeb. Deinde _Italicas_ Put. ex interpretamento.

Ergo ubi gustatus cruor, admonuitque Sibyllæ, Et dedit alternos ambobus noscere vultus, Sic juvenis prior: «O magni mihi numinis instar, Cara parens, quam, te ut nobis vidisse liceret, Optassem Stygias vel leto intrare tenebras. 625

621. _gustatus cruor_; cf. Odyss. λ, 152, et sup. ad v. 448.

Quæ sors nostra fuit, cui te, quum prima subiret, Eripuit sine honore dies, et funere carpsit?»

626. _cui_, sc. mihi, seu nobis. --_te, quum prima subiret... dies_: nam in partu mortua mater, et filius utero ejus excisus, si fides habenda Plinio VII, 9; Solin. c. 4, et Tertull. de animo c. 25. Cf. mox v. 629 seq.; 637... 646. Hinc Drak. conjiciebat, matrem P. et L. Scipionum, cujus meminerit Polyb. X, 4. Publii novercam, et Lucii, fratris minoris natu, matrem fuisse. 627. _honore_ et _funere_ pro exsequiis; Ern. Sed _funus_ certe pro morte dictum, et _dies te funere carpsit_, ut supra V, 591, ubi v. not.

Excipit his mater: «Nullos, o nate, labores Mors habuit nostra: æthereo dum pondere partum Exsolvor, miti dextra Cyllenia proles 630 Imperio Jovis Elysias deduxit in oras; Adtribuitque pares sedes, ubi magna moratur Alcidæ genetrix, ubi sacro munere Leda.

628. _labores_; ut VI, 386. 629. _æthereo pondere partum_, divinitus genitum; Ern. At junge _æthereo pondere Exsolvor_ κατὰ _partum_, h.e. te, ex Jove conceptum, partu edo, pario. 630. _Cyllenia proles_, Mercurius, Jovis filius in Cyllene monte natus (cf. III, 203), ψυχοπομπὸς, seu πουπαῖος, de quo vide Heyne ad Virgil. Æneid. IV, 243; Jani ad Horat. Od. I, 10, vs. 17, et Hermanni Mythol. T. I, p. 128. 633. Verba _sacro_ (h.e. Jovis) _munere_ etiam ad _Alcidæ genetricem_, Alcmenam, refero, quæ post mortem Jovis jussu a Mercurio in Elysium deducta ibique Rhadamantho nupta perhibetur. Vide Antonin. Liber. cap. 32. Similia forte de _Leda_ commenti sunt poetæ nescio qui.

629. _partus_ Putean. unde _ætherei partus_ suspicabatur N. Heins. _partu_, per adpositionem, ed. Marsi Ven. poster. et inde aliæ, _partum Exsolvero_ Rom. 1, in cujus marg. manus docta emend. _Exsolvo_. 631. _in_ scripti et Rom. 2 Vulgo _ad_. 633. _sacro numine_ Putean. unde _limine_ conj. N. Heins.

«Verum age, nate, tuos ortus, ne bella pavescas Ulla, nec in cælum dubites te tollere factis, 635 Quando aperire datur nobis, nunc denique disce. Sola die caperem medio quum forte petitos Ad requiem somnos, subitus mihi membra ligavit Amplexus, non ille, meo veniente marito, Adsuetus facilisque mihi: tum luce corusca, 640 Inplebat quamquam languentia lumina somnus, Vidi (crede) Jovem: nec me mutata fefellit Forma Dei, quod, squalentem conversus in anguem, Ingenti traxit curvata volumina gyro.

640 sqq. _luce corusca vidi Jovem_; conf. ad XII, 705. De hoc commento v. ad IV, 476.

635. _te adtollere_ Put. Tell. et R. 2. 636. _nobiscum denique disce_ Col. 637. _medio_ scripti pro vulg. _media_, quod tamen poetis familiarius esse monent Drakenb. et Broukh. ad Propert. III, ix, 50. 640. _coruscas_ Col. unde _coruscans_ conj. N. Heins. _coruscum_ reposuit Lefeb. sine auctoritate, etsi non male.

Sed mihi post partum non ultra ducere vitam 645 Concessum: heu, quantum gemui, quod spiritus ante, Hæc tibi quam noscenda darem, discessit in auras!» His alacer colla amplexu materna petebat; Umbraque ter frustra per inane petita fefellit.

647. _Hæc_, quæ ad divinam originem tuam spectant. 648 seq. Conf. Hom. Odyss. λ, 205 sq.; Virg. Æn. II, 792 sq., et VI, 700 sq., ad quæ loca v. Heyne. [649.] _per inane_, ut I, 97, et X, 151.

Subcedunt simulacra virum concordia, patris 650 Unanimique simul patrui: ruit ipse per umbram, Oscula vana petens juvenis, fumoque volucri Et nebulis similes animas adprendere certat.

650. _simulacra_, εἴδωλα. Cf. ad I, 97, et Broukh. ad Prop. I, xix, 11. --_patris et patrui_, P. et Cn. Scipionum, qui in Hispania perierant, quorumque causa Scipio juvenis descenderat ad inferos. Cf. sup. ad vers. 381 sq. 651 sqq. Cf. Cerda et Heyne in not. et Var. Lect. ad Virgil. Æn. II, 794; VI, 702, et Ge. IV, 499.

650. _consortia_ malebat N. Heins. quia _unanimi_ mox subjungitur. At quoties Silius bis pluriesque idem dixit!

«Quis te, care pater, quo stabant Itala regna, Exosus Latium Deus abstulit? Hei mihi! nam cur 655 Ulla fuere adeo, quibus a te sævus abessem, Momenta? obposito mutassem pectore mortem. Quantos funeribus vestris gens Itala passim Dat gemitus! Tumulus vobis, censente Senatu, Mavortis geminus surgit per gramina campo.» 660

654 sq. Color orationis ut sup. v. 450, ubi v. not. --_quo stabant Itala regna_; cf. ad III, 173. 656. Hæc mihi frigent, saltem his verbis expressa: et cur _sævus_? quum opem ferre patri absens non posset; Ern. Enimvero satis apte de eo queritur Scipio, quod patri non præsens adfuerit in Hispania, ut eum mortis periculo, sicut in pugna ad Ticinum (conf. IV, 454 seq.), iterum eripere potuerit. --_sævus_ itaque et inpius sibi videtur esse, quatenus a patre discessit, neque cum eo, ut pium filium decebat, in Hispaniam profectus est. 657. _obposito pectore_, ut sup. II, 117. --_mutassem mortem_, pro te subiissem, vel a te depulissem, ut sup. II, 118, _præripere letum_; Ern. Cf. ad XII, 265. 659 sq. Viris de republ. præclare meritis nonnumquam Romæ ex senatusconsulto sepulcra et cenotaphia in campo Martio, vel Esquilino, ut Atheniensibus, qui in bello pro patria ceciderant, publico sumtu in Ceramico, extruebantur; de quo v. Kirchman. de fun. Rom. II, 25, et sup. ad v. 484.

654. _Qui_ tacite edidit Lefeb. Cf. ad II, 645. _Queis_ quidam male. Deinde _quod stabant_ Col. et _cum stabant_ Med. 655. _Latium_ scripti. Vulgo _Latio_.

Nec passi plura, in medio sermone loquentis Sic adeo incipiunt. Prior hæc genitoris imago: «Ipsa quidem virtus sibimet pulcherrima merces; Dulce tamen venit ad manes, quum gratia vitæ Durat apud superos, nec edunt oblivia laudem. 665

663. Stoicus erat Silius; Lef. Omnium sententiarum in hoc poeta numerossisima est hæc his tribus versibus, quam nemo felicissimorum poetarum rotundius, latinius, nervosius, sapientius umquam extulerit; Barth. Adv. XXII, 8, quem vide etiam ac simil. loc. Claud. de Cons. Mall. Theod. v. 1 seq. 664. _Dulce venit ad manes_, etc., dulcis est nuntius, qui Manibus adfertur, gratam memoriam suam in terris superesse ac vigere. 665. _edunt oblivia laudem_; cf. ad VII, 271.

661. _plures medio_ Col. _plura et medio_ emend. N. Heins. 664. _gratia vitæ_ scripti et R. 2, ut _gratia facti_ et _factorum_ apud Virg. Æn. VII, 232, et Tac. Ann. III, 53; Lefeb. Vulgo _gloria vitæ_, quod firmabat Drak. verbis Cic. Philipp. V, 13. _Neque enim ullam mercedem tanta virtus præter hanc laudis gloriæque desiderat_. Parum interest. 665. _Duret_ et _edant_ priscæ edd. Post _superos_ colon. ponit Lefeb. ut sensus sit: tum non edunt oblivia laudem.

«Verum age, fare, decus nostrum, te quanta fatiget Militia. Heu, quoties intrat mea pectora terror, Quum repeto, quam sævus eas, ubi magna pericla Contingunt tibi! per nostri, fortissime, leti Obtestor causas, Martis moderare furori. 670 Sat tibi sint documenta domus! octava terebat Arentem culmis messem crepitantibus æstas, Ex quo cuncta mihi calcata, meoque subibat Germano devexa jugum Tartessia tellus.

671 sqq. Confer. VI, 122; Liv. XXV, 32... 36, et XXIV, 41, 42. --_Octava... tellus_, octavo anno _cuncta Tartessia tellus_, tota Hispania (conf. VI, 1; XV, 5), a me et fratre meo expugnata. _Octava terebat messem æstas_; v. ad VIII, 61. --_æstas terebat messem_, exquisite pro, æstate terebatur messis in area. Cf. Hor. Sat. I, i, 45. [673.] _calcata_; conf. ad III, 85. --_subibat devexa jugum_, sub jugum mittebatur.

670. _causa_ Col. _causam_ opinabatur N. Heins. 671. _Sat tibi sint_ Col. ut ap. Prop. IV, ii, 81. Vulgo _Sat tibi sunt_, non male, judice Drak., ut sup. VI, 122. 674. _Carthesia_ R. 1, et Med. _Carchesia_ Put. unde _Carteïa_, vel _Carpesia_ suspicari aliquem posse monet Draken. Cf. Heins. ad Ovid. Met. XIV, 416. _Tarthesia_ et _Thartesia_ alii.

Nos miseræ muros et tecta renata Sagunto; 675 Nos dedimus Bætin nullo potare sub hoste. Nobis indomitus convertit terque quaterque Germanus terga Hannibalis. Pro barbara numquam Inpolluta fides! peterem quum victor adesum Cladibus Hasdrubalem; subito venale, cohortes 680 Hispanæ, vulgus, Libyci quas fecerat auri Hasdrubal, abrupto liquerunt agmine signa.

675. Scipiones Saguntum «vi pulso præsidio Punico receperunt, cultoribusque antiquis restituerunt,» Liv. lib. XXIV, c. 42, coll. XXVIII, 39. 676. _Bætin potare dedimus_, etc., effecimus, ut Saguntini in Hispania essent tuti ab hoste, nam _Bætis_ Hispaniæ fl. Cf. ad I, 146; VIII, 367, 564. 677. Hasdrubal sæpius a nobis victus. Cf. Liv. XXIII, 26... 29. 678 seq. Cf. omnino Liv. XXV, 33, de perfidia Celtiberorum. [679.] _adesum Cladibus_; v. ad VII, 271.

681. _Libyci quas fecerat auri_ scripti, eleganter, judice N. Heins. et Barth. Adv. VIII, 7. Vulg. _Libyco quas fecerat auro_, scilicet venales, h.e. conruperat; forte rectius: illud certe insolentius dictum videtur etiam Ern. An præstiterit, _Libyco quas emerat_, vel _ceperat auro_?

Tunc hostis socio desertos milite, multum Ditior ipse viris, spisso circumdedit orbe. Non segnis nobis nec inultis, nate, peracta est 685 Illa suprema dies, et laude inclusimuus ævum.»

683. Cf. Liv. XXV, 34 sqq. 686. _laude inclusimus ævum_, cum laude fortiter pugnans vitam finivi; Drak. qui recte monet, _includere_ pro simpl. _claudere_ positum esse, et _includere_ pro finire dixisse Propert. II, xii (al. 15), 54 (ubi v. Passerat.), et Senec. Epist. XII (ubi v. Gronov.), ut _claudere_ Sil. inf. XV, 655 al. et _excludere_ Stat. Silv. II, præf. Conf. IV, 172, et XVII, 119.

685. _est_ ex scriptis. Vulgo omittitur. 686. _laudi indulsimus ævum_ conj. N. Heins. _at_ vel _sed_ malebat Drak.

Excipit inde suos frater conjungere casus: «Excelsæ turris post ultima rebus in artis Subsidium optaram, supremaque bella ciebam. Fumantes tædas, ac lata incendia passim, 690 Et mille injecere faces. Nil nomine leti De Superis queror: haud parvo data membra sepulcro Nostra cremaverunt in morte hærentibus armis. Sed me luctus habet, geminæ ne clade ruinæ Cesserit adfusis obpressa Hispania Pœnis.» 695

687. Cf. Liv. XXV, 36. --_Excipit_ insolentius dictum pro continuavit, perrexit, finita oratione fratris cœpit. Cf. Heins. et Burm. ad Ovid. Met. VII, 476. 688. _rebus in artis_, ut II, 103; V, 477 al. 689. _optaram_, elegeram. Vid. Cerda, Heins. et Heyne ad Virg. Æn. I, 425 et 552, Ern. clav. Cic. 692. Ludentem verbis poetam audio, non Cn. Scipionem; Ern. Splendidissimas exsequias consequutus sum: turris enim mihi pro rogo fuit, simulque cum eo arma combusta sunt, ut in funeribus heroum fortiumque virorum; Drak. et D. Heins. qui comparant sup. X, 559 seq. (ubi v. not.) inf. XV, 390 seq.; Hom. Odyss. λ, 74, et Iliad. ζ, 418; Virg. Æn. VI, 217; ubi verba sunt Donati: «virorum fortium arma et cætera, quæ carissima haberent, cum ipsis veteres consumebant.» Kirchman. de fun. Rom. III, 5. 693. _in morte hærentibus_, mihi mortuo, vel cadaveri adhærentibus. 695. _adfusis_; cf. ad IV, 251 in Var. Lect.

693. _in Martem hortantibus armis_ Put.

Contra quæ juvenis turbato fletibus ore: «Dî, quæso, ut merita est, dignas pro talibus ausis Carthago expendat pœnas. Sed continet acres Pyrenes populos, qui, vestro Marte probatus, Excepit fessos, et notis Marcius armis 700 Subcessit bello: fusos quoque fama ferebat Victores acie, atque exacta piacula cædis.» His læti rediere duces loca amœna piorum: Prosequiturque oculis puer adveneratus euntes.

[698.] _expendat_, ut VI, 588. 698 sq. Cf. Liv. XXV, 37, «vestro Marte probatus et notis Marcius armis:» nam de eo Liv. l.c. «inpiger juvenis, ad cujus summam indolem adcesserat Cn. Scipionis disciplina, sub qua per tot annos militiæ artes edoctus fuerat.» 704. Cf. Virg. Æn. VI, 476. --_adveneratus_, de officio, quo prosequimur amicum, cum significatione honoris, ut utar verbis Heynii ad Tibull. I, v, 33.

700. _Marcius_ ex emend. N. Heins. Conf. ad VI, 403. Vulgo _Martius_.

Jamque aderat multa vix adnoscendus in umbra 705 Paullus, et epoto fundebat sanguine verba:

705. Æmilius _Paulus_, qui in acie Cannensi ceciderat. Similis est de Deiphobo locus Virgil. Æn. lib. VI, 494 sq. --_vix adnoscendus_; vid. Var. Lect. 706. _epoto fundebat sanguine verba_; cf. sup. ad v. 448.

705. _muta umbra_, et mox _at epoto_ reposuit Lefeb. cujus hæc nota est: «_Muta_, quia umbra corporis sepulti vel cremati, nec biberat sanguinem. At umbra Appii, qui non sepultus, poterat loqui, non epoto sanguine, sup. v. 448. Jam vero _muta_ erat _umbra_, ut in Virg. Æn. V, 264, _umbræ silentes_. Aliis _multa_ inepte. Dic, in sua umbra _muta_, quia tot vulneribus confossus fuerat, ut ni loquutus fuisset, non agnovisset eum Scipio.» Sed cur inepta est vulgata lectio? Verba vel sic jungi et exponi possunt: _Paulus aderat vix adnoscendus in multa umbra_, propter multitudinem umbrarum; vel, quod præstat, ita: _Paulus in multa umbra_, inter multas umbras, _aderat, vix adnoscendus_ propter multa vulnera, quæ eum deformabant: nam umbræ, quæ ipsis fuerant in terris, cupiditates et adfectus animi, vitæ instituta, arma, vulnera, etc. retinent, et mortui iisdem notis, quibus vivi, cognoscuntur; conf. Hom. Odyss. λ, 37... 41, et 386 sq. Virg. Æn. VI, 494 seq. quem locum Silius ante oculos habuit.

«Lux Italum, cujus spectavi Martia facta, Multum uno majora viro, descendere nocti, Atque habitanda semel subigit quis visere regna?» Cui contra tales effundit Scipio voces: 710

707. _Lux Italum_, ut _lumen_ VI, 130, ubi v. not. 708. _descendere nocti_, ut _demittere neci_, vel _umbris_. Cf. ad I, 439, et infra v. 759. _Nox_, loca infera, perpetuis tenebris obsita, ut contra XIV, 243. _dies_ pro locis superis; Drak. qui multa poetarum exempla congessit. 709. Conf. Virgil. Æn. VI, 531 seq.

708. _nocti_ Col. _nosti_ Oxon. Put. R. 2. Vulg. _nunc te_, scilicet ante fatum, cui mox _semel_ respondet, unde prob. Cell. At exquisitius τὸ _nocti_, vid. not. 709. _subicit_ R. 2, _subiit_ Tell. 710. _Cui_ Col. _Qui_ Oxon. et Put. Conf. ad XII, 379. Vulgo _Quem_.

«Armipotens ductor, quam sunt tua fata per Urbem Lamentata diu! quam pene ruentia tecum Traxisti ad Stygias Œnotria tecta tenebras. Tum tibi defuncto tumulum Sidonius hostis Constituit, laudemque tuo quæsivit honore.» 715 Dumque audit lacrimans hostilia funera Paullus, Ante oculos jam Flaminius, jam Gracchus, et ægro Absumtus Cannis stabat Servilius ore. Adpellare viros erat ardor, et addere verba: Sed raptabat amor priscos cognoscere manes. 720

713. _Œnotria tecta_, Italiam et Romam. Cf. ad I, 2. 714 sq. Cf. X, 520 sqq. [715.] _laudem tuo quæsivit honore_; conf. ad lib. XII, vss. 473, 478. 716. _funera hostilia_, exsequias ab hoste ipsi factas esse: quæ humanitas Paulum ita movet, ut lacrimas non teneat, etsi Scipio id laudis cupiditate factum dixerat. 717 seq. _Flaminii_ mors nota ex lib. V, 655 sq. _Gracchi_ ex XII, 475 sq., et _Servilli_ ex VIII, 664 sq., et X, 222 seq. --_stabat ægro ore_, tristi vultu. 720. Judicium consiliumque, quod poeta in hoc animarum recensu sequebatur, eo spectabat omnino, ut ex antiqua patriaque potissimum historia exempla virorum, gloria rerum gestarum, ingenii ac virtutum præ ceteris conspicuorum, seligeret, omissis iis, quæ Maro in necyia sua recensuerat, et sic tam argumenti dilectu, quam ornatu exquisitiore et doctrina, civium suorum animos teneret.

716. _lacrimas_ R. 1, Lefeb. «Sic forte amassem e v. 387, ni in Virg. Æn. VI, 686, ploraret etiam Anchisæ umbra.» Quasi id non passim obvium esset.

Nunc meritum sæva Brutum inmortale securi Nomen, nunc Superos æquantem laude Camillum, Nunc auro Curium non umquam cernit amicum. Ora Sibylla docet venientum, et nomina pandit.

721. _sæva securi_, qua suos et sororis filios feriri jussit, quod notum ex Liv. II, 5. Cf. Virg. Æneid. VI, 819 et 825. 723. _Curium non umquam auro amicum_, quoniam aurum Samnitium repudiavit, de quo vid. Val. Max. IV, 3; Aurel. Vict. 33; Juvenal. XI, 78. Sententia languido ornatu elata; Ern. Similiter _amica luto sus_ dicitur Horat. Epist. I, ii, 26, et similia al.

722. _Superos æquantem_ scripti, R. 2, Parm. Mars. in notis, et ad marg. R. 1, ut I, 611, et inf. v. 789, 803. _Superis æquatum_ Ven. Marsi et Cell.; non male, judice N. Heins. qui et _Superis æquandum_ conjecit, _æquantum_ Tell. et R. 2. Vulgo _Superis æquantem_: sed _Superis æquatum_, vel _se æquantem_, vel _Superos æquantem_ emend. jam Dausq.

«Hic fraudes pacis Pyrrhumque a limine portæ 725 Dejecit, visus orbus. Tulit ille ruentem Thybridis in ripas regem, solusque revulso Pone ferox ponte exclusit redeuntia regna.

725 sq. _Hic visus orbus_, Appius Claudius Cæcus, qui pacem cum Pyrrho ineundam gravi oratione dissuasit, quam Plut. in Pyrrho, p. 394, excerptam tradit; de quo Flor. I, xviii, 20, ac Ovid. Fast. VI, 203 seq. conferendi; Cellar. Withof. conjicit, _Rejecit visus orbus_. 726. _ille_, Horatius Cocles, qui Porsenam _regem tulit_, h.e. impetum ejus et Clusinorum sustinuit in primo aditu pontis sublicii, eoque _pone_, post tergum suum, _revulso_ a Romanis, _regna redeuntia_, reges, h.e. Tarquinios (v. ad III, 383, et X, 486), redituros, reditum Porsenæ ope parantes ac sperantes (actus pro conatu; v. sup. ad v. 523), _exclusit_ mœnibus Romæ. Res nota ex Liv. II, 10. Conf. sup. X, 483 sq. Hanc pæne fabulosam audaciam, et quasi Herculeum laborem, sibi quoque habet gallica historia in fortissimo equite BAYARD. _Ed._

«Si tibi dulce virum, primo qui fœdera bello Phœnicum pepigit, vidisse, hic inclitus ille 730 Æquoreis victor cum classe Lutatius armis. Si studium et sævam cognoscere Hamilcaris umbram, Illa est (cerne procul) cui frons nec morte remissa Irarum servat rabiem: si jungere cordi est Conloquium, sine gustato det sanguine vocem.» 735

729 sq. Cf. ad I, 33 sq., et VI, 684 seqq. 732 seq. Hamilcaris umbra idoneo cum delectu juxta Lutatium cernitur, cum quo ille vana pacis fœdera pepigerat; unde sensum v. 738 sq. expedias licet; Ern. 733 sq. Cf. ad V, 673. --_frons remitti_, vel _explicari_, _solvi_ et _exporrigi_ dicitur, quæ serena ac læta est, ut contra, quæ gravis ac tristis, _contrahi_, _adtrahi_, _adduci_. 735 sq. Conf. sup. ad v. 448.

730. _inclitus_ scripti, (teste N. Heins.) R. 2, Ben. _medius_ Ox. R. 1, Med. Marsi, Mart. Herbip. aliæque edd. Utraque lectio in c. Tell. reperta a Lef. qui tamen non monuit, quænam a m. pr. fuerit. _Martius_ Basil. Wolfii et inde aliae. 731. _ultor_ pro _victor_ Put. Deinde _Lutatius_ scripti R. 1, Parm. Med. et al. Vulgo _Luctatius_, quod vel metro adversatur; conf. ad VI, 687. 733. _mesta_ pro _morte_ Ox. _meste_ Put. _mœsta_ Parm. _cæde_ R. 1, _veste_ et _in hoste_ alii, teste Lefeb. nescio qui. Deinde _remissam_ conj. vir doctus, haud dubie Livineius, quod Cortius ad marg. edit. suæ notavit. Sed vulgata lectio exquisitior est, vid. not.

Atque ubi permissum, et sitiens se inplevit imago, Sic prior increpitat non miti Scipio vultu: «Taliane, o fraudum genitor, sunt fœdera vobis? Aut hæc Sicania pepigisti captus in ora? Bella tuus toto natus contra omnia pacta 740 Exercet Latio, et, perruptis molibus Alpes Eluctatus adest, fervet gens Itala Marte Barbarico, et refluunt obstructi stragibus amnes.»

738. _fraudum genitor_; vid. ad III, 126 in Var. Lect. 739. _captus_; conf. ad VI, 689 in V.L. 742. _fervet Marte_, ut ap. Virg. Æn. VIII, 676. 743. _refluunt obstructi stragibus amnes_, ut sup. I, 47, 48.

737. _mitis_ quatuor scripti et R. 2, male. 739. _Haud_ prætulerit N. Heins. sublata interrogationis nota. _Atque_ Put. quod recepit Lefeb. 741. _præruptis_ Putean. quod non displicebat N. Heins. qui tamen malebat _perruptæ molibus Alpis_, ut _Alpis_ unitatis numero dicatur, quod poetis non infrequens esse, multis exemplis docuit Drak.

Post quæ Pœnus ait: «Decimum modo cœperat annum Excessisse puer, nostro quum bella Latinis 745 Concepit jussu; licitum nec fallere Divos Juratos patri: quod si Laurentia vastat Nunc igni regna, et Phrygias res vertere tentat, O pietas, o sancta fides, o vera propago! Atque utinam amissum reparet decus!» Inde citato 750 Celsus abit gressu, majorque recessit imago.

744. Cf. I, 77... 119, et ad II, 349 sq. 745 sq. _Concepit bella_, v. ad I, 109. 747 seq. _Laurentia regna_; vid. ad I, 110. [748.] _Phrygias vertere res_, evertere, delere Rom. imperium. Cf. I, 514; II, 352. 750. Cf. I, 61 sq., 106 sq. 751. _major imago_; cf. ad VIII, 145, et Ovid. Fast. II, 503.

746. _placitum_ Put. 751. _incessit_ Put. quod ex Virg. Æn. I, 405, ad quem locum Silius adluserit, petitum putat Lef. At h.l. non de Dea sermo est.

Exin designat vates, qui jura sub armis Poscenti dederint populo, primique petitas Miscuerint Italis Piræo litore leges. Lætatur, spectatque virum insatiabilis ora 755 Scipio, et adpellet cunctos, ni magna sacerdos Admoneat turbæ innumeræ: «Quot millia toto Credis in orbe, puer, lustras dum singula visu, Descendisse Erebo, nullo non tempore abundans Umbrarum huc agitur torrens, vectatque capaci 760 Agmina mole Charon, et subficit inproba puppis.»

752. Decemviri legibus scribendis designantur, quorum historia nota ex Liv. III, 31, 35. --_sub armis_, quia tum penes Decemviros summa reipubl. erat; Ern. Sed jungenda, opinor, verba _populo jura poscenti sub armis_: nam de lege a Terentio lata nonnumquam tanta inter patres plebemque contentio fuit, ut altera pars vi pelleretur foro. Conf. Liv. III, 9 et 11. 753 seq. _petitas Piræo litore_, Athenis: nam _Piræus_ portus pagusque Atheniensis. [754.] _Italis_, Italicis legibus. 757... 761. Conf. Virg. Æn. VI, 305... 330. 759. _Descendisse Erebo_; v. ad v. 708, et I, 439. 760 seq. _Umbrarum torrens_, ut _undæ_ IV, 159, ubi v. not. Conf. ad IX, 250 sq. --_inproba puppis_, id. qd. --_capax moles_, h.e. magna cymba. Cf. ad I, 58, VI, 525.

758. _dum secula_ Put. Conf. Heins. ad Claud. R. P. II, sub finem.

Post hæc, ostendens juvenem, sic virgo profatur: «Hic ille est, tellure vagus qui victor in omni Cursu signa tulit; cui pervia Bactra Dahæque; Qui Gangem bibit, et Pellæo ponte Niphaten 765 Adstrinxit; cui stant sacro sua mœnia Nilo.»

762. _juvenem_, Alexandrum Magnum. 764 sq. Victoriæ Alexandri in Scythia, India et Armenia designantur. Cf. III, 612 sq. 764. _Bactra_ (nunc _Balck_) caput Bactrianæ, regionis extremæ imperii Parthici, in qua et in Sogdiana Alexander octo oppida condidit aliaque diruit, teste Strab. p. 517. --_Dahæ_, seu Daæ, Nomades in Scythia, ultra Hyrcanos et Caspium mare. Cf. Var. Lect. 765. _Niphates_, mons Armeniæ, sed h.l. fluvius, ut ap. Lucan. III, 245; Juvenal. VI, 409, et Martial. XII, 21, cujus tamen geographi mentionem non faciunt. Cf. Intpp. ad Hor. Od. II, ix, 20. --_Pellæo ponte_; v. ad XI, 381.

762. _juvenem_ Col. et Tell. Vulgo _juveni_, scilicet Scipioni, quod non inprob. Drakenb. 764. _cursim_ emend. Modius et N. Heins. Nihil mutandum, vel _vago cursu_ legendum censebat Drak. Deinde _Dahæque_ scripti et R. 1. Vulgo _Dacæque_ contra metri leges; conf. Intpp. ad Virg. Æn. VIII, 728; Gronov. ad Senec. Thyest. 370 et 603; Grot. ad Lucan. II, 296; _Daœque_ emend. Delrio ad Senec. l.c.

Incipit Æneades: «Libyci certissima proles Hammonis, quando exsuperat tua gloria cunctos Indubitata duces, similique cupidine rerum Pectora nostra calent, quæ te via, fare, superbum 770 Ad decus et summas laudum perduxerit arces.»

766. _sua mœnia_, Alexandria Ægypti; _sua_, suo nomine dicta; et _Nilo_ ad distinctionem: octodecim enim Alexandrias enumerat Stephanus; D. Heins. --_Nilus_, hoc loco _sacer_ dicitur, non tam perpetuo fluviorum epitheto (v. ad XII, 215), quam quia ab Ægyptiis summi numinis loco coli (vid. Plut. de Is. et Osir. Opp. T. II, pag. 353; Heliodor. Æthiop. IX, pag. 423; Max. Tyr. Diss. XXXVIII, pag. 393), et vel Oceani (Diodor. I, p. 8; Heliodor. l.c. p. 445), vel Osiridis ac Jovis nominibus condecorari solebat (Plut. Sympos. VIII, Qu. 8, pag. 729; Ælian. Anim. X, 46; Schol. ad Pind. Pyth. IV, 99; _Jablonsky Panth. Ægypt._ II, i, 4; IV, i, 14), unde in ejus honorem templa quoque exstructa et festa (Niloa) instituta. Vid. Stephan. v. Νεῖλος, Heliod. l.c. p. 423; Spanhem. de V. et Pr. N. T. I, p. 174. 767 seq. _Æneades_, Romanus, Scipio. --_Libyci proles Hammonis_; vid. ad I, 415, et IV, 478; Gell. XIII, 4; Ælian. V. H. V, 12; IX, 37; Plut. in Alex., Arrian. et Intpp. ad Curt. IV, 7; VIII, 5 et 10. --_certissima proles Hammonis_, ut ap. Virg. Æn. VIII, 301. 771. _summas laudum arces_, summas laudes, summum gloriæ fastigium. Drak. laudat Savaron. ad Sidon. Apoll. carm. XXIII, 140, et epist. VIII, 6; Barth. ad Claud. Paneg. Mall. Theod. v. 6.

768. _quando_ Col. quod jam conj. Dausq. Vulg. _quanto_. 770. _fare_ Col. et Tell. Vulgo _scire_. 771. _arces_, non _artes_, Col. et Parm.

Ille sub hæc: «Turpis lenti sollertia Martis. Audendo bella expedias: pigra extulit artis Haud umquam sese virtus; tu magna gerendi Præcipita tempus: mors atra inpendet agenti.» 775 Hæc effatus abit. Crœsi mox advolat umbra, Dives apud superos; sed mors æquarat egenis.

772. Brevitas gravitasque sententiarum magnum et virum et poetam decet. 773 sq. _bella expedias_, conficias. --_extulit sese_, emersit ex _artis_ rebus, vel potius, in iis excelluit, eminuit. Cf. ad II, 103. Withof. male suspicabatur _actis_ pro _artis_. _Ed._ 777. Cf. V, 264 seq., et ibi not. 778. Præclarus de Homero locus, ad quem Silius ea transtulit, quæ de Musæo ac Marcello dixerat Virg. Æn. VI, 667 sq., et 861 sqq. ad quæ loca v. Heyne. --_tendentem_; v. ad VI, 335.

773. _artis_ Col. Vulgo _astris_. 774. _tum magna g. Præcipitat t._ Put. _dum m. g. Præcipitas_, vel _ut Præcipites_ (h.e. quamvis p.), vel _ni Præcipitas_ tentabat N. Heins. Sed vulgata exquisitior et nervosior brevitas. 777. Hic versus abest a R. 1, et Marsi Ven. sec.

Atque hic, Elysio tendentem limite cernens Effigiem juvenis castam, cui vitta ligabat Purpurea effusos per colla nitentia crines, 780 «Dic, ait, hic quinam, virgo? nam luce refulget Præcipua frons sacra viro, multæque sequuntur Mirantes animæ, et læto clamore frequentant.

779. _juvenis_, Scipio. --_Effigiem_, umbram, imaginem, simulacrum. Cf. Brouckh. ad Prop. I, xix, 11, et, qui de h.l. copiose disputavit, Cuper. Apotheos. Hom. pag. 20, it. Heins. et Barth. ad Stat. Silv. II, i, 191; Scalig. ad Catull. p. 22. --_castam_; v. ad I, 481, et II, 698. --_vitta_, insigne deorum, vatum, sacerdotum, virorumque sacrorum et sanctorum. Conf. Heyne ad Virg. Æn. VI, 665 (ubi _nivea vitta_ pro _purpurea_), et XII, 120. 781. _quinam_; cf. ad II, 645 in V.L. 782. _frons sacra_; v. ad XII, 408.

779. _Effigiem castam_ h.e. umbram sacerdotis, ex emend. N. Heins. qui et _juvenis casti_, h.e. Homeri, conj. ut Dausq. quia Homerum cæcum a puero fuisse tradant Suidas et alii. Sed idem senex mortuus est. Vulgo _castæ_, quod servavit Lefeb. qui ita distinxit _Effigiem juvenis, castæ cui_, scilicet effigiei. 782. _multæque frequentant_, et mox _clamore sequuntur_ tacite edidit Lefeb. forte operarum lapsu.

Qui vultus! quam, si Stygia non esset in umbra, Dixissem facile esse Deum!» «Non falleris, inquit 785 Docta comes Triviæ: meruit Deus esse videri, Et fuit in tanto non parvum pectore numen. Carmine complexus terram, mare, sidera, manes, Et cantu Musas et Phœbum æquavit honore. Atque hæc cuncta, prius quam cerneret, ordine terris 790 Prodidit; ac vestram tulit usque ad sidera Trojam.»

784 sq. Junge _quam facile dixissem, Deum esse_ eum! 786. _comes_ et sacerdos _Triviæ_, Hecates, seu Proserpinæ, Sibylla. Cf. Virg. Æn. VI, 13, 35, 69. De Homero, pro deo culto, vid. Cuper. l.c. et ipsum illud marmor, ἀποθέωσιν ejus continens; de _numine_ vero, quod poetis inest, Ovid. Amor. III, ix, 17 sq., et Fast. VI, 5 sq.; Drak. 790. _prius quam cerneret_, ante descensum ad inferos, h. est, ante mortem, _hæc cuncta_, δεικτικως, loca infera et quæ in iis sunt. --_terris_; vid. ad III, 75 in V.L. 791. _Prodidit_, descripsit in Odyss λ. --_vestram Trojam_: nam Romani a Trojanis oriundi.

784. _quam_ Col. et Oxon. Vulgo _quem_. Possis et _facie_ pro _facile_, judice N. Heins.

Scipio, perlustrans oculis lætantibus umbram, «Si nunc fata darent, ut Romula facta per orbem Hic caneret vates, quanto majora futuros Facta eadem intrarent hoc, inquit, teste nepotes! 795 Felix Æacida, cui tali contigit ore Gentibus ostendi! crevit tua carmine virtus.»

793. _Romula_, ut ap. Hor. Od. IV, v, 1, ubi v. Jani. Sic et _Dardanus_ sup. I, 14, ubi v. not. 794 sq. Quanto clariora Romanorum facta forent apud posteros hoc præcone Homero; Cellar. Recte: sed sententia haud bene expressa, et vereor ne _intrarent_ librariis debeatur. 796 sq. Poetæ animo, quod jam Marsus, Dausq. et alii viderunt, obversabantur verba, quæ Alexander M. ad Achillis tumulum in Sigeo dixisse fertur: «O fortunate adolescens, qui tuæ virtutis Homerum præconem inveneris.» Vid. Cic. pro Arch. c. 10; Plut. et Arrian. I. --_Æacides_, Achilles, Æaci nepos.

792. _persultans_ R. 2, quod recepit Lef. ut respondeat τῷ _pererrat_ ap. Virg. Æn. IV, 363. 796. _Æacide_ scripti. _Æacidæ_ edd. Marsi et quædam aliæ. Sed cf. ad III, 650.

Sed quæ tanta adeo gratantum turba requirens, Heroum effigies majoresque adcipit umbras.

798 seq. Scipio _requirens_, quærens, _quæ tanta sit turba adeo gratantum: adcipit_, audit, cognoscit, docetur a Sibylla (ut contra _dare_ pro _dicere_) eas esse _effigies heroum_ (v. ad v. 779) et _majores umbras_; cf. ad v. 751, et VIII, 145, _gratantum_ sibi, h.e. lætantium. Sed v. Var. Lect.

798. N. Heinsius recte metuebat, ne locus esset luxatus: nec tamen medelam ei adferre conabatur. _grassantum_, h.e. ruentium magno concursu, non male reposuit Lefeb. putans, Silio ante oculos fuisse Virgil. Æn. VI, 710, 712 et 305, 318. Sed præstiterit, opinor, _adeo stridentum_, h.e. tantum stridorem edentium: nam _majores_ sunt _umbræ_. Animæ vero vel umbræ _strident_, seu stridunt, τρίζουσι, τρίζουσαι, ποτέονται ὡς νυκτερίδες. Conf. Stat. Theb. VII, 770; Horat. Serm. I, viii, 41; Homer. Odyss. ω, 5 seq. 799. _adspicit_ corrig. Dausq.

Inde viro stupet Æacide, stupet Hectore magno, 800 Ajacisque gradum venerandaque Nestoris ora Miratur, geminos adspectat lætus Atridas, Jamque Ithacum, corde æquantem Peleia facta.

800. Nota hic Achillis et Hectoris conjunctionem. _Les plus grands ennemis, les plus fiers adversaires, Réunis dans ces lieux n’y sont plus que des frères._ _Voltaire, Henriade, ch._ VII. _Ed._ 801. _Ajacis gradum_, ut Αἴας μακρὰ βιβὰς, dicitur Homero, Iliad. η, 213, loco insigni, qui Silii animo obversatas videtur. 803. _Ithacum_, Ulyssem (vid. ad II, 180), _corde_, eloquentia, versutia, prudentiaque, _æquantem facta Peleia_, res gestas et virtutem Pelidæ; non minus prudentia insignem, quam Achilles virtute. Notus ex Homero Ulysses πολύτροπος, πολύμητις, πολυμήχανος, διῒ μῆτιν ἀτάλαντος.

800. _Ire viro_ scripti et priscæ edd. Ulcus hic Chironium latere, et _In torvo_, vel _In primo stupet Æ._ legendum putabat N. Heins. Sic _stupere in aliquo_ dixere Val. Fl. I, 262, et Hor. Serm. I, vi, 17. _Hinc viso_, vel _In Phthio_, vel _In diro_, vel denique _Inde fero stupet Æ._ conj. Burm. _Irato st. Æ._ corrig. Hœufft in Periculis poet. quod est Achillis epith. ap. Homerum, Horat. Ep. II, ii, 42; Ov. Am. II, xviii, 1; Claud. Cons. Stilic. I, 99. Non male, modo minus ab antiqua vel vulg. lectione aberraret. _Inque uno_ emend. Corte vel potius Livin. _Inque viro_ Ernesti. _Ecce viro_ reposuit Lefeb. qui se diu dubium hæsisse dicit, antequam auctorem in ipso auctore detexerit. Sed vereor, ut acu rem tetigerit, mirorque, eum non τὸ _En_, quod ipsi in deliciis est, pro _Inde_, et tum _diro_ pro _viro_ maluisse, quod certe præstiterit, etsi nondum mihi satisfacit, et epitheton Achillis, ut mox _magno_, omnino latere videtur. Olim suspicabar _Inmiti stupet Æ._ ut ap. Virg. Æn. I, 30; III, 27. Nunc pluribus conjecturis indulgere nec lubet nec vacat. Withof. conjicit, _jam claro_, vel _inde truci_, aut _acri_, aut _alto_. 802. _aspectat_ scripti, _geminosque aspectat_ conj. Dausq. et _geminos jam spectat_ N. Heins. Vulgo _aspectans_.

Victuram hinc cernit Ledæi Castoris umbram: Alternam lucem peragebat in æthere Pollux. 805 Sed subito vultus monstrata Lavinia traxit. Nam virgo admonuit, tempus cognoscere manes Femineos, ne cunctantem lux alma vocaret. «Felix hæc, inquit, Veneris nurus ordine longo Trojugenas junxit sociata prole Latinis. 810

804. Cf. ad IX, 295. --_Victuram_, mox in cælum redituram. 805. _Alternam lucem_; cf. Var. Lect. 806. Silius, ut nullam varietatis et poetici ornatus adhibendi occasionem prætermitteret, illustres etiam feminas recenset: in quo exemplum quoque Virgil. Æneid. VI, 445 seq. sequutus est. Bene autem ita rem variavit, ut non ex mythis, sed prisca Romanorum historia petierit exempla, et pro heroinis substituerit clarissimas gentis suæ feminas. --_vultus_ Scipionis ad se convertit _Lavinia_, Æneæ conjux; quæ tamquam auctor generis romani commode memoratur. 807. _virgo_, Sibylla, _admonuit_, _tempus esse_, _cognoscere_, etc. 808. _lux alma_, ut ap. Virg. Æn. I, 306 (ubi v. Heyne), et VIII, 455. Cf. sup. ad III, 203. --_vocaret_ sc. ad superos: nam orto sole infera loca a vivis relinquenda, et a Manibus repetenda sunt. Silius ad verbum fere expressit Virgil. Æn. VI, 538 sq., ubi v. Heyne.

805. _Alterno in æthere_, et mox _subitos vultus_ malebat N. Heins. Vulgatam lect. _Alternam lucem_ bene tuebatur Drak. coll. Virg. Æn. VI, 121, et Ciris v. 397; Hom. Odyss. λ, 302.

«Vis et Martigenæ thalamos spectare Quirini? Hersiliam cerne: hirsutos quum sperneret olim Gens vicina procos, pastori rapta marito Intravitque casæ, culmique e stramine fultum Pressit læta torum, et soceros revocavit ab armis. 815

811. _Martigenæ Quirini_, ut _Mavortius Romulus_ ap. Virg. Æn. VI, 778. --_thalamos_, consortem thalami, uxorem. Cf. ad III, 383. 812. _Hersilia_ nota e Liv. I, 11, et Ovid. Met. XIV, 848. Conf. de raptu Sabinarum Liv. I, 9, 13, et Ovid. Fast. III, 179... 228. --_hirsutos procos_, priscos Romanos, horridam incultamque vitam agentes. Cf. ad I, 613 in Var. Lect. 813. _Gens vicina_, Sabini. --_pastori_, Romulo, _rapta_ est Hersilia, ut ejus conjux esset. 814. _casa_ Romuli in Capitolio, ubi diu superstes fuit. Conf. Vitruv. II, 1; Ovid. Fast. l.c. v. 184 seq. Cerda ad Virg. Æn. VIII, 654; Prop. II, xvi, 20, et IV, i, 6 sqq. --_Intravit casæ_; conf. ad VI, 498 in Var. Lect. Verba _culmi_ _stramine_ _fultum_ _torum_ pastoritiæ horridæque vitæ consentanea. Silius forte respexit loca Ovid. Fast. III, 185, et Virg. Æn. VIII, 654; qui tamen versus, nisi mala manu inlatus, certe conruptus est. 815. _soceros revocavit ab armis_, quod Hersiliæ etiam tribuit Ovid. Fast. III, 206 seqq.; Livius, I, 11, pr. et 13 pr. tradit, Cæninenses Antemnatesque Hersiliæ, Crustuminos vero mulierum Sabinorum precibus reconciliatos esse Romanis. Suam quoque huic facto immortalitatem apud nos pictura asseruit. _Ed._

814. _Intravitque casæ_ Colon. _Lustravitque casæ_ Oxon. Putean. Rom. 1, Parm. Med. _Instravitque casæ_ edd. Marsi et Mart. Herbip. quam proxime vero. Vulg. _Lustravitque casam_.

Adspice Carmentis gressus: Evandria mater Hæc fuit, et vestros tetigit præsaga labores. Vis et, quos Tanaquil vultus gerat? hæc quoque castæ Augurio valuit mentis, venturaque dixit Regna viro, et dextros adnovit in alite Divos. 820

816. Cf. ad VII, 18. 817. Cf. Virg. Æneid. VIII, 340 sq. ibique Heyne. --_tetigit_ quædam leviter, non omnia cecinit; Lefeb. _labores_, ut V, 561. 818 seq. Silius expressit Liv. I, 34: Tarquinio «aquila pileum aufert, et rursus capiti apte reponit: quod augurium adcepisse læta dicitur Tanaquil, perita, ut vulgo Etrusci, cælestium prodigiorum mulier. Excelsa et alta sperare complexa virum jubet,» etc. --_castæ mentis_, qualis vatibus est. Cf. ad I, 481; et II, 698. [819.] _dixit_, prædixit, vaticinata est; vocab. propr. de vate. Vide Heins. ad Ovid. Ep. Heroid. V, 33, et Passerat. ad Prop. I, ix, 6. 820. _in alite_, ut V, 405.

817. _cecinit_ conj. Drak.

«Ecce pudicitiæ Latium decus, inclita leti Fert frontem atque oculos terræ Lucretia fixos. Non datur, heu! tibi, Roma, nec est, quod malle deceret, Hanc laudem retinere diu. Virginia juxta, Cerne, cruentato vulnus sub pectore servat, 825 Tristia defensi ferro monimenta pudoris, Et patriam laudat miserando in vulnere dextram. Illa est, quæ Thybrim, quæ fregit Lydia bella, Nondum passa marem, quales optabat habere Quondam Roma viros, contemtrix Clœlia sexus.» 830

822 sqq. Apta pudicitiæ pudorisque imago. Justo dolori indulget poeta, cujus ævo vix pudicæ mulieres, nedum talia pudicitiæ exempla reperiebantur. --_Lucretia_, vel pueris nota e Liv. I, 57 sq., et _Virginia_ e Liv. III, 44... 48. 828 sq. Cf. sup. X, 492 sqq. --_Lydia bella_, ut _Lydia castra_ X, 484.

824. _Verginia_ Col. quæ scriptura in lapidibus literatis frequentius quam _Virginia_ reperitur; et Græcis constanter est Οὐεργίνιος; Drak.

Quum, subito adspectu turbatus, Scipio poscit, Quæ pœnæ caussa, et qui sint in crimine manes.

831. Scipio procul, a sinistra forte, videt _Tartarum_, de cujus sede et de _pœnis_, quas damnati in eo luunt, v. Heyne in not. et Exc. VIII ad Virg. Æneid. VI, 557 seq. Harum tamen pœnarum et Tartari Silius jam sup. v. 542 seq., et 601 sq. mentionem fecerat; unde nunc contentus est pœnas mulierum memorasse. Quoniam enim inde a v. 809, feminas optimi exempli recensuerat, nunc pessimi alias iis adjungit, ut nulla varietatis ornatusque materies prætermittatur. --_poscit_, requirit, quærit. 832. Cf. Virg. Æneid. VI, 560, 561.

Tum virgo: «Patrios fregit quæ curribus artus, Et stetit adductis super ora trementia frenis, Tullia, non ullos satis exhaustura labores, 835 Ardenti Phlegethonte natat: fornacibus atris Fons rapidus furit, atque ustas sub gurgite cautes Egerit, et scopulis pulsat flagrantibus ora.

833 seqq. _Tullia_ ejusque scelera notissima e Liv. I, 46 sqq. Conf. Ovid. Fast. VI, 603 seq. [834.] _stetit_, vel ipsa _super ora_ patris, vel in curru, qui substitit _adductis frenis_. Utroque scelus augetur: sed neutrum alibi legere memini, et is, qui jumenta ageret, frenos potius inhibuisse dicitur, ne per patris corpus ageretur. Itaque vel τὸ _adductis_ pro simpl. _ductis_ positum, vel atrocitas sceleris a Silio aucta videtur. --_non ullos labores_, nullum pœnarum exquisitissimarum genus (cf. ad VI, 386, et XII, 78.). [835.] _satis exhaustura_, satis diu luitura. 836 sq. Cf. v. 563 seq., et Virg. Æneid. VI, 550 sq. --_fornacibus_, subterraneis receptaculis ignis, qui inde prosilit. 838. _scopulis_, saxis _flagrantibus pulsat ora_ Tulliæ; cujus pœna apte efficta.

833. _Tum virgo: En, patrios_ emend. N. Heins. Non male.

Illa autem, quæ tondetur præcordia rostro Alitis, (en quantum resonat plangentibus alis 840 Armiger ad pastus rediens Jovis!) hostibus arcem Virgo (inmane nefas) adamato prodidit auro Tarpeia, et pactis reseravit claustra Sabinis.

839 sqq. _Tarpeia_ ejusque flagitium notum e Liv. I, 11. Pœnam ejus poeta non male comminiscitur secundum fabulam de Prometheo, cujus cor, continuo renascens, aquila, ut Tityi vultur, exedere fingitur. De illo v. Hesiod. Theog. v. 521 seq. de hoc. Hom. Od. λ, 575 seq., et Virg. Æn. VI, 597 sq. Eumdem mythum respexit Silius inf. v. 873. --_tondetur_, ἀνακείρεται, κατακείρεται, ut simili loco Virgil. Æneid. VI, 598, et Senec. Agam. 18. Sed quantum a Virgilio distat Silius! _Ed._ [841.] _Armiger Jovis_, ut X, 108 et al. 843. _pactis_, qui mercedem cum ea pacti erant.

Juxta (nonne vides? neque enim leviora domantur Delicta) inlatrat jejunis faucibus Orthrus, 845 Armenti quondam custos inmanis Hiberi, Et morsu petit, et polluto eviscerat ungue.

844. Describitur mira, et modo memoratæ similis pœna incestus, quam virgo Vestalis solvit. --_domantur_, puniuntur. 845. _Orthrus_, quod jam D. Heins. monuit, biceps canis Geryonæ et Cerberi frater comesque in inferis (v. Stat. Silv. II, i, 230, qui locus inde lucem adcipit), qui Ὄρθρος, dicitur Apollodoro et Qu. Calab. VI, 253. Ὄρθος, Eustathio, Hesiodo, ejus et Apollonii Schol. Ὤρος, Palæphato c. 40 (ubi conf. tamen Fisch.), et Gergittius Polluci V, 5. Cf. Heyne ad Apollodor. p. 390.

845. _Orthrus_ Col. et Oxon. _Orchus_ Put. unde _Orthus_ conj. Balbus ad Val. Fl. III, 555, et Lefeb. Vulgo _Orcus_, quo nomine Cerberum designari putabat Barth. Adv. XXII, 8, et Geryonem Marsus. At vid. not.

Nec par pœna tamen sceleri: sacraria Vestæ Polluit, exsuta sibi virginitate, sacerdos.

847. _morsu petit_ virginem. --_eviscerat_, ut apud Virg. Æn. XI, 723, et Cic. Tusc. Qu. I, 44 (in loco Ennii), et II, 9; Drak. 849. Minuciam designari suspicatur Lefeb. coll. Liv. VIII, 15. Sed aliarum quoque Vestalium incestum et pœnias memorant Liv. XXII, 57; XXVIII, 11; XLI, 2, et alii.

847. _pollutam_ reposuit Lef. ut ad Vestalem referatur, quod librarii more suo ad proximum substant. retulerint. _præacuto ungue_ conj. N. Heins. quum mox sequatur _Polluit_, eamdemque vocem reddendam censebat Martiali, VIII, 58, pro _piceata_, vel _piperata_.

«Sed satis hæc vidisse, satis: mox deinde videnti 850 Nunc animas tibi, quæ potant oblivia, paucas In fine enumerasse paro, et remeare tenebris.

850. Withof. distinguebat: _mox deinde_ (scilicet addit vates): _videnti_, etc. 851 sq. Cf. sup. ad v. 555 seq. Mirum phantasma est Silii, quod res gestas Marii, Sullæ, Pompeii et Cæsaris ita vates prædicit, ut illas ex Orco in terras mox prodituros narret; Ernesti. Quod cur mirum sit, non adsequor: nam Marius XL circiter anno post bellum Punicum II natus est, ejusque temporibus vixit Sulla, nec ita multo post Pompeius et Cæsar. Neque etiam mirus est omnino recensus posteritatis, quem multo prolixiorem dedit Virgil. Æn. VI, 748, 893, in quo Cæsaris quoque et Pompeii mentio fit v. 827 seqq. --_paucas_ ejusmodi _animas_ sapienter et cum dilectu poeta recensuit, non multas: nam primum Maro hoc argumentum jam summo ornatu summaque arte ac copia tractaverat; deinde quæ ille hac occasione in gratiam Cæsarum dixit, Silius jam vaticinio inseruerat sup. III, 593 seq. reges vero Albani ac Romani cum aliis, quorum Virgilius meminit, jam ante b. Punicum I vixerant, et ab eorum recensu poeta doctus, cui alia magnorum virorum exempla suppeditabat historia antiqua, abstinuit, ut res variaret, non easdem repeteret; denique hic liber copiosiore rerum futurarum commemoratione in nimiam molem excrevisset.

852. _enumerasse_ Col. et Oxon. Vulgata lectio _enumerare_, quam revocavit Lefeb., glossam redolet et aures obfendit.

Hic Marius (nec multa dies jam restat ituro Ætheream in lucem) veniet tibi origine parva In longum imperium consul; nec Sulla morari 855 Jussa potest, aut amne diu potare soporo.

854. De _origine parva consulis Marii_ cf. Juvenal. VIII, 245 seq. ibique Intpp. _veniet in longum imperium_; nam septies consul fuit. --_veniet tibi_; v. ad I, 46 in Var. Lect. 855 sqq. _Sulla_ non potest _morari jussa_ et _fatum nulli Divum mutabile_, h.e. leges fati et tempus (_mille lustra_, v. 558) iis definitum, quo perfecto _lux vocat_ animas, h.e. illis in nova corpora et ad superos redeundum est: nec _diu_ amplius _potabit amnem soporum_, aquam Lethes bibet, h.e. mox nascetur; quo sensu etiam de Mario dicitur _nec multa dies jam restat ituro ætheream in lucem_. Cf. sup. ad v. 554... 559. Ita, nisi me omnia fallunt, hic locus explicandus est, non, ut Ernesti putat: Sulla non potest impedire leges fati, quod Marium Romæ destinavit.

854. _veniens ab origine parva_ scribendum videbatur N. Heins. et v. 856. _Justa_. Sed cave quidquam mutes.

Lux vocat, et nulli Divum mutabile fatum. Imperium hic primus rapiet: sed gloria culpæ, Quod reddet solus: nec tanto in nomine quisquam Exsistet, Sullæ qui se velit esse secundum. 860

858... 860. Sulla _primus_ dictaturam perpetuam _rapiet_, in quo _culpandus_ quidem erit, sed laudandus quoque propterea quod _solus_ eam sponte et brevi tempore post deponet legibusque remp. reddet; Cæsar contra et Cæsares, vel imperatores, summam in republica potestatem ad exemplum ejus suscipient, sed illa se abdicare nolent. Res notissima ex historia Rom. _Sullæ secundum_ potestate, eo inferiorem (ut ap. Virgil. Æn. XI, 441 al.), vel secundum ab illo.

Ille, hirta cui subrigitur coma fronte, decorum Et gratum terris Magnus caput: ille Deum gens, Stelligerum adtollens apicem, Trojanus Iulo Cæsar avo; quantas moles, quum sede reclusa Hac tandem erumpent, terraque marique movebunt! 865

861. Imitat. Virg. Æn. VI, 827... 836. --_Ille_, quem vides, est Pompeius _Magnus_. --_hirta frons_ majestati conciliandæ, Barth. Adv. XXII, 8. Cf. inf. XVI, 121. 862. _ille_ Julius _Cæsar Trojanus, Deum gens_, qui originem refert ad _Iulium_ Trojanum, Æneæ filium, Veneris nepotem. Cf. ad II, 185, et Virg. Æn. I, 286 sq.; VI, 835 sq. De _stelligero apice_ v. Suet. Cæs. c. 88; sup. ad III, 629, et Broukh. ad Prop. IV, vi, 59. 863. _Iulo avo_, auctore generis. 864 seq. Silius ad verbum fere expressit locum Virgilii de bello civili, inter Pompeium et Cæsarem gesto, Æneid. VI, 828 sqq. --_sede hac_ in inferis _reclusa_, post ingressum vitæ et reditum ex inferis. --_tandem_, post mille lustra, sup. v. 558. [865.] _erumpent_ exquisite de cupiditate, qua ardent quasi, ad vitam redeundi et rebus gestis inclarescendi.

864. _quantos montes_ Put. 865. _Hanc_ Col. quod perperam recepit Lefeb. Conf. ad I, 268, et h.l. not.

Heu miseri, quoties toto pugnabitur orbe! Nec leviora lues, quam victus, crimina victor.»

866. _Heu miseri_ Romani. His verbis et v. 868 seq. bene ac commode deploratur bellorum civilium calamitas; et mox δεινῶς _crimina_ dixit poeta. 867. Et _victus_ Pompeius interficietur, et _victor_ Cæsar: quod notum vel ex Sueton. Cæs. 35 et 82; Appian. b. Civ. II, 84 sq., et 111... 117.

866. _pugnabitis_ Col.

Tum juvenis lacrimans: «Restare hæc ordine duro Lamentor rebus Latiis: sed luce remota Si nulla est venia, et merito mors ipsa laborat, 870 Perfidiæ Pœnus quibus aut Phlegethontis in undis Exuret ductor scelus, aut quæ digna renatos Ales in æternum laniabit morsibus artus?» «Ne metue, exclamat vates, non vita sequetur Inviolata virum: patria non ossa quiescent. 875

869. _luce remota_, vita finita, post mortem in inferis. 870. _venia_ criminum. --_mors ipsa laborat_, doloribus, calamitate, h.e. mortui quoque et animæ in inferis plectuntur et patiuntur mala. Hæc formula docta est et exquisita, non dura, ut notat Ern. 871 sq. Cf. simil. loc. de pœnis, a _Pœno_, Hannibale, olim luendis, et extremis ejus fatis, sup. II, 699 sqq. --_in undis exuret scelus_; cf. XVII, 564, et Virg. Æn. VI, 742, ibique Heyne. 873. Cf. sup. ad v. 839. 875. _Inviolata vita_, est vel flagitiis non contaminata, a scelere pura, vel quæ malis non urgetur aut vexatur, adeoque jucunda et felix: hoc aptius est loco nostro. --_patria non ossa quiescent_; vid. ad II, 574 et 701 sq.

868. _hæc dura_ maluerit N. Heins. et ego.

Namque ubi, fractus opum, magnæ certamine pugnæ Pertulerit vinci, turpemque orare salutem, Rursus bella volet Macetum instaurare sub armis.

[876.] _magnæ pugnæ_ ad Zamam, de qua v. inf. XVII, 292 sq., 386 sq.; Liv. XXX, 29 sqq. 877. Expressit poeta verba Liv. XXX, 35 extr. «Hannibal fassus in curia est, non prælio modo se, sed bello victum, nec spem salutis alibi, quam in pace inpetranda esse;» et cap. 36: «Decem legati auctore Hannibale missi ad petendam pacem... orantes inplorantesque fidem et misericordiam Scipionis.» Cf. Polyb. XV, 18 et de ipsis conditionibus pacis Liv. l. I, c. 37. Hannibal clam nuncios literasque ad Antiochum Syriæ regem misisse eumque ad bellum Romanis inferendum sollicitasse credebatur. Cf. Liv. XXXIII, 44. 878. _Macetes_, Μάκετες, vel _Macetæ_ (tum _Macetum_ pro Macetarum) Macedones, ut inf. XIV, 5; XVII, 415, 633, sic dicti a Μακετία, parte Macedoniæ. Conf. Intpp. ad Gell. IX, 3 pr., et Justin. VII, 1; Scalig. Lect. Auson. I, 23, et Gron. ad Senec. Herc. fur. 980. --_Macetum arma_ pro Syris dixisse videtur Silius, quia Antiochus M. abnepos fuit Seleuci Nicatoris, ducis Macedonum, qui post Alexandri M. mortem regnum Syriæ obtinuit. An respexit fœdus inter Antiochum Philippumque ictum, bellumve Philippicum, quod Antiochico occasionem dedit? Cf. Polyb. lib. III, 2, 7, et 32; XV, 20; XVIII, 22. Sed illa ratio præstiterit: Silius autem epitheta longius petita amat. Vid. ad I, 6.

878. _Macetum_ Col. et R. 2, _Macetu_ Ven. sec. Marsi. Vulgo _Macedum_ solenni lapsu, v. not.

Damnatusque doli, desertis conjuge fida Et dulci nato, linquet Carthaginis arces, 880 Atque una profugus lustrabit cærula puppe. Hinc Cilicis Tauri saxosa cacumina viset.

879... 882. Hannibal a Romanis adcusatus Carthaginem relinquit et in Asiam ad Antiochum M. perfugit. Conf. Liv. XXXIII, 47... 49. _Taurus_ maximus mons Asiæ minoris, cujus pars est _Cilicia_. [882.] _Cilicis Tauri_ ut apud Ovid. Met. II, 217. Nota est _Cilicia_ extra et intra Taurum, aspera, seu τραχεῖα et campestris.

879. _desertus_ Put.

«Proh! quanto levius mortalibus ægra subire Servitia, atque hiemes, æstusque, fugamque, fretumque, Atque famem, quam posse mori! Post Itala bella 885 Assyrio famulus regi, falsusque cupiti Ausoniæ motus, dubio petet æquora velo;

883 sqq. Conf. II, 223 sq. ibique not. 886 seq. _Assyrio_, Syrio (ut XI, 41), _regi_, Antiocho M. _famulus_, cui operam suam addicet, ut deinde Prusiæ, unde v. 889, _altera servitia_, quod jam notavit Drak. Cf. Liv. XXXIV, 60. --_falsus cupiti Ausoniæ motus_, frustratus spe in bello Antiochico adversus Romanos posita, quod male cessit. Cf. Liv. XXXVI, 19 seq. [887.] _dubio velo_, dubius quo contendat.

884. In omnibus edd. quas in manibus habui, versus hic ita legitur: _Servitia atque hiemes_, _æstus_, _fugamque fretumque_, contra metri leges. Quare vehementer admiror viros doct. hunc locum tacite prætermisisse, et quum versum manifeste claudicantem reciperent, nihil admonuisse. Equidem metro consului, addito _que_, quod et orationis junctura postulabat. _Ed._ 886. _fassusque_ Parm. _cassusque_ conj. N. Heins.

Donec, Prusiacas delatus segniter oras, Altera servitia inbelli patietur in ævo, Et latebram munus regni. Perstantibus inde 890 Æneadis, reddique sibi poscentibus hostem, Pocula furtivo rapiet properata veneno, Ac tandem terras longa formidine solvet.»

888. Ad Prusiam regem Bithyniæ confugiet, et, ne Romanis tradatur, venenum sumet, quod ante præparatum ad tales casus habebit. Cf. Liv. XXXIX, 51. [889.] _inbelli in ævo_, in senectute. Confer cum hoc loco verba Juvenalis, sat. X, 160 seq., ubi eadem suo quisque modo expressit: «atque ibi magnus Mirandusque cliens sedet ad prætoria regis, Donec Bithyno libeat vigilare tyranno.» _Ed._ 892. Conf. II, 705 sqq. 893. Verba Maroniana Ecl. IV, 14, et morientis Hannibalis apud Liv. XXXIX, 51. Hunc Hannibalis exitum multi poetæ in scenam protulerunt, e quibus ante alios mihi nominandus est _Firmin Didot_, qui infensissimum nomini romano hostem vividis coloribus totum expressit, eumque morientem pulcherrimo hoc versu prosecutus est: «Rome! Annibal mourant te livre enfin la terre.» _Ed._

889. _inbelli_ scripti, _in bellis_ R. 2. Vulgo _inbellis_. Deinde _patiatur_ quædam edd. _in aula_ pro _in ævo_ suspicabatur N. Heins. 893. Hic versus abest a nonnullis edd.

Hæc vates, Erebique cavis se reddidit umbris. Tum lætus socios juvenis portumque revisit. 895

894. Verba Homeri Od. λ, 194 et 626, ut v. 895; Virgil. Æn. VI, 900. Nemini persuadere volumus, ut credat Silium ex apertis Virgilii et Homeri voluminibus hæc similia verba nunc descripsisse: sed tamen poetam illorum lectione imbutum ex hac similitudine adnoscimus, quod genus imitationis maxime intelligi volumus, quum de imitatione loquimur; Ernesti.

894. _reddidit_ Col. Vulgo _retulit_, quod revocavit Lefeb. 895. _lætus_ scripti et R. 2. Vulg. _lætos_.

* * * * * * * * *

Errata: Liber XIII

67n. Virg. Æn. ... V, 669 [5, 669] 82n. ut XII, 730, 733 [XIII, 729, 733] 144v. [_numerus deest; post 145v. scripta_] 158n. lib. V, vers. 535. [cap. 535] 289sqq. n. [289 _solum_] 332v. de quibus vide [de quidus] 333v. [332] 526n. Heyne ... ad Virg. Æn. VI, qui suspicatur, ei v. 531 sqq. [_sic scriptum_] 806n. _Lavinia_, Æneæ conjux [Æneœ] 876n. v. inf. XVII, 292 sq. [v. inf. 292 sq.]

* * * * * * * * * * * * * *

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER DECIMUS QUARTUS.

ARGUMENTUM.

Silius nunc bellum, a Romanis, Marcello duce, in Sicilia gestum, commemoraturus, primum hujus insulæ situm, fertilitatem, poetas, veteres incolas (qui fuere Læstrigones, Cyclopes, Sicani ex Hiberia, Ligures eo ducti a Siculo, Cretenses cohors Minois, Trojani, Acestes scilicet et Helymus, Messenii ex Peloponneso, a quibus Zancle dicta est Messana, et Corinthii, quorum imperator Archias coloniam duxit Syracusas), loca ignibus subterraneis æstuantia, insulas Æolias, et tria promontoria recenset; 1-78.

Tum belli causas et originem tradit. Mortuo enim Hierone, miti rege ac fido Romanorum socio, regnum ad Hieronymum, nepotem ejus, translatum erat; puerum, vixdum libertatem, nedum dominationem, modice laturum, inflatumque adsentationibus eorum, qui illum non Hieronis tantum, sed Pyrrhi etiam regis, materni avi, meminisse jubebant; 79-95.

Qui quum ad Pœnos defecisset, et propter crudelitatem superbiamque cum omni stirpe regia a conjuratis esset occisus, pars Siculorum Pœnis, pars Romanis favebat; 96-109.

In hac turbatione rerum variisque animorum motibus M. Claudius Marcellus Prætor, qui jam ter consul fuerat, classem in Siciliam adpellit, et, de discordiis civilibus certior factus, bellum comparat; 110-124.

Cum omni exercitu proficiscitur in Leontinos, et facilem ab inbelli populo victoriam reportat: in qua pugna Asilus, miles Tyrrhenus, Beryam Pœnum, veterem dominum, jam humi prostratum, adnoscit, et, quia benigne olim ab eo tractatus erat, a morte revocat; 125-177.

Leontinis expugnatis Marcellus movet extemplo castra ad Syracusas, et legatis, quos præmiserat, ut pacis conditiones ferrent, re infecta reversis, terra marique urbs obpugnatur; 178-191.

Auxilia Syracusanis mittunt duce Grospho Messana, Catane, Camarina, Hybla, Selinus, Myle, Eryx, Centuripæ, Entella, Thapsos, Acræ, Agyrium, Tyndaris, Agrigentum, Gela, Halæsa, Palici, Acesta, quique Acim, Hypsam, Alabim, Achaten, Chrysam, Hipparim, Pantagiam et Symæthum fluvios, adcolunt, præterea Termæ Himerenses et Henna; 192-247.

Romanos contra adjuvant Petræa, Callipolis, Enguion, Hadranum, Ergetum, Melite, Calacte, Cephalœdis et Tauromenium; 248-257.

Reliquæ Siciliæ urbes a Pœnorum partibus stant, Agathyrna, Trogilos, Facelinæ Dianæ Fanum, Panormos, Herbesos, Naulocha, Morgentia, Menæ, Amastra, Tisse, Netum, Mutyce, Achætus, Drepane, Helorus, Triocola, Arbela, Ietas, Tabæ, Cossyra, Mute, Megara, Gaulum; 258-276.

Syracusæ ipsæ, quæ ex quatuor urbibus maximis constabant, armatorum multitudine, muris et in primis magno portu, munitissimæ erant, et præterea militibus memoria victæ olim Atheniensium classis a ducibus incenditur animus, plebi autem ab Hippocrate et Epicyde, prætoribus, Carthagine natis et Pœnis materno genere; 277-291.

Marcellus itaque, spe deditionis abscissa, omnem adparatum obpugnandarum urbium admovet muris, et Cimber turrim Syracusanorum miræ altitudinis incendio delet; 292-315.

Omnia vero consilia cœptaque Romanorum disjicit ars unius hominis, Archimedis, celeberrimi spectatoris cæli siderumque, mirabilioris tamen inventoris ac machinatoris bellicorum tormentorum operumque, quibus ea, quæ hostes ingenti mole agunt, ipse perlevi momento ludificatur; 316-352.

Interea adventat classis Punica, quæ, juncta Syracusanæ, cum Romana concurrit; 353-384.

Inter cunctas naves eminet prætoria Himilconis, qui ipse gubernatorem Romanum, et mox Taurum, in locum ejus succedentem, sagittis configit; 384-407.

In hanc vero navem Corbulo ex turri, navibus pluribus junctis inposita, ignes conjicit, quibus ubivis diffusis, Himilco, in minus navigium ope funis delapsus, e manibus hostium effugit; 408-451.

Bato gubernator pectus suum gladio transigit; 452-461.

Daphnis, formosi pastoris hujus nominis progenies, hauritur flammis; 462-476.

Ornytos in adusto transtro natat; 477-480. et Scyron aquæ innans rostro navis transfigitur; 481-486.

In ipsum quidem Marcellum impetum faciunt Lilæus et Podætus, juvenis ferox multarumque artium peritissimus: at illi manus amputantur bipenni, hic hasta transjicitur; 487-515.

Parte alia navis Punica, in qua Crantor et Polyphemus vehuntur, concurrit cum Romana, quæ tandem nimio Pœnorum, in eam inruentium, pondere depressa mergitur; 516-559.

Multis deinde navibus jam igni conreptis Himilco fugam capessit, et capta hostium navigia ad litus ducuntur; 559-579.

Hac Romanorum victoria Syracusanis animus frangitur, et urbs jam facilis captu fuisset, nisi subito intoleranda vis æstus, tempore autumni in locis natura gravibus, genuisset pestilentiam, qua animi avertuntur a belli consiliis, et multi Romanorum, Siculorum Pœnorumque absumuntur; 580-617.

Mali hujus vi paulatim inminuta, animum recipiunt Romani, et, quia ferro potius quam morbo mori cupiunt, summo ardore invadunt urbem, quæ et primo impetu expugnatur; 618-640.

Victores mœnia ingressi inmensa pretiosarum rerum operumque artis vetustæ præda potiuntur; 641-665.

Marcellus autem militibus, ut a cædibus temperent, ædificiisque parcant tam sacris quam profanis, edicit, et lacrimans miseratur tristem sortem urbis atque Archimedis, quem in tanto tumultu intentum formis, quas descripserat in pulvere, miles ignarus, quis esset, interfecerat; 665-679.

Certatim deinde lætantur Romani et Syracusani, illi de victoria, hi de Marcelli humanitate; 680-684.

Flectite nunc vestros, Heliconis numina, cantus Ortygiæ pelagus Siculique ad litoris urbes.

1. Transitus ad novas res, et quidem in Sicilia a Claudio Marcello gestas. Conf. Virg. Æn. VII, 641; X, 163. 2. _Ortygia_ insula, a Syracusis mari disjuncta angusto, et deinde urbi ponte adjuncta ejusque pars, quæ et Νᾶσος, seu Νῆσος, _Nasus_, _Insula_, dicebatur. Vid. Cic. Verr. IV, 53; Virg. Æn. III, 692 seq.; Liv, XXV, 24, 29, 30 et al.

1. _Heliconia numina_, ut supra _Heliconia turba_, opinabatur N. Heins.

Muneris hic vestri labor est, modo Daunia regna Æneadum, modo Sicanios adcedere portus, Aut Macetum lustrare domos et Achaia rura, 5 Aut vaga Sardoo vestigia tinguere fluctu, Vel Tyriæ quondam regnata mapalia genti, Extremumve diem et terrarum invisere metas. Sic poscit sparsis Mavors agitatus in oris. Ergo, age, qua litui, qua ducunt bella, sequamur. 10

3 seq. Bellum, quod a me describitur, ab hoc inde tempore _sparsis in oris_ (v. 9), h.e. diversis ac remotis in regionibus a Romanis gestum est. Quæ terræ poeticis coloribus designantur. Observanda etiam varietas verborum _adcedere_, _lustrare_, _vaga vestigia tinguere fluctu_, _invisere_. --_Daunia regna Æneadum_, Apulia, vel tota Italia. Vid. ad I, 291. [4.] _Sicanii portus_, Sicilia, de qua hic liber agit. 5. _Macetum domus_, Macedonia, ubi cum Philippo bellatum. Conf. XIII, 878, et XV, 286 seqq. --_Achaïa rura_, Græca regio, Ætolia. Bella ab Ætolis, gente ingenio inquieta, primum adversus Philippum, deinde adversus Romanos gesta, e Livio nota sunt. Cf. inf. XV, 286 sq. 6. _Sardoi fluctus_ pro Sardinia. [7.] _magalia_, Libya, ubi olim Pœni, _gens Tyria_, regnarunt. Conf. Var. Lect. 8. _Extremum diem et terrarum metas_, Hispaniam. Conf. ad I, 141, et VII, 172.

3. Præstiterit forte _hinc_, ab hoc tempore. 4. _Sicanos_ R. 1, Parm. et Med. ut passim. 5. _Macetum_ Col. vid. ad XIII, 878. Vulgo _Macedum_. Deinde _Achaïa_ Oxon. quod pro vulg. _Achaica_ reposuit Drak. quia optimi quique poetæ illud malint, ut et _Troïus_, _Balearius_, _Bacchius_ aliaque similia; conf. XV, 306. Intp. Virgil. Æn. II, 462; Jani ad Horat. Od. I, xv, 35; Heins. ad Ovid. Ep. Her. I, 28, et ad Met. II, 727; III, 517 al. 6. _tinguere_ scripti, _tingere_ R. 2. Vulg. _cingere_, quod frustra tuebatur Dausq. 7. _magalia_, vel rectius _magaria_ pro _mapalia_ scribendum videtur. _Mapalia_ vel omnino nihili sunt, vel diversa a _magaribus_, agrestibus ædificiis stativis, inpr. suburbiis Carthaginis, nam Orientalibus מגור, vel مغارة, _habitatio_ dicitur; conf. omnino Heyne ad Virgil. Æn. I, 421, in Var. Lect., Petit. ad Plaut. Pœn. Prol. v. 86; Schweighæus. ad Appian. de reb. Pun. c. 117. De _mapalibus_ vid. loc. class. inf. XVII, 89, 90, et Liv. XXX, 3, extr. Conf. sup. ad II, 85, et III, 290 seq. [“ad II, 85”: in Not.] 8. _Extremumve_ scripti et R. 2. Vulg. _Extremumque_.

Ausoniæ pars magna jacet Trinacria tellus, Ut semel expugnante Noto et vastantibus undis Adcepit freta, cæruleo propulsa tridente. Namque per occultum cæca vi turbinis olim Inpactum pelagus laceratæ viscera terræ 15 Discidit, et, medio perrumpens arva profundo, Cum populis pariter convulsas transtulit urbes.

11. Sicilia, Italiæ olim conjuncta, sed postea motu terræ diremta. Conf. Virg. Æn. III, 414 sqq.; Cluveri Sicil. ant. I, 1, et Claud. de raptu Pros. I, 140 seq., ubi. v. Gesu. Hanc opinionem defendit Fazelli de reb. Sic. sed inpugnavit _Valguerner de Sic._ incol. --_Trinacria tellus_; conf. ad V, 489. 13. _cæruleo tridente_, ut _Neptunia cuspis_ in simili loco Valer. Fl. II, 618, ubi v. Burm. 14. per occultum, ut _per subitum_ et al., vid. ad VII, 527. --_cæca vi_; Cf. ad V, 3. 15. _viscera laceratæ terræ_, ut I, 232, et V, 396.

16. _Discidit_ scripti et edd. ante Junt. in qua Nicander _Disjicit_ perperam primus edidit. _Dissicit_ conj. Colvius ad Appul. pag. 108. Sed vid. supra ad XI, 455. 17. _convulsis_ Colon. Oxon. et Rom. 2, unde recepit Lefeb.

Ex illo, servans rapidus divortia, Nereus Sævo dividuos conjungi pernegat æstu. Sed spatium, quod dissociat consortia terræ, 20 Latratus fama est (sic arta intervenit unda) Et matutinos volucrum tramittere cantus.

18. _Ex illo_ tempore. --_Nereus_, mare. 20 sqq. Tam angustum ibi fretum est, ut et canum _latratus_ et _cantus_ gallorum invicem audiri dicatur; quod et de Bosporis duobus tradit Plin. IV, 1, quem locum comparavit N. Heins. _volucrum_, gallorum gallinaceorum, ut ὄρνις et ὄρνιθες ap. Theocrit. XXII, 72; XXIV, 63, et al. Drak.

18. Suspicari possis _rabidus Nereus_, et mox _dividuas_ terras, Italiam et Siciliam. 19. _æstus_ scripti.

Multa solo virtus: jam reddere fœnus aratris, Jam montes umbrare olea, dare nomina Baccho, Cornipedemque citum lituis generasse ferendis, 25 Nectare Cecropias Hyblæo adcedere ceras.

23. Fertilitas Siciliæ notissima. Cf. I, 214; Liv. XXVI, 40; XXVII, 5; Cic. orat. frument. et pro l. Manil. 12. --_virtus_, præstantia, ut ἀρετὴ ap. Strab. VI, p. 419 al., 213; Ern. --_reddere fœnus aratris_ de terra, vel solo frugifero, ut ap. Cic. de Sen. 15; Plin. H. N. V, 6; XVIII, 17; Manil. V, 273 sq.; Sen. Hippol. 455, et aliis locis, quæ Drak. laudavit. Conf. sup. ad VII, 160. 24. _dare nomina Baccho_, vina varii generis ac nominis gignere; ut Mamertina, Potulana, Taurominitana, de quibus v. Plin. XIV, 6; Dausq. 25. Equos bello aptos alit. Cf. Virg. Æneid. III, 704. 26. Mel Hyblæum, Hyblæ, in Sicilia, factum, _adcedit_, h.e. non cedit _Cecropio_, i.e. Attico, ex Hymetto, monte Atticæ. Cf. inf. v. 199, 200. --_Nectar_ dicitur, quidquid dulce est ac suave, vinum, lac, et h.l. mel, ut _ceræ_. Conf. Virg. Ge. IV, 162 et 164. --_Hybla_ non montis nomen, ut vulgo putant, sed trium in Sicilia urbium: _majoris_ prope Centuripas in Catinensium agro (hod. _Paderno_); _parvæ_, quæ et _Galeotis_ ac _Megara_; _minoris_, quæ et _Hera_, vel _Hiræa_ dicebatur. De parva Strab. VI, p. 185 al., 267 al., 410: Τὰ Μέγαρα οὐκ ἔτι ἐστὶ, τὸ δὸ τῆς Ὕβλης ὄνομα συμμένει διὰ τὴν ἀρετὴν τοῦ Ὑβλαίου μέλιτος. Cf. Serv. ad Virg. Ecl. I, 55, et Cluver. Sicil. I, 11; II, 8. Sed Drak. inf. ad v. 200 non male monet, Silium aliud sensisse, quum v. 200 _Hyblam_ inter urbes Romanis faventes, et v. 273 inter eas recensuerit, quæ a Pœnorum steterint partibus. De _Hymettio_ melle v. Plin. XI, 13, et Strab. IX, pag. 397. --_adcedere_, ut _adsurgit_ ap. Virg. Ge. II, 98, et _non Hymetto mella decedunt_ apud Horat. Od. II, vi, 14, quem locum Silio hæc scribenti succurrisse non dubitabat N. Heins.

23. _fœnus_ Col. _sevus_ Oxon. _scimus_ Put. Vulgo _semen_. 24. _Dea_ pro _olea_ Oxon. R. 1, Med. non inprob. Barthio Adv. IX, 3, ut Pallas subintelligatur. _Deæ_ Put. 26. _accedere_ est ex emendat. Barthii Adv. IX, 3; N. Heinsii, Salmasii ad Solin. p. 106 (p. 75, ed. post.) et Gron. Obss. III, 7. Vulgo _accendere_.

Hic et Pæonios arcano sulfure fontes, Hic Phœbo digna et Musis venerabere vatum Ora excellentum, sacras qui carmine silvas, Quique Syracosia resonant Helicona Camena. 30

27. _Pæonios fontes_, aquas calidas, ut sunt Thermæ, seu aquæ Selinuntiæ, Segestanæ, Himerenses, Perticianenses et ad Thermas, coloniam Romanorum prope Selinuntem. Θερμῶν ὑδάτων ἀναβολὰς κατὰ πολλοὺς ἔχει τόπους ἡ νῆσος, etc., Strab. VI, p. 189. _Pæonios_, medicos, medicabiles, salutares, ut ap. Virg. Æn. VII, 769 al. a _Pæone_, Deo et deorum medico, quod nomen seriores poetæ Apollini tribuere, de quo vid. Koeppen ad Hom. Iliad. ε, 401, et Valcken. ad Eurip. Hippol. 1472. --_sulfure arcano_, occulto et virium occaltarum. Cf. ad v. 55 sqq. 28 sqq. _vatum_, Stesichori Himeræi, Cleonis Siculi (Curt. VIII, 5), Empedoclis Agrigentini, Epicharmi, qui plerumque _Siculus_ dicitur, quia vix trimestris in Siciliam venit, Phormi (v. Suid.), Moschi et inpr. Theocriti, Syracusanorum. Conf. Virg. Ecl. IV, 1... 3, et VI, 1, ad quæ loca v. Heyne. --_Ora vatum_, ut XIII, 796; Hor. Serm. I, iv, 43, et Ὅμηρος, τὸ Καλλιόπας γλυκερὸν στόμα, Mosch. Id. III, 72. Πιερίδων τὸ σοφὸν στόμα, θεῖον Ὅμηρον, vel Στησίχορον ζαπληθὲς ἀμέτρητον στόμα Μούσης in Anthol. Gr. lib. III, c. 25, epigr. 4, et 62; Drak. --_Phœbo digna_, quæ cecinere carmina Phœbo digna. Cf. sup. XIII, 538. --_venerabere_, cum admiratione et veneratione adnosces, mirabere, Gron. Obss. III, 7. [29.] _silvas_ ad carmen Bucolicum et Theocriteum refert Ern. coll. Virgil. Ecl. IV, 3. Ad Theocritum quidem potissimum, nec tamen solum respexisse crediderim poetam, et _silvæ sacræ_ videntur potius nemora esse Musis sacra in _Helicone_ et ad radices hujus montis, cujus mox mentio fit, quo sensu _lucos pios_ dixit Horat. Od. III, iv, 6, ubi v. Jani. [30.] _resonant_, _resonare_ faciunt, ut ap. Virg. Æn. VII, 12.

27. Secunda syll. voc. _Pæonios_ corripitur, ut passim ap. poetas, quod mirum videri potest, vid. Heyne ad Virgil. Æn. VII, 760. 28. _digna_, non _dignum_, scripti, R. 1, 2, _venerabere_ est ex emend. Gronon, Obss. III, 7, et N. Heins. Vulg. _venerabile_, vid. not. _Hæc Phœbo digna et Musis_ (_venerabile!_) _vatum Ora_ (locus, insula, regio) _excellentum_, vel _Hic et Pæonius arcano sulphure fons est, Hæc Phœbo digna et Musis, fecundaque vatum Ora e._ opinabatur Barth. Adv. IX, 3. Neutra ratio probanda.

Promtæ gens linguæ: ast eadem, quum bella cieret, Portus æquoreis sueta insignire tropæis.

31. Siculi loquaces dicacesque fuisse dicuntur, unde et σικυλίζειν ac _gerræ Siculæ_ in proverbium venerunt. Iidem _acuti_ vocantur a Firmico Astron. I, 1; _faceti_ a Cic. de Orat. II, 54; _genus hominum acutum_ ab eod. in Verr. I, Cf. Fazellus de reb. Sic. I, 1. 32. Siculi non lingua tantum, sed manu quoque promti. Cf. Fazelli l.c. et inf. v. 281 sq.

31. _quum bella cierent_ malebat N. Heins. quo sensu _arma_ ac _bella vocare_ dicuntur; conf. not. ad lib. IV, vers. 508.

Post dirum Antiphatæ sceptrum et Cyclopia regna, Vomere verterunt primum nova rura Sicani.

33. Locus class. de priscis Siciliæ incolis. Cf. Strab. VI; Thucyd. VI pr., Cluver. Sicil. I, 2, et Dorvill. Sicil. Primi Siciliæ incolæ fuere _Læstrigones_ et _Cyclopes_. Læstrygonum rex fuit _Antiphates_ tyrannus. Vid. ad VII, 276, et lib. VIII, 529 sq. De _Cyclopum_ sede in Sicilia v. Heyne ad Virg. Æn. I, 201, et III, 569 sqq. 34. Post Cyclopas inmigrarunt _Sicani_, Iberica gens, ex Hispania pulsa a Liguribus, qui late olim tenebant oram maritimam Iberiæ, Galliæ et Italiæ. Cf. Justin. IV, 2; Heyne ad Guthrian. histor. T. III, p. 73, et in Exc. I ad Virg. Æneid. VII quæque ibi laudavit loca Thucyd. VI, 2; Dionys. I, 22, et Diodor. V, 6. --_Vomere verterunt rura_, ut _metunt_ VIII, 564, ubi v. not.

33. _Cyclopia_ Colon. _Ceclopia_ Putean. Vulgo _Cyclopea_. Sed vid. Heins. ad Virgil. Æneid. I, 101 et 665. 34. _Sicani_ Put. Vulgo _Sicano_. Male! _primo_ etiam vel _primi_ malebat N. Heins.

Pyrene misit populos, qui nomen ab amne 35 Adscitum patrio terræ inposuere vacanti. Mox Ligurum pubes, Siculo ductore, notavit Possessis bello mutata vocabula regnis.

35 sq. _Pyrene_, mons Hispaniæ, pro ipsa Hispania. --_ab amne patrio_, ἀπὸ τοῦ Σικανοῦ ποταμοῦ τοῦ ἐν Ἰβηρίᾳ Thuc. l.c. qui Hispaniæ fluvius videtur idem esse, qui vulgo _Sicoris_, et nunc _Segre_ vocatur. Solinus Siciliam dictam tradit Sicaniam a Sicano rege, qui magnam Iberorum manum advexerit. 37 sq. Siculi (_Ligurum pubes_, de qua denominatione v. Heyne l.c.), ab Aboriginibus et Pelasgis pulsi ex locis quæ inter Tiberim et Lirim incolebant, duce _Siculo_ binis trinisve ante bellum Trojanum ætatibus in Siciliam trajecisse dicuntur. Vid. Dionys. lib. I, 22, et Heyne Exc. II ad Virg. Æn. VIII.

36. _Abscitum_ Oxon. quod perperam probabat Barth. Adv. IX, 3, quia nomen demtum fluvio, ut ejus memoria penitus exolesceret, et novæ terræ adsuesceretur melius.

Nec Cres dedecori fuit adcola: duxerat actos Mœnibus e centum non fausta ad prælia Minos, 40 Dædaleam repetens pœnam: qui fraude nefanda Postquam perpetuas judex concessit ad umbras, Cocalidum insidiis, fesso Minoia turba Bellandi studio Siculis subsedit in oris.

39. Deinde Cretenses venerunt in Siciliam, quo Dædalum persequutus erat Minos: qui quum ibi in balneo periisset, fervida aqua a filiabus _Cocali_ regis capiti infusa, Cretenses in hac insula remanserunt. De Dædali fuga, cf. ad XII, 89 sq., et de Minois morte Conon ap. Photium, Tzetz. Chil. I, 19; Bausan. in Achaicis, Athen. I, 8; Diodor. IV, 81; Strab. VI, p. 419 et 427; Euseb. in Chron. ubi vid. Scalig. p. 51, Meurs. in Creta III, 3; Boess. ad Ovid. Ib. v. 291; Lefeb. ad h.l. ita: «Verius hæc tradit Valer. I, 704 seq. non insequutus est Minos. Error a nomine urbis _Minoa_, quæ non a Mino rege, sed sic adpellata a Phœnicibus, apud quos sonat _habitatio_, hebr. _Minoa_, vel _Minua_. Dicta etiam hæc urbs _Makera_ a _ker_, _kir_, Celtice _Cær_, urbs. Inepte Græci omnia turbarunt.» Sed ineptius Lefeb. 40. _Mœnibus_, urbibus, _e centum_: nam ἑκατόμπολις Κρήτη. Conf. Clarke ad Hom. Iliad. β, 649; Jani ad Hor. Od. III, xxvii, 33; Heyne ad Virg. Æn. III, 106. 41. _Dædaleam_, a Dædalo. 42. Vulgo non Minos II, sed primus, illius avus, _judex_ inferorum factus creditur. Sed hi passim confunduntur. Cf. Heyne ad Apollod. p. 535 et 537.

39, 40. _Nec res dedecori fuit: accola duxerat actos Mœnibus e centum... Minos_ Colon. Ita quoque codices scripti et priscæ edd. nisi quod in Oxon. _duxerat avos Mœnibus eventum_, in Put. _duxerit actus Mœnibus ereptum_, in R. 1, Parm. ac Med, _duxerat arctos Mœnibus hærentum_, in edd. Marsi et Martini Herbip. _duxerat actos M. Eteretum_. Pessime locum primus conrupit Nicander in ed. Junt. novo inserto versu, _Nec res dedecori fuit aut mutasse pudebat Sicanum Siculo nomen: mox adcola Minos Duxerat Eteretum non fausta ad bella cohortes_: quam scripturam edd. recentt. expresserunt. Vocem _Eteretum_ quum nihili esse videret Dausq., emendabat _Dux Eteocretum, non fausta ad bella cohortans, Dædaleam repetit pennam_. Rectius Cluver. in Sicil. ant. I, 2, et Salmas. ad Solin. p. 105 al. 74. _Duxerat et Cretum... cohortes_; Scaliger ad marg. edit. D. Heinsii Raphel. _Duxerat et Cretam_; Cellar. _Duxerat e Creta_. Sed veram Silio lectionem restituit N. Heins. ex conjectura et libris priscis; _actum_ pro _actos_ reposuit Lefeb. _quasi Cres adcola_ non collective dici possit. 41. _pennam_ idem Nicander primus edidit. 43. _casso_, vel _misso_ conj. Dausq. pro _fesso_. Sed poeta docte loquutus est pro _turba fessa bellandi studio_.

Miscuerunt Phrygiam prolem Trojanus Acestes, 45 Trojanusque Helymus, structis qui, pube sequuta, In longum ex sese donarunt nomina muris. Nec Zanclæa gerunt obscuram mœnia famam, Dextera quam tribuit posito Saturnia telo.

45 sqq. _Acestes_ et _Helymus_ Trojani jam ante Trojæ excidium pervenisse in Siciliam, ibique _Acestam_ (Ἀκέστην, Αἰγέσταν, _Ægestam_, _Egestam_, _Segestam_) et Ἔλυμα condidisse dicuntur. Cf. inf. v. 220; Virg. Æneid. V, 36 sq., 73 sq., 711 sq., 718, 749 sq. ibique Heyne in not. et Exc. I ac III. _Acestam_ vero ab Ægesta, vel Egesta et Segesta diversam, et hanc inter Syracusas et Pachynum in orientali, illam in occidentali Siciliæ latere inter Erycem et Drepanum sitam fuisse, putabat Salmas. ad Solin. p. 78 sqq. [46.] _structis_; cf. Bentl. ad Hor. Od. III, iii, 65. 48 sq. Postea Messenii ex Peloponneso venerunt in Siciliam, ibique _Zanclen_ condiderunt, quae urbs a Saturni _telo posito_, h.e. falce ibi abjecta nomen adcepit. Conf. omnino supra ad I, 662, et Cluver. Sicil. ant. I, 6.

45. _Acestu_ R. 1, in cujus marg. _Acestus_ emend. manus docta. 49. _zelo_ pro _telo_ Ox.

Sed decus Hennæis haud ullum pulchrius oris, 50 Quam quæ Sisyphio fundavit nomen ab Isthmo, Et multum ante alias Ephyræis fulget alumnis.

50. Græci etiam, et quidem Corinthii duce Archia, in Siciliam trajecerunt, a quibus conditæ _Syracusæ_, caput Siciliæ. Conf. Strab. VI, p. 186 (al. 269 et 413); VIII, p. 380 (al. 583); Tertull. de Pall. c. 2; Pausan. Eliac. I, 7; Scalig. ad Euseb. Chron. a. 1283; Cluver. l.c. I, 12; Thucyd. VI, 3. Corinthus autem in _Isthmo_ sita, condita a _Sisypho_ (v. Apollod. I, ix, 3, et Euseb. Chron.), et primum Heliopolis dicta, deinde Pagos, posteaque _Ephyra_: unde ornatum h.l. expedies. --_Hennæis oris_, Siciliæ. Cf. ad I, 93. 51. _Quam quæ_ urbs, Syracusæ. --_ab Isthmo_ Achaiæ. Cf. inf. v. 341, 642. 52. _multum ante alias_ Siciliæ urbes.

50. _Hennæis_ Col. _Hannæis_ Ox. _Hannadis_ Med. _Ethneis_ Put. _Ætneis_ Cell. ex emend. Scalig. Vulgo _Ennæis_; conf. ad I, 93. 51. _ab Hista_ Col. Oxon. R. 1, Parm. Med.

Hic Arethusa suum piscoso fonte receptat Alpheon, sacræ portantem signa coronæ.

53. _Arethusa_, fons Siciliæ ad Syracusas, quocum jungitur _Alpheus_, Elidis fluvius, qui subter terram ac mare in Siciliam procurrere perhibetur: de quo v. Plin. II, 97 et 103; XXXI, 5, seu 30; Strab. VI, p. 187 al., 270 et 415; Intpp. ad Ovid. Met. V, 494... 641, et Virg. Ecl. X, 1... 5; Æn. III, 694 seqq.; Senec. Nat. Qu. III, 26; Gesner. ad Claud. R. P. II, 60; _D’Orville_, Sicula I, p. 198; Cluv. Sicil. ant. I, 12, p. 156... 163. --_piscoso fonte_; Cf. Cic. Verr. IV, c. 53. 54. _Alpheum portantem_, secum in Siciliam auferentem _coronas_, in Olympiis ludis, qui ad Pisam et Alpheum agebantur in Elide, in hunc fluvium conjectas; cujus fabulæ etiam meminit Strabo, VI, p. 190 al., 275 al., 422: Τὸ ὕδωρ πρὸς τὴν Ἀρκαδικὴν Ἀβίαν (leg. ex L. VIII, p. 236, Ἀσέαν, vicum Megalopolitidis, ubi fontes Alphei et Eurotæ vicini sunt) ὑποβρύχιον ὠθὲν ὀψὲ ποτε τόν τε Εὐρώταν καὶ τὸν Ἀλφειὸν ἀναδίδωσιν, ὥς τε καὶ πιστευθῆναι μυθῶδες τὶ, ὅτι τῶν ἐπιφημισθέντων στεφάνων ἑκατέρω καὶ ῥιφέντων εἰς τὸ κοινὸν ῥεῦμα, ἀναφαίνεται κατὰ τὸν ἐπιφημισμον ἑκάτερος ἐν τῳ οἰκείῳ ποταμῷ. Hinc Alpheus loco Nonni, a Drak. citato, Dionys. XXXVII, v, 173, dicitur ἄγων στεφανηφόρον ὕδωρ. Similiter fimum, vel cineres Pisis in Siciliam deferri tradunt Plin. et Senec. ll.ll.

53. _recepit_ primæ edd. præter R. 2. Sed _receptare_ dicitur, ut _inperitare_, _cœptare_, _factare_; Drak.

At non æquus amat Trinacria Mulciber antra; 55 Nam Lipare, vastis subter depasta caminis, Sulfureum vomit exeso de vertice fumum.

55 sqq. De solo Siciliæ Justin. IV, 1: «Ipsa terra est tenuis ac fragilis, et cavernis quibusdam fistulisque ita penetrabilis, ut ventorum tota ferme flatibus pateat; nec non et ignibus generandis nutriendisque soli ipsius naturalis materia; quippe intrinsecus stratum sulphure et bitumine traditur; quæ res facit, ut spiritu cum igne inter interiora luctante, frequenter et compluribus locis nunc flammas, nunc vaporem, nunc fumum eructet. Inde denique Ætnæ montis per tot secula durat incendium.» 55. _non æquus_, non propitius, noxius, ut lib. III, 260. _Mulciber_, Vulcanus; ignis. 56 sq. _De Lipara_, maxima insularum Æoliarum seu Vulcaniarum circa Siciliam, ejusque ignibus subterraneis (unde officina ibi ac camini Vulcani et Cyclopum, ut in Ætna, esse fingebantur), v. Strab. VI, p. 190 al., 275 al., 423; Heyne ad Virg. Æn. VIII, 416 sq. (quem locum Silius ante oculos habuit), et Spanhem. ad Callim. H. in Dian. v. 47. --_subter depasta caminis_, ut _subter specus et Cyclopum exesa caminis Antra Ætnæa_. ap. Virg. l.c. [57.] _vertice_, monte, colle.

Ast Ætna eructat tremefactis cautibus ignis Inclusi gemitus, pelagique imitata furorem Murmure per cæcos tonat inrequieta fragores 60 Nocte dieque simul: fonte e Phlegethontis ut atro Flammarum exundat torrens, piceaque procella Semiambusta rotat liquefactis saxa cavernis.

58. Cf. Virg. Æn. III, 571 sqq. (ubi v. Heyne et Cerda), et simill. loc. Claud. de R. Pros. I, 164 sqq. Non male Silius colores variavit: sed præter ceteros mirum phænomenon verticis, in tanta ignis profusione nive et glacie obtecti, inprimis ornavit, non sine luxuria verborum, una re sexties variata; Ern. 61 sqq. Cf. sup. XIII, 563 sq. et 836 sq.

58. _ignis Inclusi gemitus_ scripti. Vulgo _ignes, I. gemitus_, etc.

Sed quamquam largo flammarum exæstuet intus Turbine, et adsidue subnascens profluat ignis, 65 Summo cana jugo cohibet (mirabile dictu!) Vicinam flammis glaciem; æternoque rigore Ardentes horrent scopuli: stat vertice celsi Collis hiems, calidaque nivem tegit atra favilla.

64 sq. Comparant Senec. Epist. 79. 66. _cana_ Ætna ob æternam glaciem ac nivem. Cf. I, 205; III, 479, 534. 69. _Collis_, ut Αἰτναῖος ὄχθος in Eurip. Cycl. v. 114, ubi v. Cl. Hœpfner.

64. _exæstuet_ et mox _profluat_ Col. Vulgo _exæstuat_ et _profluit_: in Put. et priscis edd. _perfluat_, in Oxon. _superfluat_, in Cell. perperam _profugit_. Dausq. conj. _profurit_, _proruit_ et _proficit_; quibus omnibus non est opus. 66. _cava_ Oxon. _plana_ scribendum putabat Dausq. 69. _altamque_, vel _canamque nivem_ emend. Dausq. et recte forsan _calidamque nivem_ Draken.

Quid referam Æolio regnatas nomine terras? 70 Ventorumque domos, atque addita claustra procellis?

70 sq. Conf. sup. IX, 491 seq.; Virg. Æn. I, 51 sq. ibique Heyne in Exc. I. --_terras_, insulas circa Siciliam, quæ Æoliæ, Liparenses, Vulcaniæ, seu Ἡφαιστιάδες et Plotæ dicebantur. --_Æolio nomine_ Græce pro, ab Æolo. Cf. ad V, 161, et Casaub. ad Athen. I, 14.

70. _Æolio numine_, et v. 72 ac 74, _Hinc_ malebat N. Heins.

Hic versi penitus Pelopea ad regna Pachyni Pulsata Ionio respondent saxa profundo; Hic, contra Libyamque situm Caurosque furentes, Cernit devexas Lilybæon nobile Chelas. 75 At, qua diversi lateris frons tertia terris Vergit in Italiam prolato ad litora dorso, Celsus arenosa tollit se mole Pelorus.

72 sq. Tria Siciliæ promontoria, a quibus dicta est Trinacria, designantur, eorumque situs, de quo discrepant antiqui scriptores. Vid. Cluver. Sicil. ant. I, 3. --_Pelopea ad regna versi_, Peloponnesum et orientem prospectantis. [73.] _respondent_, ex adverso, e regione sita sunt, ut apud Virgil. Æneid. lib. VI, 23. Cf. Var. Lect. 74 sq. Lilybæum prom. respicit Africam, quæ obnoxia est furori _Caurorum_ (v. ad I, 469), et subjacet _chelis_, signo cælesti. Χηλαὶ propr. forfices scorpionis, quæ deinde _libræ_, ζυγοῦ, nomen adceperunt. Conf. Herman. Mythol. T. III, p. 99... 107; Intpp. ad Virg. Ge. I, 33 sq., et Ovid. Met. II, 195 sq. Cave cum Dausq. intelligas gemellos colles Plin. III, 8, vel cum Ortelio duo Africæ promontoria Apollinis et Mercurii, quæ sinum Carthag. veluti duabus cancrorum chelis amplectantur. [75.] _devexas_, dependentes, et late extentas. 76. _diversi_, adversi. Conf. ad I, 264 in Var. Lect.

72. _Pelopea_ Col. _Pelopei_ Put. Vulgo _Pelopeia_. 73. _resplendent_ suspicari possis; vulgata certe lectio et languet et inpeditior est. 74. _Libyemque_ Put. _Libycamque sitim_ priscæ edd. 76. _terræ_ scripti et R. 2.

His longo mitis placide dominator in ævo Præfuerat terris Hieron, tractare sereno 80 Imperio vulgum pollens, et pectora nullo Parentum exagitare metu, pactamque per aras Haud facilis temerare fidem, socialia jura Ausoniis multos servarat casta per annos.

79 sqq. Belli Siculi origo et causæ traduntur. De hoc bello et _Hierone_, v. Liv. XXIV, 4 seq., et Polyb. I, 13... 64. --_longo in ævo_: nam Hieron annos amplius XC vixit, et LIV regnavit. Vid. Polyb. VII, 8, et Liv. l.c. --_mitis placide Præfuerat_, βασιλεὺς πραῢς ἀστοῖς, οὐ φθονέων ἀγαθοῖς, ξείνοις τε θαυμαστὸς ἀνὴρ, Pindar. Cf. Polyb. VII, 8. [80.] _sereno_, miti, mansueto. 82. Equidem non video qua ratione inductus doctiss. _Ruperti_ in Add. et Corrig. _parentum pectora_ intelligat senatum, patres: hic enim designantur omnes qui parent, non magis senatus quam vulgum. Hanc videlicet _maculam incuria fudit_. _Ed._ 84. _multos_, quinquaginta apud Liv. XXIV, 4 et 28. --_casta_, sancta et inviolata. Conf. ad I, 481.

79. _placide_ scripti et priscæ edd. _placido_ edd. Benes. Junt. et inde aliæ.

Verum, ubi fata virum fragili solvere senecta, 85 Primævo cessit sceptrum exitiale nepoti, Et placida indomitos adcepit regia mores. Namque, bis octonis nondum rex præditus annis, Caligare alto in solio, nec pondera regni Posse pati, et nimium fluxis confidere rebus. 90

85 seq. Hieroni successit in imperio Hieronymus, ejus _nepos_ ex Gelone, «Puer quindecim ferme annorum, et vixdum libertatem, nedum dominationem modice laturus.» Ita Liv. XXIV, 4. Cf. Polyb. VII, 4 et 7. [86.] _sceptrum exitiale_, et ipsi (cf. v. 99 sqq.), et Syracusanis. 87. _indomitos mores_, regem morum dissolutorum. 89. _Caligare_ de juvene rege, quem splendor imperii, cui non par est, quadam veluti vertigine occupat, ut oculis cæcis agat; Ern. Cf. I, 299. 90. _fluxis rebus_; cf. ad VII, 17. --_fluxis rebus_, potestati et fortunæ cujus mox inconstantiam experiretur. Sic ap. Claudian. in Rufinum II, 440: «Desinat elatis quisquam confidere rebus, Instabilesque deos, et lubrica numina discat.» _Ed._

88. _perditus_ Col. _proditus_, pro editus, natus, conj. N. Heins. prob. Burm. qui tamen _proditus_ pro _creatus_, _renunciatus_ dictum adcipiebat, ut _prodere Flaminem Interregem_, etc. 90. _flexis_ Put. Tell. et R. 2.

Jamque brevi nullum, delicta tuentibus armis, Fas notum, ignotumque nefas: vilissima regi Cura pudor: tam præcipiti materna furori Pyrrhus origo dabat stimulos, proavique superbum Æacidæ genns, atque æternus carmine Achilles. 95

92. Conf. Virgil. Ge. I, 505. 93. _pudor_ significat verecundiam peccandi, quidvis turpiter aut inciviliter agendi fugam, cui ἔνοικος καὶ πάρεδρος Δίκη· φόβον ψόγου καὶ δέος ἀδοξίας. Ita Gron. Obss. III, 7. 94 sq. Hieronymus «inflatus adsentationibus eorum, qui eum non Hieronis tantum, sed Pyrrhi etiam regis, materni avi, jubebant meminisse.» Liv. XXVI, 6. Conf. Polyb. VII, 4, ubi a Nereide, Pyrrhi filia, natus dicitur. Comparanda et loca similia sup. III, 246 sq., et inf. XV, 291 sq. --_Pyrrhus origo_, a quo originem ducebat maternam. Ipse autem Pyrrhus, Epiri rex, ab _Æaco_, Pelei patre et _Achillis_ avo, oriundus. Vid. ad I, 627. [95.] _Achilles æternus carmine_, æternum nomen consequutus Iliade Homeri; Drakenborch. coll. XIII, 796 seq. --_Æacides_ et _Achilles_ unus idemque est.

92. _regni_ Tell. et nonnullæ edd. prob. Dausq. ut sensus sit, pudicitiam regni insuper habebat; vel ut interpungatur: _vilissima regni Cura pudor!_ nullius rei minus, quam regni curiosus erat; postrema ea cura, quæ debuit esse prima, pudor! 93. _tum_ Med. Idem, vel _jam_ reponendum censebat N. Heins.

Ergo ardor subitus Pœnorum incepta fovendi: Nec sceleri mora: conjungit nova fœdera, pacto, Cederet ut Siculis victor Sidonius oris.

96 sqq. Hieronymus, societate Roman. repudiata et cum Hannibale juncta (Polyb. VII, 2, 3), bis legatos Carthaginem misit, et primum Pœnis fœdus proposuit ile dividenda Sicilia, deinde vero (quæ sunt _nova fœdera_) postulavit, ut _victor Sidonius_, Hannibal, omnino Sicilia _cederet_, et totius insulæ imperium sibi permitteretur. Cf. Polyb. VII, 4, et qui eum ad verbum fere expressit, Liv. XXIV, 6. Ernesti V.C. suspicatur, Silium in h.l. Hieronymi levitatem et jactationem animi, cujus eum Livius (l.l. cap. extr.) ex duplici legatione illa arguat, exprimere voluisse, dum primum _ardorem subitum_ Pœnum adjuvandi, et mox _nova fœdera_ commemoret, quibus ille favor quodammodo sublatus sit. [97.] _pacto_, quum pepigisset, ut ap. Liv. XXVIII, 21. Cf. supra ad V, 106, et quos Drakenb. laudat, Heins. ad Vellei. I, 7; Gron. ad Liv. I, 41; Bentl. ad Hor. Serm. I, vi, 126, et al. Sed v. Var. Lect.

97. _conjungit_ est ea emendat. D. Heins. pro vulg. _jungit_, ne versus claudicet; _quin jungit_, quod recepit Cell., vel _Nec sceleri quin jungit enim nova f. p._ corrig. Barth. Adv. IX, 3; _conjungit_, vel _junguntur_, vel _jungebat nova fœdera pacto_, paciscenti, ut Pœni cederent Sicilia, N. Heins. _nam jungit_ Lefeb. _Nec sceleri mora fit, jungit_, etc. Burman.

Sed stabant pœnæ, tumulumque negabat Erinnys, Qua modo pactus erat socium non cernere, terra. 100

99. Cædem Hieronymi accuratius exponunt Liv. XXIV, 7, et Polyb. VII, 6. --_stabant pœnæ_, instabant, vel fixæ erant. Conf. Var. Lect. «Relata tyranni fœda scelera fœdioresque libidines adeo mutavere animos, ut insepultum jacere corpus paulo ante desiderati regis paterentur,» Liv. XXIV, 21. --_Erinnyes_, Furiæ, ultrices scelerum: vel _Erinnys_ h.l. pro furore conjuratorum Syracusanorumque, qui odium tyrannidis et tyranni perceperant. Cf. ad XIII, 289 seq. 100. _socium_, Hannibalem et Pœnos. Possis etiam ad Romanos referre.

99. Forte leg. _stabant Pœnæ_, h.e. adstabant, circumstabant, aderant tyranno Pœnæ ultrices, ut supra II, 551.

Sævos namque pati fastus, juvenemque cruento Flagrantem luxu, et miscentem turpia diris, Haud ultra faciles, quos ira metusque coquebat, Jurati obtruncant; nec jam modus ensibus: addunt Femineam cædem, atque insontum rapta sororum 105 Corpora prosternunt ferro; nova sævit in armis Libertas, jactatque jugum: pars Punica castra, Pars Italos et nota volunt; nec turba furentum Defit, quæ neutro sociari fœdere malit.

101 seq. _cruento luxu_, ap. Liv. XXIV, 5, _libidines novæ, inhumana crudelitas_; Lenz. --Sic ap. Virg. Æneid. III, 326: «Stirpis Achilleæ fastus, juvenemque superbum... tulimus.» _Ed._ 103. _quos ira metusque coquebat_; v. ad II, 327. 104. _Jurati_, conjurati. _ensibus_, cædi. 105 sq. Cf. omnino Liv. XXIV, 25 et 26. --_Corpora sororum_, v. ad VI, 572. [107.] _jugum_ servile _jactat_, ut alibi _excutit_, _exuit_. 107 sqq. Conf. Liv. XXIV, 27 sqq. [108.] _nota_, antiquum fœdus Roman.

102. _diris_ Colon. _dictis_ Put. _ducis_ Oxon. Vulg. _duris_.

Tali Trinacriæ motu, rebusque Sicanis 110 Exitio regis trepidis, sublimis honore (Tertia nam Latios renovarat purpura fasces) Marcellus classem Zanclæis adpulit oris. Atque ubi cuncta viro, cædesque exposta tyranni, Ambiguæque hominum mentes, Carthaginis arma 115 Quos teneant, et quanta, locos, quod vulgus amicum Duret Trojugenis, quantos Arethusa tumores Concipiat, perstetque suas non pandere portas:

110 sqq. Cf. Liv. XXIV, 27 sq., et Polyb. VIII, 3. 112. Marcellus tertium Consul. 113. _Zanclæis_, Messanæ, vel Siculis. Conf. ad vers. 48, et I, 662. 116 seq. _quod vulgus amicum Duret Trojugenis_, quinam Romanis etiam nunc faveant. [117.] _Arethusa_ pro Syracusis. Cf. ad v. 53. --_tumores_; v. ad II, 288. 118. _portas_ incommode infert, quum de fonte dixerat; Ern.

Incumbit bello, ac totam per proxima raptim Armorum effundit flammato pectore pestem. 120 Non aliter Boreas, Rhodopes a vertice præceps Quum sese inmisit, decimoque volumine pontum Expulit in terras, sequitur cum murmure molem Ejecti maris, et stridentibus adfremit alis.

120. _Armorum effundit pestem_; cf. ad II, 151. 121 sqq. Impetus Marcelli et copiarum ejus comparatur Boreæ. Conf. ad I, 468 sqq., 587... 595, et IV, 243 sqq. _Rhodope_ mons Thraciæ, οἰκητηρίου ἀνέμων, unde _Thracius Boreas_, I, 587, ubi v. not. [122.] _decimo volumine_, decumano fluctu, τρικυμίᾳ, Draken. Cf. Intpp. ad Ovid. Met. XI, 530, et Trist. I, ii, 50. [123.] _molem maris_, ut III, 46. [124.] _stridentibus adfremit alis_, ut I, 589. --Hanc comparationem vividissimis coloribus et poetico admodum œstro, gallicis carminibus expressit _Voltaire, Henriade, chant VIII_: _Ainsi, lorsque des monts séparés par Alcide_ _Les aquilons fougueux fondent d’un vol rapide,_ _Soudain les flots emus de deux profondes mers_ _D’un choc impétueux s’elancent dans les airs:_ _La terre au loin gémit, le jour fuít, le ciel gronde,_ _Et l’Africain tremblant craínt la chute du monde._ _Ed._

Prima Leontinos vastarunt prælia campos, 125 Regnatam diro quondam Læstrigone terram.

125... 177. Cf. Liv. XXIV, 29... 33. --_Leontini_, seu Λεόντιον, Ptolem. (hod. _Lentini_) opp. Siciliæ, in ora maris Siculi, inter Syracusas et Catanam, de cujus situ et partibus v. Polyb. VII, 6. _Campi Leontini_ olim dicti _Læstrygonii_ (v. Plin. III, 8, et sup. ad v. 33), ac _Xuthia_, a Xutho, prisco domino, teste Diodor. V, 8. De fertilitate agri Leontini v. Plin. XVIII, 10; Sidon. carm. 22; Cic. in Frumentar. c. 18; in Philipp. II, 17; in Verrinis passim, v.c. Act. II, L. III, c. 64. 126. _diro Læstrygone_, ut _dirum Antiphatæ regnum_ sup. v. 33.

126. _diro_ scripti et R. 2. Vulg. _duro_.

Instabat ductor, cui tarde vincere Graias Par erat, ac vinci, turmas: ruit æquore toto; (Femineum credas maribus concurrere vulgum) Et Cereri placitos fecundat sanguine campos. 130 Sternuntur passim; pedibusque evadere letum Eripuit rapidus Mavors; ut cuique salutem Promisit fuga, præveniens dux occupat ense.

127 sq. _ductor_ Rom., Marcellus, _instabat_, cui _par_, idem erat, tarde vincere inbelles et Græcos origine Leontinos, et vinci; quia nulla laus est molles vincere, nisi celeriter vincantur; Cell. «Marcellus tanto ardore militum est usus ab ira inter conditiones pacis interfectæ stationis, ut primo inpetu urbem expugnarent;» Liv. XXIV, 30 pr. Leontini a Naxiis oriundi: Naxum autem in Sicilia Corinthii eodem tempore, quo Syracusas et Megara, condiderunt. Vid. Strab. VI, pag. 186 et 189. Hinc _Graias turmas_ Leontinos dixit poeta, et quidem contemtim. Vid. ad III, 178. Inde et _femineum vulgus_. Vid. II, 361. [130.] _Cereri placitos campos_, Leontinos feracissimos. Vid. ad v. 125, et cf. I, 237; XII, 526 sq. --_fecundat sanguine campos_; vid. ad III, 261; X, 461, et Intpp. Horat. Od. II, i, 29, et Petron. Sat. c. 120. 131 seq. _Eripuit evadere_, facultatem evadendi _letum_, effugiendi. 133. _occupat_; v. ad V, 520, et X, 197.

130. _placitos_ Col. R. 2, Mars. el al. Vulgo _placidos_.

«Ite, gregem metite inbellem, ac subcidite ferro, Clamat, cunctantes urguens umbone catervas. 135 Pigro luctandi studio certamen in umbra Molle pati docta, et gaudens splendescere olivo, Stat, mediocre decus vincentum, ignava juventus: Hæc laus sola datur, si viso vincitis hoste.»

134 seq. Verba Marcelli. --_metite_; cf. ad IV, 213. 135. Notus _umbonum_ usus ad propellendum repellendumque. 136 sqq. Mollities Leontinorum et gymnastica exercitia Græcorum designantur. Comparant Claud. in Eutrop. II, 407 sq.; Lucan. VII, 270 seq., et al. «Juventus docta pati molle certamen in umbra pigro luctandi studio.» Cf. ad III, 123, 145, et 578 sqq. [137.] _olivo_, unguentis, in gymnasiis, et athleticis certaminibus. 139. Cæsareum illud adluditur, _veni, vidi, vici_, Barth. Adv. IX, 3. Cf. sup. v. 127 sq.

134. Copulam _et_ ante _metite_ perperam primus inseruit Nicander in Junt. 139. _si visi vincitis hostem_ conj. Gron. Obss. III, 7, idque recepit Cell. sed male exposuit: si aperto Marte, non insidiis, vincitis. Barthio (Adv. IX, 3) nervosius videbatur _si visu vincitis hostem_, quod Draken. confirmat epigr. in Catalect. Pithœi L. II, p. m. 51, _Conspectu devicta tuo, Germanice Cæsar_.

Ingruit, audito ductore, exercitus omnis; 140 Solaque, quod superest secum certamina norunt, Quis dextra antistet, spoliisque excellat opimis.

141 seq. Certant tantum milites Marcelli, quis ceteris virtute antecellat, et spolia referat opima. Conf. V.L. [142.] _Spolia opima_ proprie quidem dicuntur amplissima, quæ dux exercitus duci hostium a se interfecto detrahit (v. Liv. IV, 20), sed deinde et egregia alia, ut h.l. et ap. Liv. XXIII, 46; Flor. II, xvii, 11 et al. Conf. Perizon. Animadverss. hist. c. 7, ubi copiose et docte de his spoliis disputavit.

141. _morunt_ omnino scribendum censebat N. Heins. quidquid obstent codices vetusti; idque recepere Drak. Lefeb. Ern. Sed vulgata quoque lectio non male se habet: non alia certamina noverant milites, quam secum facienda, non cum hoste, qui primo impetu sternebatur. Eadem non displicet Lefeb. qui comparat verba Liv. VII, 40, pr. _nec præter externa, noverant bella_; conf. not.

Euboici non, per scopulos inlisa Caphareo, Euripi magis unda furit; pontumve sonantem Ejicit angusto violentius ore Propontis; 145 Nec fervet majore fretum rapiturque tumultu, Quod ferit Herculeas extremo Sole columnas.

143 sqq. Luxuriatur poeta, ut solet, comparationibus cumulandis; Ern. Conf. Senec. Herc. Œt. 775 sqq. --_Caphareus_ prom. Eubœæ, periculosum navigantibus propter vertices scopulosque latentes, et infame naufragiis, inpr. Græcorum a Troja redeuntium. Cf. Heyne ad Virgil. Æneid. XI, 260; Muncker. ad Hygin. Fab. 116; Harles. ad Ovid. Trist. I, i, 83. Hinc cum delectu h.l. ponitur, ut et _Euripus_, fretum inter Eubœam et Bœotiam, de quo Liv. XXVIII, 6: «Euripi fretum non septies die, sicut fama fert (conf. Mel. II, 7; Plin. II, 97, et Senec. l.l.), temporibus statis reciprocat; sed temere in modum venti, nunc huc, nunc illuc verso mari, velut monte præcipiti devolutus torrens rapitur.» Conf. Strab. IX, p. 278. 145. Cf. Plin. IV, 12. 147. Cf. XVI, 659, et sup. ad I, 141 seq., et VII, 172.

Mite tamen dextræ decus inter prælia tanta Enituit fama: miles Tyrrhenus (Asilo Nomen erat), captus quondam ad Trasymena fluenta, 150 Servitium facile et dominantis mollia jussa Expertus Beryæ, patrias remearat ad oras Sponte faventis heri; repetitisque inpiger armis Tum veteres Siculo casus Mavorte piabat:

148. Inseritur episodium, qualia amat Silius, ne ulla pugna memorabili aliquo facinore careat; Ern. Idque fit optimorum poetarum exemplo. 152. _patrias ad oras_, in Etruriam. 154. _veteres casus_, inpr. captivitatem. --_piabat_, ulcisci volebat in Pœnis; Ern.

149. _Asilo_ Col. R. 1, Parm. Med. Vulgo _Asylo_. Suspicari possis _Asylæ_, quod Etruscum nomen esse notavit Servius, a Drak. laudatus, ad Virg. Æn. XII, 127. 152. _Beryæ_ Col. ut et v. 156, _Boreæ_ Put. et priscæ edd. _Boree_ Oxon. R. 1, Med. _Verri_ Parm. Vulgo _Berræ_. Deinde _remearat_, non _remeabat_, scripti, R. 1, Parm. Med.

Atque is, dum medios inter fera prælia miscet, 155 Inlatus Beryæ, cui, pacta ad regia misso Pœnorum a populis, sociataque bella gerenti, Ærato cassis munimine clauserat ora, Invadit ferro juvenem, trepideque ferentem Instabiles retro gressus prosternit arena. 160

156 seq. _Beryas_ Pœnus, a Carthaginiensibus ad Hieronymum regem fœderis firmandi causa missus, qua occasione se Siculis, seu Leontinis, cum Romanis bellum gerentibus, socium adjunxerat; Drak. _prælia miscet_; v. ad I, 69. --_Inlatus_, ut XI, 243. [158.] _Æratum munimen_ oris, περίγναθις, _buccula_, Juven. X, 134, et _flexilium laminarum vincula_, C. Soll. Apollinaris Sidon. III, epist. 3, p. 64, laminæ galearum, quibus aures buccæque tegebantur, et quæ _vinculis_ constringebantur sub mento, vel loris, quæ Suidas ὀχεὶς adpellat. Cf. mox v. 163; Lips. Mil. Rom. III, 5, et Cl. Schlichtegroll in _Abbildungen ægypt. griech. u. röm. Gottheiten_, P. III, p. 135, ubi et ab his bucculis non diversa fuisse putat φάλαρα: quæ tamen laminæ potius erant vel scutula levigata (unde φάλαρα a φαλὸς, splendidus) quæ ornatus tantum causa galeis adfigebantur, unde τρυφάλεια, τετραφάληρον. Cf. Koeppen. ad Hom. Iliad. ε, 743; Ien. Allg. Lit. Zeit. ann. 1796, N. 105, p. 6; Lennep. Etym. pag. 1044, et Intp. Hesych. tom. II, c. 1492, 29.

159. Ita Ox. et Put. Vulgo _Invadit juvenem ferro_.

At miser, audita victoris voce, trementem Cunctantemque animam Stygia ceu sede reducens, Cassidis a mento malefidæ vincula rumpit, Jungebatque preces, atque addere verba parabat.

162. Cf. VII, 586, 734, 741. 163. _Cassidis malefidæ_, quatenus nunc, quum agnosci ab hoste vellet, cassis incommodo tempore vultum et os tegebat; Ernesti. Immo _male fida_ dicitur, quia nullo usui fuerat Beryæ, isque frustra ei confiderat: nam _fida_ arma, quod idem V. Cl. recte monet, vocantur, quæ nos tegunt adversus impetum hostis. Cf. ad IV, 24.

161. _At_, non _Ac_, scripti, R. 1, Parm. Med. 162. _ceu_ Col. Put. R. 2, _cui_ Ox. Vulgo _tunc_. 163. _rumpit_, non _rupit_, scripti.

Sed, subito adspectu et noto conterritus ore, 165 Tyrrhenus ferrumque manu revocavit, et ultro Talia cum gemitu lacrimis effudit obortis: «Ne, quæso, supplex lucem dubiusque precare; Fas hostem servare mihi: multo optimus ille Militiæ, cui postremum est primumque, tueri 170 Inter bella fidem: tu letum evadere nobis Das prior, et servas nondum servatus ab hoste.

169. _Multo_, longe _optimus militiæ_, miles. Cf. ad IV, 530, et VII, 619. Hæc tamen in tali carmine languere, recte putat Ern. 170. Proverbialis locutio, de qua vid. Erasm. in Adag. tit. II, Drak. Cf. XI, 163 sq. 171 sq. Ernesti: «_letum das prior evadere_, dabas olim, quum mihi parceres, et captivum tecum abduceres, et tunc _servabas me nondum servatus_, h.e. priusquam te mihi beneficio servatæ vitæ obligaram. In verbis ludentem antithesibus poetam adnoscas. Sed quotusquisque poeta est, qui ita non ludat?»

165. _conterritur_ Ox. 167. _effundit_ Put. R. 1, Parm. Med. In iisdem _abortis_, quod plurimis locis Ovidio perperam adseri a Gebhardo Crep. I, 12, monuit Drak.

Haud equidem indignum memet, quæ tristia vidi, Abnuerim, dignumque iterum in pejora revolvi; Si tibi per medios ignes mediosque per enses 175 Non dederit mea dextra viam.» Sic fatur, et ultro Adtollit, vitaque exæquat munera vitæ.

173 seq. _indignum_ iis, _quæ tristia_, etc. Putaverim me captivitate pristina, atque adeo multo atrociore dignum, si te nunc non defenderem ab hostibus: quæ singula ad grati animi sensum adcommodate dicta sunt, sed languidius, meo sensu, quam ut altius animum lectoris adficere possint; Ern. 175. Imitat. Horat. Od. IV, xiv, 24, ubi Jani monet, _medios ignes_ dici medium pugnæ fervorem, τὸ θερμὸν τῆς μάχης, ut ap. Hom. δαΐς, πῦρ αἰθόμενον et θεσπιδαὲς, Iliad. κ, 246; ν, 286; μ, 177, ubi v. Koeppen. Διὰ πυρὸς, per summum periculum, dixisse Eurip. Androm. v. 488, et Electr. vers. 1182 (ubi v. Barnes.), notavit Doering. V, III, in Eclog. vet. poett. lat. ad nostrum Sil. XV, 41. 177. _vita exæquat munera vitæ_, beneficium reddit, servans vitam Beryæ, cui ipse suam debebat.

177. _Possis et victoque exæquat_, judice N. Heins. Withof. unice legendum monebat: _curaque exæquat mun. vitæ_, hoc est, ejus cui modo vitam donaverat, curam gerit beneficio non minori, ne scilicet in aliud periculum incidat.

At, compos Sicula primum certaminis ora Cœpti, Marcellus victricia signa, quieto Agmine progrediens, Ephyræa ad mœnia vertit. 180

178 sqq. _compos certaminis cœpti_, victor in primo prælio, quod in Sicilia commiserat. [179.] _quieto Agmine_, a nullis hostibus jam lacessito, Lefeb. quia experiri voluit, an Syracusanos posset ad officium reducere; Mars. Hinc primum Syracusas misit legatos, quibus demum re infecta redeuntibus urbem obpugnare cœpit. Cf. v. 182 sq., et Liv. XXIV, 27 sq. et 33. [180.] _Ephyræa mœnia, Syracusæ_. Vide sup. ad v. 52.

178. _At Campis Sicula primi c. o. Captis Marcellus_ R. 1, Parm. Med. _Cœpti Marcellus_ scripti. Vulgo _Marcellus cœpti_.

Inde Syracosias castris circumdedit arces. Sed ferri languebat amor: sedare monendo Pectora cæca virum, atque iras evellere avebat.

181. _arces_ quatuor inf. v. 281. Ea tanta erat urbs, ut ex quatuor urbibus maximis constaret, quæ _Insula_, seu _Nasus_, Νᾶσος, Νῆσος, vel _Ortygia_, _Acradina_ (Ἀχραδινὴ, Plut. in Marcello, p. 308, et Diodor. XI, 68; XIV, 64), _Tyche_ et _Neapolis_ dicebantur: unde _quadruplices Syracusæ_ ap. Auson. de urbib. XI, 1. De hisce partibus v. Cic. Verr. IV, 53, et Liv. XXV, 24 sqq. Iis ab aliis additur quinta, _Epipolæ_, urbs prærupta et minus habitata, quam Dionysius muro circumdatam Syracusis adjunxit. Vid. Diodor. XIV, 19. Inde Syracusæ πεντάπολις ap. Strab. VI, p. 186 al., 270 al., 415. Florus vero triplicem urbi murum totidemque arces tribuit, lib. II, c. 6. Cf. Dorvill. Itin. Sic. p. 177 seq., et Schweigh. ad Polyb. VIII, 5. De Syracusis hujusque oppidi situ, portu, etc., vide _Bartels Briefe über Calabrien und Sicilien_, tom. III, p. 76... 148. 182 seq. Eadem fuit mens Henrici IV, quum Lutetiam obsideret: _Eux seuls voulaient se perdre, il voulut les gagner._ _Heureux, si sa bonté, prévenant leur audace,_ _Forçait ces malheureux à lui demander grace!_ _Pouvant les emporter, il les fait investir,_ _Il laisse à leurs fureurs le temps du repentir._ _Voltaire, Henriade, ch. X._ _Ed._

183. _avellere_ sec. Marsi Ven. et inde aliæ edd. sono auribus ingrato, _havebat_ Col. _habebat_ Oxon. et Put.

Nec (renuant si forte sibi, et si mitia malle Credant esse metum) laxis servatur omissa 185 Obsidio claustris: quin contra intentior ipse Invigilat cautis, frontem inperterritus, armis; Et struit arcana necopina pericula cura. Haud secus Eridani stagnis ripave Caystri Innatat albus olor, pronoque inmobile corpus 190 Dat fluvio, et pedibus tacitas eremigat undas.

184 sq. Obsidio quamvis remissa, tamen non est neglecta, si forte Syracusani monitis Marcelli morem non gerant, eumque existiment propter metum mitius agere; Ern. Præivit Gron. Obss. III, 7, ubi h.l. ita inlustravit: «_Nec omissa_, et non remissa (ut _omissus_ adject. pro _negligens_ apud Terent. Heaut. V, ii, 9, et Adelph. V, iii, 44), sive diligens, laxis et remotioribus ab urbe claustris, obsidio servatur (ut _vigilias servat_ ap. Senec. de tranq. an.