v. 523 et 525 adjecit, recte exponunt, carnes humanas, quas feræ

invadant, quasque Euripidi Hecub. v. 1072: θοίναν ἀγρίαν θηρῶν, Senec. Thyest. 150 _dapes feras_, Minuc. Fel. in Octav. c. 8 _inhumanos cibos_, et Tertull. Apolog. c. 9 _feram libidinem_, dici monent D. Heins. et Drak. Rem ipsam permultis obsessarum urbium exemplis illustrarunt Dausq. et Drak. 525. _Casta Fides_ vid. ad I, 481. --_paribus_, humanis: unde _crimen et culpa_. Conf. vid. 635.

521. _It_, non _Et_, Col. ut III, 215; XII, 244; Virg. Æn. II, 173; Stat. Th. I, 494; V, 239, et aliis locis, quæ excitarunt N. Heins., Drak. et Gronov. Obss. IV, 18. 522. _fœdasque_ conj. Burm.

Quam simul invisæ gentis conspexit in arce Forte ferens sese Libycis Saturnia castris, Virgineum increpitat miscentem bella furorem, Atque, ira turbata gradum, ciet ocius atram Tisiphonen, imos agitantem verbere manes, 530

526 seq. Facile adnoscas imitatorem Virg. Æn. VII, 323 sqq. ubi vid. omnino Heyne, et conf. Æn. XII, 845 seq. 528. _miscentem bella_ vid. ad I, 69. 529. _ira turbata_, commota, incitata, κατὰ _gradum_, irate gradum adcelerans. Conf. V.L. et ad I, 477. --_ciet_, ut ap. Virg. Æ. VII, 325; ubi vid. Heyne. 530. _agitantem_ vid. ad I, 146. --_imos agitantem verbere manes_ conf. Virg. Æn. VI, 555 sq. inpr. v. 570, 571.

526. _conspexit_, non _prospexit_, Col. 528. _miscentis_, vel _miscenti_ malebat N. Heins. 529. _ira_ Colon. et Put. ut v. 617, 642, et IX, 23, Drak. _ita_ antt. edd. [“v. 617” recte v. 619]

Et palmas tendens; «Hos, inquit, Noctis alumna, Hos muros inpelle manu, populumque ferocem,

531. Cerda ad Virg. Æn. VII, 330, Silium reprehendit, quod præter decorum neglexerit majestatem regiam Junonis, quam Furiis supplicasse, seu palmas tetendisse fingat. Contra poetam consulto potius ad tam indignas preces demisisse Junonem, ut eo magis elucesceret acerrimum ejus in Romanos odium, coll. Ovid. Met. IV, 444, 445 et 471, suspicabatur Drak. Mihi potius viri docti argutari, nec preces, modo nimis supplices non fingantur, vel, ut in simili loco Ovid. Met. IV, 471, et mox v. 533, cum mandatis misceantur, dignitatem Junonis dedecere videntur. Conf. Hom. Il. ξ, 232 seq. Virg. Æn. I, 64 seq. et al. Forte etiam Juno h.l. manus non tetendisse censenda est, ut supplicaret, sed ut urbem Furiæ ostenderet, quod ex verbis ejus, δεικτικῶς pronuntiatis, _hos muros_, etc. probabile fit. Si vero jure vituperatur poeta, cur id non feramus in Silio, quum et bonus quandoque dormitet Homerus? vid. V.L. --_Noctis alumna_ Conf. Heyne ad Virg. Æn. VI, 250; VII, 331; XII, 846, 860. 532. _muros inpelle_ prorue, _manu_, magnifice, ut _montem Inpulit in latus_ Æolus ap. Virg. Æn. I, 82, ubi vid. Heyne.

531. _Et palma ostendens_ corrig. N. Heins., quod nimis forte cupide adripuit Drak., ut Juno non supplicet, sed Saguntum digito monstrans satis dictarorie eam protinus exscindere jubeat; quasi non codem modo explicari possit vulgata. Antiquitas autem _palm’ ostendens_, vel _palmostendens_ scriptum putabat, refrag. Lefeb., qui in priscis libris _palma tendens_ se reperisse testatur, et hinc _palmam tendens_ edidit.

Dextris sterne suis; Juno jubet: ipsa propinqua Effectus studiumque tuum de nube videbo. Illa Deos summumque Jovem turbantia tela, 535 Quîs Acheronta moves, flammam inmanesque chelydros Stridoremque tuum, quo territa comprimit ora Cerberus, ac, mixto quæ spumant felle, venena, Et quidquid scelerum, pœnarum quidquid et iræ Pectore fecundo coquitur tibi, congere præceps 540 In Rutulos, totamque Erebo demitte Saguntum. Hac mercede Fides constet delapsa per auras.»

535. Omnia graviter horrendisque imaginibus expressa, nec minus præclare ad animi æstum, cui ipse quoque verborum sonus respondet. --_tela_, arma, quæ mox nominantur. 536. _Acheronta_, ut ap. Virg. Æn. VII, 91, 312. --_moves_, concutis, vel terres, vel vexas. --_flammam_, faces. 537. _Stridorem tuum_, sibilum serpentum tuorum, vel serpentes tuos sibilantes. Eumenides ὀφιοπλόκαμοι, de quo vid. Cl. Hermanni Mythol. T. II, p. 488. Serpentes autem ac flammæ proprie _stridere_, h. argutum sonum edere dicuntur. Vid. Ind. et Heyne ad Virg. Æ. VI, 288; Broukh. ad Tibull. I, iii, 72. 540. _Pectore fecundo_, ut ap. Virg. Æn. VII, 338. --_coquitur tibi_, a te. Conf. ad v. 327. 541. _Rutulos_ ut I, 584. --_Erebo demitte_, vid. ad I, 439. 542. _Hac mercede constet_, hanc m. habeat. --_Fides delapsa per auras_, h. Fidei descensus. Conf. v. 513 sq. ἀνεμώλιος, vana, D. Heins. Male!

533. _suis_, non _tuis_, Col. 534. Vulgo perperam legitur, _ipsa propinqua Effectus: studiumque tuum quo comprimit ora Cerberus_, etc., prob. Dausq., ut _propinqua_ sit verbum, pro depropera, ut v. 281. et Virg. Æn. X, 254. Sed tres versus, tamquam avulsa a corpore membra, recte VV. DD. ex membrr. Colon. restituere. 537. _Stridoremque jubæ_, h. comæ, frustra emend. N. Heins.

Sic voce instimulans, dextra Dea concita sævam Eumenida incussit muris, tremuitque repente Mons circum, et gravior sonuit per litora fluctus. 545 Sibilat insurgens capiti, et turgentia circum Multus colla micat squalenti tergore serpens.

543. Magnifica hæc, et ad potentiam Junonis declarandam adcommodata. Præterea poetam decet, non verba Furiæ, sed ipsam extemplo rem memorare. Confer lib. IV, 430 seq. Heyne et Cerda ad Virgilium, Æneid. lib. VII, 341, et Burmann ad Valerium Flaccum, IV, 80. Nec Juno Furiam mittit, vel immittit urbi, sed _dextra incutit muris_. His et seqq. verbis multum lyrici spiritus inest. Splendide adumbratur vis Junonis, et celeritas Eumenidum, quæ ὠκύδρομοι ὥς τε νόημα dicuntur Orph. H. LXVIII, 9; de quo vid. Hermann. l.c. --_concita_ ira, irata, vel potius celeriter, repente. 546. _Sibilat insurgens capiti_, ut ap. Virg. Æ. XI, 754, 755, et Ge. III, 553. 547. _squalenti_ vid. V.L.

546. _circa_ Col. Oxon. R. 3. Parm. Med. unde vel recipiendum, vel ex _circu_ ortum videtur. 547. _squamoso_ Junt. et Ald. quod glossam redolet. Nam _squalens_ vulgo putant esse squamosum. Sed vid. Heyne ad Virg. Æneid. lib. X, vers. 314. _tergore_, non _pectore_, scripti.

Mors graditur, vasto pandens cava guttura rictu, Casuroque inhiat populo: tunc Luctus, et atri Pectora circumstant Planctus, Mœrorque, Dolorque, 550 Atque omnes adsunt Pœnæ, formaque trifauci Personat insomnis lacrimosæ Janitor aulæ.

548. Similis Tisiphones comitatus ap. Ovid. Met. IV, 483 seqq. quem locum Silius ante oculos habuisse videtur, ut Virg. Ge. III, 552. Singulæ, quas poeta duxit, lineæ horrorem nobis incutiunt, maxime imago _mortis_, ingluviem suam dilatantis, rictum in immensum diducentis, et insatiabili cupiditate omnia devorantis. Ipsam gradientem, faucesque ejus quasi apertas cernimus. Eadem imago poetis Orientalium familiaris est. Conf. v.c. Habac. II, 5, et Esai. V, 14; ubi vid. Lowth. 551. _Pœnæ_, Ποιναὶ Deæ ultrices, quæ prop. τοὺς φονεῖς sequuntur et puniunt, unde ἐμποίνιμοι dicuntur Sophocli in Ajace; D. Heins. Quidam eas a Furiis distinguunt. Vid. Burm. ad Val. Fl. VII, 147; Barnes. ad Eurip. Suppl. 490; Ernesti Clav. Cic. Markland. Epist. crit. p. 125, et, quos Draken. laudat, Scalig. ad Virg. Culic. v. 218; Delr. ad Sen. Med. v. 13; Barth. Adv. XXI, 9, et 20, et ad Stat. Th. VIII, 25. Vulgarem tamen vocis vim non spernendam putabat Drak. --_formaque trifauci Personat_; doctius _latratu trifauci personat_ dixit Virg. Æn. VI, 417. 552. _Janitor aulæ_ ut ap. Hor. Od. III, ii, 16.

548. _cava pandens guttura_ Col. quod forte non spernendum. 549. Hunc versum VV. DD. e MSS. Col. et Ox. revocarunt. Voces autem _luctus_, _planctus_, _mœror_, _dolor_ et _pœnæ_ majoribus literis scripsi, quoniam pictura efficitur vividior et magis poetica, si abstracta cogitentur personata. Cf. Virg. Ge. III, 552, ubi vid. Heyne et Voss. 550. _circumstant_, non _circumdant_, scripti et R. 2.

Protinus adsimilat faciem mutabile monstrum Tiburnæ, gressumque simul, sonitumque loquentis. Hæc bello vacuos et sævi turbine Martis 555 Lugebat thalamos, Murro spoliata marito; Clara genus, Daunique trahens a sanguine nomen.

553. Tisiphone formam mutat, ut Alecto ap. Virg. Æn. VII, 415 seqq. ubi vid. Heyne ad v. 328, et de vulgari poetarum ratione, qua Deos, humana forma indutos, noti fere alicujus et familiaris, ad mortales adcedere fingunt, ej. Exc. XIII, ad Æn. I. Ipsa specie divina ac terribili videndam se præbet Tisiphone ap. Ovid. Met. IV, 485 sqq. 554. _Tiburnæ_, viduæ Murri, de quo cf. I, 376 sqq. 555. _turbine Martis_ cf. ad II, 4. [557.] _Dauni_ cf. ad I, 291. [556]

553. _adsimilat_ pro _adsimulat_ edidi, usu quidem invito, sed etymologia ac vi verbi id postulante, et faventibus libris, nonnunquam omnibus v.c. Tac. Germ. c. 9. Adsentiuntur nobis Heins. et Heyne ad Virg. Æn. XII, 224; Scheller. in Lex. et præceptis styli; Barth. ad Claud. Ruf. II, 81, ad Stat. Th. IV, 261; et alii. Sed refragantur inpr. Gron. Diatr. Stat. c. 6, et Ernesti ad Cic. Invent. I, 28, ad Tac. Germ. 9, et vit. Agric. c. 10. 557. _Daunique_, non _clarumque_, Col. et Ox. _Daunique t. ab origine n._ ad oram Aldini cod. ex ant. exemplari notatum vidit N. Heins. Idem v. 558 _cultus_ malebat, quoniam vultus jam antea mentio facta. Sed Drak. recte jam monuit, orationem ita procedere: Huic itaque Tiburnæ pares vultus quum induisset Tisiphone, dispersis crinibus sectisque genis, etc. _inducta_ Put.

Cui vultus induta pares disjectaque crinem Eumenis in medios inrumpit turbida cœtus, Et mœstas lacerata genas; «Quis terminus, inquit? 560 Sat Fidei proavisque datum! vidi ipsa cruentum, Ipsa meum vidi lacerato vulnere nostras Terrentem Murrum noctes et dira sonantem: Eripe te, conjux, miserandæ casibus urbis, Et fuge, si terras adimit victoria Pœni, 565 Ad manes, Tiburna, meos: cecidere Penates, Occidimus Rutuli, tenet omnia Punicus ensis. Mens horret, nec adhuc oculis absistit imago. Nullane jam posthac tua tecta, Sagunte, videbo?

559. _turbida_, perturbata mente, vel acriter, inpetuose, violenter. 560. _Quis terminus_ calamitatis vestræ erit? quando miseram finietis vitam? 561. _Sat Fidei proavisque datum_, jam omnia præstitistis, quæ ad fidem socialem gloriamque majorum tuendam a vobis fieri exigique poterant. Vid. V. L. 562. _meum Murrum_, suaviter et ad amoris adfectum apte. Conf. ad VIII, 122. 563. _noctes_, somnum, proprie me noctu. Conf. III, 216; ubi Drak. laudat X, 348, Virg. Æn. IV, 530; Stat. Th. IX, 600. Contra _somnus_ pro nocte ponitur. Vid. ad III, 200. 564 sqq. Confer Virgilium, Æneid. II, 289, sq. 568. _imago_, εἴδωλον.

561. _Sat F. p. datum_ Col. quod firmatur verbis Virg. Æn. II, 291; IX, 135, et Val. Fl. III, 688. _Sat datum_ etiam Oxon. si fides habenda Barth. Adv. VI, 25, sed _Stat datum_, teste N. Heins. Vulgo _Stat F. p. datus_, et _Stat datur_ R. 3. 562. _funere_ ingeniose conj. Lefeb. coll. Virg. Æn. IX, 492 ubi _lacerum funus_ dicitur cadaver dilaniatum. Vid. not. ad v. 647. Mihi vero ipsa quoque vox _lacerato_ suspecta videtur, quia modo præcessit. Forte poeta scripsit _laniato funere_, vel _laniatum_ (_laniatu_) _vulnere_.

Felix, Murre, necis, patriaque superstite felix. 570 At nos, Sidoniis famulatum matribus actas, Post belli casus vastique pericula ponti, Carthago adspiciet victrix, tandemque supremum Nocte obita Libyæ gremio captiva jacebo.

570. Imitat. Virg. Æ. XI, 158 sq. 574. _Nocte obita_, ut _morte obita_ ap. Virg. Æ. X, 641. --_Libyæ gremio_, in Libya (ut III, 878; IV, 786; XII, 203) adeoque in terra peregrina et hostili, procul a patria, ut _captiva jacebo_, moriar et sepeliar: quod non minus fere miserum veteribus videbatur, quam sepulcro prorsus carere; quod vel ex Ovidio tironibus notum. Cf. X, 547; XIII, 875, et Drak. ad IV, 77. [“III, 878 ... XII, 203” recte III, 678 ... XII, 204] --_jacere_, ut κεῖσθαι, de mortuis et sepultis centies obvium: quod multis exemplis probant Drak. inf. ad v. 594; Passerat. et Broukh. ad Prop. I, vii, 24; Heins. ad Ovid. Trist. III, i, 50; Burm. ad Phædr. I, 24, et ad Petron. III, p. 666.

574. _Nocte_ Col. Ox. R. 2. Vulgo _Morte_, quod nec ipsum elegantia sua carere judicabat Drak. coll. Virg. Æ. X, 641; Lucr. I, 135 al. Sed haud dubie glossema sapit: nam ut _vita_ passim _lux_, ita _mors_ poetis, vulgari euphemismo, _nox_, _somnus_, _sopor_, _tenebræ_ dicitur, κελαινὴ νὺξ et σκότος Hom. Il. δ, 461; ε, 310; ὕπνος χάλκεος, νήδυμος, νήγρετος, vel τανηλεγὴς θάνατος Il. θ, 70; χ, 210. Hinc et somnus θανάτοιο συνέμπορος, et mors παλαιότερος κασίγνητος ap. Coluth. rapt. Hel. v. 357, 359. ὕπνος γείτων et κασίγνητος θανάτοιο Hom. Il. ξ, 231; Virg. Æ. VI, 278, et Hesiod. Theog. 755, ubi uterque Νυκτὸς quoque παῖδες vocantur. Sexcenta poetarum exempla congesserunt et librarior. fraudem notarunt Drak. ad V, 526, X, 173; XIII, 129, 708. Cerda ad Virg. Æn. X, 745; Ill. Harles. ad Coluth. l.c. Broukh. ad Prop. II, 13, 17, et 15, 24; Lambin. et Jani ad Horat. Od. I, 4, 24; 24, 5; 28, 15; III, 11, 38.

Sed vos, o juvenes, vetuit quos conscia virtus 575 Posse capi, quîs telum ingens contra aspera mors est, Vestris servitio manibus subducite matres. Ardua virtutem profert via: pergite primi Nec facilem populis, nec notam invadere laudem.»

575. _vetuit_, prohibuit. --_conscia virtus_ ut ap. Virgilium, Æneid. lib. V, 455; X, 872; XII, 668. 576. Stoice disputat, ut XI, 186 seqq. ubi Drak. laudat verba Sen. Herc. Œt. 111, _miser non est, qui mori potest_. --_telum_ dicitur quodcumque instrumentum, quo nos defendimus: hinc remedium, tutela, præsidium, vel adjumentum, ut VI, 359; XVI, 62; Cic. Læl. c. 17, et ad Div. VII, 16; Liv. III, 55, 69; IV, 28; VI, 35. Similiter ἀσπὶς ap. Æschyl. Agam. 1446; ἕρκος, ἐρεισμα, πύργος, κίων, ἕρμα ap. Hom. Il. α, 284; δ, 117, 137; π, 549, al. _murus_ inf. XVI, 68; ubi. Drak. monet, sic et _murum_ dici Ovid. Met. XIII, 281; Claud. Cons. Hon. IV, 109; _pericli turrim clipeumque_ Claud. in Rufin. I, 267; _clipeum_ eid. laud. Stilic. II, 62; et Cons. Hon. IV, 433. 578. _via Ardua_, difficilis, δυσχερὴς, _virtutem profert_, palam facit, ad eam ducit. Conf. ad IV, 603. 579. _populis_, vili humilique turbæ. Vid. ad I, 399, et Burm. ad Val. Fl. I, 10. --_laudem invadere_, ad eam adspirare, occasionem ejus comparandæ cupide amplecti, ut IX, 12, et ap. Virg. Æn. IX, 186. --_nec notam laudem_, insolita virtutis documenta.

578. _præfert_ conj. N. Heins.

His ubi turbatas hortatibus inpulit aures, 580 Inde petit tumulum, summo quem vertice montis Amphitryoniades spectandum ex æquore nautis Struxerat, et grato cineres decorarat honore.

580. _inpulit aures_ ut ap. Virg. Æn. XII, 618, et Ge. IV, 349. --_Inpellere_, ut _pellere_, _quatere_, _ferire_, _pulsare_, _percutere_, _verberare_ aures, vel oculos: de quo v. Drak. ad III, 694, et IV, 7; Burm. ad Quintil. Declam. 301, p. 584, et ad Val. Fl. I, 743. 581. _tumulum_, sepulcrum, quod Hercules Zacyntho, socio et comiti suo, exstruxerat. Conf. I, 274 sqq.

Excitus sede (horrendum) prorumpit ab ima Cæruleus maculis auro squalentibus anguis. 585

584. Serpentis portentum, et ipsa quoque verba petita sunt ex Virg. Æn. V, 84. sqq. coll. II, 203 seq. ad quæ loca vid. Heyne. Ab omnibus fere antiquis populis, et primum quidem, ut videtur, a Phœnicibus et Ægyptiis, (de quibus vid. Philo apud Euseb. Præp. Evang. I, 10, p. 40 seq. ed. Vales., Bochart. Hieroz. P. II, p. 429; Ælian. H. Æn. XI, 17; Herodot. II, 72; Barth. ad St. Th. V, 460) serpentibus aliquid divini tribui, ipsique ἀγαθοὶ δαίμονες et Dii quoque haberi solebant. Eorum symbolis genios inprimis hominum et locorum adumbratos fuisse, docent præter Heyn. l.c. et D. Heins. ac Drak. ad h.l., Seguin. Diss. de Agathodæm. et in Select. Numism. p. 85. Gorius ad Donii Incr. antt. p. 44; Meurs. ad Lycophr. Cassandr. v. 1473; Spanh. de Usu et Pr. N. Diss. III, p. 173, 192. Acta Erudit. A. 1723, p. 84 seq. Conf. inf. ad VI, 283 seq. Nec cuiquam id mirum videbitur, qui meminerit, serpentes olim τὸ ἐγχώριον, ubertatem, potentiam, felicitatem, (vid. Seguin. et Spanh. ll.cc.) sapientiam, (unde Apollonium, quamvis, ut Pythagoræus, a comedendis carnibus abstinuerit, δρακόντων καρδίας δήπου καὶ ἥπατος ἀπογεύσασθαι, ὡς ἂν καὶ τῆς παρὰ τούτοις κοινωνήσοι σοφίας, tradit Philost. in ej. vita I, 14, et III, 3) immortalitatem denique et æternitatem, propter orbem suum, innuisse: ut taceam, veteres ipsis vim sanandi, (quocirca Æsculapio sacri fuere, de quo vid. Ælian. H. Æn. XI, 2; Macrob. I, 20, et Festus voc. _dracones_) et vaticinandi incantandique adsignasse, maxime in Oriente, ubi augures propterea magicis eos carminibus fascinabant. De hac ὀφιομαντείᾳ et ὀφιολατρε vid. præter laudatos VV. DD. Hermann. de mythis Lyricorum, not. 900; Bochart. Hieroz. I, i, 3, p. 21 et II, iii, 6 et 14; Zornii Bibl. Antiq. T. II, p. 679 seqq. Selden. de diis Syris II, 17; Voss. Theol. gent. IV, c. 63. Nieubov. Itiner. Sinens. p. 56, 61, 92; al. Kircher. China Illustr. p. 25, 32, 41. --_ab sede_, tumuli parte, _ima_, ut _ab imis adytis_ ap. Virg. Æn. V, 84. 585. _auro squalentibus_ v. ad I, 211, et Heyne ad Virg. Æn. X, 314.

584. _prorumpit_, non _prorupit_, scripti.

Ignea sanguinea radiabant lumina flamma, Oraque vibranti stridebant sibila lingua: Isque inter trepidos cœtus mediamque per urbem Volvitur, et muris propere delabitur altis, Ac similis profugo vicina ad litora tendit, 590 Spumantisque freti præceps inmergitur undis.

587. _lingua vibrans_ se, celeriter huc illuc se movens, adeo ut triplex esse videatur, quod notat Serv. ad Virg. Æn. II, 211; unde _trifida_ et _trifulca_ poetis dicitur. Conf. ad I, 539, et VI, 222; Heins. ad Ovid. Met. III, 34. --_stridebant_ v. ad v. 537.

587. _Oreque, vibranti_, etc. edidit Lef., operarum forte incuria, lectore certe ne admonito quidem.

Tum vero excussæ mentes, ceu prodita tecta Expulsi fugiant Manes, umbræque recusent Captivo jacuisse solo: sperare saluti Pertæsum, damnantque cibos; agit addita Erinnys. 595

592. Conf. sup. ad v. 365. 593. _Manes_ tectorum præsides poeta facit: Lares enim et Manes pro iisdem ab antiquis colebantur, quod vel ex Festo voc. _Pilæ_ patet; unde et _Maniam Deam_ matrem Larum colebant (v. Macrob. Sat. I, 4), et primo omnium in urbium obsidionibus manes excantabant, cantuque eliciebant, D. Heins. Conf. Macrob. Sat. I, 7; Apul. de Deo Socr. p. 50, et Martian. Cap. II, p. 40; ubi docet, _Manes_ ac _Lemures_, si vitæ prioris adjuti fuerint honestate, in _Lares_ domorum urbiumque verti: si autem depraventur ex corpore, _Larvas_ vocari ac _Manias_. Plura vid. ap. Guther. de jure Manium, et Noris. Cenot. Pis. Sed possis etiam _tecta_ de tumulo Zacynthi (v. 581), vel de aliorum mortuorum cæsorumque tumulis, vel de tota urbe, et _Manes umbrasque_ de animabus, circa tumulos suos vagantibus, adcipere. Vid. Heyne Obss. ad Tibull. III, ii, 15. 594. _Sperare saluti_, ut X, 630 _desperaverit urbi_, et ap. Thucyd. ἐλπίζειν τῇ τύχῃ Lefeb. 595. _damnant_, recusant, spernunt, ut III, 331; VII, 105. Cf. V, 60. --_agere_ et _agitare_, h. stimulare, incitare, vel angere, vexare, Furiæ passim dicuntur. Ernesti monet, voce _addita_ etiam simpl. vim adverbii _insuper_ exprimi posse, hoc sensu: non satis est, Saguntinos de salute desperare, et damnare cibos, sed agit eos _insuper_ Erinnys, furore et amentia inbuens, ut eo alacrius mortis consilium capiant. Cf. inf. XIII, 291 sqq.

592. _excussæ mentes_ probb. Modio et Heinsiis, coll. Stat. Th. III, 93; Lucan. IV, 536; Plin. Ep. I, 18. _Excuti_, pro percuti. concuti, percelli, terreri, ut ἐκπλήσσεσθαι ap. Hom. Il. ς, 225; Od. ς, 230: _excussi_ (κατὰ) _mentes_ (ut ἐκπλήσσεσθαι φρένας dixit Hom. Il. ν, 394, et π, 403), emend. Gron. Diatr. Stat. c. 43, et ad Senec. de ira I, 7, quod doctius est et V, 54; IX, 644, alibique occurrit, sed N. Heins. minus placet, quia τὸ _expulsi_ mox sequitur: _excussi mentem_ reposuit Lefeb. Pro vulgata _excussi amentes_, quæ glossema videtur Drak., quum _amens_ sit, cui _mens excutitur_, perperam stat Dausq., qui cum Cell. interpretatur: _excussi_, prolapsi domo in publicum, compita, forum, rogum, quasi extra mentem terrore positi. 594. _jacuisse_ Colon. ut v. 574. Vulgo _latuisse_. Utrumque bene et ἀοριστῶς dicitur. 595. _damnantque cibos_ Col. et Parm. _clamantque c._ Put. vid. ad v. 52; _damnatque c._ Mart. Herbipol. _damnare cibos agit_ Gryph. et Nut. non improb. N. Heins. Vulgo _damnant cibos_, contra metri leges: _addita_ (h. infesta, non, ad cetera mala accedens, ut vult Schmid.) Put. cui favet auctoritas Virg. Æn. VI, 90, ubi vid. Heyne. Cf. etiam Burm. ibid. et ad Val. Fl. V, 286; Gronov. ad Senec. Herc. F. 1237. Vulgg. _abdita_, quod accipiunt pro, occultata in Tiburnæ specie.

Haud gravior duris Divum inclementia rebus, Quam leti proferre moras: abrumpere vitam Ocius adtoniti quærunt, lucemque gravantur. Certatim structus subrectæ molis ad astra In media stetit urbe rogus; portantque trahuntque 600 Longæ pacis opes quæsitaque præmia dextris, Callaico vestes distinctas matribus auro, Armaque Dulichia proavis portata Zacyntho, Et prisca advectos Rutulorum ex urbe Penates.

597. _moras proferre_, ut _moras trahere_ dixit Virg. Æ. X, 888, et _moras producere_ Terent. And. III, v, 9. --_moræ_ propr. non proferuntur, sed meta, finis, Schmid. --_abrumpere vitam quærunt_ ut ap. Virg. Æ. IV, 631, _invisam quærens abrumpere lucem_. Locutio a Parcarum filo petita. Conf. ad VII, 33. 598. _gravantur lucem_ tolerare, vel propter lucem; βαρύνονται τὸν βίον, ægre ferunt vitam, ipsis gravem et molestam. _Gravamur re_, quam quum maxime sustinemus et utcumque ægre ferimus; at _gravamur rem_, quam, si jam ferimus, tentamus excutere, vel nondum susceptam recusamus ac procul habemus: quod pluribus docent, a Drak. laudati, Gronov. ad Sen. Thyest. v. 106, ad Liv. XXI, 23, et in Diatr. Stat. c. 24, et Græv. ad Justin. XX, 2. 599. Conf. Liv. XXI, 14 et Appian. Hisp. c. 12. --_struere_ voc. propr. de acervo et rogo: unde _strues_. 600. _stetit_ ut ap. Virg. Æ. III, 63, et Val. Flacc. I, 98. 601. _Longæ pacis opes_, longa pace quæsitas, quæ eleganter _mites opes_ vocantur XIV, 653; Draken. 602. _Callaico_ conf. ad v. 397. 603. _Dulichia Zacyntho_ vid. ad I, 289 et 379. 604. _Rutulorum_ conf. I, 291 seq.

597. _perferre_ Put. et R. 2. 598. _luceque_ Put. 601. _Longæ_ Col. Vulgo _Longas_ prob. Dausq., ut longa series comportantium opes fuerit, aut longo tempore comportarint. Male!

Huc quidquid superest captis, clipeosque, simulque 605 Infaustos jaciunt enses, et condita bello Effodiunt penitus terra, gaudentque superbi Victoris prædam flammis donare supremis.

605. _captis_, mox capiendis, vel qui sibi jam capti videbantur. Qui brevi in hostium potestate erant futuri, Schmid. Conf. V.L. 606. _condita_ aurum argentumque _bello_, in belli usum, et belli tempore. 608. _flammis supremis_, rogo, ut _ignis supremis_ ap. Ovid. Am. I, xv, 41.

605. _raptis_ quidam antt. _superest parti_, h. rerum partarum, vel _gazæ_ conj. N. Heins. _carptim_ refinxit Lefeb. Propius ad literarum ductum accederet _raptim_, et ita Liv. XXI, 14, _in ignem ad id raptim factum conjicientes_, etc. 607. _penitis terræ_ conj. nescio quis, a Drak. refutatus. _terra_, non _terræ_, Col. quod et conj. Dausq. 608. _damnare_ tanquam efficacius malebat N. Heins.

Quæ postquam congesta videt feralis Erinnys, Lampada flammiferis tinctam Phlegethontis in undis 610 Quassat, et inferna superos caligine condit. Inde opus adgressi, toto quod nobile mundo Æternum invictis infelix gloria servat.

610. Loca simil. infra XII, 714; et Claud. in Rufin. I, 121, 122. Drak. qui etiam _lampada_ proprium Furiarum gestamen esse notavit coll. Prop. I, iii, 70 (ubi v. Broukh.); Sen. Thyest. 251, et Med. 15, al. 611. _superos_, homines, vel locos, ut contra _inferi_. 612. Ornatissima urbis fame confectæ, hominumque a desperatione omnium rerum ad rabiem versorum, imago, lineis quasi et coloribus variis, iisque fortissimis, distincta: et hanc animus magis abhorret, quam justo miserationis sensu contemplatur, ita nihil fere eorum, quæ ad fœditatem rei facinorumque atrocitatem declarandam augendamque valere possint, poeta prætermisit. Ipsa Tisiphone, adscititia specie abjecta, horrendam Furiæ formam resumit, miserosque homines, in furorem conjectos, ad cædes cognatorum perpetrandas concitat. Si Appiano b. Hisp. c. 12, fides habenda, Saguntini, noctu eruptione in Pœnorum stationes facta, omnes occisi sunt, et tum mulieres, obtruncatis prius liberis, vel suspendio vitam amiserunt, vel ex tectis se præcipitarunt. --_opus_, suicidium et combustionem. --_nobile_, memorabile, clarum. 613. _invictis_, quorum mens et fides erga Romanos invicta fuit.

610. _tinctam_, hoc accensam, _Phlegethontis in undis_ scripti. _tractam Phlegethontis ab undis_ editi. 613. _in victis_ libri antt. teste Lefeb. _Æternum victis infelix g. servet_ frustra conj. N. Heins.

Princeps Tisiphone, lentum indignata parentem, Pressit ovans capulum, cunctantemque inpulit ensem, 615 Et dirum insonuit Stygio bis terque flagello. Invitas maculant cognato sanguine dextras, Miranturque nefas aversa mente peractum, Et facto sceleri inlacrimant: hic, turbidus ira, Et rabie cladum, perpessæque ultima vitæ, 620 Obliquos versat materna per ubera visus:

614. Furiæ tribuitur, quod insania et furor efficit: --_lentum_ et _cunctantem_, quia debilis senum manus, ipsique a tam diro facinore abhorrent. 615. _Pressit_, inpressit, infixit altius, adjuvit manum in gladio alte, capulo tenus, infigendo. Conf. VI, 703. 616. Cf. Virg. Æn. VI, 570 sq.

614. _parentem_ Col. et Oxon. Vulgo _parentum... capulum_ probb. Dausq. Cell. Lefeb. Nihil fere interesse videtur. _parente_ Parm. _parentẽ_ R. 2. _letum indignata parentem_ corrig. D. Heins. _lentum i. pavere capulum_, vel _paventum_, vel _letum, ind. paventes_ tentabat N. Heins. 618. _aversa mente_, Col., h. alio versa, alienata, judice Modio; vel aversa a scelere, abhorrente ab eo, repugnante, _invita_. Vulgo _adversa_, quam renitentem, cum fatali Tisiphones impulsu pugnantem interpretatur Dausq. qui male provocat ad Plaut. Pseud. I, iii, 8; ubi non _animo adverso_, sed _re adversa_ legendum. 620. _perpessusque_ emend. et recepit Lefeb. 621. _nisus_ malebat D. Heins. cf. I, 64. Dausq. contra monet, aciem oculorum ab iratis obliquari, eosque limis intueri. Sed melius forte vulgata lectio vindicari potest, coll. Ovid. Met. VII, 340 _haud tamen ictus Ulla suos spectare potest, oculosque reflectunt; Cœcaque dant sævis aversæ vulnera dextris_.

Hic, raptam librans dilectæ in colla securim Conjugis, increpitat sese, mediumque furorem Projecta damnat stupefactus membra bipenni. Nec tamen evasisse datur: nam verbera Erinnys 625 Incutit, atque atros insibilat ore tumores.

623. _increpitat sese_, damnat et abominatur facinus peractum, _et damnat medium furorem_, in medio actu crimen suum adnoscit; Ern. --_medium furorem damnat_, h. cædem semiperfectam. A contextu et usu loquendi abhorret Schmidii explicatio: summum f. priusquam incipiat decrescere. 624. _stupefactus_, torpens, κατὰ _membra_. 625. _Nec tamen evasisse_, effugere cædem, ea abstinere, _datur_ marito: nisi malis _evasisse_ mortem _datur_ conjugi. --_verbera Incutit_, ut ap. Virg. Æn. VII, 336 et 451. Furia acrius urgebat, et furorem ardoremque, qui resederat, rursus excitabat ad cædem perficiendam. 626. _insibilat ore_, præclare pro vulg. inspirat, anguium quasi sibilo inmittit. Cf. v. 546 sq.

626. _tumores_, ed. Parm. egregie, h. iram et furorem. Nam _rabie fera corda tument_ Virg. Æn. VI, 49: οἰδάνεται κραδίη χόλῳ et _fervens difficili bile tumet jecur_. Vid. not. ad v. 327. Jani ad Horat. Od. I, xiii, 4. Heins. ad Claud. Ep. ad Hadrian. v. 7. Gronov. ad Liv. XXXIII, 11. Bentl. ad Horat. A. P. 197. Burm. ad Virg. Æn. VIII, 40, et ad Lucan. V, 53; ubi monet, _tumere_ de omni graviore animi motu, inpr. de ira usurpari, metaphora ab irato mari ducta, quod _tumere_ dicatur, Vulgo _atros ... timores_, quibus μελαγχολίαν, furorem et insaniam, innui putabat D. Heins. quod tamen locus Hor. Od. II, xix, 5, mihi certe non persuasit.

Sic thalami fugit omnis amor, dulcesque marito Effluxere tori, et subiere oblivia tædæ. Ille jacit, totis connisus viribus, ægrum In flammas corpus, densum qua turbine nigro 630 Exundat fumum piceus caligine vertex.

628. _Effluere_ ex animo, vel _excidere_ et _decidere pectore_ dicuntur, quæ obliviscimur. Vid. Broukh. ad Tibull. III, i, 20. 631. Cf. v. 659. _Exundat_ κατὰ _fumum vertex piceus caligine_, h. atra fumi nubes simul cum flamma emergit: nam flamma et fumus undæ modo, seu fluctuatim exsurgunt: unde poetis _undæ_ et _undare_, seu _exundare_, ac _fluere_ dicuntur. Vid. Ind. et cf. Virg. Ge. I, 472, et Æn. II, 609; VIII, 257; inpr. XII, 673. Plura exempla desideranti suppeditabunt N. Heins. ad VII, 355; et Burm. ad Val. Fl. II, 196. --_vertex_ flammæ ut IV, 306; VII, 355; VIII, 655. Sic et _apex_, X, 558; et ap. Virg. Æn. II, 683, ubi vid. Heyne. _Sordidum flammæ trepidant rotantes Vertice fumum_, Hor. Od. IV, xi, 11, ubi vid. Jani.

629. _connisum_, non _connixum_, Col. Hoc Dausq., illud N. Heins. et Drak. tuentur. Vid. ad v. 123. 631. _fumum_ Col. _sumas_, vel _summa_ vett. libri, unde _fumans_ recentt. quod perperam servavit Lefeb. _vortex_ forte leg., ut ap. Virg. Æ. XII, 673, si verum est, quod vulgo putant, _verticem_ de cujusvis rei summitate, κορυφῇ, _vorticem_ de fluvio et omni alia re in orbem acta, ut δίνη, seu δῖνος proprie dici. Sed vid. not. ad III, 475; _picea caligine torrens_ emend. Ill. Herd. in literis ad me missis. Non male, opinor, si v. 630 _flammans_ reponatur. Sed vulgata lectio exquisitior videtur.

At medios inter cœtus pietate sinistra, Infelix Tymbrene, furis; Pœnoque parentis Dum properas auferre necem, reddentia formam Ora tuam laceras, temerasque simillima membra. 635 Vos etiam primo gemini cecidistis in ævo,

632. _pietate sinistra_, perversa. Conf. Ovid. Met. VII, 339 sq., et VIII, 477. Patrem ipse interimit, ne ab hoste occidatur. 633. _parentis necem_, ejus occidendi potestatem. 634. _reddentia formam_, etc. Cf. Jani ad Hor. Od. IV, v, 23. 635. _temerasque_, vid. ad I, 11. 636. Poeta more suo legit vestigia Virg. Æn. X, 390 sqq. ubi vid. Heyne. Sed vss. 640... 649 luxuriantis sunt ingenii, et magis Ovidii lusibus, quam epicæ gravitati congruunt. Conf. tamen Bulæus et Burm. ad Val. Fl. I, 368. Barth. ad Stat. Theb. IX, 295, et, quos Drak. laudat, Plaut. Prolog. Menæchm. v. 18 sq. Quint. Declam. VIII, p. 129 et 138; Gronov. Diatr. Stat. c. 9; et Iscan. bell. Troj. II, 176, ubi vid. Dresem.

634. _reddentia_ Col. et Ox. ut _referre_ vultum, faciem, etc. Recte, nec opus est tot exemplis, quot congessere Heins. et Drak. Vulgg. _redolentia_, inepte; etsi non prorsus male olere videbatur Dausq.

Eurymedon fratrem, et fratrem mentite Lycorma, Cuncta pares; dulcisque labor sua nomina natis Reddere, et in vultu genetrici stare suorum. Jam fixus jugulo culpa te solverat ensis, 640 Eurymedon, inter miseræ lamenta senectæ: Dumque malis turbata parens, deceptaque visis, Quo ruis? huc ferrum, clamat, converte, Lycorma; Ecce simul jugulum perfoderat ense Lycormas.

637. _mentitus_, referens speciem, similis, ψευδαλέος, μιμηλὸς, ἐεισάμενος, ἀποματτόμενος, ut ap. Val. Fl. VII, 155, 211. D. Heins. Add. quos Drak. laudat, Claud. in Rufin. 136; Cons. Hon. III, 141; de laud. Stil. II, 249; bell. Get. v. 320; de rapt. Pros. I, 255; Erhard. ad Petron. c. 100 al. 638. _dulcis labor_, ut _gratus parentibus error_ apud Virg. l.c. 639. _in vultu suorum stare_, hærere, eum continuo observare, ut filios certis signis dignoscere disceret. --_stare_ Marsus exponit, non dubitare. 640. Gemini necem sibi ipsi consciscunt, quo facto mater super filiorum corpora concidit, quorum nomina etiam post mortem commutat. --_culpa_, ne matrem occideres, ut patrem Tymbrenus. Cell. 641. _senectæ_, matris senectute jam confectæ. 643. _huc_, in me. 644. _jugulum_ suum.

639. _stare_ libri scripti et editi ante Nicandrum, qui in Junt. primus edidit _hærere_, quod interpretat. τοῦ _stare_, esse, N. Heins. et Drak. ad h.l. et ad VII, 398 permultis poett. locis evincunt, quibus tamen _stare_, ut ἱστάναι, plerumque simpl. _esse_ significat. Confer Heyne ad Virg. Æn. I, 646; VII, 553, et Burm. de Jove Fulgerat. c. 14, p. 322 sq. 642. _mali turbata_ Put. prob. N. Heins. quasi ubique inculcanda sit hæc elegantia, quam poeta passim respuit. Idem conj. _visu_, vel græce, _visus_.

Sed magno, quinam, Eurymedon, furor iste? sonabat 645 Cum planctu, geminæque nota decepta figuræ, Funera mutato revocabat nomine mater; Donec, transacto tremebunda per ubera ferro, Tunc etiam ambiguos cecidit super inscia natos.

647. _Funera_, cadavera, mortuos filios, ut ap. Virg. Æn. VI, 510; IX, 492; cf. Burm. ad Val. Flacc. VII, 643, et ad Quintil. Declam. XII, 26. --_revocabat_ ad vitam, more veterum, quo mortui conclamantur et _vocantur_. Conf. Lucret. III, 470; et Heyne ad Virg. Æn. II, 644; et ad Tibull. III, 2, 15.

645. _Quinam_ Col., h. quisnam, qualis, ut _qui_ mollius pro _quis_. Conf. Drak. ad VII, 538, et IX, 651, ubi laudat X, 117; XIII, 450; XV, 668; Heins. ad Virg. Ecl. II, 19; ad Ovid. Met. XIV, 162, et ad Prudent. Apotheos. v. 418; Bent. ad Horat. Serm. I, iv, 41; v, 79; Gronov. Obss. ad script. eccles. c. 21. _Quianam_ reposuit Lefeb. vid. ad I, 134. Vulgo _Quonam_. Quidam _quoniam_ et _quam_. Scaliger ad marg. Silii emend. _Sed, Mago, quonam_. Male! [“XV, 668” recte XV, 665] 646. _nota_ Col. Vulgatum _notis_ ad aurem suavius. 647. Sic scripti et Parm. Vulgo _Nomine m. r. funera_. Proxime verum _Funere m. r. nomina_ Med. _revocabat_, scil. et spectaculum et dolorem funeris, perperam edidit Lefeb. coll. Virg. Æ. II, 3, vid. not. 649. _Tunc etiam a._ Col., h. quos ne moriens quidem dignoscere potuit propter formæ similitudinem. Vulgo _Cessit et ambiguos_.

Quis diros urbis casus, laudandaque monstra, 650 Et fidei pœnas, et tristia fata piorum Inperet evolvens lacrimis? vix Punica fletu Cessassent castra, ac miserescere nescius hostis.

650. Silio ante oculos observabantur duo Maronis loci, Æn. II, 6... 8, et v. 361 sqq. Conf. inf. V, 420 sqq. --_monstra_ dicuntur omnes res insolitæ et portentosæ, vel quæ præter naturam fiunt, v.c. monstrosa phænomena ap. Virg. Æn. III, 583, ostenta et prodigia, τέρατα, ibid. II, 172; III, 59; V, 659; _monstra pœnae_, h. pœnæ insolitæ et inmanes, infra VI, 583; _monstra_, ἄτοπα, indigna, ingloria, X, 61. Hinc _monstra_ h.l. possunt esse insolita facinora et atrocia, cædes cognatorum, _laudanda_, quia ex fidei constantia manarunt: nisi malis jungere _monstra fidei_, h. rara et insolita fidei specimina, δείγματα, ut _virtutum monstra_ dixit Flor. I, x, 8, et _miraculum audaciæ_, Liv. II, 10; cf. Grut. ad Hist. Aug. p. 4. Cell. _laudanda_ putat esse ex disciplina Stoicorum, qui talia facinora laudabant. Dausq. exponit memorabilia, quale memoret Plin. VII, 3, extr. «in uterum protinus reversus infans Sagunti, quo anno ab Hannibale deleta est.» 652. _Evolvere_, ab initio repetere, et hinc exponere, narrare, ut apud Virg. Ge. IV, 509; Æn. IX, 528; Stat. Th. I, 2; cf. Ind. --_vix Punica ... hostis_. Cf. Virg. Æ. II, 6, 7; XI, 259 (ubi vid. Cerda et Heyne), et, quos Draken. laudat, Ovid. in Ibin. v. 207 seq., et Trist. III, ix, 59; Sen. Agam. v. 521. 653. _miserescere nescius hostis_, ut X, 491, qui locus ad verbum expressus ex Virg. Ge. IV, 470.

651. _fata_, non _facta_, Col. Neutrum ab h.l. alienum. 652. _Imperet_ scripti cum R. 2 et 3; ut _imperare amori_, _menti_, _iræ_, _libidini_. Vid. si tanti est, Drak. _imperare velit_ glossa in c. Tell. Vulgo _Temperet_, quod ex Virg. Æ. II, 8, margini adscriptum irrepsisse videtur.

Urbs, habitata diu Fidei, cæloque parentem Murorum repetens, ruit inter perfida gentis 655 Sidoniæ tela, atque inmania facta suorum, Injustis neglecta Deis: furit ensis et ignis; Quique caret flamma, scelerum est locus! Erigit atro Nigrantem fumo rogus alta ad sidera nubem. Ardet in excelso proceri vertice montis 660 Arx, intacta prius bellis: hinc Punica castra, Litoraque, et totam soliti spectare Saguntum: Ardent tecta Deum; resplendet imagine flammæ Æquor, et in tremulo vibrant incendia ponto.

654. Bene transtulit locum Virg. Æn. II, 363 sqq. 655. _Murorum parentem_, conditorem, auctorem (de quo, si tanti est, vid. Drak. ad h.l. et Bentl. ad Hor. Od. III, iii, 65, qui ad fastidium docti sunt) scil. Herculem. Cf. I, 273 sqq. 657. _neglecta Deis_ ut ap. Hor. Od. I, ii, 35. 658. _scelerum est locus_, cædibus polluitur. 663. Cf. XII, 732, et Heyne ad Virg. Ge. II, 281; Æn. II, 312, inpr. VII, 9 (ubi cf. Cerda); VIII, 22 sq., et Burm. ad Val. Flacc. III, 558, et ad Petron. 127. 664. _vibrant_, vid. ad v. 587, et ad I, 539.

656. _fata_ Col. ut v. 651, prob. N. Heins. Vulgatum præferebat Drak. 662. _solita hinc spectare_ (scil. arx, hinc castra P. et litus, hinc Saguntum) emend. N. Heins. _solita inspectare_ scripsit Lefeb., qui posterius voc. in antiquis deprehendit. Sed nihil forte est, quod in vulgata sperni et displicere possit, si verba, _hinc_ (h. inde, ex hac arce), _Punica... Saguntum_, parenthesi includantur et voc. _soliti_ ad Saguntinos referatur. 663. _resplendet_ Col. et Ox. cum priscis edd. vid. not. Marsus primum edidit _respondet_, in quo nescio quid occultioris philosophiæ inesse putabat Dausq.

Ecce inter medios cædum Tiburna furores, 665 Fulgenti dextram mucrone armata mariti, Et læva infelix ardentem lampada quassans, Squalentemque erecta comam, ac liventia planctu Pectora nudatis ostendens sæva lacertis, Ad tumulum Murri super ipsa cadavera fertur. 670

665. Scena postrema, non minus ornate, et ad mœroris furorisque vim apte expressa. Tiburna iterum in conspectum prodit, sed sup. v. 614 seq. ipsa Tisiphone. quæ itaque denuo formam mutasse videtur. 668. _erecta comam_, furentis habitus. Cf. Heyne ad Virg. Æn. VI, 48, et Burm. ad Val. Fl. II, 213. --_Squalentem_ cruore, vel quia squalor sordesque lugentibus tribuuntur.

668. _arrecta_ Tell. quod recepit Lefeb. et ad exemplum Virg. Æ. IV, 280, tam h.l., quam VII, 686; IX, 595; alibique passim legendum censebat N. Heins. nescio cui bono? Vulgatam exemplis tuentur Drak. ad hh.ll. et Burm. ad Val. Fl. II, 213.

Qualis, ubi inferni dirum tonat aula parentis, Iraque turbatos exercet regia Manes, Alecto, solium ante Dei sedemque tremendam, Tartareo est operata Jovi, pœnasque ministrat.

671. Cf. Virg. Æn. VI, 555 seq., 570 seq.; Hom. Il. ι, 565 sq. 672. _Ira regia_, regis, h. iratus rex inferorum. --_exercet_, vexat. 674. _Jovi Tartareo_, ut _Jovi Stygio_, I, 386; _nigro_, VIII, 116, ubi vid. Drak. Ζεὺς χθόνιος et καταχθόνιος ap. Orph. H. XVII, 1, et Hom. Il. ι, 457. --_operata est_ ἀορίστως pro operatur, h. operam dat, vel operari solet. Vid. ad v. 70.

674. _pœnisque m._ suspic. N. Heins. ut _ministrare velis_ dixit Virg. Æ. VI, 302; X, 218; _telis et habenis_ Stat. Th. VII, 752; _vitiis_ Grat. Cyneg. 314. Non male: sed nec vulgata spernenda. Conf. XIII, 295, et Virg. Æ. I, 213, ubi vid. Burm. et Heyne.

Arma viri, multo nuper defensa cruore, 675 Inponit tumulo inlacrimans; Manesque precata, Adciperent sese, flagrantem lampada subdit. Tunc rapiens letum, «Tibi ego hæc, ait, optime conjux, Ad Manes, en, ipsa fero.» Sic ense recepto Arma super ruit, et flammas invadit hiatu. 680

675. _Arma nuper defensa_, cf. I, 519 sqq. 678. _rapiens letum_, vid. ad I, 569. --_hæc_ arma, δεικτικῶς. 679. _ense recepto_ sc. in viscera, vel corpore, ut X, 7, et ap. Cic. Rosc. Am. 12. 680. _hiatu_, patulo quasi ore, cupide haustura. Cf. IV, 336.

Semiambusta jacet nullo discrimine passim Infelix obitus, permixto funere, turba. Ceu, stimulante fame, quum victor ovilia tandem Faucibus invasit siccis leo, mandit hianti Ore fremens inbelle pecus, patuloque redundat 685 Gutture ructatus large cruor: incubat atris Semesæ stragis cumulis; aut, murmure anhelo Infrendens, laceros inter spatiatur acervos.

681. Non penitus cinefieri dedecorosum et inominale, Dausq. 682. _Infelix obitus_, ut v. 570. --_funere_, ut v. 647. 683. Ornatissima comparatio, quam Silius, ut multi alii, mutuatus est a Virg. Æ. IX, 339 sqq., et X, 723 sq. Conf. etiam Æn. IX, 59 sqq., et Burm. ad Val. Fl. VI, 613 sq. Sed h.l. ad confusam semiambustorum mortuorumque stragem spectat. Utraque scena non magis fœda, quam miserabilis. 686. _atris_, infelicibus; vel ob atrum cruorem. Vid. ad V, 165. 688. _laceros_, lacerarum ovium.

684. _invasit_, non _invadit_, scripti cum Parm. et Med. 688. _interspatiatur_ una voce legendum videbatur Dausq.

Late fusa jacent pecudes, custosque Molossus, Pastorumque cohors, stabulique gregisque magister; 690 Totaque vastatis disjecta mapalia tectis. Inrumpunt vacuam Pœni tot cladibus arcem. Tum demum ad Manes, perfecto munere, Erinnys Junoni laudata redit, magnamque superba Exsultat rapiens secum sub Tartara turbam. 695

689. Canes Molossi, ex Epiro, robore insignes, et non minus ad custodiam gregis, quam ad venationem idonei erant. Poetæ autem epitheta a præstantiori aliquo genere repetere solent. Vid. ad I, 421. 692. Cf. Liv. XXI, 24, 25. 694. _superba_, læta prospero rei eventu. De Furiæ reditu ad Orcum pauca dixit, non ausus in certamen descendere cum Virg. Æneid. lib. VII, vers. 540 seq.

691. _septis_ pro _tectis_ volebat N. Heins. quia ovile ac bovile poetis passim _septa ovium_ et _boum_ dicuntur. Vulgatum defendit Drak. coll. sup. v. 444.

At vos, sidereæ, quas nulla æquaverit ætas, Ite, decus terrarum, animæ, venerabile vulgus, Elysium et castas sedes decorate piorum.

696. Eximium epiphonema, quod ad sensum commiserationis, cui ipsum poetam indulgere videmus, augendum, et, inde a v. 699, ad invidiam Hannibali faciendam, permultum valet. Cf. IV, 396, et Virg. Æn. IX, 446 sqq. --_sidereæ_, divinæ, eximiæ. --_quas nulla æquaverit ætas_, quibus nulli unquam mortales æqui, æquales, pares fuerint scil. fide et constantia, adeoque gloria. 697. _Ite, decorate_, sine copula media, ut sæpe fit, Drak. qui laudat Heins. ad Claud. de R. P. I, 92. 698. De _Elysio_, v. Herman. Mythol. Lyric. p. 473 sqq. Heyne ad Virg. Æn. VI, 637 sqq., et ibid. Exc. VIII; it. Opusc. Academ. T. I, p. 395. sqq. --_castas sedes_, ubi sunt animæ _castæ_ a vitiis et peccatis, adeoque piæ, sanctæ, ut _castum agmen_ ap. Claud. de Rapt. Pr. II, 322; cf. ad I, 481.

697. _venerabile vulgus Elysio_ conj. N. Heins. Sed Draken. solam distinctionem mutavit, commate post _vulgus_ posito. Conf. Virg. Æn. V, 734, 735.

Cui vero non æqua dedit victoria nomen, (Audite; o gentes, neu rumpite fœdera pacis, 700 Nec regnis postferte fidem!) vagus exsul in orbe Errabit toto, patriis projectus ab oris; Tergaque vertentem trepidans Carthago videbit. Sæpe Saguntinis somnos exterritus umbris Optabit cecidisse manu; ferroque negato, 705 Invictus quondam Stygias bellator ad undas Deformata feret liventi membra veneno.

699. Poeta eodem artificio usus est, quo Maro Æn. X, 501 sq. ubi vid. Heyne. Cf. inf. XIII, 874 sqq. --_non æqua_, injusta. 701. _exsul_ Hannibal in Syria, Creta et Bithynia, quod vel ex Liv. XXXIII, 47, 49; XXXIV, 60; XXXVII, 23, 24, et XXXIX, 51, notum. 704. Olim credebant, interfectorum animas eos, quorum scelere perierant, hostiliter persequi, Drak. qui laudat XVII, 161 sqq. Claud. in Rufin. II, 324 sq., et Broukh. ad Tibull. I, vi, 15. Add. Virg. Æ. IV, 385 sq. 705 sqq. Optabit in pugna, ut virum fortem decet, cecidisse, et, hac morte negata, indigno modo necem sibi veneno consciscet. Illud optat ipse infra XVII, 265 sq. Cf. XIII, 892, et Liv. XXXIX, 51. --_manu_, non sua, sed hostium, ut ap. Virg. Æn. II, 645 (ubi vid. Burm. et Heyne), vel in pugna, ut ap. Virg. Æn. II, 434 et passim, etiam in prosa. De manu viri fortis, qua cecidisse heroibus maximum mortis solatium fuerit, præter Dausq. accipit Drak. ad IV, 672, ubi V, 561 sq.; IX, 426; X, 303; Virg. Æn. X, 829; et alia loca confert, ut ad hoc loco verba Sen. Agam. v. 515. _Felix vocatur, cadere qui meruit manu_, unde ap. Virg. Æn. II, 434, verba _ut caderem manu_ jungenda putat.

699. _Cui_ Col. prob. N. Heins. ut ad Hannibalem referatur. Vulgo _Quis_, vel _Queis_. 700. _ne_ Lefeb. vitiose.

* * * * * * * * *

Errata: Liber II

85n. quæ plaustris inponunt [inponnunt] 99v. si _inopina s. i._ pro _inopino s. i._ dictum acceperis. [_“pro, inopino s. i.,” scriptum_] 107v. vel _validusque chalybs_ [validusqae] 112n. Vid. Valcknar. ad Eurip. Hipp. p. 317. [_sic scriptum_] 299... 303v. [299, 303] 327n. Kœppen [Cœppen] 364n. quoniam ὅρκιος est. [ὄρκιος] 367v. Hor. Od. II, 13, 22, xiv, xvii et al. [i.e. II, xiii, 22 et II, xiv, 17] 421v. etiam Withoff. [_sic scriptum_] 525n. Conf. vid. 635. [_sic scriptum_]

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER TERTIUS.

ARGUMENTUM.

Sagunto diruta, Bostar in Libyam mittitur, ut de eventu belli Romanis inlati oraculum Jovis Hammonis in Marmarica consulat; 1-13.

Hannibal ipse Gades petit, ubi in templo Herculis, cujus labores in foribus sculptos contemplatur, donaria Deo vota suspendit; 14-44.

Et recessum adcessumque maris admiratur; 45-60.

Inde Himilcen, uxorem suam, quamvis invitam cum filiolo lactente in Africam amandat; 61-157.

Curis vero et laboribus fessus, nocte adpetente, somno altiore obprimitur, in quo ei obfertur species Mercurii, qui ipsius cunctationem increpat, seque ab Jove ducem in Italiam ei missum memorat; 158-213.

Hoc visu lætus extemplo copias ex hibernis educit, quæ sigillatim recensentur; 214-405.

Has per Pyrenæum saltum Bebrycumque fines traducit, et ex Volcarum agro Rhodanum ac deinde Druentiam, qui et ipse Alpinus amnis longe omnium Galliæ fluviorum difficillimus transitu est, trajicit; 406-476.

Tum per Gallias, fusis, qui iter morari atque impedire conabantur, ad Alpes contendit, in quarum jugum milites, pugnando et tædio laborum malorumque fessi, sed promissis et oratione ducis confirmati, duodecimo demum die evadunt; 477-556.

Gravissimo labore jam præter omnium opinionem exantlato, Venus de periculo, Romanis inminente, cum patre conqueritur; 557-569.

Jupiter contra, spe belli fortiter a Romanis gerendi feliciterque olim finiendi, filiæ dolorem levat, et futuram Romæ fortunam splendidumque Flaviæ gentis imperium, vaticinantis in modum, exponit; 570-629.

Interea Hannibal, Alpibus per varios casus et tot discrimina rerum superatis, in Italiam degreditur, et in Taurinis, quæ Gallis proxima gens est, castra ponit; 630-646.

Eodem Bostar, ex Africa reversus, pervenit, et oraculo Jovis Hammonis, cujus situm et originem describit, prosperum futuri belli eventum portendi nuntiat, quo militi ad dimicandum animus incenditur; 647-714.

Postquam rupta fides Tyriis, et mœnia castæ, Non æquo Superum genitore, eversa Sagunti; Extemplo positos finiti cardine mundi Victor adit populos, cognataque limina Gades.

1. Conf. Liv. XXI, 21. --_castæ_, vid. ad I, 481. 2. _Non æquo_, quod Drak. monet, vel cum Marso exponi potest, injusto Jove, qui ejus eversionem permisit (cf. II, 657 et 699); vel præter fas et æquum, quemadmodum _æquo Jove_ fieri dicitur, quidquid recte et ordine fit (v.c. Horat. Ep. II, i, 68); vel denique, cum Cell., invito, irato, quæ ratio ceteris præstare videtur: nam Jupiter ὅρκιος est. Vid. ad I, 9; et II, 364. Sic _Jove non probante_ dixit Hor. Od. I, ii, 19, ubi vid. Intpp. --_eversa_ post octo, vel novem menses Vid. Polyb. III, 17; Liv. XXI, 15; Flor. II, 6. 3. _Extemplo adit Gades_, sed, teste Liv. XXI, 21, 22, primum Carthaginem novam. Cf. ad v. 159. --_cardine_, termino, vel extrema parte mundi, tunc temporis cogniti. Cf. ad I, 141. --_positos_, κειμένους. Vid. Heins. ad Ovid. ex Ponto I, v, 78. 4. _limina_, aedes, urbes. --_cognata_ Carthagini: nam Phœnices, et quidem Tyrii, a Rubro mari profecti, utramque urbem condidere. Vid. Strab. III, p. 116, al. 221; Curt. IV, 4; Vellei. I, 2; Diodor. V, 20; Isidor. Orig. XV, 1; Plin. IV, 22; et V, 19; ubi vid. Hard. Fest. Avien. Descr. Orb. v. 611 sq. et alii, qui tradunt, insulam, prius Κοτινοῦσαν dictam, a Phœnicibus Ἐρυθίαν (quam Strabo l.c. et p. 257. C. aliique a Gadibus distinguunt), et a Pœnis Γάδειρα, גדר h. sepem, marinis objectam fluctibus, vocatam esse. De Carthaginis originibus vid. ad I, 21 sqq.

4. _litora_ Put. solemni varietate.

Nec vatum mentes agitare et præscia corda 5 Cessatum super imperio: citus æquore Bostar Vela dare, et rerum prænoscere fata jubetur. Prisca fides adytis longo servatur ab ævo, Qua sublime sedens, Cirrhæis æmulus antris, Inter anhelantes Garamantas corniger Hammon, 10 Fatidico pandit venientia secula luco. Hinc omen cœptis, et casus scire futuros Ante diem, bellique vices novisse petebat.

5. _agitare_, explorare. 6. _imperio_ orbis terrarum. 8. Oraculum Hammonis (de quo vid. ad I, 414, et inf. v. 666 sqq.) _æmulum_ Delphico, h. tam antiquum et celebre, ut cum Delphico de principatu quasi contendat. 9. _sublime sedens_, vid. Heins. ad Ovid. Ep. IX, 129, et Burm. de Jove Fulgerat, p. 322 sqq. Dausq. hæc verba eo spectare putabat, quod Hammonis simulacrum, quum responsum petitur, navigio aurato gestant sacerdotes, si fides habenda Curt. IV, 7, et Diodor. XVII, 50. --_Cirrha_, Phocidis urbs et navale Delphorum, unde pro ipsis Delphis, et _antra Cirrhæa_ pro oraculo Delphico, quod ex specu edi solebat, ponuntur. 10. _anhelantes_ ob sitim, qui æstu solis torrentur. 13. _Ante diem_, ut ap. Virg. Æn. IV, 620, et Ovid. Met. I, 148. --_novisse petebat_, quærebat, optabat, ut ap. Horat. Ep. I, xi, 29, et Martial. V, 51.

8. _adyti_ reposuit Lefeb. quasi poetæ non centies numero plur. pro sing. utantur. Idem mox _Cyrrhæis_ scripsit, et _Cyrrheis_ Dausq. Sed Κίῤῥαν quis nescit?

Exin clavigeri veneratus numinis aras Captivis onerat donis, quæ nuper ab arce 15 Victor fumantis rapuit semiusta Sagunti.

14. Hannibal Gades petit, et adcedit templum Herculis Gaditani, ut apud Liv. XXI, 21. Locus noster class. est de hujus dei sacris, de quibus aliunde parum nobis constat, et de templo, quod ultra XII M.P. a Gadibus aberat teste Strab. III, p. 117, al. 169, et summæ semper religionis fuit, unde Romani etiam, aliique populi sæpe illud voti causa adiere; de quo vid. Diodor. V, 20. Opes ejus et ornamenta magno sibi usui fuisse memorat Cæsar b. Civ. II, 18. Illud duæ inprimis columnæ quadratæ ex auro argentoque conflatæ (sed si Strab. fides habenda, χαλκαὶ ὀκτοπήχεις, ἐν αἷς ἀναγέγραπται τὸ ἀνάλαμα τῆς κατασκευῆς τοῦ ἱεροῦ), cum scriptura Phœnicia ornasse, et fabulæ etiam de duabus Herculis columnis locum dedisse dicuntur. Conf. Arrian. de Expedit. Alex. M. II, 16; Appian. Hisp. c. 2 (qui in hoc templo, a Phœnicibus condito, horum ritu Herculem Tyrium, non Ægyptium, vel Thebanum, sua etiamnum ætate cultum fuisse tradunt), Mela III, 6; Diodor. V, 20; Macrob. Sat. I, 20; Eustath. ad Dionys. Perieg. v. 65; inpr. Philostr. vit. Apollon. V, 5, p. 190, 191; Bochart. Chan. I, 34, p. 675 sq.; Gyrald. Synt. X, 333; Tristan. Comm. hist. p. 378, 382 sq., et 486. Ceterum Silius ad sacra Herculis Gaditani nonnulla, quæ proprie ad sacra hujus dei apud Ægyptios et in Italia pertinent, transtulisse, et v. 32 sqq. ubi res ab eo gestas recenset, Herculem Gaditanum cum Thebano confudisse videtur. --_aras onerat_ (scil. Hannibal, non Bostar, quod Barth. putabat) _donis_, ut ap. Virg. Æn. V, 101; et X, 620.

14. _cornigeri_ emend. Modius. Male! Poeta enim non amplius de Jove Hammone, sed de Hercule Gadit. agit, et voce _Exin_ sermonis seriem abrupit. Numum Hadriani, qui Herculem Gadit. _clavigerum_, κορυνηφόρον, exhibet, ex Tristani Comm. histor. T. I, p. 486, exprimendum curavit Drak. 16. _semusta_, et IX, 123, _semanimi_, auctore N. Heins. scripsere Drak. et Lefeb. Sed vid. Pier. Heins. et Heyne ad Virg. Æn. III, 578; V, 697; X, 396. _Semiambusta_ sup. II, 681. Conf. inf. ad v. 495, et ad II, 353. Vel pueris nota est συνίζησις.

Vulgatum, nec cassa fides, ab origine fani Inpositas durare trabes, solasque per ævum Condentum novisse manus: hinc credere gaudent Consedisse Deum, seniumque repellere templis. 20

17. Vulgaris, nec vana quoque fama est, templum non saxo, sed trabibus asseribusque exstructum esse, nec unquam refectionem desiderasse. Πετρῶδες δὲ αὐτῆς οὐδὲν, ἀλλὰ βαλβῖδι ξεστῇ εἴκασται. Ceterum Marsus monet, poetam ad hoc templum traduxisse, quod de templo Apollinis Uticensi et Dianæ Saguntino memoret Plin. XVI, 40, eorum scil. «trabes etiam nunc durare, ita ut positæ fuerint prima urbium origine.» 19. _gaudent_, solent, ut _amant_, φιλοῦσι. 20. _Consedisse_, sedem ibi ac domicilium constituisse, vid. V.L. 21, 22. Sacerdotes a sacris et ara H. feminas arcent, ut in Italia, vid. Macrob. Sat. I, 12. Gell. II, 6; et Prop. IV, iv, (al. ix), 21... 70.

19. _Hinc_, non _hic_, Col. et Put. cum Ven. Marsi et all. edd. prob. N. Heins. Tum suppl. hic, sc. hoc in templo, quod durum est. Ego potius crediderim legendum esse, _Hic c. g. Concessisse_ sc. vita, seu fato et naturæ. h. mortuum esse, ut ap. Tac. Ann. IV, 38; XIII, 30. Nam teste Mela III, 6, _ut sanctum sit templum, ossa Herculis ibi sita efficiunt_.

Tum, quîs fas et honos adyti penetralia nosse, Femineos prohibent gressus, ac limine curant Sætigeros arcere sues: nec discolor ulli Ante aras cultus; velantur corpora lino, Et Pelusiaco præfulget stamine vertex. 25

23. Id Herculi Ægyptio proprium fuisse notat Dausq. et ab Ægyptiis ortum, qui sues et subulcos aversabantur ut inpuros, quod vel ex Herodoto II, 47, notum. Sed aliis locis porcos Herculi inmolatos esse, patet ex Sext. Empyr. Pyrrh. hypotyp. III, 24, p. 155; et Phædr. Fab. V, 4, quos citavit Drak. --_curant arcere_, pro arcent, Drak. qui laudat Barth. ad Stat. Th. II, 360, cf. Virg. Æn. IX, 518. --_nec discolor_, unus idemque. 24. _velantur lino_, h. vestibus lineis, quarum usus sacris Isidis proprius. Vid. Broukh. ad Tibull. I, iii, 30. Cave tamen existimes, his verbis, lectionem vulg. loci Virg. Æ. XII, 120. confirmari. 25. _Pelusiaco stamine_, Ægyptio lino: nam _Pelusium_ urbs Ægypti, nunc _Tineh_, non _Damiata_. Epitheton ornat et cum dilectu positum est: de hujus enim lini candore et mollitia vid. inf. v. 374; Plin. XIX, 1, et Grat. Cyneg. v. 41 sq. _Stamen_ vero h.l. est vitta, seu infula, ut ap. Prop. IV, ix, 52. Frontes sacerdotum Ægypt. vitta forte linea, non, ut vulgo, lanea, cingebantur. Vide Heyne ad Virgilium, loco citato.

25. _Et_, non _Ex_, scripti et priscæ edd.

Discinctis mos tura dare, atque e lege parentum Sacrificam lato vestem distinguere clavo. Pes nudus, tonsæque comæ, castumque cubile: Inrestincta focis servant altaria flammæ. Sed nulla effigies, simulacrave nota Deorum 30 Majestate locum, et sacro inplevere timore.

26, 27. Poeta ad Herculem traduxisse videtur, quæ solis cultui apud Phœnices propria erant. Heliogabalus certe, Bassianus olim dictus, et Emesæ in Phœnicia natus, ibi ut solis sacerdos προῃει σχήματι βαρβάρῳ, χιτῶνας χρυσοϋφεῖς καὶ ἁλουργεῖς χειριδωτοὺς καὶ ποδήρεις ἀνεζωσμένος, τά τε σκέλη σκέπων πάντα ἀπ᾽ ὀνύχων ἐς μήρους, ἐσθῆσιν ὁμοίως χρυσῷ καὶ πορφύρᾳ πεποικιλμέναις, et, quum Imperator esset ac Nicomediæ hiemaret, τὴν ἱερωσύνην τοῦ ἐπιχωρίου θεοῦ, ᾗ ἐντέθραπτο, περιεργότερον ἐξώρχητο· σχήμασί τε ἐσθῆτος πολυτελεστάτης χρώμενος, διά τε πορφύρας χρυσοῦ ὑφάσμασι, περιδεραίοις τε καὶ ψελλίοις κοσμομένος·-- ἦν τε αὐτῷ τὸ σχῆμα μεταξὺ Φοινίσσης ἱερᾶς στολῆς καὶ χλιδῆς Μηδικῆς: unde et principes Romanorum Heliogabalo et Soli sacra faciebant, ἀνεζωσμένοι χιτῶνας ποδήρεις καὶ χειριδωτοὺς, νόμῳ Φοινίκων (ut fere h.l. _e lege parentum_) ἐν μέσῳ φέροντες μίαν πορφυραν ὑποδήμασι τε λίνου πεποιημένοις ἐχρῶντο, ὥσπερ οἱ κατ᾽ ἐκεῖνα τὰ χωρία προφητεύοντες. Vid. Herodian. V, 3 et 5. Non ad manum mihi est, quem ex eodem Herod. docte h.l. illustrasse N. Heins. notavit, Rubenius rei vestiar. I, 17. 27. _latus_ itaque _clavus_ etiam sacerdotum insigne fuit, et Baliares, Gaditanis vicini, πλατυσήμους χιτῶνας invenere. Vide quos Dausq. laudavit, Strab. III, p. 116, al. 169; et Eustath. ad Dionys. Per. Vid. 65. 28. Ἀνυποδησία in sacris plurium populorum usitata erat. Vid. Spanh. ad Callim. H. in Cer. vers. 125, et Sagittar. de Nudipedal. vett. 29. Hercules ut in Græcia roboris, sic in Oriente et inpr. Phœnicia, ubi origo totius fabulæ et ideæ, quam veteres sibi de hoc deo informarunt, quærenda est, Solis symbolum fuit: unde ignis æternus, ut in templo Vestæ. Vide Selden. de Molocho in Synt. I. de Diis Syris c. 6. Cl. Herman. Mythol. Lyricor. pag. 293 seqq.; Voss. Theol. Gent. II, 15; et quos Drak. laudat, Tristan. Comm. hist. T. I, p. 494; T. II. p. 165; et Beger. Thes. Brand. T. III, p. 46. 30. Comparant Philostr. vit. Apoll. V, 5, ubi refert, in hoc templo Herculi Ægyptio et Thebano aras esse, ἀγάλματα δέ αὐτοῖν οὐκ εἶναι· βωμοὺς δὲ τοῦ μὲν Αἰγυπτίου δύο χαλκοῦς καὶ ἀσήμους, ἕνα δὲ τοῦ Θηβαίου. Huic loco alium, non minus aptum et memorabilem adjicio ex Herodiano V, 3, ubi de Phœnicio Solis templo agitur: ἄγαλμα μὲν οὖν, ὥσπερ παρ᾽ Ἑλλησιν ἢ Ῥωμαίοις (ut h.l. _simulacra nota_ sc. Romanis atque recepta) οὐδὲν ἐστηκε χειροποιητὸν θεοῦ φέρον εἰκόνα· λίθος δὲ τίς ἐστι μέγιστος, κάτωθεν περιφερὴς, λήγων εἰς ὀξύτητα. Κωνοειδὲς αὐτῷ σχῆμα, μέλαινά τε ἡ χροιὰ. διοπετῆτε αὐτὸν εἶναι σεμνολογοῦσιν, ἐξοχὰς δὲ τινας βραχείας καὶ τύπους δεικνύουσιν· εἰκόνα τε Ἡλίου ἀνέργαστον εἶναι θέλουσιν, οὕτω βλέποντες. Herculem sub symbolo ignis inrestincti, non arboris, quod ex v. 691, perperam Dausq. colligebat, cultum fuisse suspicabatur Drak. 31. _timore_, vide ad I, 82.

26. Non _thura_, a θύω, sed _tura_, a voc. Celt. _tyr_, resina, recte scribi notat Lefeb. male rem, ex Arabia adlatam, a Celtis repetens. Servius ad Virg. Ge. I, 57; a _glebis tunsis_, quibuscum tus de arboribus fluens coalescat, sed melius alii a _tusis_ granis tus dictum putant. 30. _nullæ e. s. vota D._ utique corrigendum censebat N. Heins. contra sentiente Drak. quo judice mens poetæ est, in hoc templo simulacrum Herc. non nosci ejusque effigiem non exstare. Vid. not.

In foribus labor Alcidæ Lernæa recisis Anguibus hydra jacet, nexuque elisa leonis Ora Cleonæi patulo cælantur hiatu. Ast Stygius, sævis terrens latratibus umbras, 35 Janitor, æterno tum primum tractus ab antro, Vincla indignatur, metuitque Megæra catenas.

32. In foribus templi labores Herculis (Thebani) expressi, non vero pictis tabulis, ut VI, 653 sqq. sed _cælatura_, vel sculptorio et anaglypho opere (_en bas relief_) quod ex v. 34 intelligitur, et ex Philostr. l.c. nisi quod hic in ara et columnis τὰ δώδεκα Ἡρακλέους ἐργα ἐκτετυπῶσθαι λίθου ὄντα, memorat: quæ Silius, Maronis vestigia premens, ad fores templi transtulit, quæ ita olim ornari solebant. Drakenb. laudat Cic. Verr. IV, 56; Val. Fl. V, 417; Claud. Cons. Hon. VI, 44; Ovid. Met. II, 4; Prop. II, xxiii, 2. Cf. Heyne Exc. XV, ad Virg. Æn. I, 453 sq.; et Not. ad Ge. III, 26 sq; et Æn. VI, 20 sq. Posteriorem locum poeta noster etiam in eo expressit, quod otium fecit Hannibali ad argumentum sculpturæ perlustrandum, misso Bostare, qui oraculum consuleret, quemadmodum Æneas interea Achaten ablegaverat ad Sibyllam adducendam. Qua occasione utitur ad narrationem de sacris Herculis rebusque ab eo gestis, quæ alioquin ab h.l. aliena videri possit, carmini suo intexendam. Præterea ad Virgilii ductum sculpturæ argumentum divisisse videtur. Nam in unis forium valvis expressa, puto, hydra Lernæa, leo Nemeæus et Cerberus, v. 32... 37. _Juxta_ vero, h. in alteris valvis (_contra_ ap. Virg. Æn. VI, 23; et Val. Fl. I, 137), reliqua v. 38... 44. Facile autem adparet, Silium non nisi sex Herculis _labores_, ἄθλους, recensuisse, et pugnas cum Antæo, Centauris et Acheloo ad alias res ab eo gestas spectare. Quis vero poetam ad ejusmodi subtilitatem exiget? 32. Cf. ad II, 158; et de ipso mytho Cl. Herman. Mythol. Homeri et Hes. p 75. 33. _leo Cleonæus_, vulgo Νέμεος, vel Νεμεαῖος: nam _Cleone_, seu _Cleonæ_, Κλεωναὶ, op. Argol. non longe a silva Nemea aberat. 34. _hiatus_, χάσμα ὀδόντων Anacr. II, 4. --_patulus_, ut _Nemeæus magnus hiatus_ ap. Lucret. V, 24: cf. Burm. ad Val. Fl. I, 34; et Drak. ad h.l. qui _patulum_ dici monet ob guttur elisum, non ob malas divulsas, quod Marsus putabat. 35. De Cerbero, et descensu H. ad inferos vid. Heyne ad Apollod. II, 5, 12. p. 428 sqq.; et Herman. Mythol. Homeri et Hes. p. 147 et 404. Ipsa verba Silius mutuatus est a Virg. Æn. VI, 395, 400, 401; et VIII, 296, quod a lectione sollicitanda VV. DD. revocare debebat. Sed vid. V.L. 37. _Megæra_ pro Furiis. --_metuit catenas_ præclare ad vim Herculis declarandam.

33. _nixuque_ h.c. magno conamine, Nut. et al. Male! _Ora nexu_, ἅμμασι, _elisa_, more Herculis, cujus præcipua vis in brachiis erat, quibus arte adductis leonem ab eo _elisum_ fuisse (ἀγχθῆναι), omnes fere numi et poetæ declarant. Conf. Drak. ad h.l. et Heyne ad Apollod. p. 342; sed de vi et usu verbi _elidere_ Bentl. ad Hor. Od. III, xxvii, 60, et voc. _nexus_ Gronov. Diatr. Stat. c. 25; Gesn. et Burm. ad Quintil. II, viii, 13, et c. 12 pr. 34. _cælantur_ pro _celantur_ recte emend. Bentl. et N. Heins. 35. _Ast, Stygias_, etc. conj. Burm. et mox _inferno tum primum abstractus_ N. Heins. ad h.l. et ad Ovid. Met. VII, 413. Sed _æternum antrum_ est, quod jam Drak. col. IX, 118; XIII, 611, et XVII, 471, docuit, unde numquam abstrahendus erat, ubi æternum manere debebat.

Juxta Thraces equi, pestisque Erymanthia, et altos Æripedis ramos superantia cornua cervi. Nec levior vinci Libycæ telluris alumnus 40 Matre super, stratique genus deforme bimembres Centauri, frontemque minor nunc amnis Acarnan. Inter quæ fulget sacratis ignibus Œte, Ingentemque animam rapiunt ad sidera flammæ.

38. _Equi Thraces_, h.e. Diomedis, Thraciæ regis, ἀνδροφάγοι. Vid. Heyne ad Apollod. II, 5, 8, p. 370 sqq. --_pestis E._ aper in Erymantho, monte Arcadiæ. Vid. Heyne l.c. p. 350; _pestis_, ut _p. Lernæa, Nemeæa_, πῆμ᾽ ἀνθρώποις ap. Hesiod. Theog. v. 329. cf. ad I, 174. [“ad I, 174”: in Not.] 39. _cervus_, vel _cerva Cerynitis_ a poetis fingitur χρυσόκερως, vel quia Dianæ sacra fuit et omnia divina sunt aurea, vel propter summam cornuum pulchritudinem; eadem _æripes_, χαλκόπους, ob præcipuum robur et velocitatem pedum. Vid. Diodor. IV, 13; Qu. Calab. VI, 223; Heyne ad Virg. Æn. VI, 803; et ad Apollod. II, 5, 3, p. 348 sqq. 40. Intell. _Antæus_, cujus regia Irasa ad Tritonidem paludem in Cyrenaica fuit, quique hospites ad luctam provocasse, et tactu terræ, matris suæ, novas vires collegisse dicitur. Vid. Heyne ad Apollod. II, v, 11, p. 417 seq.; et ad Pind. Pyth. IX, 185. 41. De Centauris, qui poetis _bimembres_, _biformes_, _semiferi_, _semihomines_, διφυεῖς, vocantur, et de Herculis pugna cum iis, res nota vel ex Ovid. Met. XII, 198 sq. vid. Heyne ad Virg. Æn. VII, 674; VIII, 293; ad Apollod. p. 351... 9; et ad Pind. Pyth. II, 41. 42. _amnis Acarnan_, Achelous, fl. Acarnaniæ, quam ab Ætolia dividit. De ejus lucta cum Hercule vid. Ovid. Met. IX, 8 sq. Herman. Myth. Lyricor. p. 288 sqq. Heyne ad Apollod., p. 461; et _Antiquarische Aufsätze_ P. I. De cornibus fluviorum, quæ originem locumque huic fabulæ dederunt vide ad I, 415. --_frontem minor_ græce dicitur, qui alterum cornu amisit et frontem habet truncam. N. Heins. et Drak. contulere Juven. Sat. VIII, 4, _Curios jam dimidios, numerosque minorem Corvinum_, et Lucan. II, 717, _Rapta puppe minor subducta est montibus Argo_. Add. Val. Fl. I, 582, _Nec scopulos, aut antra minor tellus_. --_nunc_, post Herculis luctam, quum antea, ut taurus et ut deus fluvii, duo cornua haberet. Sic de eadem re Val. Fl. I, 36, _ambobus jam cornua fracta juvencis_. 43. _Œte_, Οἴτη, mons Thessaliæ, Herculis rogo nobilitatus. Vid. Heyne ad Apollod. II, 7, 7, p. 480... 6. --_sacratis ignibus_, fulmine, quo Hercules raptus et inter Deos relatus est. (Nam in inferis est ejus Εἴδωλον, αὐτὸς δὲ μετ᾽ ἀθανάτοισι θεοῖσι Τέρπεται ἐν θαλίῃς, ut utar verbis Homer. Od. λ, 601.) Cf. Soph. Philoct. 1427. Apollod. l.c. et Diodor. IV, 38 et 39, ubi vid. Wessel.

39. _cervi_ Col. Ox. R. 2, 3; Parm. Med. unde cum Lefeb. recepi. Sic et ap. Hygin. Fab. 30; Plaut. in Persa I, i, 3; Martial. IX, 101, et alios, quos laudat Drak., qui tamen vulgatum _cervæ_ retinuit, cui favent Virg. Æ. VI, 803, et quos excitavit Muncker. ad Hygin. l.c. Nec negari potest, verba ἡ ἔλαφος, ἡ ἵππος, ἡ πάρδαλις, τίγρις, κύων, ἄρκτος, ut _cerva_, _bos_, _canis_, _equa_, _panthera_, _tigris_, _leo_, promiscue de utroque sexu usurpari, et Græcos certe sæpius femin. genere uti. Vid. Muncker. l.c. Heyne ad Virg. Ge. I, 59; Burm. ad Val. Fl. VI, 70, 71, 347; Græv. et Spanh. ad Callim. H. in Dian. 102; Ernesti ad Hom. Il. υ, 221 et ad Callim. in Lav. Pall. v. 2; Spanh. de V. et P. N. p. 163 seq. et Drak. ad h.l. qui posterior ita quoque factum monet, ut alii Herculem Geryonis boves masculos, alii feminas ex Hispania abduxisse, (vid. ad VI, 629, et Cerda ad Virg. Æ. VIII, 203) et alii eum equis, alii equabus suis Diomeden objecisse tradiderint. Vid. Heins. ad Ovid. Epist. IX, 68, et Met. IX, 194. Hinc et _cornua cervæ_ facile defendi possunt, etsi cornigeras cervas inveniri negarunt jam olim Aristot. hist. anim. IV, extr. et alii, quibus suffragantur Swart. Analect. I, 2; Bochart. Hieroz. III, 17, et Salmas. Exerc. Plin. p. 157; sed reclamant Græv. et Spanhem. l.c. Schol. ad Eurip. Herc. fur. 375; Scalig. de re poet. III, 4 et 9; Wessel. ad Diodor. p. 258, 72; conf. Heyne ad Apollod. p. 349. Omnino in talibus non argutandum, neque poeta ad physicorum subtilitatem exigendus est. 42. Vulgo male legitur, _frontemque timet minor omnis A._, quæ verba Cell. ad Acheloum cujus frontem parvuli Acarnanum timuerint, referebat: Dausq. autem. cujus nugis Barth. temere subscribit, ad Abantas ὀπισθοκόπους, qui postea in Ætoliam translati et Acarnanes dicti fuerint. Vid. Hom. Il. β, 542; Plut. Thes. p. 2; Strab. X, p. 714, A. _frontemque minor nunc omnis A._ Col. _f. timet nunc omnis A._ Oxon. _f. illinc_ (ab altera parte) _minor amnis A._ conj. Bentl. non improb. Drak. _f. minor truncam amnis A._ indubitate scribendum videbatur N. Heins. ad h.l. et ad Sabini Epist. III, 91; quod recepere Drak. et Lefeb. Nec dissimulo, literas _am_ in _truncam_ facile excidere potuisse, quia et eliduntur, et in initio sq. voc. repetuntur. Sed non adsequor, cur respuamus τὸ _nunc_, quod non modo optimorum libb. auctoritate firmatur, sed minus quoque languet, quam _truncam_, cujus vis et notio voce _minor_ satis declaratur. Itaque revocavi lectionem c. Col., nisi quod pro _omnis_ reposui _amnis_, cui medelæ, per se satis obviæ, boni etiam libri favent.

Postquam oculos varia inplevit virtutis imago, 45 Mira dehinc cernit: surgentis mole profundi Injectum terris subitum mare, nullaque circa Litora, et infuso stagnantes æquore campos. Nam qua cæruleis Nereus evolvitur antris, Atque imo freta contorquet Neptunia fundo, 50 Proruptum exundat pelagus, cæcosque relaxans Oceanus fontes torrentibus ingruit undis.

45. Vide, quo studio poeta ornatum sectetur. Postquam Hannibal res præclaras, ab Hercule gestas, in foribus templi expressas viderat, æstus marinos contemplabatur, et miraculo rei stupebat; ut Syphax inf. XVI, 195 seqq. Vss. 46... 54 adcessus, et v. 55 sq. recessus sc. defluxus maris describitur. --_inplevit_, ad satietatem delectavit. 46. _molem profundi_ (τοῦ βάθους) pro aquarum inmani copia nova phrasi dictum videbatur Barth. Adv. XXI, 15. Sed quamvis non modo magnitudinem et difficultatem, sed copiam quoque poetis _molem_ dici, vel tironibus nota res est. Vid. Ind. 49... 50. Cfr. Virg. Æn. II, 419. 49. _cæruleis antris_, ut mox _imo fundo et cæcos_ (reconditos, profundos) _fontes_. 51. _Proruptum pelagus_, vide Heinsium ad Claudian. de laud. Stiliconis, II, 462; Heyne ad Virgilium, Æneid. I, 246, in V.L.; et Exc. VII; Burmann. ad Valerium Flaccum, IV, 507.

45. _variæ_ malebat N. Heins. frustra. 47. _Injectum_ Col. Tell. et omnes fere edd. _Inventum_ Put. _Innectum_ Parm. _Invectum_ Ox. quod præter Barth. prob. N. Heins., qui et _Ingestum_ legi posse monet. 51. _Proruptum_, non _Præruptum_. Col. 52. _Oceanus_ scripti et editi ante Marsum, qui primus dedit _Oceani_, in quo adquiescit Lefeb.

Tum vada, ceu sævo penitus permota tridenti, Luctantur terris tumefactum inponere pontum. Mox remeat gurges, tractoque relabitur æstu, 55 Ac ratis erepto campis deserta profundo, Et fusi transtris exspectant æquora nautæ.

53. _sævo tridenti_, ut ap. Virg. Æn. I, 138, ubi vid. Heyne. --_tridenti_ sc. Neptuni, quamvis et Nereo tribuitur a Virg. Æn. II, 418. 55. _æstu_, fluctibus. --_tracto_, retracto, rejecto. Virg. Æn. X, 307, _retrahitque pedem simul unda relabens_. 56. _ratis_ et _nautæ exspectant æquora_, æstum maris, quo a terra continente repellantur. --_deserta_, relicta in _campis_, litore, terra _erepto p._ recessu maris.

55. _fractoque_ corrig. N. Heins. ad h.l. ad Val. Fl. VII, 583, et ad Ovid. Met. XI, 729. Tacite id receptum a Lefeb., nec displicuisse videtur Draken. qui multis certe exemplis ostendit, undam, fluctus, æstum, mare _frangi_, quum impetus eorum litore, scopulis, aliove impedimento retundatur. Plura qui desiderat, consulat Burm. ad Val. Fl. III, 36, ad Ovid. Epist. VII, 69, et ad Petron. c. 123. Enimvero mare non ad scopulos, vel litora frangi solet, quum sponte in recessu post æstum relabitur et residet, sed quum intumescit. Quare si quid mutandum, _stratoque_ potius legerem. _Sterni_, ut στορεῖσθαι et καταστορεῖσται, dicitur mare planum et tranquillum, quod prius intumuerat. Vid. Heyne ad Virg. Ecl. IX, 57, et Æn. V, 763. Possis etiam _tractutque r. æstus_ refingere, ut _tractus_ undarum ap. Lucan. III, 551; V, 565; X, 257; et flammarum ap. Virg. Ge. I, 367; Lucret. II, 207, al. Sed vid. not. 56. _Stat ratis_ conj. N. Heins. et Gron. Obss. IV, 17. quod iterum, lectore non admonito. recepit Lefeb. nec intercederem, nisi a vulg. lect. nimis recederet et hæc utique ferri posset. 57. _Et fusi_, quod Dausq. jam divinaverat. Col. et Ox. Vulgo _Effusi_. Sed _Et fusis in transtris_, h. sedentes, seu jacentes, a manu ipsius Silii fuisse putabat N. Heins., quod impense adridebat Drak. coll. VII, 303, et Virg. Æn. I, 214. Plura exempla vid. ap. Heins. ad Claud. bell. Gild. 327; Burm. ad Val. Fl. I, 252, et ad Petron. c. 130. Sed nostra forte lectio eodem modo explicari potest.

Cymothoes ea regna vagæ, pelagique labores Luna movet: Luna, inmissis per cærula bigis, Fertque refertque fretum, sequitarque reciproca Tethys. 60

58. Causam æstus, vel fluxus et refluxus maris, jam olim ante Cartesium quidam, v.c. Pytheas Massiliensis ap. Plut. de plac. philos. III, 17, a sole, sed plerique rectius a luna repetebant; quorum sententiam firmarunt potissimum Newton. philos. nat. princip. mathem. quique hunc excerpsit Edm. Halley _in the true theory of the tides, in the philos. Transact. N. 226, art. 2_. Cf. _Recueil des pièces qui ont remporté le prix à l’Acad. roy. des Sciences_, T. IV; VV. DD. ad Virg. Georg. II, 479; Strab. III, p. 117 sq. loc. class. Plin. II, 97 (ubi vid. Intpp.), et, quos Drak. laudat, Mand. II, 90; Claud. Cons. Hon. VI, 499; in Paneg. Mall. Theod. v. 107; Sidon. Apoll. XXII, 107; et, qui plures causas jungunt, Lucan. I, 412 sq., et Mela III, 1. --_Cymothoes_ (Nereidis ap. Virg. Æn. I, 144. al.), _regna_, h.e. mare. --_vagæ_ vid. Broukh., et Heyne ad Tibull. I, 3, 39; et II, 6, 38. --_labores pelagi_, eleganter pro æstu et recessu maris. 59. _bigis_, vid. Heyne Exe. II, ad Virg. Æn. II. 60. _reciproca T._ ut _revoluta_ ap. Claud. in Ruf. I, 132.

60. _Tethys_, Τηθὺς, priscæ edd. Vulgo _Thetis_, et Lefeb. _Thetys_, claudicante versu. Draken. laudat Bentl. et Davis. ad Cæs. b. G. III, 12, et Richter. Specim. Obss. Crit. p. 74. _Tethys_ ut XVII, 244 et al. pro mari, ut _Thetis_, etsi Deæ sunt diversæ.

Hæc propere spectata duci: nam multa fatigant. Curarum prima exercet, subducere bello Consortem thalami, parvumque sub ubere natum. Virgineis juvenem tædis, primoque Hymenæo Inbuerat conjux, memorique tenebat amore. 65 At puer, obsessæ generatus in ore Sagunti, Bissenos lunæ nondum compleverat orbes.

[61.] _fatigant_ vid. ad I, 63 et V.L. 62. Dulcissimi versus, qui amorem conjugalem et parentis adfectum spirant. Juvenes harum deliciarum studiosi comparent Hom. Il. ζ, 394 sq. inpr. v. 440 sq., et 474 sq. Lucan. V, 722 sq. Virg. Æn. XII, 435 sq. ubi vid. Heyne. Scalig. Poet. V, 16. 63. _parvum sub ubere natum_, ὑπομάζιον, ut IX, 71. Virg. Æn. V, 285. Stat. Th. III, 683; al. Drak. 64. Conf. XVII, 73, ubi Drak. monet, amorem primum majorem acrioremque putari secundo. 65. _memori amore_, ut _memori ira_ XIII, 71, ubi Drak. laudat Ovid. Epist. XXI, 9; et Met. XII, 583; Liv. IX, 29; et Virg. Æn. I, 4, ubi vid. Heyne.

61, 62. Ita scripti et editi ante Nicandrum, qui in. Junt. primum vulg. lect. protulit, _nam multa fatigant Pondera curarum, primum subducere bello_, quæ et ipsa suas veneres habet, et latini leporis gustum præ se fert. Sed alteram præferunt Mod. Barth. N. Heins. et Drak. (qui conf. IX, 134; XI, 379; XIII, 468; XVII, 76) quidquid obloquatur Dausq. 66. _in ore_ scripti et editi ante Marsum, qui dedit _in ora_, idque exposuit, in regione Saguntina. Quod quum metri legibus repugnare videret Nicander, reposuit _ad ora_, ut vulgo legitur. Male! _In ore_ est coram, prope, in conspectu, v.c. _urbis_ ap. Flor. II, xv, 7; Drak. laudat X, 464, et Senec. de Ben. VII, 19; conf. Heins. ad Claud. Honor. IV, 270, et ad Ovid. Epist. X, 126: _more_ R. 2.

Quos, ut seponi stetit et secernere ab armis, Adfatur ductor: «Spes o Carthaginis altæ, Nate, nec Æneadum levior metus, amplior, oro, 70 Sis patrio decore, et factis tibi nomina condas, Quîs superes bellator avum, jamque ægra timoris Roma tuos numeret lacrimandos matribus annos. Ni præsaga meos ludunt præcordia sensus, Ingens hic terris crescit labor: ora parentis 75 Agnosco, torvaque oculos sub fronte minaces, Vagitumque gravem, atque irarum elementa mearum.

69 sqq. Cf. Val. Fl. I, 267 sq. _amplior sis patrio decore_, major patre tuo claro: πατρὸς πολλὸν ἀμείνων Hom. l.c. v. 479. [“Hom. l.c.” i.e. Il. ζ: vid. ad 62 supra] 71. _nomina condas_, famam pares, ut IV, 37. 73. Cf. I, 110 sq., et IV, 729. --_numeret_, augurans et timens futura pericula. 75. _crescit_ ut ap. Flor. II, 6. «Scipio, qui in exitium Africæ crescit» Drak. --_labor_, calamitas, ut πόνος, μόχθος, κόπος: vel qui Romanis multorum laborum et exitii causa, erit ut _metus Æneadum_, et contra _spes Carth._ Cf. IV, 815, 816, et ad I, 479. 77. _Vagitum gravem_, signum futuræ fortitudinis, iracundiæ et fervidi ingenii, unde _Felix_ (terra) _quæ tantis sonuit vagitibus_ dixit Martial. IX, 21, adulator Domitiani. --_elementa irarum mearum_, prima indicia indolis bellicæ et virtutis paternæ.

72. _Quîs_ scripti et editi ante Marsum, qui primum _Qui_ male intulit: _jam gesta timoris_ Oxon. unde _jam justa timoris_, h. quæ jam timendi causam habeat, suspic. Barth. Adv. VI, 15, et _jam certa t._, h. quæ jam noverat, olim sibi timendum esse, N. Heins. qui tamen vulgatum exemplis, a se congestis ad XV, 135, et ad Val. Fl. III, 737, defendi posse recte monet. 75. _Ingens hic malis_ Oxon. teste Barth. l.c. qui inde non male conj. _Italis_. Nullam in cod. suo discrepantiam scripturæ ex Oxon. notatam vidit N. Heins., qui quidem _Ingens Hesperiæ_, vel _I. hic Teucris_ legi posse, sed vulgatam quoque bene se habere fatetur, adsent. Draken., qui monet, _terras_ IX, 59; XIII, 790, 893; Val. Fl. I, 631 (ubi vid. Intpp.); Virg. Æ. VI, 870; Sen. Herc. fur. 250, et al. homines dici, in terra viventes, et Hannibalem sperasse, Carthaginem non modo Italiæ, sed et totius terrarum orbis caput a se relictum iri.

Si quis forte Deum tantos inciderit actus, Ut nostro abrumpat leto primordia rerum; Hoc pignus belli, conjux, servare labora! 80 Quumque datum fari, duc per cunabula nostra; Tangat Elissæas palmis puerilibus aras, Et cineri juret patrio Laurentia bella.

78. Drak. laudat Lucan. V, 659, _licet ingentes abruperit actus_ (ut et inf. X, 136) _Festinata dies fatis_. --_Incidere_, abscindere, præcidere, impedire, tollere, id. quod _abrumpere_ vs. seq. quo eadem sententia exprimitur. 80. _pignus belli_, puerum, qui bellum a me inchoatum continuet; Ern. 81. Cf. I, 78 sqq. --_duc per cunabula nostra_, eum puerum sic forma et institue, ut ego in pueritia institutus sum. 82. _Tangat aras_, ritu eorum, qui precantur et jurant, ut ap. Virg. Æ. IV, 219; XII, 201; Hor. Od. III, xxiii, 17; Prop. III, xx, 25.

78. _tantis inviderit actis_ conj. Bentl. non improb. Drak. quia Dii VI, 84, 340; VII, 61; XV, 514, et al. nimium felicibus hominum rebus invidere, eorumque fortunam omni conatu abrumpere dicantur. 79. _Et_ non male corrig. Bentl., quod prob. Drak. et tacite recepit Lefeb. _nostra_ maluerit N. Heins. et v. 80 _bellis_, non male, judice etiam Schmidio, cui tamen _pignus belli_ videtur esse, qui magnorum bellorum futurus est administrator. 82. Vulgo _Elisæas_, vel _Eliseas_. Vid. ad I, 81.

Inde, ubi flore novo pubescet firmior ætas, Emicet in Martem, et calcato fœdere victor 85 In Capitolina tumulum mihi vindicet arce.

84. _flore novo_, κουριδίῳ ἄνθει, D. Heins. πρὶν σφῶϊν ὑπὸ κροτάφοισιν ἰούλους Ἀνθῆσαι, πυκάσαι τε γένυν εὐανθέϊ λάχνῃ Hom. Od. λ, 318; conf. ad I, 61. 85. _Emicet_, inruat, _in Martem_, ut XV, 158; XVI, 524. --_calcato fœdere_ ut ap. Stat. Th. III, 208. _Calcare_, ut πατεῖν pro ὑπερβαίνειν. D. Heins. Tum _calcare fœdus_, ut ὑπερβασίῃ ὅρκια δηλειν dixit Hom. Il. γ, 107; et, κατὰ δ᾽ ὅρκια πιστὰ πάτησαν, Il. δ, 157. Sed verbum _calcare_ notionem potius spernendi exprimit, et nostra dictio petita est a victoris more, quo contemtus et insultationis causa collum, vel pectus et caput devictorum olim calcabat, λὰξ ἐν στήθεσι βαίνων Il. ν, 618; de quo copiose disputavit Barth. ad Stat. Th. II, 713. Ἐχθροῖσιν αὐτοῦ ζῶντ᾽ ἐπεμβῆναι ποδὶ, et οὐ γὰρ θανόντι και προσεμβῆναι σε χρὴ dixit Sophocl. in Electra et Ajace. Hinc πατεῖν pro καταφρονεῖν v.c. ap. Anacr. XLVI, 6, Σοφίη, Τρόπος πατεῖται, et ap. Aristophan. Equit., p. 596, Βουλὴν πατήσεις καὶ στρατηγοὺς κλαστήσεις, cf. ad VI, 414 et 550. 86. _tumulum_ inanem sc. honararium, cenotaphium, ut ap. Tac. Ann. II, 7; Virg. Æn. VI, 380, 506; et Suet. Claud. I; conf. XV, 807.

86. _dedicet_ omnino scribendum censebat N. Heins. coll. vet epigr. ap. Trebell. Pollion. in vita Aureoli (_pontem Aureoli dedicat et tumulum_) et Gruter. Inscr. p. 931. Sed Drak. putat, vulgata lect. non male exprimi jactantiam Hannibalis, qui in Capitolio locum, quasi ad se pertineat et injuste a Romanis possideatur, sibi _vindicari_ velit, ut in eo sepeliatur: proprie enim _vindicari_ a nobis ea, quæ nostra sint, sed quorum possessione exciderimus.

Tu vero, tanti felix quam gloria partus Exspectat, veneranda fide, discede periclis Incerti Martis, durosque relinque labores: Nos clausæ nivibus rupes, subpostaque cælo 90 Saxa manent, nos, Alcidæ mirante noverca, Sudatus labor, et, bellis labor acrior, Alpes. Quod si promissum vertat Fortuna favorem, Lævaque sit cœptis, te longa stare senecta Ævumque extendisse velim: tua justior ætas, 95 Ultra me inproperæ ducant cui fila Sorores.»

88. _fide_ Drak. et Lefeb. non male adcipiunt pro _fidei_, ut _segnitie_ IX, 6; cf. II, 409, IV, 574, XVI, 249, et de ipso archaismo VV. DD. ad Hor. Od. III, 7, 4; et Sat. I, 3, 95, ad Virg. Ge. I, 208; Gell. IX, 14; Heins. et Burm. ad Ovid. Met. III, 341. 90. _subposta cælo Saxa_; Alpes tam altæ, ut cælum ferre videantur. Cf. I, 202; XI, 136, 217; XII, 73. 91. _Alcidæ noverca_, Junone, conf. ad II, 356. 93. Similis color orationis ap. Virg. Æn. IX, 211 sq. 94. _Lævus_, ut _sinister_ et σκαιὸς, adversus; cf. VV. DD. ad Virg. Ge. IV, 7; Burm. et Heins. ad Val. Fl. I, 370, IV, 540. --_stare_ vid. ad II, 639, in V.L. 95. _justior_, ut δίκαιος pro ἄξιος, D. Heins, _tua vita dignior ætas_, Virg. Æn. IX, 212. 96. _cui fila ducant Ultra me_, longiora meis, h.e. cui longiorem, quam mihi, vitam dent. --_Sorores_, Parcæ, _inproperæ_, tardæ in filo rumpendo, ut _Sorores pigræ_ ap. Stat. Silv. II, 3, 21; ex emendat. Heinsii, quem vid. ad Ovid. Met. IV, 470, Drak.

94. _longæ instare senectæ_ conj. N. Heins.

Sic ille: at contra Cirrhæi sanguis Imilce Castalii, cui materno de nomine dicta Castulo Phœbei servat cognomina vatis, Atque ex sacrata repetebat stirpe parentes: 100

97 sqq. Imilce nata _Castulone_, (Liv. XXIV, 41), urbe Punico bello clarissima, (vid. Liv. XXIII, 19, 20), in finibus Hispaniæ Bæt. et Tarrac. ad ripas Bætis sita, hod. forte _Cazlona_, vel _Cazorla_. Poeta in gratiam uxoris tanti viri, vel veterem aliquam famam secutus, vel sola nominum similitudine ductus, tradit, Castalium quemdam Cirrhæum h. ex Phocide (ubi _Cirrha_ urbs Delphis vicina, et _Castalius_ fons, Musis sacer in Parnassi radicibus, est) vel, si Marianæ II, 9, fides habenda, Cirrhæum Castalium, h.e. Phocensem, oppidum illud condidisse, et Castulone matris nomine _Castulonem_ (quæ inde inf. v. 391 _Parnassia_ vocatur) adpellasse, ibique Milichum, Satyri et Myrices Nymphæ filium, unum ex Imilces majoribus, regnasse: quod etiam a Dausq. laudatus Mariana I, 12, memorat. Cellarius Geogr. ant. II, 1, p. 124, hæc notat: «Castulo sive vera Phocensium colonia fuit, sive fictum ita est a poetis; quod tamen non ratione caret. Nam ut Lud. Nonius c. 64 tradit, mons urbis bivertex est, ut Parnassus: ab uno latere tenuis scaturigo, non impar Castalio fonti: etiam numismata ibi reperta, quæ alatum Pegasum referebant. Sed lusum ita esse, vera nominis origo, a Bocharto tradita, ostendit, quippe a crepidine fluvii (Arab. קשטלת) derivat, et ex Strab. confirmat, qui Bætim ad hanc urbem propter ῥάχεις ὀρῶν rupes amni imminentes, negat esse navigabilem.»

99. Pro _vatis_ forte leg. _fontis_, vel _nati_, ut intelligatur Castalius fons, vel, unde huic nomen inditum tradunt Probus ad Virg. Ge. III, 293 et alii, Castalius, Apollonis f.

Tempore quo Bacchus populos domitabat Iberos, Concutiens thyrso atque armata Mænade Calpen, Lascivo genitus Satyro nymphaque Myrice, Milichus indigenis late regnarat in oris, Cornigeram adtollens genitoris imagine frontem. 105 Hinc patriam clarumque genus referebat Imilce, Barbarica paulum vitiato nomine lingua.

101. Bacchum in expeditionibus suis in Hispaniam quoque venisse, ibique a Luso, comite ejus, Lusitaniam, ut a Pane Hispaniam, nomen adcepisse, memorant Marian. VI, p. 203; Sosthenes ap. Plut. de flumin. p. 1159; et Varro ap. Plin. III, 1; cf. Diodor. III, 62; et Voss. Theol. gent. I, 33. 102. _armata_ thyrso et hasta, conf. Ovid. Met. VI, 592 sqq. 105. Vid. ad I, 407 et 415. 106. _Hinc._ ὅθεν, h.e. ἀφ᾽ οὗ, vid. ad I, 283, in Var. Lect. 107. _vitiato nomine_, ut infra, v. 366 _violato_.

103. Leg. f. _Lascivo et genitus_. 104. _Milichus_ scripti, prob. etiam Dausq. quoniam idem nomen ap. Tac. Ann. XV, 54, 55, 71, et Martial. II, 63 occurrat, idemque vocis origo (Μείλιχος) prope flagitet. Vulgo _Milicus_, ut ap. Marian. I, 12.

Quæ tunc sic lacrimis sensim manantibus infit: «Mene, oblite tua nostram pendere salute, Abnuis inceptis comitem? sic fœdera nota 110 Primitiæque tori, gelidos ut scandere tecum Deficiam montes conjux tua? crede vigori Femineo: castum haud superat labor ullus amorem. Sin solo adspicimur sexu, fixumque relinqui, Cedo equidem, nec fata moror: Deus adnuat, oro. 115

109. Suavissima contentio, cujus exemplum poeta petiit a Virg. Æn. IX, 199 sqq. conf. etiam Lucan. V, 739 sq., 761 sq. Hom. Il. ζ, 407 seq. et inf. VI, 500 sq. 110. _Sic fœdera nota Primitiæque tori_, sic me ab initio conjugii nostri expertus es, ut credas, me a latere tuo discessuram, utque justa tibi causa sit, cur me deseras? cf. Virgilium, Æn. II, 44, _sic notus Ulysses_; et Lucan. V, 767 seq. 112. _crede vigori_, confide audaciæ et viribus meis. 114. Si solam sexus imbecillitatem, non amorem conjugalem et, quos hic dat atque habet, vires respicis. --_adspicimur_, dijudicor. 115. _adnuat_, faveat cœptis tuis.

109. _salute_ Col. et Vulgg. _salutem_. Nihil interest. 111. _gelidos ut scandere_ Col. Ox. Parm. probb. Barth. N. Heins. et Drak. _sic scandere_ Med. et al. Vulgatum _gelidosne scandere_, Nicandri ingenio procusum, more suo tuetur Dausq. nec deseruit Lefeb. Metri tamen leges ei non adversantur: (vid. ad VII, 618) unde frustra _gelidosne escendere_ conj. Davis. ad Cæs. B. G. VII, 27, prob. Richter. Spec. Obss. crit. p. 74: _gelidos ut s. t. Deficiar_ emend. N. Heins. ad h.l. et _gelidos nec s. t. Deficior_ idem ad Ovid. Epist. V, 150; ubi usum verbi pass. _defici_ pro _deficere_ multis quidem exemplis confirmat, sed _defici_ simpl. sic poni non probavit. 114. _fixumque relinqui_ scripti et editi ante Nicandrum, qui in Junt. perperam edidit _sexumque relinquis_, quod ipsi Dausq. displicuit.

I felix, i numinibus votisque secundis, Atque acies inter flagrantiaque arma, relictæ Conjugis et nati curam servare memento. Quippe nec Ausonios tantum, nec tela, nec ignes, Quantum te, metuo: ruis ipsos acer in enses, 120 Objectasque caput telis, nec te ulla secundo Eventu satiat virtus: tibi gloria soli Fine caret, credisque viris ignobile letum Belligeris in pace mori: tremor inplicat artus, Nec quemquam horresco, qui se tibi conferat unus. 125 Sed tu, bellorum genitor, miserere, nefasque Averte, et serva caput inviolabile Teucris.»

116. Cf. Virg. Æn. VI, 546. 118. _memento_, μέμνησο, _servare_ pro serva, sed majore cum vi, ut passim ap. Horat. _curam servare memento_, ita scil. ut non tui tantum, sed nostri quoque causa vitæ tuæ parcas, nec temere periculo te obferas. 120. Quantum tibi metuo, ne quid gravius tibi adcidat, Cell. Male. _te_ scil. tam audacem gloriæque cupidum; nimiam audaciam tuam mentisque fervorem. Conf. v. 146; Δαιμόνιε, φθίσει σε τὸ σὸν μένος, Hom. Il. ζ, 407. 122. _gloria_, gloriæ cupiditas, conf. Ern. clav. Cic. 123 sq. Cf. I, 59, et XIV, 630 sq., et inf. ad v. 145; _ignobile letum_, ut _mors inhonorata_, _inhonesta_, _ingloria_, _turpis_, _ignava_, cujus contr. _pulchra_, _honesta_, _honora_, _egregia_, _speciosa_, quæ manu viri fortis infertur; vid. Ind. et Drak. ad IV, 607. Sic et _ignobilis_, _inglorius_, δυσκλεὴς dicitur, qui ruri, vel in otio et pace vitam agit, Homer. Il. ι, 22. Virg. Ge. II, 486; IV, 564, et Æn. X, 52. Ὁ μέγας δὲ κίνδυνος ἄναλκιν οὐ φῶτα λαμβάνει. Θανεῖν δ᾽ οἷσιν ἀνάγκα, τί κέ τις ἀνώνυμον γῆρας ἐν σκότῳ Καθήμενος ἕψοι μάταν, ἁπάντων καλῶν ἄμμορος; Pind. Olympic. I, 129 sq. 125. _se tibi_, suam virtutem tuæ, _conferat_, vel, ut _componat_, tecum pugnet, ut ap. Virg. Æn. X, 735. 126. _nefas_ ἐναργῶς pro opprobrio, ut _prohibete nefas_ ap. Virg. Æn. 197. 127. _inviolabile Teucris_ (h. Romanis) junge et cf. ad V, 602.

121. _nec ulla_ R. 3; Parm. Med. _non ulla_ Put. 125. _conferet_ Ox. et. Put. 126. _Sed tu, Bele, oro, genitor, miserere_ coll. I, 73; III, 650; VIII, 31, et Virg. Æn. I, 626 corrig. Bentl. ad Hor. Od. I, xxxv, 29; ubi vulgatam lect. inter meras nugas refert, quærens, ex qua uxore, vel amica Mars bella genuerit? Sed _genitor_, vel _pater_ sæpius etiam dicitur vel _auctor_, vel _præses_ alicujus rei, quam amore et cura quasi paterna complectitur, unde patris instar colendus est. Sic Jupiter _deorum hominumque pater_, Augustus _pater patriæ_, Romulus _Romanæ pater urbis_, Ovid. Fast. III, 72; _Æolus ventorum pater_ Hor. Od. I, iii, 3; Neptunus _genitor profundi_ Ovid. Metam. XI, 202; Mars νίκης εὐπολέμοιο πατὴρ Hom. η, in Mart. v. 4. Ita et _genitor fraudum_ inf. XIII, 738: _g. vitiorum_ Plin. XV, 4; conf. ad I, 606, et Burm. ad Virg. Æn, I, 155. Schmidio _bellorum genitor_ est, qui bella ex bellis serit, hisque solis delectatur.

Jamque adeo egressi steterant in litore primo, Et promota ratis, pendentibus arbore nautis, Aptabat sensim pulsanti carbasa vento; 130 Quum, lenire metus properans, ægramque levare Adtonitis mentem curis, sic Hannibal orsus: «Ominibus parce et lacrimis, fidissima conjux! Et pace et bello cunctis stat terminus ævi, Extremumque diem primus tulit: ire per ora 135 Nomen in æternum paucis mens ignea donat, Quos Pater æthereis Cælestum destinat oris.

129. _ratis_ (proprie nautæ) pandebat vela vento inflanda. 132. _Adtonitis_, quæ mentem uxoris adtonitam, sollicitam faciebant, ut apud Virg. Æn. VI, 53, _Adtonitæ magna ora domus_, ubi vid. Heyne. Sic _sollicito labori_ inf. v. 161, ubi vid. not. Quoad sensum, ad _mentem_ quoque referri potest. 133. Hæc expressa ex Hom. Il. ζ, 486, sq. et Virg. Æn. XII, 72 sq., ubi vid. Heyne. 134. Silius variavit Maroniana Æn. VI, 128 sq. et V, 467 sqq. --_stat_ pro _est_. Vid. ad v. 94. 135. _Extremumque diem primus tulit_, ut _Primus dies dedit extremum_ ap. Sen. Œd. v. 988. Drak. Cf. ad II, 224. Schmidius male exponit: extremus dies sc. finis belli qualis sit futurus, primo die est significatum. Hannibal potius h.l. propositum consiliumque suum tuetur brevitate vitæ, qua ad materiam gloriæ mature quærendam incitemur. --_ire per ora_ v. ad II, 511. 136. _mens ignea_, ut _ardens virtus_ ap. Virg. Æ. VI, 130; et _ignea virtus_ ap. Lucan. IX, 7. Conf. VI, 209, _donat_, al. _dat_, ut v. 597.

129. _pandentibus_, vel _tendentibus_, sc. carbasa, in mentem veniebat. N. Heins. quod languet, quoniam hæc idea jam verbis _aptabat c._ exprimitur. Idem tamen monebat, vulgatam _pendentibus arbore_, h. a malo, loco Lucani II, 697, firmari. 134. _æque_ pro _ævi_ suspicit N. Heinsius. 135. _ille per ora_ duo codd. teste Dausq. _ire per auras_ corrig. Modius. Male.

An Romana juga, et famulas Carthaginis arces Perpetiar? Stimulant manes, noctisque per umbras Increpitans genitor: stant aræ atque horrida sacra 140 Ante oculos, brevitasque vetat mutabilis horæ Prolatare diem: sedeamne, ut noverit una Me tantum Carthago? et, qui sim, nesciat omnis Gens hominum? letique metu decora alta relinquam?

138. _juga_, jugum servitutis, a Romanis nobis inpositum. --_famulas_ cf. ad I, 74. 139. _manes et genitor_, h. manes genitoris mei. 140. _aræ atque horrida sacra_ cf. I, 81 seqq., et ad II, 426 sqq. 141. «Vitæ summa brevis spem nos vetat inchoare longam,» Horat. Od. I, 4, 22. --_mutabilis horæ_, temporis modo felicis, modo infausti. 142. _Prolatare diem_ ut ap. Sallust. Cat. 43 ubi vid. Corte. --_Sedere_ ut καθῆσθαι ap. Hom. Il. ω, 403; et al. pro negligentem, ignavum, otiosum esse, obscuram agere vitam. Vid. Ind. et Ern. clav. Cic. 144. _decora alta_, gloriam magnam et præclaram, ut ap. Virg. Æn. X, 737, 875.

143. _sum_ R. 2, non improb. Lefeb. _ut, qui sim, ne sciat omnis_ conj. N. Heins. Tum _ut ne_ pro _ut non_, vel simpl. _ne_, ut passim ap. Cic. et alios. Vid. Gronov. a Draken. laud. ad Cic. Ep. ad Qu. fratrem I, 1.

Quantum etenim distant a morte silentia vitæ? 145 Nec tamen incautos laudum exhorresce furores: Et nobis est lucis honos, gaudetque senecta Gloria, quum longo titulis celebratur in ævo. Te quoque magna manent suscepti præmia belli: Dent modo se Superi, Thybris tibi serviet omnis, 150 Iliacæque nurus, et dives Dardanus auri.»

145. _silentia vitæ_, ut _mutum ævum_ v. 579, vita obscura et ignobilis, vel hominis otiosi, qui latet et nihil memorabile agit, qui _vitam silentio peragit_ (Sallust. Cat. pr.), vel _in tenebris trahit_ (Virg. Æn. II, 92); ut. _vitæ tenebræ_ inf. XV, 70. Comparant Hor. ad Od. IV, 9, 29. «Paullum sepultæ distat inertiæ Celata virtus,» et Claud. Cons. Hon. IV, 222. «Vile latens virtus: quid enim submersa tenebris Proderit obscuro?» cf. ad v. 123. 146. _laudum furores_ vid. ad I, 32. 147. _Et nobis est lucis honos_, τιμη etiam ego non vile vitæ pretium statuo, non sperno eam. Refellit verba uxoris v. 119 sq. 149 sqq. Nihil aptius dici poterat ad animum muliebrem movendum, ejusque dolorem mitigandum. Nec tamen minus placent verba Hectoris apud Homerum, Il. ζ, 454 sq. ubi metu captivitatis uxorem flectere studet. 150. _Dare se alicui_, sc. faciles dicuntur, qui ad ejus voluntatem se adcommodant, eique vel omni officiorum genere grati esse student, vel favent. Cf. Heins. ad Ov. Epist XVI, 161; et Gronov. Diatr. Stat. c. 20. --Italia triplici modo designatur, respectu ad Trojanam Romanorum originem habito.

146. _Nec tamen_, non _Ne tamen_, Col. et Oxon. 147. _Est nobis, est lucis honos_, tamquam ἐνεργητικώτερον, malebat Dausq.

Dumque ea permixtis inter se fletibus orant, Confisus pelago celsa de puppe magister Cunctantem ciet: abripitur divulsa marito. Hærent intenti vultus, et litora servant, 155 Donec, iter liquidum volucri rapiente carina, Consumsit visus pontus, tellusque recessit.

156. _iter liquidum_, ὑγρὰ κέλευθα θαλάσσης. --_rapiente_ vid. ad I, 569. 157. _Consumsit pontus visus_, forte ademit adspectum; _consumere_ vocem dixit Tac. Hist. I, 42; vel finiit conspectum amantium, ut IX, 47; et XV, 411. Sed vid. V.L.

157. Ita scripti, quorum lectionem tuentur N. Heins., Gronov. Diatr. Stat. c. 40, et Draken. cujus verba sunt: _Pontus visum consumit_, quum in medium mare provecti nautæ nil nisi undas undique cernunt, postquam terra jam ex oculis evanuit: (conf. not. ad v. 538) _recedere_ autem _terra_ dicitur, a qua recedimus, ut ap. Virg. Æn. III, 72; Ovid. Metam. XI, 466; Val. Fl. II, 8; Stat. Th. I, 550. Sic et _diffugere et discedere maria_ dixit Val. Fl. IV, 655: _tellus transit_, quam nos transimus, id. II, 431; V, 121; conf. Gronov. ad Senec. Med. 164. Ita Drak. qui ad XV, 215, observat, eodem modo passim dici _rem adtolli et crescere_, quo propius eam accedamus, et _decrescere_ (v.c. ap. Claud. R. Pros. I, 190) quo quis longius decedat. Vulgo male h.l. legitur, _C. visus, tellus pontusque r._ quod misere torsit Barth. Adv. VI, 15; ubi postremo ad conj. _tellus pone usque recessit_, confugit.

At Pœnus belli curis avertere amorem Adparat, et repetit properato mœnia gressu. Quæ dum perlustrat, crebroque obit omnia visu, 160 Tandem sollicito cessit vis dura labori, Belligeramque datur somno componere mentem.

159. _mœnia_ putant esse Carthaginem Novam; nec ignoro, eo Hannibalem, Sagunto capta, in hiberna concessisse, et, quum Gades profectus Herculi vota exsolvisset, rediisse, teste Liv. XXI, 21 et 22. Sed quoniam nulla hujus urbis ante mentio facta est, crediderim potius, eum a litore post discessum conjugis, mœnia Gadium repetiisse; cf. ad v. 3. 161. _vis dura cessit labori_, ab eo victa et fatigata est; Withof. coll. v. 549.

161. Sensum h.l. non perspexere N. Heins. et Drak. Itaque ille emend. _solliciti cessit vix cura laboris_; hic vero _solliciti c. vis dura laboris_, h.e. durus labor, qui sollicitudinem ei creabat, vel etiam _solliciti c. vix cura sopori_, ut ap. Stat. Th. VI, 237, _seris vix cessit cura tenebris_. Sed nulla mutatione opus. Sententia h.l. est: Hannibal (cujus singularis constantia in laboribus cujuscumque generis ferendis sup. I, 242, et al. laudatur) tandem curis ærumnisque belli defessus, somno obprimebatur. _Vis dura_, pertinax et indurata ad laborem (vid. not. ad I, 558) _labori cessit_, succubuit, ut εἴκειν μαργοσύνῃ dixit Apollon. III, 795: εἴκειν κακοῖς Æschyl. Prom. 320; _cedere malis_ Virg. Æn. VI, 95, et alia, quæ vid. ap. Burm. ad Quintil. Declam. VI, 16; _labori sollicito_, curis belli, quæ animum ejus sollicitum, inquietum reddebant, eum vexabant, cruciabant, ut _sollicitus metus_ dicitur Ovid. Trist. III, 11, 10; _amor_ Virg. Ecl. X, 6 (ubi vid. Heyne); _dolor_ Ovid. Fast. V, 372; _opes_ Hor. Serm. II, vi, 79; _curæ_ Stat. Th. IX, 603: Gr. μέρμερα ἔργα, μέρμερον κακὸν, vel ἔθνος, etc. conf. ad v. 132. Dura est et ab h.l. aliena Marsi ratio: _vis dura_, vehemens amoris affectus cessit post longam belli cogitationem et studium. Lefeb. hæc adnotat: _durus_, ut in Virg., h. _infatigable_, _opiniâtre_. 165. Vulgo inepte distinguunt _labores Præcipitat, consulta viri, segnemque_, etc.

Tum pater omnipotens gentem exercere periclis Dardaniam, et fama sævorum tollere ad astra Bellorum meditans, priscosque referre labores, 165 Præcipitat consulta viri; segnemque quietem Terret, et inmissa rumpit formidine somnos. Jamque per humentem noctis Cyllenius umbram Aligero lapsu portabat jussa parentis.

163. Hoc H. somnium memorant etiam Liv. XXI, 22; Cic. de Div. I, 24; Val. Max. I, 7, ext. 1, et Zonaras: sed partes, quas omnes isti juveni cuidam divina specie tribuunt, Silius sapienter ad Mercurium, Jovis nuntium somniorumque præsidem, transtulit. Videtur etiam ante oculos habuisse Virg. Æn. IV, 222 sq., 258 sq. Conf. tamen Polyb. III, 48, ubi hanc aliasque fabulas, de Hannibalis itinere ejusque difficultate fictas ridet. --Drak. monet, ingeniose a poeta causam reddi, cur Romani, quibus imperium in Pœnos fatis deberetur, initio hujus belli adversissimam experti sint fortunam. Conf. v. 576; et IX, 348. 165. _priscos referre labores_, bellum Punicum reducere. Ita malim adcipere, quam cum Drak. de calamitate Gallica. 166. _Præcipitat consulta viri_, stimulat eum ad consilia belli gerendi et incepta strenue exsequenda. 167. _formidine_, nocturno visu, qui formidinem ei injiciebat. 168. Verba Jovis, quibus Mercurio hoc negotium ab eo injunctum, omittuntur, quæ narrandi brevitas poetam decet. --_humentem noctis umbram_ cf. ad II, 469, in V.L.

Nec mora: mulcentem securo membra sopore 170 Adgreditur juvenem, ac monitis incessit amaris: «Turpe duci totam somno consumere noctem, O rector Libyæ; vigili stant bella magistro. Jam maria effusas cernes turbare carinas, Et Latiam toto pubem volitare profundo, 175 Dum lentus cœpti terra cunctaris Ibera.

170. _mulcentem sopore_, θελγοντα ὑπνῳ. 172. Comparant Hom. Il. β, 24 et 61, Οὐ χρὴ παννύχιον εὕδειν βουληφόρον ἄνδρα. 173. _stant_, constant, vel nituntur, ut _fama bella stant_ dixit Curt. III, viii, 7; regnum, vel resp. _stat concordia_, _virtute_, _disciplina_, etc. Liv. IV, 40; VIII, 7; XV, 19, al. conf. VII, 743; XVII, 401; Virg. Æn. II, 163; Valer. Flacc. III, 673. --_stare_ omnino dicitur, quidquid durat, vel firmum, stabile, immobile, (ut VIII, 649), constans ac certum est, adeoque observatur, ut _cadere_, quod infirmum est et violatur v.c. _fides_ VI, 472; Val. Fl. VIII, 249; _vultus stans_, h.e. constans et immotus, XV, 29; et Lucan. V, 214; _voluptas stans_ (stabilis) _et movens_ Cic. Fin. II, 10, coll. 23; _pax_ Val. Fl. II, 84; ubi vid. Burm. et ad Petron. 3; et Quinctil. Decl. III, 13. Possis etiam τὸ _stant_ exponere, dignitatem et auctoritatem obtinent, rebus prosperis opibusque florent, _vigent_, ut _socio stant castra labore_ inf. v. 377; conf. Virg. Æn. I, 268; et II, 88; ubi vid. Heyne. --_magistro_, duce, imperatore, ut _magister equitum_ etc. Cf. N. Heins. et Drak. ad h.l. ad VII, 47; et VIII, 389. 174. _maria turbare_ ut ap. Virg. Æn. IV, 566. 176. _lentus cœpti_ conf. Bentl. ad Horat. A. P. v. 172.

171. _ac monitis_, non _monitisque_, scripti cum Parm. ac Med.

Scilicet, id satis est decoris, memorandaque virtus, Quod tanto cecidit molimine Graia Saguntos? En age, si quid inest animo par fortibus ausis, Fer gressus agiles mecum, et comitare vocantem: 180 Respexisse veto; monet hoc pater ille Deorum: Victorem ante altæ statuam te mœnia Romæ.»

178. _Saguntos_, una urbs. --_Graia_ epithet. ornans, vid. ad I, 332. Drak. contra notat, _Græca_ et _Græcula_ Romanis plerumque per contemtum dici, ut XII, 41; et Petron. Sat. c. 46; (ubi vid. Burm.) unde sensus h.l. fit, nullum adhuc decus partum expugnatione Sagunti, urbis Græcæ et inbellis, sed id omne in obsidione Romæ positum esse. 181. Hæc de non respiciendo superstitio in sacris mortuorum inferorumque non ignota est, ut ἀμεταστρεπτεὶ aliquid fieri jubeant, et ad eam adludunt Hom. Od. κ, 527, 528; Virg. Ecl. VIII, 102 (ubi vid. Cerda); Theocr. XXIV, 91 sq. (unde Maronis locus originem cepit) Æschyl. Χοηφόροις v. 97; aptissime autem a Mercurio, qui νεκροπομπὸς est, hæc præsertim in somnis dicuntur; D. Heins. qui plura docte, sed intempestive, ut solebat, et parum apte disputavit. Ceterum idem memorant historici ad v. 163, laudati. _ille_ cum emphasi hic et alibi poni monent Drak. ad. h.l. et ad Liv. I, 24; Heins. ad Virg. Æ. VII, 110; et ad Claud. Cons. Hon. IV, 284; Broukh. ad Tibull. I, 4, 23; ubi tamen vid. Heyne in Obss. --_pater ipse Deorum_ non male conji. Livin. ad verba _respexisse veto_ cf. etiam Ovid. Met. X, 51; et quæ de Loti uxore tradunt libri sacri; Ern. [182.] _altæ mœnia Romæ_ ut ap. Virg. Æn. I, 7.

179. _En age, si quid inest animi, par fortibus ausis Fer gressus_ corrig. Burm. Non male.

Jamque videbatur dextram injectare, graduque Lætantem trahere in Saturnia regna citato; Quum subitus circa fragor, et vibrata per auras 185 Exterrent sævis a tergo sibila linguis; Ingentique metu Divum præcepta paventi Effluxere viro, et turbatus lumina flectit. Ecce jugis rapiens silvas, ac robora vasto Contorta amplexu, tractasque per invia rupes, 190 Ater letifero stridebat turbine serpens.

183. _dextram injectare, et trahere_ modo accusatoris, qui reum in jus rapit; quo Silius respexisse videtur. 184. _Saturnia regna_ ut I, 70; _fragor_ cæli. Conf. v. 196, 197; et Liv. XXI, 22. 188. _Effluxere_, vid. II, 628. 189. _rapiens_ sc. evellens, evertens arbores. 191. Pulcher versus dilectu verborum. _Alter_ cf. Bentl. ad Hor. Serm. II, 8; extr. _stridere_ vid. ad II, 53; _turbine_, gyro, vel sonitu.

Quantus non æquas perlustrat flexibus Arctos, Et geminum lapsu sidus circumligat anguis: Inmani tantus fauces diducit hiatu, Adtollensque caput nimbosis montibus æquat. 195

192 sqq. Eadem comparatione ingentis serpentis cum cœlesti angue sc. dracone utuntur etiam, ab aliis jam laudati, Stat. Th. V., 529 seqq.; et Ovid. Met. III, 46 sq. --_Arcti non æquæ_, h. inæquales magnitudine, ut _Arcti diversæ_ I, 198. Ursa major et minor, inter quas Serpens volvitur; cf. Virg. Ge. I, 244 sq. --_perlustrat_, vid. ad II, 266. 193. _circumligat_, alteram Arcton capite, alteram cauda amplectitur: quem poetarum errorem notat Drak. nam propr. non nisi Helices caput cauda tangit, et circa Cynosuram vertitur. --Rationem illam multi poetæ sequuti, v.c. Virg. Ge. I, 124; Ovid. Met. III, 45; et Manil. I, 305; qui adcommodate ad veritatem astronomicam utrasque Arctos a Dracone potius divisas et sejunctas retulerunt; Ern. coll. Ernesti ad Hom. Il. ς, 488. 194, 195. Quam ornate pro, tantus erat hic serpens!

192. _non æquis_ malebat N. Heins. vel _non siccas_, ut hic serpens cælestem illum magnitudine etiam superare dicatur. Sed vid. not.

Congeminat sonitus rupti violentia cæli, Imbriferamque hiemem permixta grandine torquet. Hoc trepidus monstro, (neque enim sopor ille, nec altæ Vis aderat noctis, virgaque fugante tenebras Miscuerat lucem somno Deus) ardua quæ sit, 200 Scitatur, pestis; terrasque urgentia membra Quo ferat, et quosnam populos deposcat hiatu.

196. _sonitus_, tonitru, (sonitus ex adtritu orbium cælestium ortus) Drak. coll. Prop. II, xiii (al. xvi), 49; ubi vid. Broukh. Sed malim fere interpretari: auget sonitum, a serpente excitatum. --_rupti_ vid. ad I, 135. 197. _hiems_, ut χειμὼν, tempestas. Cf. Noris. Cenot. Pis. Diss. II, p. 136. --_torquet hiemem_, ut ap. Virg. Æn. IX, 671; ubi vid. Heyne. 199. Virga, ῥάβδος, Mercurii satis nota vel ex Virg. Æn. IV, 242 sq. Cf. Cl. Hermann. Mythol. Hom. et Hes., p. 128; et Lyricorum, pag. 180. 200. _somno_, nocte, ut _nox_ pro _somno_ v. 216, et II, 563; ita D. Heins. et Drak. qui præterea monent, hæc verba ad fidem visis et prædictioni adstruendam pertinere, quum somnia matutina vulgo veriora crederentur vespertinis, quorum suspecta fides esset. Vid. quos Drak. laudat, Cic. de Div. I, 28; Horat. Sat. I, x, 33; Ovid. Epist. XIX, 196; Stat. Th. II, 120; et Quint. Cal. I, 133 sq. Adde Broukh. ad Tibull. III, iv, 1... 7; et Eustath. ad Homer. Od. δ, 841. Sed Mercurius _soporem_ potius discussit et _lucem somno miscuit_, ita ut H. somniantium more cuncta cernere sibi videretur: nam _alta nocte_, h.e. alto somno obpressi nil vident. --Marsus bene: «quoniam videbat, quamvis esset nox.» Ernesti: «non crepusculum matutinum describitur, verum mihi parenthesis omnis huc redit, non verum et profundum soporem fuisse, in quo omnia obscura sint, sed Deum _miscuisse lucem somno_, h.e. effecisse, ut, quamvis oculis clausis, lucida omnia adparerent Hannibali, ut fit in somniis.» 201. _urgentia_, vexantia, infestantia.

196. _rupti_ Col. Vulgo perperam _rapti_ legitur et comma ponitur post _æquat_. 197. _permixtam_ Col. et Tell. non improb. Drak. Sed _permixta_ Ox. et Put. cum R. 3; Parm. Med. quod exquisitius est, et firmatur locis Virg. Æ. IV, 120, 161; cf. Bentl. ad Hor. Od. IV, i, 24, et Epod. IX, 5. 202. _depascat_ conj. N. Heins. quem vid. ad Claud. Laud. Stil. II, 115. Vulgatum defendit Draken. coll. I, 677; II, 30, 44; confer ad XVI, 681. [“XVI, 681” recte 680]

Cui gelidis almæ Cyllenes editus antris: «Bella vides optata tibi: te maxima bella, Te strages nemorum, te moto turbida cælo 205 Tempestas, cædesque virum, magnæque ruinæ Idæi generis, lacrimosaque fata sequuntur. Quantus per campos populatis montibus actas Contorquet silvas squalenti tergore serpens, Et late humectat terras spumante veneno: 210 Tantus, perdomitis decurrens Alpibus, atro Involves bello Italiam, tantoque fragore Eruta convulsis prosternes oppida muris.»

203. Cf Virg. Æn. VIII, 138, 139. --_Almum_ dicitur, quidquid vel _alit_, vel recreat, adeoque gratum, beneficum, bonum, sanctum et venerabile est. Conf. Heyne ad Virg. Æn. I, 306; et Tibull. I, x, 67. 207. _Idæi generis_, cf. ad I, 126. 211. _Bellum atrum_ est horridum (vid. ad IV, 431), vel triste potius et infaustum, ut _ater dies_, _atra cura_, _formido_ etc. _niger metus_ Val. Fl. III, 404; ubi vid. Weitz. Cf. Burm. ad Petron. c. 82 et 89. Cerda ad Virg. Æn. IX, 719. --_perdomitis_, superatis.

205. _moto_, non _toto_, scripti et R. 2, ut XV, 145; conf. Heins. ad Ovid. Fast. III, 347. 211. _decurrens... Involves_, non _decurres Involvens_, Col. et Ox.

His ægrum stimulis liquere Deusque soporque: It membris gelidus sudor; lætoque pavore 215 Promissa evolvit somni, noctemque retractat. Jamque Deum regi Martique sub omine fausto Instauratus honos; niveoque ante omnia tauro Placatus meritis monitor Cyllenius aris. Extemplo edicit convellere signa, repensque 220 Castra quatit clamor permixtis dissona linguis.

214. _ægrum_ animo, anxium et sollicitum. --_stimulis_, visis nocturnis, quibus ad bellum stimulabatur. 215. _It membris_, per membra, ut _per artus_ ap. Virg. Æ. II, 173. --_pavore_, δεισιδαιμονίᾳ D. Heins. Sed. conf. Ovid. Metam. X, 287; inf. VI, 572; inpr. XVI, 432; ubi N. Heins. hæc notat: «Videtur _pavor_ esse aliquid medium inter spem metumque: _lætum horrorem_ dixit Stat. Th. I, 493; et _lætum pudorem_ id. Silv. V, iii, 218; qui locus huic illustrando egregie facit: elegans autem descriptio læti hujus pavoris ap. Stat. Th. VI, 392 sq., 802 sq.» _Pavebat_ adhuc propter horrendum visum (v. 198), et _lætus erat_, quoniam læta omnia eo portendi Deus dixerat. 217. _omine_, ostento, prodigio. 218. _Instaurare honorem_ ut ap. Virg. Æ. V, 94, cf. Æ. III, 62; IV, 63; VII, 146. --_honos_, ut τιμὴ dicitur omne id, quo Dii placantur et quod in eorum honorem fit, sacrificium, libatio, etc. conf. Drak. ad VII, 90. Burm. ad Grat. v. 458; ad Petron. Fragm., p. 636; et ad Anthol. vet. lat. T. I, lib. I, Ep. lxiii, 8; Cuper. Obss. II, 3; Broukh. ad Tibull. IV, vi, 1. 221. _permixtis dissona linguis_ propter variarum gentium copias, non quia Pœni _bilingues_ et _Migdilibyes_, quod Dausq. in mentem venit.

218. _Instauratus_, non _Instauratur_, Ox. R. 2, 3; Parm. Med. Ald. 219. _Placatus_, non _Placatur_, scripti cum R. 3; Parm. Med.

Prodite, Calliope, famæ, quos horrida cœpta Excierint populos, tulerintque in regna Latini; Et quas indomitis urbes armarit Iberis, Quasque Parætonio glomerarit litore turmas 225 Ausa sibi Libye rerum deposcere frenos, Et terris mutare jugum: non ulla, nec unquam Sævior it trucibus tempestas acta procellis; Nec bellum raptis tam dirum mille carinis Acrius infremuit, trepidumque exterruit orbem. 230

222. Catalogus copiarum Hannibalis manifestam prodit imitationem Virg. Æn. VII, 641 sqq.; ubi vid. not. ill. Heynii, quæ paucis mutatis ad h.l. transferri potest. Conf. Liv. XXI, 21 et 22. --_Calliope_ princeps Musarum. 223. _Prodere famæ_, ut _prodere memoriæ_. 224. _Iberis_ pro Iberorum, ut mox _terris_ pro terrarum. 225. _Parætonius_, Παραιτόνιος ap. Strab. lib. ult. sed Παραιτόνιον apud Ptol. IV, 5; Plin. V, 6; al. Libyci Nomi urbs, Hammonia, inter Cyrenaicam et Ægyptum, cum magno portu: unde _Parætonius_ est vel Ægyptius, ut ap. Lucan. X, 9; vel Lybicus, ut h.l. XVII, 450; et V, 356; ubi Syrtis major ita dicitur, etsi inter eam et Parætonium tota Cyrenaica jacet. 226. _rerum freni_ vid. ad I, 144. 227. Conf. Virg. Æn. VII, 222 sqq., et inf. VIII, 618 sqq. --_terris mutare jugum_, imperium populorum, vel orbis terrarum; Romanis eripere et ad se transferre. 229. _raptis_ in hostem, sc. Trojam, vel raptim collectis, vel denique raptim remorum ventorumque vi actis. --_mille carinis_ ut VIII, 628; XV, 277; et ap. Virg. Æn. II, 198; (ubi vid. Cerda et Heyne), Ovid. Epist. VIII, 26; XIII, 97; et Metam. XII, 6; XIII, 93; Sen. Troad. 27; et Agam. 40; Petron. c., 89; Liv. XLV, 27; Drak. [“VIII, 628” recte VIII, 621]

222. Vulgg. _Prodito_, quod præter Dausq. tuetur Cell., qui forte non ita sensisset, nisi a Modio _prodita_ præferri falso putasset. _Prodite_ Col. et Ox. cum Med. et Junt., ad exemplum Virg. Æ. IX, 525. Nam poetæ aliique scriptores, quum verba ad collegium, aut plures conjunctos faciunt, unum adloqui, et addito plur. numero reliquos simul innuere et respicere solent: quæ vulgo enallage, vel syllepsis et synthesis numeri dicitur. Vid. Cerda ad Virg. l.c. Burm. ad Val. Fl. VIII, 178; Heins. ad Ovid. Rem. Am. v. 164, et ad h.l. ubi conf. inf. v. 288, 369; XII, 390 (_Sed vos, Calliope_, etc.); XVI, 212; quibus locis add. VI, 292, 562. 224. _Hiberas_ Col. non improb. N. Heins. qui tamen malebat _in domitis Hiberis_, quod R. 2, exhibet. Idem tamen fatetur, pro vulgata facere v. 327; conf. etiam Horat. Od. IV, v, 27; 14, 50. 226. _Libyæ_ Dausq. et alii. 228. _Sævior hac_ volebat N. Heins. Sed vulgata doctior, et Silius tam imaginem, quam ipsa verba debet Maroni Æn. VII, 222 seqq. 229. _ruptis_ Col. et Oxon. _rapidis_ conj. D. Heins. _raptis in Trojam mille e._ Salmas. Epist. 85; _raptis in Pergama mille c._ N. Heins. ad marg. Silii. Mitior forte medicina: _raptis Graiorum mille c._ nisi malis _Argivum_, vel _Actiacum_ refingere pro _Acrius_, ut verba _tam dirum infremuit_ jungantur. Vulgatam defendit Drak. putans, non necessariam esse h.l. _Trojæ_ mentionem, quum _mille carinæ_ Trojanum bellum intelligi satis declarent; _tam dirum_ autem _bellum_ esse maximopere dirum, dirissimum: quod tamen loca Terent. Andr. III, v, 2; et Adelph. II, iv, 10; mihi certe non persuasere.

Princeps signa tulit Tyria Carthagine pubes, Membra levis, celsique decus fraudata superbum Corporis; at docilis fallendi, et nectere tectos Nunquam tarda dolos: rudis his tunc parma; brevique Bellabant ense; at vestigia nuda, sinusque 235 Cingere inadsuetum; et rubræ velamine vestis Ars erat in pugna fusum occuluisse cruorem.

Vss. 231 sqq. recensentur Libyæ, et 325... 405 Hispaniæ populi et civitates, ex quibus Hannibal exercitum conscripserat: sed de ordine, quo geographi progrediuntur, parum sollicitus est poeta. 232. Conf. VI, 304 sq. _Numquam tarda nectere dolos_, πλέκειν μηχανὰς, παλάμας, λόγους, προφάσεις, etc. h. δολοπλόκος. 234. _Rudis parma_ vid. ad I, 629. 235. _vestigia nuda_, pedes non ocreati, ut ap. Virg. Æn. VII, 689. 236. _sinus cingere inadsuetum_ vid. ad II, 56. --_rubræ... cruorem_, ob quam causam et terribilem præterea adspectam, puniceis quoque vestibus utebantur Iberes, teste Polyb. III, et Spartani, de quibus vid. Ælian. V. H. VI, 6; et Val. Max. ii, 2, ubi Vorstius idem de Persis notat. Conf. a Drak. laudati Cragius de republ. Laced. L. III, tab. 6, c. 6; et Meurs. Misc. Lacon. II, 19.

233. _at_, non _ac_, Col. et ed. Rapheleng. 234. _his tum_ Put. vid. ad VI, 299; _radiis tum_ R. 3; _rude sutum parma_, h.e. rudi opere suta, conj. N. Heins. quem vid. ad Virg. Æn. X, 313. 235. _at_, non _ac_, Col.

His rector fulgens ostro super altior omnes Germanus nitet Hannibalis, gratoque tumultu Mago quatit currus, et fratrem spirat in armis. 240

239. _Grato_ Magoni _tumultu_, ut ἵππων καὶ σακέων ἁδομένα πατάγῳ ap. Callim. H. in Lav. Pall. v. 44, de Pallade; Drak. 240. _fratrem spirat_, ejus virtutem adfectat et præ se fert. Sic πνείειν μένεα dixit Hom. Il. β, 536; γ, 8; πνέειν Ἄρη Æschyl. Agam. 387; ἐμπνέειν ἀπειλῆς καὶ φόνου Act. XI, 1; φυσᾷν πόλεμον, πνεῖν δόρυ καὶ λόγχας (Aristoph. in Ran.), πνεῖν θυμὸν, seu φόνον, (Theocr. Id. XXII, 82.) πνεῖν et φυσᾷν μέγα, vel μεγάλα pro μέγα φρονεῖν etc., conf. Heins. ad Ovid. Met. V, 348; et Vulp. ad Prop. II, xv, 53.

238. _Hos_ malebat N. Heins. et mox _patrioque tumultu_. Neutrum vulgatæ lect. præferendum: nam _his nitet_ exquisite pro, his est, dicitur, et _gratus tumultus_, quod jam Drak. monuisse video, est strepitus Magoni gratus, quo delectabatur; quod viri fortis et bellicosi indicium est.

Proxima Sidoniis Utica est effusa maniplis, Prisca situ, veterisque ante arces condita Byrsæ. Tum, quæ Sicanio præcinxit litora muro, In clipei speciem curvatis turribus, Aspis. Sed dux in sese converterat ora Sychæus, 245 Hasdrubalis proles, cui vano corda tumore Maternum inplebat genus, et resonare superbo Hannibal haud unquam cessabat avunculus ore.

241. _Utica est effusa maniplis_ h. copiæ ejus effunduntur, effundunt se, vid. II, 151. --_Sidonios manipulos_ Dausq. ad Uticenses refert, propter originem: nam Utica fuit colonia Tyria. Sed Drak. rectius connectit verba _proxima Sidoniis maniplis_ h.e. Carthaginiensibus, ut voc. _proxima_ (quod absolute etiam pro _proxime_ positum videri potest) more Silii tertio casui jungatur. Secundæ post Carthaginem partes merito Uticæ tribuuntur, quia hæc urbs et dignitate et magnitudine secunda a Carthagine, et hac diruta caput totius Africæ, Romanorumque receptaculum et statio ad res Libyæ componendas fuit. 242. _situ_, vetustate, ut ap. Ovid. Met. VII, 303. --_Byrsæ_ vid. ad I, 24. Utica a Tyriis (Plin. V, 9, Mel. I, 7. Justin. XVIII, 4); paucis post Gades annis, Codri, adeoque Saulli temporibus; teste Velleio I, ii, 9; et, si Aristot. de Mirabil. fides habenda, 287 annis ante Carthaginem condita est. 243. _Sicanio muro_, structo ab Agathocle, Siciliæ rege καθ᾽ ὃν καιρὸν ἐπέπλευσε τοῖς Καρχηδονίοις, Strab. XVII, p. 1191; Diodor. et Oros. monente Dausq. 244. _Clupea_, seu _Clypea_, Κλυπέα, Græcis Ἀσπὶς dicta, urbs maritima Africæ, in promont. Mercurii (nunc _Cabo di Bona_ in regno Tunitano) sita, quæ a clipei forma numen adcepisse dicitur, et prima fuit ex urbibus Libyæ, quam romani b. Punico I, expugnarunt. Polyb. I, 29; Fl. II, 2. Κλυπέαν et Ἀσπίδα distinguit Ptol. IV, 3, quem errorem jam notavit a Drak. laudatus Salmas. Exerc. Plin., p. 227. --_Turres_ pro ædificiis, et urbe in universum: collem etiam nomine Aspis ibidem situm Strabo XVII, p. 1191, docet; Ern. 246. Similis orationis color XIV, 94 sq.; et XV, 291 sq. --_tumore_ vid. ad II, 288. 247. _Maternum genus_: nam ejus mater Hannibalis soror fuit.

243. _Tunc_ Cell. Lefeb. et alii. 248. _usquam_ alii.

Adfuit undosa cretus Berenicide miles, Nec tereti dextras in pugnam armata dolone 250 Destituit Barce sitientibus arida venis. Nec non Cyrene Pelopei stirpe nepotis Battiadas pravos fidei stimulavit in arma. Quos trahit antiquo laudatus Hamilcare quondam, Consilio viridis, sed belli serus, Ilertes. 255

249. _Berenice_, urbs Pentapoleos, seu Cyrenaicæ, unde _Berenicis_ scil. regio, ut ap. Lucan. IX, 524; tractus Cyrenaicæ prope et circa eam, juxta mare mediterr., et Syrtim majorem; hinc _Undosa_, de quo voc. vid. Heyne ad Virg. Æ. III, 693. 250. _dolon_ Dausq. Cell. et aliis est pugio, quibus favent Plut. in Graccho (ξιφίδιον λῃστρικὸν, ὁ δόλωνα καλοῦσιν), Hesychius (δόλωνες ξιφίδια ἐν ξύλοις ἀποκεκρυμμένα) et Serv. ad Virg. Æn. VII, 664, ubi vid. tamen Heyne. [251.] _Barce arida_ vid. ad II, 62. 252. _Cyrene_, seu _Cyrenæ_, caput Cyrenaicæ et urbs quondam Carthaginis æmula, cujus conditor Aristoteles, seu _Battus_ Theræus III, ortus ex posteris Theræ, quo duce colonia Spartanorum ex Peloponneso (unde h.l. _Pelopei stirpe nepotis_), deducta in Theram, Ægæi maris insulam, a Cadmo primum et Phœnicibus inhabitatam. vid. Herodot. IV, 150, 170; Pindar. Pyth. IV et V; Apollon. IV, 1750 seq. inpr. Spanh. ad Callim. Cyrenæi vatis H. in Apoll. v. 65... 75, 83 sq., et quos Cl. Schlichthorst, Collega conjunctiss., Geogr. Africæ Herodot., p. 139 seq. laudavit, _Hardion_, _Mém. de l’Acad. des Inscrip._, T. IV; et _Bouhier_, _Recherches et Diss. sur Hérodote_, c. 12 pag. 134 sq. Conf. inf. IV, 628; et VIII, 57 sq. 253. _Battiadus_ vid. ad II, 61. --_pravos fidei_, perfidos vid. V.L. --De _Cyrenes_ origine, de Theræis et Batto vid. Strab. XVII, p. 1194; valde durum et fere absurdum foret, si poeta perfidiæ notam, quæ ex Drakenb. rationibus ad solum Battum pertinebat, ad Cyrenaicos ideo transferre voluerit, quod ab illo Battiadæ dicti fuerint; Ern. 254. _trahit_, ducit. 255. _consilio viridis_, cui _serus_ obponitur, est promtus ad consilia capienda, conf. ad I, 187. --_serus belli_, quia senex erat. --_seri studiorum_ apud Hor. Sat. I, x, 20. _Ed._

252. Vocis _Cyrene_ prima syllaba producitur, ut IV, 628, et VIII, 57, alias corripitur. Vid. Spanhem. ad Callim. H. in Apoll. 73. 253. _parvas fidei_ Put. _parvos f._ Parm. et Med. _Battiadæ proavos_ conj. D. Heins. _gnavos fidei_ Barth. Adv. VI, 15; coll. VIII, 57 seqq. Drak. nihil mutandum censebat et suspicabatur, Silium his verbis vel ad perfidiam Batti, qui Annam, Didonis sororem, cui dextram, fidei signum, tetenderit, audito fratris ejus, Pygmalionis, adventu ejecerit (v. VIII, 62 seq.), respexisse; vel ad historiam, nunc nobis ignotam, adlusisse; vel denique duos Battos, alterum Laconem, Cyrenarum conditorem, alterum pastorem, quem ob perfidiam a Mercurio in lapidem indicem mutatum esse copiose memoret Ovid. Metam. II, 676 seq. confudisse, quales poetarum errores notaverint Heins. ad Sabin. Epist. I, 33; Broukh. ad Prop. III, xviii, 25; Gronov. Diatr. Stat. c. 55. Per eundem lapsus videtur poeta inf. VIII, 57; ubi multo juniorem Cyrenarum conditorem confundit cum Batto, Melites rege, cujus in eadem historia mentionem facit Ovid. Fastor. III, 567 sq. ubi vid. Burm. et Neapol. Conf. ad v. 423. Sed in illis Drak. conjecturis non facile adquiescas. [“ad v. 423”: in Not.] 255. _belli_ non _bello_, scripti, prob. N. Heins. cui non _Consilii_ quoque in mentem venisse mireris. _Ilerces_ Col.

Sabratha tum Tyrium vulgus, Sarranaque Leptis, Œaque Trinacrios Afris permixta colonos, Et Tingin rapido mittebat ab æquore Lixus.

256. _Sabratha_, _Œa_ et _Leptis_ magna, urbes Africæ propr. sic dictæ, ex quibus conflata Tripolis illa Africana, vel vetus, hod. _Tripoli vecchio_; vid. Solin. c. 27 et 40. Posterior propius Syrtim majorem, priores ad Syrtim minorem sitæ. --_Sabratha_ (nunc _Sabart_) dicitur _Sabrata_ Plin. IV, 3, Antonin. Itiner., p. 227, et aliis; sed Σαβάθρα Ptol. IV, 3; qui ab ea urbem mediterran. Σαβράταν distinguit. --_Tyrium vulgus Sarranaque Leptis_, nam Sabratha et Leptis Tyriorum coloniæ; vid. Sallust. b. Jug. c. 19 et 77. Cf. ad I, 72. _Leptis_ magna, Phœnicibus _Leptis_ h.e. statio dicta, (Lucan. IX, 948) Romanis vero _Neapolis_ (Ptolem. IV, 3; Strab. XVII, p. 835); et hod. _Lebeda_. A Neapoli diversam putant Plin. V, 4; et Mela I, 7. Cave tamen eam confundas cum altera Neapoli in Zeugitana (Plin. V, 3), vel cum Lepti parva juxta Adrumetum et Syrtim minorem, nunc _Lemta_, vel, ut alii putant, _Susa_ in regno Tunitano, de qua vid. Ptol. IV, 3; Plin. V, 4. 257. _Œa_, Ωἴα, aliis _Œea_ Ωἴεα, hod. _Tripoli_; vide Wesseling. ad Antonin. Itin., p. 63; et VV. DD. ad Tac. Hist. IV, 50. --_Œa_ colonia jam a veteribus dicta; unde _Trinacrios colonos_, ex Sicilia eo delatos; Ern. 258. _Tingis_ et _Lixus_, nunc _Tinja_ et _l’Arais_, vulgo _Tanger_ et _Larache_, urbes Mauretaniæ, non Cæsariensis, sed Tingitanæ (_Fez_ et _Marocco_), et coloniæ Romanorum, a Claudio Cæsare deductæ, quarum prior Traducta Julia est dicta, et parti Mauretaniæ cognomen dedit. Vid. Plin. V, 1, et ibi Harduin. --_Lixus_, aliis _Lixum_, _Tinga_, _Linga_, _Linx_, Λὶγξ, Strab. II, p. 68; XVII, p. 825; et Λίξα, Ptolem. IV, 1, dicitur. --_rapido ab æquore_ quia oram Oceani adjacet. --_mittebat Tingin_, ejus forte imperio olim subjectam. Non defuerunt certe inter Romanarum rerum scriptores, qui Lixum prævalidam urbem ipsaque Carthagine majorem fuisse traderent, quos merito vituperat Plin. V, 1.

256. _Sabratha_ scripti, probb. N. Heins. et Drak. quum vicina oppida sint Œa et Leptis magna. Rectius forte _Sabrata_ Marsi Ven., Junt. et al. Vid. not. _Sabraca_ Med. In ed. Basil. primum Drak. invenit vulgatam _Tabraca_, quæ est urbs maritima Numidiæ, et Ptol. IV, 3: Θάβρακα, Plin. V, 3, _Tabracha_ dicitur. 257. _Œaque_ Col. _Oraque_, _Æaque_, _Eaque_ aberratt.

Tum Vaga, et antiquis dilectus regibus Hippo, Quæque procul cavit non æquos Ruspina fluctus, 260 Et Zama, et uberior Rutulo nunc sanguine Thapsus. Ducit tot populos ingens et corpore et armis, Herculeam factis servans ac nomine famam, Antæus, celsumque caput super agmina tollit.

259. _Vaga_, Οὐάγα, Ptol. IV, 3; aliis _Vacca_, hod. _Vegja_, opp. Numidiæ prope Cirtam, notissimum ex Sallust. bell. Jug. c. 29, 47, 66 sq., ubi vid. Cort. et Cell. Aliam hujus nominis urbem in Byzacio memorat Plin. V, 4. --_antiquis dilectus regibus Hippo_, h.e. Hippo regius, nunc _Bona_, urbs Numidiæ, sedes olim regni (Strab. XVII, p. 832), et postea D. Augustini episcopi; a qua differt Hippo Zarytos, vel propr. διάῤῥυτος, h.e. irriguus, hod. _Ben Zert_, in Zeugitana, prope Uticam. 260. _Ruspina_, urbs Byzacii, inter Adrumetum et Leptin parvam, nunc forte _Susa_ in regno Tunitano. --_non æquos_, exundatione noxios, ut ap. Virg. Ge. II, 225; III, 546; et inf. V, 477. Conf. ad I, 101; et II, 364. --_procul_, nam a portu II M.P. abest, Cell. coll. Hirt. bell. Afric. c. 10. 261. _Zama_, hod. _Zamora_, urbs Numidiæ mediterr., Jubæ regia, satis nota ex Liv. XXX, 29; Sallust. b. Jug. 57; Flor. III, 1; et Strab. XVII, p. 831. --_Thapsus_, nunc _Demsas_, oppid. marit. Byzacii, non procul a Syrti minore et Lepti parva. Dion. I, 43; Liv. XXIX, 30 al. --_Rutulo_, Romano, _nunc sanguine uberior_, h. pinguior et fecundior. Cf. XIV, 130; et Virg. Ge. I, 491. Non multo post pugnam Pharsalicam, Cæsar ibi copias Scipionis, Afranii et Jubæ, qui Pompeii partibus studebant, ingenti clade prostravit. Vid. Flor. IV, 2; et Hirt. b. Afric. c. 28, 44, et 79. 262, 264. _Antæum_ ex posteris gigantis illius, de quo vid. ad v. 40, fuisse fingit.

259. _Tam vaga_ Col. _Tinuaga_ Put. et Med. 260. _cavit_, non _cernit_, Col. et Ox. _spernit_ conj. N. Heins. 261. _Rama_ R. 3; _Rutulo nunc s._ Col. _Rutulamine s._ Ox. et Put. _Rutulonun_ Put. in marg. _Rutulo de s._ priscæ edd., Vulgg. _Rutulorum s._, quod per πρόληψιν intell. _Dapsus_ Col. Vulgo _Tapsus_. Sed _Thapsus_ recte emend. N. Heins. Θάψος dicitur Ptol. IV, 3; Strab. XVII, p. 572; al. 834; Plin. V, 4, et Liv. XXIX, 30; ubi vid. Sigon. 263. _ac_, non _a_, scripti.

Venere Æthiopes, gens haud incognita Nilo, 265 Qui magneta secant: solis honor ille metalli, Intactum chalybem vicino ducere saxo.

265. _Æthiopes_ sunt vel occidentales et Hesperii, in Africa interiore et ad mare Atlanticum, vel orientales, supra Ægyptum, usque ad sinum Arabicum, habitantes: sed Æthiopia veteribus passim tota interior Libya dicitur. --_Nilo_, cujus fontes Mela, III, 9, in Æthiopia occident., Ptol. IV, 9, et alii in Æthiopia orient. et quidem in Lunæ montibus, alii vero alibi quæ rendos putarunt, quosque nuper Cl. _Bruce_ invenisse creditur. 266. Vid. V.L. --_metalli_, lapidis. 267. _chalybem ducere saxo_, ex montium visceribus proferre, Schmid. Sed _ducere_ est adtrahere, ut _ducere ferrum_ apud Lucret. VI, 907, ubi plura de magnete disputat, ut de ejus vi v. 1098 sq. Cf. Plin. XXXIV, 14; XXXVI, 16; Claud. Epigr. XIV, de magnete, ubi vid. Barth. p. 998 sq.

266. In hoc versu, de quo Intpp. tacent, semper hæreo. Putaveritne poeta, _solis_ Æthiopibus magneta esse? An potius legendum, _soli est honor_ (vis) _ille metallo_ (magneti), vel _solis metallis_ scil. his, pro huic metallo soli? Hunc certe lapidem etiam in Magnesia, Thessaliæ parte, (quæ Plinio, Lucretio et aliis magnetis patria dicitur, unde nomen quoque adceperit) in Cantabria, India (vid. Ptol. VII, 2) alibique reperiri, docent Barth. et vett. auctt. quos in not. laudavi.

His simul, inmitem testantes corpore solem, Exusti venere Nubæ: non ærea cassis, Nec lorica riget ferro, non tenditur arcus; 270 Tempora multiplici mos est defendere lino, Et lino munire latus, scelerataque succis Spicula dirigere, et ferrum infamare veneno.

268. _simul_ pro cum, ut _una_, _pariter_, ὁμῶς, ὁμοῦ, et ἅμα, ap. Hom. Iliad. α, 226; Odyss. α, 331 al. Cf. Drak. ad VIII, 395; Burm. et Heins. ad Ovid. Fast. I, 567; et ad Val. Fl. IV, 88. 269. _Nubæ_ populus Libyæ interioris, vel, teste Strab. XVII, p. 786. Æthiopiæ ad sinistrum, seu occident. flexum Nili. Contra Nubæ Plinii VI, 30, Agathem. et Ptol. IV, 8, non longe absunt ab Arabiæ latere, Nili ripa orient. et mari Rubro. 270. Galeæ et loricæ Nubarum non aheneæ, sed linteæ. Milites λινοθώρακες noti vel ex Corn. Nep. Iphicr. 1; Hom. Iliad. β, 529, 830; Plin. XXIX, 1; Xenoph. Cyrop. VI, iv, 2; Liv. IV, 20 et al., quos laudavit Dausq. Cf. IV, 291; et IX, 587, quibus tamen locis _multiplex linum_ non galeam, ut h.l. sed, quod Drak. jam notavit, thoracem, ex variis linis invicem inpositis compactum, significat. Cf. Cuper. Obss. II, 12; Casaub. ad Sueton. Galb. c. 19; Lips. Mil. Rom. III, 6; Ferrar. rei vestiar. II, iv, 11; et inpr. Nicet. Choniat. hist. p. 247; in Script. Byzant. ed. Paris. 1647. --_riget_ exquisite pro, est illis. 272, 273. _Spicula scelerata_, noxia, _succis_ herbarum venenatarum, h.e. veneno imbuta. Cf. 219, 324. Sic _sceleratum frigus_, Virg. Ge. II, 256; _sinapis_, Plaut. Pseud. III, ii, 28; _herba_, Apul. de herbis, c. 8.

269. _Exusti v. Nubæ_ Col. et Put. quod etiam conj. Ortel. et Dausq. _Nube_ Oxon. _Mibe_ plures antt. Vulgg. _Exusto Mibæ_. Pessime _Mybæ_ R. 2. 270. _non tenditur_ Col. unde recepi. Vulgo _nec t._ 273. _inflammare_ ingeniose corrig. N. Heins. ad h.l. et ad Val. Fl. I, 108; idque recepit Lefeb.

Tum primum castris Phœnicum tendere ritu Cinyphii didicere Macæ: squalentia barba 275 Ora viris, humerosque tegunt velamine capri Sætigero; panda manus est armata cateia.

274. Imitat. Virg. Ge. III, 311 sq., ubi vid. Heyne. --_tendere_, scil. tentoria, ut ap. Virg. Æ. II, 29 al. 275. _Cinyphii Macæ_, vid. ad II, 60. 276. Pro _velamine capri_ pellem struthionum Macis tribuit Herodot. IV, 157, Drak. 277. _cateia_, ut ap. Virg. Æn. VII, 741, ubi vid. Heyne, et Lips. Poliorc. IV, 4. --_panda_, incurva, inflexa, ob longitudinem; vel cujus lignum est lentum.

276. _velamine Sætigero_ scripti et priscæ edd. Vulgatum _velamina Sætigeri_ in ed. Marsi, qui in Comment. _velamine_ agnoscit, culpa typogr. irrepsisse, et hinc ad reliquas promanasse monet Drak.

Versicolor contra cætra, et falcatus ab arte Ensis Adyrmachidis, ac lævo tegmina crure. Sed mensis asper populus, victuque maligno: 280 Nam calida tristes epulæ torrentur arena.

278. Etiam hæc petita ex Virg. Æn. VII, 732, ubi Servius monet, _cætram_ esse scutum loreum, quo utantur Afri et Hispani. 279. Ἀδυρμαχίδαι, Ægyptiis confines, oram totius Nomi Libyci in Marmarica obtinebant. De eorum sedibus moribusque conf. IX, 223 sq.; Herod. IV, 168 seq., et Schlichth. Geogr. Afric. Herod. p. 119 sq. --_tegmina_, ocreæ, in sinistro pede. Conf. VIII, 419; et Heyne Exc. VIII ad Virg. Æn. VII, 689, p. 135, ed. pr. 280. _asper mensis_, ut _asper victu_, ap. Virg. Æn. VIII, 318; et contra _facilis victu_, Æn. I, 442, ubi vid. Heyne in V.L. et Exc. XIV. --_victum_ proprie dici parva aridaque que alimenta, observat Burm. ad Val. Fl. IV, 459. --_maligno_, cui _benignus_ obponitur, exili, parco, tenui, ut _malignus aditus, ignis, lux_, etc., apud Virg. Æ. VI, 270; XI, 525; Martial. X, 96.

278. _cætra_ Col. h.l. et v. 548. Conf. Intpp. ad Virg. Æn. VII, 732, et Drak. ad Liv. XXI, 21; XXVIII, 5. Vulgo _cetra_, quod defendit Pier. ad Virg. l.c. et h.l. Lefeb., cui voc. Punicum, et, si ad originem spectes, _cethra_ potius scribendum videtur. _falcatus in harpen_ emend. N. Heins. quod prob. Drak. et recepit Lefeb. qui verbis _ab arte_ vix sensum inesse putat. Sed hæc lectio a vulgata nimis recedit et mihi potius languere videtur: nam inter ἅρπην et falcatum ensem nihil differt. _Ab arte_ autem est artificiose, vel pro simpl. arte, ut ap. Tibull. I, v, 4 et ix, 66; ubi vid. Heyne. 279. _Adyrmachidis_ Col. et Ox. quod et conj. Dausq. _Achimaridis_, vel _Achimaradis_ in reliquis membrr. et priscis edd. Vulgo _Adyrmachidæ_.

Quin et Massyli fulgentia signa tulere, Hesperidum veniens lucis domus ultima terræ. Præfuit intortos demissus vertice crines Bocchus atrox, qui sacratas in litore silvas, 285 Atque inter frondes revirescere viderat aurum.

282. _Massyli_, vid. ad I, 101. 283. De _Hesperidibus_ earumque hortis ac pomis cf. IV, 636 sq.; VI, 184; Spanh. ad Callim. H. in Cer. v. 11; Hermann, Mythol. Hom. p. 402; Heyne ad Virg. Æ. IV, 480 sq.; ad Apollod. p. 406 sq.; et Comm. de Theog. Hes. pag. 141. --_domus_, alias stirps, familia, h.l. totus populus; quo sensu vix alibi reperitur. --_ultima terræ_, in extremo occidentali Africæ litore. --Bocchus Hesperidum hortos viderat, h. ex Mauretania advenerat. Conf. IV, 636 sq. 284. _intortos_, crispatos, ut apud Martial. VIII, xxxiii, 9. --_demissus crines_, comis promissis. 285. _atrox_, fortis (vid. ad I, 2); nisi forte poeta respexit ad Bocchum, Mauretaniæ regem, et vel generum, vel socerum Jugurthæ, quem L. Sullæ vivum tradidit. --_sacratas_, vid. Heyne ad Virg. Æ. IV, 485.

283. _Vicini Hesperidum lucis_, vel _Hesperidum venam_ (argenti et auri) e _lucis_ conj. N. Heins. forsan quia Hesperidum horti h.l. in Mauretania collocantur. Sed vid. Heyne ad Virg. Æ. IV, 484, et ad Apollod. p. 408 sq. Ego potius _gens ultima terræ_ legendum crediderim.

Vos quoque desertis in castra mapalibus itis, Misceri gregibus Gætulia sueta ferarum, Indomitisque loqui, et sedare leonibus iras. Nulla domus; plaustris habitant: migrare per arva 290 Mos, atque errantes circumvectare penates. Hinc mille alipedes turmæ, velocior Euris Et doctus virgæ sonipes, in castra ruebant.

287 sq. Vid. ad II, 85, et 441 sq.; Sallust. b. Jug. c. 18 et inpr. Jani ad Horat. Od. III, xxiv, 9 sq. 289. Vid. ad I, 406. 293. _doctus virgæ sonipes_, conf. ad I, 215.

288. _Gætulia sueta_ Col. Conf. V, 217; sup. ad v. 222, Heins. ad Ovid. Rem. Am. 164, et Fast. I, 393; _Gætule adsuete f._ emend. Gronov. de pecun. vet. II, 4, quod recepit Cell. Sic sup. v. 222, _Gætuli adsueti gregibus miscere ferarum_ conj. Dausq. _Gætula sueta_ Ox. et Put. cum R. 3; quod proxime ad veram lectionem accedit; _Gætula adsueta_ Med. In vulgata _gregibus, Gætuli, adsueta f._ adquiescit Barth. Adv. VI, 15; ubi _adsueta_ ad _castra_ refert, quo non omnis difficultas removetur. 292. _Hinc_ Col. et Ox. Vulgo _His_. 293. _ruebant_, non _ruebat_, scripti.

Ceu pernix quum densa vagis latratibus inplet Venator dumeta Lacon, aut exigit Umber 295 Nare sagax e calle feras, perterrita late Agmina præcipitant volucres formidine cervi. Hos agit haud læto vultu, nec fronte serena, Asbytes nuper cæsæ germanus, Acherras.

294. _vagi_ proprie sunt ipsi canes. 295. _Lacon_ et _Umber_, vid. ad I, 421; et II, 689. [296.] Spartanæ canes non minus erant _nare sagaces_, εὔρινες (vid. Sophocl. Ajac. v. 8; Grat. Cyneg. v. 171 sq.; et Voss. ad Val. Fl. VI, 420), quam _pernices_, θάσσονες αὐράων, Callim. H. in Dian. v. 94, ubi vid. Spanh. 297. _formidine_, ut ap. Virg. Ge. III, 372; et Æ. XII, 750, ad quæ II. vid. Cerda et Heyne. 298. _haud læto_, etc., ob mortem Asbytes, de qua vid. II, 56 sq., et 197, ut de morte Acherræ, X, 76, et Iarbæ, qui utriusque pater fuit, I, 414, Drak.

299. _Acherras_ Colon. ut VII, 338, in omnibus libris. Vulgg. _Acheras_, ut in Col. inf. X, 76; ubi _Acerram_ vulgo legitur et _Acherram_ scribendum suspic. Drak. quia _Acherres_ notus Ægypti rex.

Marmaridæ, medicum vulgus, strepuere catervis; 300 Ad quorum cantus serpens oblita veneni, Ad quorum tactum mites jacuere cerastæ. Tum, chalybis pauper, Banjuræ cruda juventus, Contenti parca durasse hastilia flamma, Miscebant avidi trucibus fera murmura linguis. 305

300... 302. _Marmaridæ_, vid. ad II, 57. --_medicum vulgus_, qui ὀφιοδήκτοις medentur. Vid. de toto h.l. ad I, 412. 303. _Banjuræ_, Βανίουραι, populus Mauretaniæ Cæsar., ap. Ptol. IV, 1, et Plin. V, 2, ubi vid. Hard. --_Bajuræ_ dicuntur Ammian. Marcell. XXIX, 5, aliis Βανιουροι et Βανιουρβαι. --_cruda_, vid. ad I, 405.

302. _tactum_ revocavit N. Heins. e cod. Col., in quo tamen _tactus_ invenere Modius Novant. Lect. Ep. 98, et Gronov. Obss. II, 1; _tactū_ R. 2; _tactus_ Put. Vulgatum _cantus_ defendit Dausq. qui vel silices, opinor, concoquere maluisset, quam Modio suffragari. Cf. ad I, 412. [“ad I, 412”: in Not.] 303. _Banjuræ_ Colon. _Bamuræ_, _Bamure_, _Bamurre_ aberratt. _Banjuræ et cruda j._ corrig. N. Heins.

Nec non Autololes, levibus gens ignea plantis, Cui sonipes cursu, cui cesserit incitus amnis; Tanta fuga est! certant pennæ, campumque volatu Quum rapuere, pedum frustra vestigia quæras. Spectati castris, quos succo nobilis arbor 310 Et dulci pascit lotos nimis hospita bacca.

306. _Autololes_, vid. ad II, 63; _vagi_, dicuntur Lucan. IV, 677. --_ignea_, ut VI, 209; et ap. Virg. Æn. XI, 718, ubi vid. Heyne. 308. _certant pennæ_, vid. ad I, 234. --_pennæ_, cum avibus, ut v. 344. --_campum rapuere_, vid. ad I, 569. --_volatu_, cursu. 309. _pedum_, etc., ut ap. Virg. Æ. VII, 808 sq. Plura exempla desideranti suppeditabit Drak. ad IV, 147. 310. Intell. _Lotophagi_, non longe a Syrti minore et Meninge ins. quæ inde Λωτοφαγῖτις dicitur Ptol. IV, 3; Strab. I, p. 25, al. 44; III, p. 157, al. 233; XVII, p. 834, al. 1191; Plin. V, 7; et ἡ τῶν Λωτοφάγων νῆσος, Polyb. I, 39. 311. _lotos nimis hospita_, tam dulcis, ut vescentes non nisi inviti discedant et patriæ obliviscantur. Cf. Virg. Culic. v. 123 sq. (_Impia lotos... quæ hospita nimis tenuit dulcedine captos_); et Plin. XIII, 17. Loca class. Hom. Odyss. ι, 84 seq.; et Herodot. IV, 177, 178. Conf. et Athenæus XIV, 18; et de loto, quæ Arab. _Seedra_ vocatur et in Barbaria abundat, vid. Salmas. Exerc. Plin. p. 728 sq.; Riccii Diss. Hom. T. III, p. 74. sq.; Spanh. de U. et P. N. VI, p. 301 sq.; Wesseling ad Diodor. T. I, p. 40; et _Shaw Voyages_, T. I, p. 292 seq., et n. 270 coll. _Travels of M. Bruce_ in Præf.

310. _quos_ scripti et antt. edd. _quo_ ed. Junt. et quæ inde fluxerunt.

Quique atro rabidas effervescente veneno Dipsadas inmensis horrent Garamantes arenis. Fama docet, cæsæ rapuit quum Gorgonis ora Perseus, in Libyam dirum fluxisse cruorem; 315 Inde Medusæis terram exundasse chelydris. Millibus his ductor spectatus Marte Choaspes, Neritia Meninge satus, cui tragula semper Fulmineam armabat, celebratum missile, dextram.

313. _Dipsas_, serpens, διψὰς, vel πρηστὴρ et καῦσος dicta, quoniam ejus morsu oritur tumor quidam solutus sitisque inexplebilis, unde indesinenter bibentes mox dissiliunt. Vid. Dioscor. VIII, 119; Cæl. XXV, c. ult. Ælian. H. A. VI, 51; Lucan. IX, 610, 718, 738 seq.; Plin. XXIII, 8; XXXV, 5. 314 sq. Fabula satis nota vel ex Ovid. Met. IV, 616 sq., et, quos alii laudant, Lucan. IX, 619 sq.; et Apollon. IV, 1513 sq. 318. _Meninx_, ins. maris mediterr. postea _Girba_, nunc _Zerbi_ dicta. Cf. ad v. 310. --_Neritia_, Ulyssis ara et adventu inclita. Vid. Strabo XVII, p. 834; Eustath. ad Hom. Iliad. β, 632; et Odyss. ρ, 217; cf. ad II, 317.

312. _rabidas_, non _rapidas_, scripti et R. 2, quod et conj. Dausq. 315. _Libyam_, non _Libya_, Col. 317. _Coaspes_ alii. Sed a Persiæ vel Indiæ fl. nomen ductum videtur. 319. _libratum_ emend. N. Heins. _liberandum_ c. Tell., unde _librandum_ reposuit Lefeb. Vulgatum tuetur Drak. ut sit telum celebre, satis notum, propter ingentia, quæ inferebat, vulnera. Vid. Lips. Poliorc. IV, 4.

Hinc coit æquoreus Nasamon, invadere fluctu 320 Audax naufragia, et prædas avellere ponto: Hinc, qui stagna colunt Tritonidos alta paludis, Qua virgo, ut fama est, bellatrix edita lympha Invento primam Libyen perfudit olivo.

320. Cf. I, 408 seq. 321. _naufragia_, naufragas naves. 323. Vid. Heyne ad Virg. Æn. II, 171; et ad Apollod. p. 40 et 747. Cf. inf. IX, 297; et ad II, 65. 324. De _olivo_ a Minerva _invento_, vid. Bentl. et Jani ad Hor. Od. I, vii, 7; et Spanh. ad Callim. H. in Pall. v. 26. Confusæ h.l. vulgari poetarum errore Pallas Libyca et Ἀθήνη Atheniensium.

320. _Huic_ Col. in quo v. 322; _Huc_, quod bis scribendum putabat N. Heins. et recepit Lefeb. _æquoreo fluctu_ malebat N. Heins. et N. Heins. et recepit Lefeb. --_æquoreo fluctu_ malebat N. Heins. et vs. sq. _averrere_, coll. Horat. Sat. II, iv, 37; (ubi vid. Bend.), vel etiam _avertere_, coll. Virg. Æn. X, 78. Illud significat ita auferre, ut nihil relinquatur; hoc abigere, per fraudem inpr. auferre et in rem suam convertere, νοσφίζεσθαι. Posteris recte, puto, præferendum videtur Drak., qui laudat Gronov. Obss. IV, 5; Lindenbr. ad Ammian. Marcell. XIV, 2, et Muret. ad Catull. nupt. Pel. et Thet. v. 5. Add. Burm. ad Virg. Æn. I, 472.

Nec non totus adest vesper, populique reposti. 325 Cantaber ante omnes, hiemisque æstusque famisque Invictus, palmamque ex omni ferre labore. Mirus amor populo, quum pigra incanuit ætas, Inbelles jam dudum annos prævertere saxo, Nec vitam sine Marte pati: quippe omnis in armis 330 Lucis causa sita, et damnatum vivere paci.

325. Recensentur populi Hispaniæ, et quidem 325... 377, Hisp. Tarrac., seu citerioris (mentione simul insularum v. 362... 365 inserta); 378... 383, Lusitaniæ; et 384... 405, Hisp. Bæticæ, vel hodiernæ Andalusiæ et Granadæ. --_vesper_ populus Hesperiæ, h.e. Hispaniæ. 326. _Cantaber invictus_, cf. V, 195 sq.; et Jani ad Hor. Od. II, vi, 2; III, viii, 22. 328 seq. Cf. I, 225 sq.; et Lucan. II, 105. 329. _prævertere_, vid. ad IV, 804, in V.L. [recte 802] 331. _damnatum vivere paci_, dedecori est et contemtui, in pace vivere, ut VI, 448; vel nolunt, recusant, ut V, 60; vel inprobant, ut XI, 285. --_vivere paci_ (dat comm.), ut pacis artes exerceant.

325. _motus_ placebat N. Heins. 329. Forte leg. _taxo_, h.e. veneno. Taxi baccis in Hispania præcipue venenum letale inesse testatur Plin. XVI, 10.

Venit et Auroræ lacrimis perfusus in orbem Diversum, patrias fugit quum devius oras, Armiger Eoi non felix Memnonis Astyr. His parvus sonipes, nec Marti notus: at idem, 335 Aut inconcusso glomerat vestigia dorso, Aut molli pacata celer rapit esseda collo. Cydnus agit, juga Pyrenes venatibus acer Metiri, jaculove extendere prælia Mauro.

332. Venerunt et Astures, oriundi ab _Astyre_, Memnonis armigero, post domini mortem ex Oriente in Hispaniam profecto: quod poeta propter nominis similitudinem, ut solet, comminiscitur. 334. _lacrimis_, cf. Ovid. Met. XIII, 621, 622. --_Auroræ lacrimis perfusus_, vivens in extremis orientis partibus. --De _Memnone_, Tithoni et Auroræ f. Æthiopum duce, vid. Quint. Cal. lib. II; et Heyne ad Apollod. p. 756; et Exc. XIX, ad Virg. Æn. I, 489. 335. Plinius VIII, 42: «In Hispania, inquit, Gallaica gens et Asturica equini generis, quos Thieldones vocamus, minori forma adpellatos Asturcones, gignunt, quibus non vulgaris in cursu gradus, sed mollis alterno crurum explicatu glomeratio: unde equis tolutim (h.e. volutim, volubiliter, si fides habenda Nonio I, 12, nec potius _volutim_ substituendum) carpere incursus traditur arte.» Ejusmodi Asturco, gradarius, seu tolutarius equus, βαδιστὴς, Gallis dicitur _guilledin_, vel _haquenée_, _qui va l’amble_, nobis _Passgänger_, _Zelter_. Cf. XVI, 349 sq., et 584; Martial. XIV, ep. 199, et, quos Drak. laudat, Ulit. ad Grat. v. 514; Gron. et Burm. ad Petron. c. 86. 336. _inconcusso dorso_, molli lenique incessu. --_glomerat vestigia_, ut ap. Plin. l.c., et Virg. Ge. III, 117, ubi vid. Intpp. --_glomerat vestigia_ equus, quum passibus brevioribus incedit, ut faciunt parvi equi; Ern. 337. Conferenda et ex h.l. explicanda sunt verba Virg. Ge. III, 204. --_pacatum_, pacis usui inserviens, _essedum_, cujus contr. currus bellicus. 338. _Cydnus_ Asturas _agit_, h.e. ducit, ut mox v. 354. --_acer metiri_, δεινὸς διοδεύειν, ut ap. Lucan. I, 146. --_metiri juga_, ut _metiri æquor_, Virg. Ge. IV, 389; et μετρεῖν πέλαγος, Hom. Odyss. γ, 179, dixit. 339. _jaculo Mauro_, vid. Heins. ad Ovid. Fast. V, 580; Bentl. et Jani ad Hor. Od. I, xxii, 2. --_extendere prælia_, eminus pugnare; Schmid.

334. _Astur_ R. 3. Sed _Astyres_ quoque in antt. marmorr. reperiri monet N. Heins. 335. _natus_ ex ingeniosa emend. N. Heins. recepit Lefeb. Sic gr. πεφυκὼς. Drak. laudat VI, 341; XV, 464; Intpp. ad Hor. Od. I, xxvii, 1; Broukh. ad Prop. II, ii, 93; Gronov. Obss. IV, 17; Heins. ad Ovid. Rem. Am. 220. 337. _rapit_, non _trahit_, Col. et Ox. 338. _Cydnus_ Col. Κύδνος Ciliciæ fl. vid. ad I, 306; _Erdnus_ Ox. _Ervus_ Put. _Erdus_ e R. 2 et 3 recepit Lefeb. quod plures hujus nominis fluvii olim apud Celtas fuerint, et hodie prope Nannetes sit fl. _Erde_. Alii _Ardus_, _Arvus_, _Ergus_, _Herdus_.

Venere et Celtæ sociati nomen Iberis. 340 His pugna cecidisse decus, corpusque cremari Tale nefas: cælo credunt Superisque referri, Inpastus carpat si membra jacentia vultur.

340. Celtiberos in parte australi Hispaniæ Tarrac., qui a _Celtis_, dextram _Iberi_ fl. ripam occupantibus, nomen originemque habent, περιφράζει, ut Lucan. IV, 9, nam versus natura ipsum nomen non admittit. Celtas autem et Iberos, seu Hispanos post multas pugnas postremo in unum nomen populumque coaluisse, nota res est. V. quos laudant Appian. Hisp. c. 2 (ubi vid. Schweigh. V. Cl.); Strab. I, p. 33; Diodor. V, pag. 309. 341. Nefas iis videtur, _corpus tale_, h.e. ejus, qui pugna cecidit, cremari, Drak. coll. XIII, 471 seq. 342. _cælo credunt referri_, etc., in cælum redire putant animam, si, etc. Quare? forte quia aves cælo diisque adeo propiores esse fingebantur, ex qua rudi notione auguria quoque orta, et quod in apotheosi Cæsarum aquila animam defuncti in cælum portare credebatur. Caspii, teste Strab. XI, si mortuos ab avibus dilaniari viderent, prædicabant beatos, sin a feris aut canibus, non item. Stob. Ecl. 122, Diogenem dixisse testatur, si canes cadaver suum dilacerarent, Hyrcanam fore sepulturam; si vultures, Iberam. Barcæi Iberi, seu Hispani eos, qui in prælio ceciderant, ut summa virtute ornatos, vulturibus objiciebant, quod eas aves sacras putabant, de quo vid. Ælianus H. A. X, 22. Conf. Kirchman. de funer. Rom. Append. c. 2, p. 595 sq.

341. Vulgo post _cremari_ διαστίζεται, ut sensus sit: cremant cadavera cæsorum, quia piaculum putant, a feris ea lacerari. Male, et repugnante usu loquendi. 342. _Tabe nefas_ emend. N. Heins. quo indice excidit versus, qui innuerit _corpus resolvi Tabe nefas_. _Vile_ pro _Tale_ legendum esse non male opinabatur Withof. quem vide in Spec. ad Guntheri Ligurinum, p. 60 et 61. N. Heins. mox _In pastus_ conj. Sed conf. VII, 129; Virg. Æn. IX, 339; X, 560.

Fibrarum, et pennæ, divinarumque sagacem Flammarum misit dives Callæcia pubem, 345 Barbara nunc patriis ululantem carmina linguis, Nunc, pedis alterno percussa verbere terra, Ad numerum resonas gaudentem plaudere cætras.

344. _pennæ_, aves, ut ἀγαθαὶ πτέρυγες, ap. Callim. H. in Lav. Pall. v. 124. 345. _dives Callæcia_, vid. ad II, 397. Triplex divinandi genus jungitur, extispicium, vel haruspicina, augurium ex volatu, cantu ac tripudio avium, et auspicium ex tonitru et _divinis flammis_, h. fulmine. Drak. jam comparavit Virg. Æ. X, 179 sq.; Lucan. I, 587 sq.; Val. Fl. I, 231 sq., ubi vid. Burm. et Tibull. I, viii, 3, ubi vid. Broukh. Strabo, III, p. 232, de Lusitanis in genere similia habet; Ern. 346. Hæc, quod jam Drak. monuisse video, spectant ad morem barbarorum, quo saltantes et cætras percutientes virorum fortium, seu heroum laudes canunt, quum prælium ineunt, vel eo finito quiescunt et Diis sacra faciunt, vel _sacras_ epulas festis diebus celebrant. Conf. VIII, 420 seq.; Liv. XXXVIII, 17; et Virg. Æn. VII, 698, ubi vid. Heyne. Drak. ad X, 230, comparat Liv. XXI, 28; Val. Fl. VI, 92 sq.; Lucan. I, 447 sq.; Tac. Ann. II, 88, et Mor. Germ. 2; Ammian. Marcell. XV, 9. Observa autem h.l. dilectum verborum. 346. Cf. Lips. analect. ad mil. rom. III, 1; Opp. T. III, p. 430; ubi etiam similis Diodori locus de Hispanis laudatur: Ἐν δὲ τοῖς πολέμοις πρὸς ῥυθμοὺς ἐμβαίνουσι, καὶ παιᾶνας ᾄδουσιν, ὅταν ἐπίωσι τοῖς ἀντιτεταγμένοις. --_carmina barbara_, more barbarorum incondita ad celebrandum auctorem stirpis. 347. _pedis alterno verbere_, pede in numerum, alterne posito. 348. _Ad numerum_, πρὸς ῥυθμὸν, ut VI, 363; et ap. Virg. Ecl. VI, 27; et Ge. IV, 175: ἀμβολαδὶς τετύποντες, Cyclopes ferrum cudentes ap. Callim. H. in Dian. v. 61, ubi vid. Spanh. --_cætras plaudere_, saltare Pyrrhichen, τὴν ἐνόπλιον χορείαν, de qua vid. D. Heins. ad h.l. Ern. et Spanh. ad Callim. H. in Jov. v. 52, 53; in Dian. v. 241, 242; et in Del. v. 136, 137; Cf. inf. X, 230 sq.; et Lucret. II, 635 sq. _Armati in numerum pulsarent æribus æra_, etc.

345. _Callæcia_ antt. membrr. Alii _Gallæcia_ et _Gallecia_, vid. ad II, 397. [“ad II, 397”: in Not.]

Hæc requies ludusque viris, ea sacra voluptas. Cetera femineus peragit labor: addere sulco 350 Semina, et inpresso tellurem vertere aratro Segne viris: quidquid duro sine Marte gerendum, Callaici conjux obit inrequieta mariti. Hos Viriathus agit, Lusitanumque remotis Extractum lustris; primo Viriathus in ævo, 355 Nomen Romanis factum mox nobile damnis.

349. _ludus_, παιδιὰ, animi relaxatio. --_sacra_, in sacris epulis et festis diebus. 350 sq. Idem de Scythis, Celtis, Thracibus et Artabris memorant Strab. III, p. 250, et alii quos laudat Dausq. 356. 354. _Viriathus_ Lusitanus, qui serius cum Romanis bellum gessit, notus ex Liv. Epit. 52; Flor. II, 17; Cic. Off. II, 11 al. Vid. V.L. 356. Silius forte eo respexit, quod Viriathi nomen ignobile antea fuit, quia ex pastore venator, ex venatore latro, et mox justi exercitus dux factus est; Ern. Cf. X, 220 sq.

349. _cara voluptas_, vel _sera_, post bellum, maluerit N. Heins. Vid. not. 350. _abdere_ Put. Sed _addere_ pro simpl. dare, vel tradere centies occurrit. Vid. Ind. 352. _gerendum_, non _gerendum est_, scripti. 354. _Viriathus_ Col. h.l. et X, 220; ubi Drak. monet, ita etiam esse in ant. marm. ap. Gruter. p. 871, n. 2, (quod tamen Scaligero spurium videbatur) et Οὐιρίαθος in excerptis Dion. p. 614; ed. Vales. probb. Fabric. ad Cic. Off. II, 11, et Schott. ad Aurel. Vict. de viris ill.c. 71. Vulgo _Viriatus_ forte rectius ut ap. Gruter. p. IX, 4; XII, 11; et Gr. Οὐϊρίατος. _Viriatthus_ quædam edd., ut Οὐρίατθος et Οὐιρίατθος apud Appian. Hisp. c. 60, 74; ed. Schweigh. (nam in aliis Οὐριάθος) et ap. Diodor., v.c. in excerptis p. 346, ed. Vales. et al. conf. Drak. ad Liv. Epit. 52; et quos Reimar. ad Dion. T. I, p. 32 sq. laudavit. 356. _Omen_ R. 2.

Nec Cerretani, quondam Tirynthia castra, Aut Vasco, insuetus galeæ, ferre arma morati. Non, quæ Dardanios post vidit, Ilerda, furores, Nec, qui Massageten monstrans feritate parentem, 360 Cornipedis fusa satiaris, Concane, vena.

357. _Cerretani_ et _Vascones_, populi Hisp. Tarrac. in hodierna Catalonia et Navarræo regno, ad Pyrenæi radices habitantes. Plin. III, 3. --_Tirynthia castra_, quod Hercules tradebatur per Cerretanos ad Pyrenæos versus iter fecisse; Ern. Coll. v. 421 sq. 358. _insuetus galeæ Vasco_, cf. V, 197; IX, 232. 359. _Ilerda_, urbs Hispaniæ Tarrac., hod. _Lerida_, ad Sicorim fl. (_Segre_) quæ mala belli civilis, a Cæsare et Pompeio gesti, experta est. Vid. Cæs. b. Civ. I, 43... 59; Lucan. IV, 11 sq.; Flor. IV, 2. 360, 361. Concani (vid. V.L.) imitantur morem Massagetarum vel Scytharum, qui sanguinem equinum bibunt, de quo vid. Dausq. ad h.l. VV. DD. ad Martial. spect. 3, 4; Barth. ad Claud. in Rufin. I, 311, et Stat. Achill. I, 307; Cerda ad Virg. Ge. III, 463, et Burm. ad Val. Fl. II, 157. _Lætum equino sanguine Concanum_, dixit Hor. Od. III, iv, 34, ubi vid. Jani. --_parentem_, conditores urbis, teste Tarapha, Dausq. --_Massagetæ_, inclita Scythiæ orientalis gens, Parthis vicina. Plin. VI, 19; Herodot. II, 201.

357. _Cerretani_ Col. Κεῤῥητανοὶ Strab. III, p. 111, al. 162; Martial. XIII, 54, et Plin. III, 3; _Terretani_ Ox. Put. R. 3; Vulgo _Ceretani_, ut in vet. marm. Κερήτανοι ap. Dion. l. 48; p. 382. Sed Κεῤῥοιτανοὶ Ptol. II, 6. 359. _Non_ Col. Vulgo _Nec_. 361. _Concane_, non _Concave_, scripti. Κόγκανα Ptol. II, 6; (in cod. Palat. pro Κούκανα) urbs mediterr. Cantabrorum, hod. _Cangas de Onis_, Κωγκανοὶ ap. Strab. III, p. 107, al. 159, ubi ita pro Κωνιακοὶ legendum putabat a Drak. laudatus, Delrius ad Senec. Hippol. 110; cf. Jani ad Hor. Od. III, iv, 34.

Jamque Ebusus Phœnissa movet, movet Arbacus arma, Aclyde, vel tenui pugnax instare veruto: Jam cui Tlepolemus sator, et cui Lindus origo, Funda bella ferens Baliaris et alite plumbo; 365 Et quos nunc Gravios violato nomine Graium Œneæ misere domus Ætolaque Tyde.

362. Pityusæ, Πιτυοῦσαι, insulæ maris Balearici prope Hispaniam, a piceis, quibus abundant, sic dictæ (nam πίτυς est pinus) quarum major _Ebusus_, minor Ὀφιοῦσα, hodie _Iviça_ et _Formentara_. Posterior tam parva est, ut a quibusdam nulla ejus ratio habeatur. Livius XXVIII, 37, _Pityusam_ sing. num. dixit, et Plin. III, 5, extr. _Pityusæ a Græcis dictæ: nunc Ebusus vocatur utraque. Phœnissa_, Phœnicum, vel Pœnorum colonia, quibus יבושה _Jebuso_, a _siccatis ficubus_, dictam suspicabatur Bochartus. --_Ebusus_ Diodoro V, 16, Ἔρεσος, et Dioni Cass. XLIII, p. 258, Ἔβεσος dicitur; Ern. Ἄρταβροι, seu Ἄρταβραι, memorantur etiam Eunap. p. 99. Cf. _d’Orville_ ad Chariton VI, 7, p. 549; ed. Lips. 363. _Verutum_, jaculi genus, de quo vid. Lips. Pol. IV, 4; Heyne ad Virg. Ge. II, 168; Æ. VII, 665. 364, 365. Moverunt arma Baliares, qui a Rhodiis originem ducunt. Nam τινὲς μετὰ τὴν ἐκ Τροίας ἔφοδον τὰς Γυμνησίας νήσους (h. _Baliares_, hod. _Majorca_ et _Minorca_) ὑπὸ τῶν Ῥοδίων κτισθῆναι λέγουσιν, teste Strab. XIV, quocum consentiunt Timæus et alii. --_Tlepolemus_, Herculis f. qui, Licymnio Argis occiso, exsul venit Rhodum ins. ibique _Lindum_, Jalyssum et Camirum condidit, quæ loca in unam postea urbem, Rhodum, coaluere, vid. Hom. Iliad. β, 653... 671; Pind. Ol. VII, 49 sq.; Strab. XIV, p. 655, al. 749 sq.; Diodor. IV, 58... 60; V, 19, et Heyne ad Apollod. II, vii, 6, et II, viii, 2. Verba _cui Tlepol. s._ Dausq. et Cell. ad _Rhodam_, Ῥόδην, (nunc _Roses_) Hisp. Tarrac. urbem, ad Pyrenæum sitam, referunt; paulo durius, opinor, etsi hoc oppidum a Rhodiis conditum, et postea a Massiliensibus restitutum tradit Strabo l.c. 366, 367. _Gravios_ dicit nomen et originem habere a _Graiis_ s. Græcis, quorum dux Diomedes, _Ætoliæ_ rex, _Tydei_ f. et _Œnei_ nepos, Hispaniam quoque adiit (cf. Dionys. Perieg. v. 483 sq.), _Tydenque_, Graviorum urbem, condidit et ex patris nomine vocavit; vid. ad I, 235, et cf. XVI, 369, ubi _Tinde_, quæ Diomedis Thracis regia fuit, pro _Tyde_ reponebant Salmas. ad Solin. p.m. 631, al. 898, et Gronov. Diatr. Stat. c. 55, p. 364, ut Sil. Diomedem Ætolum cum Thracio confuderit. Refragantur Drak. et N. Heins. ad l.c. et Voss. ad Mel. p. 133. Cf. de Diomede Heyne ad Apollod. I, viii, 4... 6, et Exc. I, ad Virg. Æn. XI. Τοῦδαι urbs Γρουΐων in Hispania ap. Ptol. III, 6; _Tyde_ eorum castellum Plin. IV, 20. _Tude_ Antonin. hodie _Tuy_ in Gallicia.

362. _Ebosos_, secunda correpta, malebat N. Heins. ut Ἐβοῦσος, Ἔβοσος et _Ebosia_ ap. Stat. Silv. I, vi, 15. Vid. quos Drak. citavit, Gevart. Lectt. Papin. I, 41, et Gronov. Diatr. Stat. c. 14. Sed _Ebusus_ dicitur Plin. III, 5, extr. Mel. II, 7; Livius XXII, 20, et, producta media, Avien. descr. orbis 621; Gr. Ἔβουσος, Ἔβυσος (Strab. III, p. 240 et 254) et Ptol. Ἔβυσσος. Mox _Arbacus_ Col. prob. N. Heins. quoniam Ἀρβάκη ap. Steph. Byz. urbs Celtiberiæ, _Arbachi_, vel _Arbaci_ ap. Aurel. Vict. de viris illustr. c. 61, et _Arrebaci_ ap. Plin. III, 3; ubi tamen Harduin. recte edidit _Arevaci_, quibus _Arevam_ fl. nunc _Arlanzo_ nomen dedisse, Plinius ibid. extr. tradit. Ἀρεουάκοι Strab. III, p. 112 al. 162 et 246. Ἀρεουάκαι Ptol. II, 6; _Arbatus_ Put. R. 3; Parm. _Arbutus_ Ox. Vulgatum _Artabrus_ respuit N. Heins. quoniam gentem Artabrum nullam esse manifeste prodat Plin. IV, 22, quem tamen refellit Resendius Antiq. Lusit. I, 22; _Artabrus_ certe Lusitan. prom. (nunc _Cap de Fineterre_) memoratur Plin. II, 108; IV, 21, et _Arrotrebæ_ atque _Arrotrebarum_ vel Celticum prom. IV, 20, et bis c. 22. Hoc Strab. III, p. 106, al. 154 et Ptol. II, 6: Νέριον ἄκρον dicitur: sed ille adcolas ejus Ἀρτάβρους et Ἀροτρέβας (al. Ἀρετρέβας) sua ætate adpellatos tradit, hic juxta illud Ἀρταβρῶν λιμένα ponit. Præterea uterque cum Plin. IV, 22; consentiunt in eo, quod e regione hujus promont. fuerint insulæ, Græcis a stanno, κασσιτέρω, _Cassiterides_ dictæ, ad quas Silius forte h.l. respexit, ubi de insulis Hispaniæ agit, quamvis eæ nusquam fuisse videntur. Conf. et Mela III, 1. 363. _Aclyde_, non _Aclide_, Col. ut VIII, 550; vid. Intpp. ad Virg. Æn. VII, 730, et ad Val. Fl. VI, 99; Lips. Poliorc. IV, 4, et Salmas. ad Trebell. Claudium c. 14; _tereti veruto_ emend. Cerda ad Virg. Æ. VII, 665. Sed differentiam forte inter _veru Sabellum_ Maronis et _verutum Arbacorum_ Silii fuisse, idemque _tenue_ simul et _teres_ esse posse, monet Drak. 364. _Lyndus_ alii, etiam Drak. et Lefeb. Sed est Λίνδος; vid. not. 365. _Funda_, non _Fervida_, scripti; prob. etiam Dausq. propter copulum _et_; _ferens_, h.e. inferens, movens, ex c. Col. et priscis edd. restitui, idque non spernendum videbatur Drak., qui conf. I, 386; X, 68; Stat. Th. III, 665; VIII, 76; add. Ovid. Epist. VIII, 26. Sic et _ferre tela_ IX, 545; _vulnera_ forte V, 235; certe ap. Virg. Æn. XI, 749; _f. plagam_ Æn. X, 797; XII, 299: φέρειν πόλεμον, φόνον, θάνατον, ἄρεα, πῆμα, etc. Vulgo _gerens_. Sed _serens_ ex emendat. N. Heins. recepere Drak. et Lefeb. vid. ad I, 394; 235. _Baliaris_, non _Balearis_, Col. Βαλλιαρίδες certe Straboni esse et Βαλιαρίδες Steph. Byz. monet N. Heins. et Drak. laudat Tenull. ad Frontin. III, iii, 16, et Salmas. exerc. Plin. p. 199. 366. _Gravidos_ ed. Ven. vid. ad I, 235.

Dat Carthago viros, Teucro fundata vetusto, Phocaicæ dant Emporiæ, dat Tarraco pubem Vitifera, et Latio tantum cessura Lyæo. 370

368. _Carthago_ Nova, quæ, Polybio Καινόπολις Polyæno _Phœnissa_, et a sparti copia in vicinis campis _Spartaria_ et ἡ Σπαρταγενὴς Plin. XXXI, 8; Anton. Itin. p. 396, ed. Wess. et Appian. Hisp. c. 12, nobis vero _Cartagena_ dicitur, ab Hasdrubale paulo ante b. Punicum II condita; vid. Polyb. II, 13; Strab. III, p. 157 sq., Bochart. Chan. I, 35; Hard. ad Plin. XIX, 2, et Schweigh. V. Cl. ad Appian. t. III, p. 218 sq.; Silius vero h.l. et XV, 192, Teucrum urbis conditorem facit, ut Justin. XLIV, 3. Quosdam Teucri comites, non ipsum huc venisse tradit Strabo l.c. De Teucro ejusque exsilio vid. Heynii Exc. XXIII, ad Virg. Æn. I, et Jani ad Hor. Od. I, vii, 21. De situ, dignitate, et interitu urbis vid. Livius XXVI, 42. 369. _Emporiæ_, Ἐμπορίαι Ptol. II, 6, nunc _Ampurias_, urbs Hisp. Tarrac. prope Pyrenæos et mare mediterr. sita. --_Phocaicæ_; cf. Liv. XXVI, 19. A Massiliensibus eam conditam memorant Strab. III, p. 110, al. 159; Scylax in Periplo p. 2; Steph. Byz. et alii: nam Massilia etiam Phocæensium colonia fuit. Cf. omnino Liv. XXXIV, 9, et Plin. III, 3, seu 4, ex quibus etiam intelligitur, cur _Emporiæ_ in plur. dicantur et Ἐμπορεῖον Δίπολις Strab. l.c. --_Tarraco_, hod. _Tarragona_, in ora Cataloniæ, unde pars Hispaniæ olim Tarraconensis dicta: nam fuit quondam urbs in his oris maritimarum opulentissima, teste Mela II, 6, ævoque Strabonis numero civium ne ipsi quidem Carthagini cessit. 370. Cf. Plin. XIV, 6. --_Tarraco Campano tantum cessura Lyæo_ iisdem fere verbis dixit Martial. XIII, 118. _Lyæo Latio_, vinis Latii, quæ olim generosa fuere, ut Falerna, Massica, etc.

369. _dant T._ R. 3, et Med. quod arridebat N. Heins. vid. ad v. 222 et 288. 370. _Lyeo_ quidam. Sed est Λυαϊος, quoniam vinum λύει, solvit curas.

Hos inter clara thoracis luce nitebat Sedetana cohors, quam Sucro rigentibus undis Atque altrix celsa mittebat Sætabis arce, Sætabis et telas Arabum sprevisse superba, Et Pelusiaco filum componere lino. 375 Mandonius populis, domitorque insignis equorum Inperitat Cæso, et socio stant castra labore.

371. _Thoracis_ linei, Drak. ad IX, 587; cf. ad v. 270. 372. _Sedetani_ prope Celtiberiam, cujus gentis caput Cæsaraugusta, nunc _Saragossa_. Plin. II, 3; Ptol. II, 6. --_Sucro_ oppidum apud Antonin. et Liv. XXVIII, 24 (hod. _Alzira_), sed fluvius inter Saguntum et Carthaginem, nunc _Xucar_, ap. Plin. III, 3; Ptol. II, 6, et Strab. III, p. 159. --_rigentibus undis_, ut v. 671. 373. _Sætabis_, hod. forsan _Xativa_ in regno Valentiæ, ad fluvium ejusdem nominis, qui in Sucronem influit. --_altrix_, vid. ad I, 218. --_celsa arce_, quia in colle sita. 374. _A Sætabi tertia in Europa lino palma_, etc. Plin. XIX, 1. Hinc _sudaria Sætaba_, ap. Catull. epigr. XXV, cf. Casaub. ad Strab. III, p. 99. --Cf. ad v. 24, 25, et Plin. l.c. 375. _filum componere_, vid. ad I, 39. 376. _domitor equorum_, ut apud Virg. Æ. VII, 651 et 691, ubi vid. Heyne. 377. _socio stant castra labore_, vid. ad v. 173.

372. _Sedetana_ Col. et Put. probb. N. Heins. et Draken. _Hedetana_ emend. Modius. Veteres auctt. admodum variant. _Sedetani_ memorantur Livio XXVIII, 24; XXIX, 1, 2; XXXI, 49; XXXIV, 20: Σηδητανία Appian. Hisp. c. 77; _Edetani_, seu _Hedetani_, Ἠδητανοὶ Ptolem. II, 6, et Plin. III, 3; Σιδητανοὶ Strab. III, p. 112; _Editani_ Gruter. p. 481. Vulgatum _Sedentana_ tuentur J. Marca in Marc. Hispan. II, 6, et Dausq. Sed nemo Sedentanorum mentionem facit. 373. _Sætabis_ Col. ut in marmorr., in numo ant. ap. Anton. Augustin. Dial. VII, et in vetustis codd. Grat. Cyneg. 41; Σαιταβὶς etiam Ptol. II, 6. Ita N. Heins. et Drak. Conf. Inscript. ap. Murator. p. 1077, n. 4. Vulgo _Setabis_, ut et XVI, 475; Σέταβις Strab. III, pag. 110 al. 160. Sic et ap. Plin. Præf. pr. et III, 3; XIX, 1; _arte_, pro _arce_, quidam. 374. _sprevisse_ (ἀοριστῶς pro spernere) _superba_, scripti cum R. 3; Parm. Med. quod et Dausq. amplectabatur. Vulgo _superbas_. 375. _linum c. lino_, vel _filum c. filo_ malebat Vlit. ad Grat. Cyn. 41.

At Vettonum alas Balarus probat æquore aperto. Hic adeo, quum ver placidum flatusque tepescit, Concubitus servans tacitos, grex perstat equarum, 380 Et Venerem occultam genitali concipit aura. Sed non multa dies generi, properatque senectus, Septimaque his stabulis longissima ducitur æstas.

378. _Vettones_ populus Lusitaniæ circa Tagum, inter Durium et Anam. --_probat_, pro ducit, ut sup. _agit_, _rapit_, _raptat_, _trahit_; (nam poeta variat) propr. forte lustrat. _Probare_ certe est examinare, inspicere v.c. opus, athletas, hostias apud Cic. Agr. II, 34; Verr. I, 54; Off. I, 40; _p. villam publicam_, ap. Liv. IV, 22, ubi vid. Drak. Schmidius interpretatur: re ipsa demonstrat, egregios esse in planis campis milites. 379. Cf. XVI, 365, 366. Constat, in Lusitania, circa Olisiponem opp. (_Lisbonam_) et Tagum amnem, equas _Favonio flante_ obversas animalem concipere spiritum, idque partum fieri et gigni pernicissimum ita: sed _triennium vitæ_ non excedere. Ita Plin. VIII, 42; cf. Varr. R. R. II, i, 9; Colum. VI, xxvii, 3 sq., et Solin. c. 23. Silius pro triennio septem annos habet exemplo Virg. Ge. III, 271 sqq., ubi vid. Cerda et Heyne. Verba Justini XLIV, 3, hæc sunt: «Fabula ex equarum fecunditate et gregum multitudine nata, qui tanti in Gallæcia et Lusitania, ac tam pernices visuntur, ut non immerito vento ipso concepti videantur.» 380. _servans_, observans, ut VI, 384... 563; VII, 442... 522; VIII, 351; N. Heins. Add. V, 45; XV, 217; XVI, 317. 383. _stabulis_, h. equis stabulantibus, vel qui stabulis quam bello aptiores sunt, ut _naufragia_, _servitia_, _aucupia_, etc. Ita Dausq. cujus altera ratio: _his_ equis in _stabulis_, minus probanda.

378. _Vectonum_ Col. h.l. et XVI, 366, ut in antt. exempl. Cæsaris; Livii et Plinii. Sed _Vettonum_ reposui, quam scripturam etiam defendit N. Heins. ad h.l. et ad Prudent. περὶ στεφ. III, 187, etsi inf. XVI, 366, Dausq. carpit, qui idem sentiebat. Gr. Οὐέττονες, et sic quoque ap. Gruter. p. 383, n. 7, et p. 591; _Vasconum_ Parm. Vulgo _Vetonum. præit æquore_ conj. N. Heins. non invito metro. Præstiterit _alis volat_, vel potius _alas rapit_, ut ap. Virg. Æ. VII, 725; X, 178. Sed vid. not. 380. _perstat_ (h.e. stat, ut ap. Virg. Ge. III, 273.) Col. prob. N. Heins. qui conf. v. 686, et VI, 385; sed ante hunc versum nonnihil excidisse putabat; _præstat_ Ox. et Put. Vulgo _prostat_, quod retinuit Lefeb. _prostrat_ quidam. 383. _Tertiaque_ nonnulli, quos Modius refutat ad Justin. XLIV, 3; vid. not. _in stabulis_ corrig. D. Heins. _æstas_, non _ætas_, Col. ut ap. Virg. Georg. III, 190; IV, 207; unde ne Dausq. quidem displicebat.

At non Sarmaticos adtollens Uxama muros Tam levibus persultat equis: hinc venit in arma 385 Haud ævi fragilis sonipes, crudoque vigore Asper frena pati, aut jussis parere magistris. Rhyndacus his ductor; telum sparus: ore ferarum Et rictu horrificant galeas; venatibus ævum Transigitur, vel, more patrum, vis raptaque pascunt. 390

384. Quæ de vitæ genere et armis notantur, Sarmatica sunt; Ern. coll. Strab. VII, p. 480; ubi et equi Scythici ὀξεῖς καὶ δυσπειθεῖς adpellantur, unde h.l. _crudus vigor_, ferocitas et contumacia nondum arte domita. 385. _Tam levibus_, ad cursum agilibus; nam equi Ἴβηρες ἔασι θοοὶ πόδας ἠνεμόεντας teste Oppiano, quem laudat Dausq. cf. ad v. 379. --_persultant_ proprie equi. 386. _crudo_, vid. ad I, 405. 387. Cf. Virg. Ge. III, 208. --_jussis magistris_, vid. ad I, 173, et Heins. ad Ovid. Epist. XV, 83. 388. _sparus_, ut VIII, 521, εἶδος ἀκοντιοῦ in Gloss. Labb. Drak., qui laudat Donat. ad Liv. XXXIV, 15, et Pontan. in Gloss. prisco Gall. h.v. cf. Heyne ad Virg. Æ. XI, 682. --_ore ferarum_, etc.; cf. II, 156. 390. _rapta pascunt_ Sarmatas et Iberos, Dausq.

384. _Suvana_ Put. _Saunia_ Parm. Vulgo _Susana_, cujus nemo meminit. _Suxama_ Col. unde _Uxama_ emend. N. Heins. quod recepi cum Drak. et Lefeb. qui posterior _Sarmaticam_ urbis originem, Heinsio ignotam, a _Jaxamatis_, gente Sarmatica, repetit. _Uxama_ memoratur Plin. III, 3; duplex Οὔξαμα ἀργέλλαι, et Οὔξαμα Βάρκα Ptol. II, in Gallæciæ litore Marianæ III, 18, et Antonino in itinere ab Asturica Cæsaraugustam; nunc forte _Osma_ ad Durium, in vet. Castilia. Sed si poeta non omnem prorsus ordinem neglexit, quod in urbibus quidem, non vero in partibus Hispaniæ describendis fecit, h.l. vel Lusitaniæ, vel Hisp. Bæt. urbem designare debebat. Forsan itaque leg. _Sucrana_, de qua v. Plin. III, 1; vel _Cartama_, cujus opp. pulcherrima monumenta præclare exposuit Carter. _Reise von Gibraltar nach Malaga_ p. 204 sqq. 387. _jussis magistri_ emend. Dausq. et recepit Cell. 388. _Rhyndacus_; non _Rindacus_, in priscis libris. Ῥύνδακος Mysiæ fl.

Fulgent præcipuis Parnasia Castulo signis, Et celebre Oceano atque alternis æstibus Hispal, Ac Nebrissa Dionyseis conscia thyrsis, Quam Satyri coluere leves, redimitaque sacra Nebride, et arcano Mænas nocturna Lyæo. 395

391. _Parnasia Castulo_, vid. sup. ad v. 97. 392. _Hispal_, seu _Hispalis_, nunc _Sevilla_, Andalusiæ caput, urbs Hisp. Bæticæ, ad dextram ripam Bætis, qui non procul ab ea in sinum Gaditanum fluit, et hinc æstum marinum statis vicibus adcipit. --_Hispalis_ ad Bætin fl. ubi sunt æstuaria ex oceano Gaditano confluentia, de quibus, vid. Strab. III, p. 206 sq., et Plin. II, 97; Ern. --_celebre Oceano_, h. magna, quam faciebat, mercatura. --_alternis æstibus_, ἀψοῤῥόῳ ὕδατι, ut ap. Prop. II, xxvi, 54; cf. XV, 226... 237. 393. _Nebrissa_, hodie _Lebrixa_, inter Hispalin et mare sita. Quæ de sacris, vel orgiis Bacchi, ibi agitatis, memorantur, ad lusum ingenii, ex similitudine voce. _Nebrissa_ et _nebris_ ortum, referenda videntur. cf. tamen ad v. 101 sq., et ad VII, 171. Res, vel loca _conscia_ dicuntur eorum, quæ in ipsis fiunt, vel quæ in se continent. cf. mox v. 399; (ubi vid. Drak.) V, 23; VIII, 531; Heyne ad Tibull. I, vii, 48, et Burm. ad Val. Fl. I, 5. 394. _Satyri leves_, agiles et veloces, vel leviter saltantes ac salientes, ἐλαφροὶ, κοῦφοι, vel etiam hilares, læti, jocosi, φιλοπαίγμονες, quibus _graves_, βαρεῖς, obponuntur. cf. Jani ad Hor. Od. I, i, 31; II, xi, 6, et Burm. ad Val. Fl. I, 389. 395. _Nebris_, νεβρίς, pellis hinnuli, νεβρου, quam Bacchus et Bacchæ gestabant, unde ille βασσαρεὺς, νεβρώδης, νεβριδόστολος, seu νεβριδόπεπλος, hæ βασσαρίδες dicuntur. vid. Cl. Hermann. Mythol. Lyricorum p. 261, 262, et Jani ad Hor. Od. I, xviii, 11. --_Mænas nocturna Lyæo_, sacra nocturna celebrans, νυκτελοῦσα τὰ Ὄργια, in honorem Bacchi, qui inde Νυκτέλιος, νύκτερος Orph. H. LI, 4, et Virg. Georg. IV, 521, _nocturnus_ vocatur. Sed vid. V.L. --_Lyæo arcano_, ut ἄῤῥητος et κρύφιος apud Orph. H. XXIX, 3, cujus τελετὰς effari nefas est, vel cujus sacra secreto et noctu aguntur, cujusque orgiis et mysteriis secessus, a profanis remoti et phantasiæ incendendæ apti, conveniunt. Forte et poeta respexit ad λικνοφόρους, vel κανηφόρους, quæ vannum mysticam Iacchi pluresque cistas (λίκνα, seu κανᾶ) ferebant, in quibus τὰ μυστικα Bacchi, vel Cereris erant recondita, de quibus vid. Spanh. ad Callim. H. in Cer. v. 127.

391. _Fulgent_ ex. Put. recepi cum Drak. auctore N. Heins. Vulgo _Fulget_, quod non minus probum. _Parsania_ Col. 393. _Dei Nysæis conscia_, vel etiam _concita_ pro _conscia_, quod voc. mox sequitur, conj. N. Heins., quoniam secunda syll. in _Dionysius_ corripi solet. Bacchus vero non tantum Διόνυσος, sed etiam Διώνυσος et Διώνυσσος poetis dicitur v.c. Hom. Il. η, 132, 135; Odyss. ω, 74, et H. in Bacch. I, pr. Hesiod. Theog. vss. 940, 946. Callim. II. in Cer. v. 71, et Fragm. 171. 395. _arcano_ Col. et quidam alii, quod recepit Drak. non repugn. N. Heins. Quos secutus sum, etsi tertium casum cum _nocturna_ junctum vix alibi reperias, unde non levis me suspicio tenet, pro _arcano_ poetam _acclan̅s_, h.e. _acclamans Lyæo_, (clamans, io Bacche! Evoe!) vel _orgia agens_, vel simile quid scripsisse, et compendium scripturæ fraudi fuisse librariis; _hortando_ R. 3, et Parm. Vulgatam lect. _Hortano_ ab Horta urbe, prope Nebrissam sita, cujus tamen nemo mentionem facit, repetebat Marsus. _Ortano_, h.e. _Oretano_, conj. Rosweidus, laudatus a Dausq., qui ipse _hortanti_ proponebat; _Orthano_, vel rectius _Orthanæ_ h.e. Baccho, ingeniose tentabat N. Heins. et prius valde arridebat Drak. Ὀρθανὴς deus Atheniens. Priapo similis, et ab erecta, ὀρθῆ, ut putant, virilitate dictus: Priapus vero Bacchi comes, (_B. rustica proles_ Tibull. I, iv, 7) qui cum eo a quibusdam confunditur. Vid. Meurs. Ath. Act. II, 14; quosque Heins. et Drak. citarunt. Strab. XIII, p. 404, al. 587; Hesych. v. Ὀρθανὴς (non Ὀρηθανὴς) Plat. in Phaone ap. Athen. Deipn. X, p. 441; Tzetz. ad Lycophr. Alex. v. 538 (ubi Ὀρθανὴν leg. pro Ὀρθάγην) Palmer. Exerc. in auctt. Gr. p. 783; Athen. I, 23, p. 30, et Voss. ad Mel. II, 11, p. 133. Sed non ipse Bacchus Ὀρθανὴς dicitur, et tum duo certe h.l. sum Bacchi nomina: _Lyæus_ enim, etsi propr. adject. est, semper simpl. Bacchus vocatur. _Orthana_ tamen exhibet ed. Genev. quod perperam ab editorr. Amstelod. in _Hortano_ mutatum monebat Salvinius, a Drak. in fine Præfat. laudatus. _Orthane_, græca forma, scripsit Lefeb. qui male interpretatur: redimita s. n. et in O. Lyæo, h.e. cum orthane, phallo Ebræorum, quem gestat in extremo thyrso. _Menas_ Dausq. Lefeb. et alii. Sed est Μαινὰς. 398. _Ter quinos decies_ conj. Mariang. Accurs. ad Auson. Epist. X, 5, non improb. Lef.

Arganthoniacos armat Carteia nepotes. Rex proavis fuit humani ditissimus ævi, Ter denos decies emensus belliger annos. Armat Tartessos, stabulanti conscia Phœbo, Et Munda, Emathios Italis paritura labores: 400 Nec decus auriferæ cessavit Corduba terræ.

396. _Carteia_, ad Calpen promont. in ora oceani Gaditani (Liv. XXVIII, 30), urbs olim inclita, metallis abundans (Diodor. VI, 9), et primum a Phœnicibus inhabitata, deinde a Pœnis capta, quæ Græcis quondam _Tartessos_ dicta, si fides habenda Plin. III, 1; Mell. II, 6; Pausan. Hellad. VI, p. 378, et Strab. III, p. 148, C, et 151, B; quia forte post Tartessi excidium ejus mereatura et nomen Carteiam translatum, quod suspicatur _P. Flores in Espanna Sagrada P. IX_. Silius omnino utramque urbem distinguit, et Arganthonium Carteiæ regem facit, non, ut alii, Gaditanum, et, ut plerique, Tartessiorum regem: nam Carteiæ, Tartessi et Gadium nomina a veteribus permisceri solent. Wessel. ad Antonin. Itin. p. 407, Carteiam putat esse, quæ nunc _Rocadillo_ adpellatur. Carteiam vero Calpen esse, et, Tartessus quæ fuerit, non constare, monet Vales. ad Exc. Peiresc. pag. 72. Confer Schweigh. V.C. ad Appian. Hisp. c. 2, et inpr. Carteri Itin. (_Reise von Gibraltar nach Malaga_), pag. 30... 69, ubi copiose de fatis et situ Carteiæ disputat. 396... 398. _Arganthonium_ CL annos vixisse tradunt Anacr. ap. Plin. VII, 48; Strab. III, p. 225; Phlegont. de longævis c. 4 (ubi vid. Meurs.), Censorin. et Lucian. in Macrobiis; sed CXX annos memorant Herodot. I, 163 (ubi vid. Wessel.); Lycophr. Schol. p. 94; Cic. de Sen. c. 19, et Asin. Pollio ap. Val. Max. VIII, 13, ext. 4. 399. _Tartessus_, portos Hispaniæ, Phœnicum navigationibus celeberrimus, inter duo Bætis ostia, cujus ne vestigium quidem ullum Strabonis ætate reliquum fuit. Sed jam Salomonis ævo hæc urbs, vel, quod Carter l.c. probabilius fecit, Carteia, tum תרשׁישׁ dicta, mercatura inclaruit; vid. Bochart. Geogr. S. III, 7, p. 160... 165; et Michaelis Spicileg. Georg. ext. hebr. post Bochartum P. I. p. 82 sq. --_stabulanti conscia Phœbo_, ubi sol equorum stabula habet, et ad hæc eos disjunctos ducit, h.e. occidit. Cf. VI, pr. X, 538, et Ovid. Met. XIV, 416. --_conscia stabulanti Phœbo_, quia ad Oceanum occiduum ultra Hispaniam sita est; Ern. coll. v. 411, et Virgil. Æneid. lib. XI, v. 913. --_conscia_, vid. ad vers. 393. 400. _Munda_ ab hodierna ejusdem nominis urbe tertio Hispanorum milliario aberat. De priscis ejus monumm. vid. Carter. l.c. p. 190 sqq. Prope eam Cæsar atroci prœlio cum Pompeii M. filiis conflixit, vid. Strab. III; Dion. XLIII, p. 233; Liv. Epit. CXV; Flor. IV, 2; Hirt. b. Hisp. c. 29 seqq. --_labores Emathios_, calamitatem, qualem experti sunt in Emathia, h.e. Macedonia, ad Philippos et Pharsalum, vid. Heyne ad Virg. Ge. I, 489 sqq. 401. _Corduba_, nunc _Cordova_, Lucani et utriusque Senecæ patria. --_auriferæ terræ_, Hispaniæ. Cf. I, 155... 228 sqq., et inpr. a Drak. laud. Martial. IX, 61.

400. _Hemathios_ scripsere Drak. et Lef. 401. _æriferæ_ ex Plin. XXXVIII, 2, adfectate corrigi posse notabat Dausq.

Hos duxere viros flaventi vertice Phorcys, Spiciferisque gravis bellator Arauricus oris, Æquales ævi; genuit quos ubere ripa Palladio Bætis umbratus cornua ramo. 405

402. _flaventi vertice_, juvenis, vel pulcher. vid. ad I, 438. 403. _Spiciferis oris_, cultis terris agrisque, quibus Hispania maxime Bætica excelluit, _gravis_, noxius et timendus, ut I, 412; _aves cultis graves_ dixit Ovid. Fast. I, 683; de Bæticæ regionis fertilitate vid. Plin. III, 1; ibid. XVII, 12, _olea non alia major in Bætica arbor_. Ern. 405. _Palladio ramo_, oliva (vid. ad v. 324, et I, 238.) qua utraque Bætis ripa consita est. Bene comparant Martial. XII, 100. --_cornua_, vid. ad I, 415.

402. _Phorcys_ Col. nomen a Deo marino desumtum, qui Φόρκυς, seu Φόρκυν, sed et Φόρκος (ut _Phorcus_ inf. X, 174) dicitur. Vulgo _Phorcis_. 403. _Arauricus_ Col. ut V, 557. Ab _Araurio_, Galliæ Narbon. fl., qui aliis Rauraris vocatur, nomen deductum suspicabatur N. Heins. _Aranticus_, _Aranthicus_, _Avaricus_ in reliquis libris. 405. _Bætis_, Βαῖτις, in membranis. Vulgg. _Bethis_, vel _Bætes_.

Talia Sidonius per campos agmina ductor Pulvere nigrantes raptat, lustransque sub armis, Qua visu comprendere erat, fulgentia signa, Ibat ovans, longaque umbram tellure trahebat. Non aliter, quoties perlabitur æquora curru, 410 Extremamque petit, Phœbea cubilia, Tethyn Frenatis Neptunus equis; fluit omnis ab antris Nereidum chorus, et sueto certamine nandi Candida perspicuo connectunt brachia ponto.

407. _raptat_, raptim ducit, ut _rapit_ ap. Virg. Æn. VII, 725, et X, 178. 408. _erat_, ἐξῆν. 409. Longe _umbram_, h.e. densam pulveris nubem excitat, exercitu iter faciente. 410. Comparatio ad ducem, et, quæ eum sequuntur, copias spectat. Conf. Virg. Æn. V, 816 sqq. --_perlabitur æquora curru_, ut ibid. I, 147, 155, 156. 411. _Extremam Tethyn_, occident. Oceanum, cf. v. 60. --_Phœbea cubilia_, cf. Ovid. Met. II, 68 seq. 412. _antris_, ut v. 49.

407. _lustransque_ scripti; _lustrasque_ R. 2. Vulgo _lustratque_. 410. _curru_ Colon. et Ox. Vulgatum _cursu_ male defendit Dausq. 414. _connectunt_ e Col. restituendum censebat N. Heins. ad h.l. et ad Ovid. Epist. V, 48. Sed vulgata _convertunt_ loco forte non movenda erat, judice etiam Drak., quia magis natantium, ut _nectere_, vel _jungere brachia_ saltantium gestus exprimit.

At Pyrenæi frondosa cacumina montis 415 Turbata Pœnus terrarum pace petebat. Pyrene celsa nimbosi verticis arce Divisos Celtis late prospectat Iberos, Atque æterna tenet magnis divortia terris.

415 sq. De transitu H. per Pyrenæum saltum cf. Polyb. III, 35, 40, et Liv. XXI, 22. 418. _Prospectare_ et _spectare_ de situ urbium montiumque; vid. Burmann. ad Phædr. II, 5. --Montes Pyrenæi Hispaniam a Gallia dirimunt. 419. _æterna divortia_, δεινῶς de tantis montibus.

418. _late_ scripti. Vulgatum _alte_ tuetur Dausq., ut sit ὑψόθεν, ex alto.

Nomen Bebrycia duxere a virgine colles, 420 Hospitis Alcidæ crimen; qui, sorte laborum Geryonæ peteret quum longa tricorporis arva, Possessus Baccho, sæva Bebrycis in aula Lugendam formæ sine virginitate reliquit Pyrenen, letique Deus, si credere fas est, 425 Causa fuit leti miseræ Deus: edidit alvo Namque ut serpentem, patriasque exhorruit iras, Confestim dulces liquit turbata penates.

420. Pyrenæi montes, quos Strabo III, fulminum ictu, et Diodor. V, 35 (ubi vid. Wessel.), ab igne pastorum, quo combusti sint, dictos tradit, nomen h.l. adcepisse finguntur a Pyrene, Bebrycis, in his montibus regnantis, filia, ab Hercule compressa, et a feris discerpta. «Quæ de Hercule ac Pyrene traduntur, fabulosa in primis arbitror,» Plin. III, 1. 422. Cf. I, 277 sq. --_longa_, longinqua, longo spatio remota, vid. Drak. ad IV, 374; V, 9; VI, 628, et ad Liv. IV, 18; Heins. ad Ovid. Rem. Am. vers. 595, et Broukh. ad Tibull. I, iv, 18. 423. Aula Bebrycis ultra Hispaniæ limitem in finibus Volcarum quærenda, cf. v. 443 sq., et XV, 497. Bebryces postea Narbonenses dicti, et diversi ab Asiaticis in Mysia. vid. Tzetz. ad Lycophr. Cassandr. v. 516, et 1305. --_Possessus Baccho_ ebrius. Vox _sæva_ vulgo refertur ad crudelitatem Amyci, Bebrycum ad Pontum Euxinum regis, de quo vid. Heyne ad Apollod. I, ix, 20, et II, v, 9. Tum poeta nomina fabulasque confudit, ut sup. v. 253, et forte mox v. 427. 424. _formæ_, ἕνεκα.

422. _Geryonæ_, ut XIII, 201, scripti cum priscis edd. _Gerionis_ primus edidit Buschius in ed. Wolfii Basil. Gr. Γηρυόνης et Γηρυὼν. Vid. Heyne ad Apollod. p. 386, et, quos Drak. laudat, Heins. ad Virg. Æn. VIII, 202; ad Ovid. Epist. VIII, 9; ad Vellei. Pat. I, 1; Gronov. ad Senec. Herc. fur. v. 1170, et Agamemn. v. 841; Serv. ad Virg. Æn. VII, 662. 426. Vulgatam distinct. _miseræ, Deus edidit alvo. Namque_, etc. mutavit N. Heins., qui et τὸ _patriasque_ pro _patrias_ ex scriptis et editis ante Marsum libris restituit. Tum Pyrene serpentem peperisse dicitur: quod quia offendit VV. DD., quum tamen hæc narratio, teste, quem Drak. excitavit, Plin. III, 1, et ipso quoque Silio v. 425, fabulosa inprimis fuerit; ex ingenio hunc locum sanare conati sunt. Davis. ad Cæs. b. G. III, 20, tentabat _edit ut alvo_, et Barth. _miseræ Deus: edita ut alvus (Namque, ut serpentem, patrias e. i.) Confestim_, etc. Dausq. _Deus: edidit_, vel _dumque edidit alvo_; (scil. Galaten f., ab Hercule ex Celtici regis filia genitum, teste Diodor. V, 25, p. 210) _Confestim dulces l. t. penates: Namque, ut serpentem, p. e. i._, ut alias, _cane pejus et angue_. Docte Salmas. Epist. 85, conj. _edidit alvo Namque ut Cenchream_; ut librarius _serpentem_, cujus genus quoddam, maculis sparsum, instar milii granorum, Κεγχρίης, Κεγχρίνης, seu Κεγχρίτης dicatur, ad oram notaverit, idque postea in contextum irrepserit. Quod si verum est, vel poeta Πυρήνην, Bebrycis regis f., ab Hercule compressam, cum Πειρηνῃ Acheloi quæ ex Neptuno Κεγχρείαν peperit, confudisse, vel Salmas. hunc errorem ei obtrudisse censendus est. Illud Lefeb., hoc Draken. nobisque probabilius videtur.

Tum noctem Alcidæ solis plangebat in antris, Et promissa viri silvis narrabat opacis; 430 Donec mœrentem ingratos raptoris amores, Tendentemque manus, atque hospitis arma vocantem Diripuere feræ: laceros Tirynthius artus, Dum remeat victor, lacrimis perfudit, et amens Palluit invento dilectæ virginis ore. 435

429. _noctem_, concubitiun, ut II, 503; _solis_ pro sola; nisi malis antra deserta ab incolis, ut _desolata_ XII, 12, et οἰοπόλος passim ap. Hom. interpretari cum Drak. qui laudat. IV, 560; Ovid. Epist. X, 129; XI, 84; ej. Am. III, vi, 50, et Rem. Am. 579; Val. Fl. IV, 5; Sen. Hippol. 66, et Agam. 436; Gifan. Ind. Lucret. et VV. DD. ad Tibull. I, ii, 35, et ad Prop. I, ii, 11; II, xv, 7. 430. Cf. Virg. Ecl. II, 5. 434. _Dum remeat victor_, occiso Geryone. Cf. I, 276, 283. 435. virgo, ut _puella_ et Gr. παρθένος, quæcumque in flore ætatis est, etsi vel nupta est, vel jam peperit. vid. Gesner in Thes. hh. vv. Jani ad Hor. Od. II, viii, 23; III, xi, 35, et xxii, 2; quique a Drak. laudatur Serv. ad Virg. Ecl. VI, 47, et Æn. XI, 687. Sic et νύμφη pro nupta. vid. Cl. Kœppen ad Hom. Iliad. γ, 130, et Heyne Obss. ad Tibull. III, i, 21.

429. _in auris_ R. 3, et Med. _arvis_ quædam edd. antt. prob. N. Heins.

At voce Herculea percussa cacumina montis Intremuere jugis: mœsto clamore ciebat Pyrenen; scopulique omnes ac lustra ferarum Pyrenen resonant: tumulo tum membra reponit, Supremum inlacrimans; nec honos intercidit aevo, 440 Defletumque tenent montes per secula nomen.

436. _percuti_, _feriri_, _quati_, _ici_, _pulsari_, _verberari_ dicuntur montes, vel loca clamore, voce, rumoribus, etc., vid. Drak. ad IV, 7, Burm. ad Val. Fl. I, 743; II, 91; V, 273, et ad Ovid. Fast. III, 741.

436. _At_, non _Ac_, Col. et Put. _motis_ malebat N. Heins. _summis_ Burm. ad Val. Fl. II, 91. 439. _resonant_ scripti, et R. 2. Sed teste Lefeb. non nisi duo MSS. id exhibent, et duo alii (qui sint, ut solet, tacuit) _reboant_, quæ vulgata lectio tum omnino præferenda est, et placuit etiam Drak. ut firma et stentoria Herculis vox declaretur; _memorant_ Parm. et Med. 440. _intercidet_ duo scripti et R. 2; teste Lefeb. qui id recepit.

Jamque per et colles, et densos abjete lucos Bebryciæ Pœnus fines transcenderat aulæ. Inde ferox quæsitum armis per inhospita rura Volcarum populatur iter, tumidique minaces 445 Adcedit Rhodani festino milite ripas. Aggeribus caput Alpinis, et rupe nivali Proserit in Celtas, ingentemque extrahit amnem Spumanti Rhodanus proscindens gurgite campos, Ac propere in pontum lato ruit incitus alveo. 450

444. Hannibal, peragrato Volcarum agro, Rhodanum trajicit, cf. Polyb. III, 41... 43, et Liv. XXI, 26... 28. _Volcæ_ in Gallia Narbonensi sunt vel Tectosages, vel Aricomici, qui posteriores ad Rhodanum usque, teste Strab. IV, p. 129, vel ad utramque ejus ripam habitarunt, si fides habenda Liv. l.c. 445. _iter populatur_, hoc est, facit cum vastatione agrorum, ut apud Virg. Æn. XII, 525. Lenz. 447. Ex Alpibus _caput proserit_, oritur, ut _extrahit amnem_. Cf. Virg. Æn. VI, 831, et V.L.

448. _Proserit_ Col. ut ap. Lucan. IV, 412; Plaut. Asin. IV, i, 50; Avien. descr. orb. 342; 702; _exserere_ sup. I, 30; Sen. Herc. fur. 594, et Œdip. 532. Ita N. Heins. et Drak. _Procidit_ Put. Vulgo _Prosilit_. 449. _vortice_ coll. Virg. Ge. I, 481, conj. Lefeb. pro _gurgite_, quod voc. mox vss. 452 et 457, repetitur. Drak. v. 452, commendat Burm. emendat. _vorticibus anhelis_ coll. Claud. R. P. I, 25, ubi tamen Heinsius ex MSS. et nostro loco _gurgitibus anhelis_ reposuit.

Auget opes stanti similis, tacitoque liquore Mixtus Arar; quem gurgitibus complexus anhelis Cunctantem inmergit pelago, raptumque per arva Ferre vetat patrium vicina ad litora nomen. Invadunt alacres inimicum pontibus amnem: 455 Nunc celso capite et cervicibus arma tuentur, Nunc validis gurges certatim frangitur ulnis.

451. Rhodanus præter alios fluvios _Ararim_ ad Lugdunum, (vid. Liv. XXI, 31; Polyb. III, 49) et, propior ostiis, _Druentiam_ (v. 468 sq.) excipit. --_Auget opes_, confer ad I, 606. 452. _Arar_, vel _Araris_, (nunc _Saone_) ex Vogeso monte ortus, tanta lenitate, ut cernere non possis, in utram partem labatur, (vid. Cæs. b. Gall. I, 12.) Rhodanus vero rapido cursu fluit. Cf. XV, 504; Plin. III, 4; Claud. Cons. Mall. Theod. vers. 53, in Rufin. II, 111, et in Eutrop. II, 267; Lucan. I, 433; VI, 475. 454. Arar Rhodani nomen adcipit. 455. Conf. Polyb. et Liv. II. cc. --_inimicum pontibus_, inpatientem pontis.

456. _arma tuentur_ scilicet ab aquæ injuria, scripti et editi ante Nicandrum, qui primus _tenentur_ edidit; quod servavit Lefeb. 457. _undis_ Oxon. et Puteol. cum R. 3; Parm. Med.

Fluminea sonipes religatus ducitur alno, Bellua nec retinet tardante Libyssa timore: Nam trabibus vada, et injecta tellure repertum 460 Connexas operire trabes, ac ducere in altum Paulatim ripæ resolutis aggere vinclis.

458. _Equorum pars magna nantes loris a puppibus trahebantur_, Liv. l.l. --_alno_, scapha, ex trunco alni excavatæ, ut IV, 491, et XII, 522, ubi vid. Drak. 459. _Bellua Libyssa_, elephanti. --_retinet_, remoratur transitum. 460. _vada_, flumen, vid. ad I, 52. 461. _trabes_, naves, pontis in modum junctas, cf. Polyb. III, 46, et Liv. XXI, 28. --_ducere in altum_, alveum fluminis, _aggere ripæ_, ab rate, a terra in amnem porrecta, et parte superiore ripæ religata, _resolutis vinculis_, quibus altera ratis huic erat copulata; ita Liv. loc. laud. _gregis fremebundo_, fremebundi, _inlapsu_ in fluvium (ut apud Liv. _excidere sævientes quidam in flumen_), vel potius in ratem, _territus Rhodanus, stagnisque_, etc., aquis e fundo fluvii erutis torquendo et agitando undas murmur emisit. Lenz.

460. _ratibus vada_ edd. Paris. prob. Dausq. 461. _operire rates_, quod et nobis in mentem venit, emend. N. Heinsius qui et vers. 462, _revolutis_ malebat. Sed conf. Liv. XXI, 28.

At gregis inlapsu fremebundo territus acris Expavit moles Rhodanus, stagnisque refusis Torsit arenoso minitantia murmura fundo. 465

463. Terror egregie ipsi fluvio tribuitur, cf. ad I, 48, et Virg. Æn. VIII, 240, et IX, 125. --_gregis_, ut _gregem elephantorum_ dixit Plin. V, 1; _equorum_, Cic. Verr. II, 7; _asinorum_, Varr. R. R. II, 6; _armentorum_, Cic. Phil. III, 12; _ducem gregis_, taurum, Ovid. A. A. I, 326. Conf. Cerda ad Virg. Æn. I, 185. --_acris Rhodanus_, ut _ferox_ IV, 61. --Tum _acris_ est masc. gen. ut _somnus acris_ dicitur Ennio ap. Priscian. Sed præstiterit jungere _gregis acris_, vel _acris_, h.e. acres, _moles_, fortes et magnos elephantos. 464. _stagnis refusis_, vid. N. Heins. ad XIV, 349; Burm. ad Val. Fl. V, 255; Heyne ad Virg. Georg. II, 163, et Æneid. I, 126. 465. _murmura_, fluctus sonantes.

463. _inlapsu_ Col. et Ox. _et lapsu_ Put. Vulgo _allapsu_. Mox _atras Exp. moles_ conj. N. Heins. quod summopere blandiebatur Drak. qui conf. Sidon. Apollin. XXII, 58, _nigrantes elephanti_; Claud. laud. Stil. III, 351, _nigra cervice_; Lucan. VI, 208, _squalenti tergo_; Avien. descr. orb. v. 777, _tætros elephantos_; et Græv. ad Flor. II, 6; Add. inf. IV, 618, et IX, 240. Sed vid. not.

Jamque Tricastinis intendit finibus agmen, Jam faciles campos, jam rura Vocuntia carpit. Turbidus hic truncis saxisque Druentia lætum Ductoris vastavit iter: namque Alpibus ortus, Avulsas ornos, et adesi fragmina montis 470 Cum sonitu volvens, fertur latrantibus undis, Ac vada translato mutat fallacia cursu, Non pediti fidus, patulis non puppibus æquus: Et tunc, imbre recens fuso, conrepta sub armis Corpora multa virum spumanti vertice torquens, 475 Inmersit fundo laceris deformia membris.

466. Imitat. Liv. XXI, 31. --_Tricastini_ et _Vocontii_ inter Rhodanum et Druentiam, in Delphinatu, habitabant. 467. _faciles campos_, ubi iter facile est, nec montibus impeditur, ut _facilem adiri planitiem_ XII, 163. _Haud usquam impedita via, priusquam ad Druentiam fl. pervenit_, Liv. l.c. --_carpit_, vid. ad I, 569. 468. _Druentia_ (hod. _Durance_, cujus fons in _Mont Genevre_) non nisi ad _Cabellionem_ (_Cavaillon_) navium patiens est. --_Druentia_ hoc loco masculini generis, ut apud Strabonem ὁ Δρουεντίας. --_lætum_, hucusque prosperum et jucundum, _iter vastavit_, vastum, h.e. asperum et durum fecit, vel vexavit, turbavit, ut _mentem vastare_ dixit Sallust. Cat. 15, ubi vid. Corte. Sed cf. V.L. 471. Fluctus et venti _latrare_, _clamare_, _plangere_, _anhelare_, _gemitum edere_ dicuntur: κῦμα βοάα dixit Hom. Iliad. ξ, 394; μεγάλα βρέμει, Iliad. δ, 425; μεγάλ᾽ ἴαχε, Iliad. α, 482; Odyss. β, 428; στόνῳ βρέμουσιν ἀντιπλῆγες ἀκταὶ Sophocl. Antig. v. 603, cf. I, 592; V, 397, 398, IX, 516; Drak. ad hunc locum, et IV, 524; Burmann. ad Valer. Flacc. lib. I, vers. 590; Virgil. Georg. lib. III, vers. 261, et Æneid. lib. VII, vers. 588. 473. _æquus_, ut apud Virg. Georg. lib. III, v. 546. 474. Verba petita e Virg. Æn. I, 100 sq., et 116 sq. --_sub armis_, armata. 475. _vertice_, id. qd. _vortice_, quæ antiqua scriptura est, ut _vorsus_, _vortere_, etc. Drak. adscripsit verba Quintil. Inst. Or. VIII, ii, 7: «Vertex est contorta in se aqua, vel quidquid aliud similiter vertitur: inde propter flexum capillorum pars est summa capitis; et ex hoc, quod est in montibus eminentissimum.» Cf. eund. I, vii, 25; Var. L. ad II, 631; IV, 230; V, 513; VV. DD. ad Virg. Æn. I, 117; VII, 31; Cellar. Orthogr. lat. T. II, p. 85; ed. III. Harles. Drak. ad. h.l. et Heins. ad Val. Flacc. VIII, 332.

466. _intendit_ Put. h.e. tendit, contendit, ut in eadem narratione _tetendit_ ap. Liv. XXI, 31, vel _intendit_ se, seu iter, ut ap. Liv. IV, 19; X, 43; XXI, 29, 30; Cic. Mur. 9; extr. Terent. And. II, ii, 6, et al. Conf. Heins. et Burm. ad Val. Fl. VI, 540, 600; VII, 114; _incendit_ Ox. Vulgo _incedit_. 467. _Vocontia_ alii. Οὐοκόντιοι dicuntur Strab. IV, p. 128, sed Οὐοκούντιοι p. 140. 469. _tardavit_ conj. N. Heins. _vexavit_, h.e. impedivit, Burm. ut ap. XXXVI, 30; XLIII, 21. Id recepit Lefeb. coll. Gell. II, 6. Withof. conj. _ductoris tristavit_, vel _lassavit_, ut apud Ovid. Met. XI, 730; vel _stitit acris iter_.

Sed jam præteritos ultra meminisse labores Conspectæ propius demsere paventibus Alpes. Cuncta gelu canaque æternum grandine tecta Atque ævi glaciem cohibent: riget ardua montis 480 Ætherei facies, surgentique obvia Phœbo, Duratas nescit flammis mollire pruinas. Quantum Tartareus regni pallentis hiatus Ad manes imos atque atræ stagna paludis A supera tellure patet: tam longa per auras 485 Erigitur tellus, et cælum intercipit umbra.

477. Memoriam priorum calamitatum delevit majus periculum novusque terror, conspectis Alpibus incussus, de quarum transitu cf. Liv. XXI, 32... 38, et Polyb. III, 49... 56. 479 sqq. Imago Alpium earumque altitudinis, quam pluribus, et nimiis fere passimque obviis, coloribus poeticis exornavit, commode præmittitur descriptioni periculosissimi et memoria dignissimi itineris, quod Hann. primus hominum ingressus est. 480. _glaciem ævi_, æternam, perpetuam. 481. _surgenti obvia Phœbo_, præclare ad summam altitudinem declarandam. Sol quam primum exoritur, et antequam adscendit, adspicit jam Alpes occidentales, nec tamen radiis suis, qui montem per totum diem feriunt, æternam glaciem liquefacit. Lenz. 483. Cf. Hom. Iliad. θ, 13 seq. Virg. Ge. II, 291, et Æn. VI, 577 seq. 486. _cælum_, lucis radios.

480. _Æquam ævi glaciem_ tentabat Barth. Adv. VI, 15; et _Æquævam g._, scil. cum grandine, Dausq. et, qui præterea _tectæ_, ut græcismus esset, malebat N. Heins. _Atque cui_ Ox. _Pæne ævi glaciem_ conj. Withof. 481. _Ætheriæ_ in ed. Paris. 1531, irrepsit errore typogr. quem D. Heins., Dausq., Cell. et alii temere descripserunt.

Nullum ver usquam, nullique æstatis honores: Sola jugis habitat diris, sedesque tuetur Perpetuas deformis hiems: illa undique nubes Huc atras agit, et mixtos cum grandine nimbos. 490 Jam cuncti flatus ventique furentia regna Alpina posuere domo: caligat in altis Obtutus saxis, abeuntque in nubila montes.

487. _honores_, munera, fruges ac proventus, ut ap. Virg. Ge. II, 404; Cf. Burm. ad Grat. 376; Bentl. et Jani ad Horat. Od. I, xvii, 16. Τῶν Ἄλπεων τὰ μὲν ἄκρα καὶ τὰ πρὸς τὰς ὑπερβολὰς ἀνήκοντα, τελέως ἄδενδρα καὶ ψιλὰ πάντ᾽ ἐστὶ, διὰ τὸ συνεχῶς ἐπιμένειν τὴν χιόνα καὶ θέρους καὶ χειμῶνος· τὰ δ᾽ ὑπὸ μέσην τὴν παρώρειαν ἐξ ἀμφοῖν τοῖν μεροῖν, ὑλοφόρα καὶ δενδροφόρα, καὶ τὸ ὅλον οἰκήσιμά ἐστιν. Polyb. III, 55 extr. 492. Iterum poeta in altitudine Alpium exprimenda ingenio suo indulget. --_caligat obtutus_, ut fere _caligans fenestra_, quæ tam alta est, ut despici vix sine oculorum vertigine possit, ap. Juvenal. VI, 31.

Mixtus Athos Tauro, Rhodopeque adjuncta Mimanti, Ossaque cum Pelio, cumque Hæmo cesserit Othrys. 495 Primus inexpertas adiit Tirynthius arces: Scindentem nubes, frangentemque ardua montis Spectarunt Superi, longisque ab origine seclis Intemerata gradu magna vi saxa domantem.

494. _Mimas_ altissimus Ioniæ mons, prope Chium ins. vid. Hom. Odyss. γ, 172; Strab. XIII, pag. 645; Plin. V, 29; Ptol. V, 2, et inpr. Spanh. ad Callim. H. in Del. v. 67. 495. _cesserit_ Alpibus altitudine. 496. Vid. ad II, 356. Verba _scindentem_, _frangentem_ et _domantem_ ad operosum ornatum spectant. 499. _Intemerata gradu_, nullis vestigiis humanis profanata, Drak. coll. XV, 532, et XVII, 501 seq. _Perseus temeravit nubila volatu_ dixit Stat. Th. III, 463, et _oculis temerare profanis_ Claud. b. Get. v. 102; _temerato litore_ Lucan. III, 194; conf. ad I, 11, et II, 472. _Intemerata_, quoniam _sacri_ sunt _fines_, v. 501. _Sacra_ autem dicuntur maria, fontes, fluvii, arbores, et inpr. montes alti cæloque propiores, propter numina, quæ in iis habitare credebantur: homines enim, subtiliore quadam naturæ scientia destituti, totum hoc universum, sidera, aerem, flumina, etc. dæmonibus, seu numinibus, tanquam motus et agitationis auctoribus, plenum putant, cf. Spanh. ad Callim. H. in Apoll. v. 112, et inf. IV, 70.

494. _Mimanti_ pro _Minanti_ e Col. revocavit N. Heins. coll. Ovid. Met. II, 222, et Lucan. VII, 450; v. not. 495. _Phlegeo_ e Col. recepit Lef. et. ad gallicum edit. suæ indicem, qui mihi ad manus non est, provocat. _Pholoe_ conj. N. Heins. coll. Stat. Achill. I, 238, et al. Add. inpr. Lucan. VII, 449. _Pindo_ volebat Dausq. ex Ovid. Met. II, 225, et Plin. IV, 8; quod recepit Cell. putans vulgatam lect. _Pelio_ legibus metricis repugnare. Vocatur quidem Πήλιον, sc. ὄρος; sed δισσύλλαβος vox per συνίζησιν occurrit ap. Catull. a Dausq. laud. et Virg. Ge. I, 281; Conf. Bentl. ad Hor. Serm. II, viii, 1; et Gronov. ad Senec. Thyest. v. 233. Similiter _sinuatis_ inf. VI, 226; VII, 503; X, 182. Conf. sup. ad v. 16. An leg. _Phiceo_, vel _Phicio_? Τὸ Φίκειον, vel Φίκιον ὄρος in Bœotia, sedes Sphingis; vid. Heyne ad Apollod. p. 601; _Æmo_ pro _Hæmo_ substituebat Spanhem. ad Callim. H. in Cer. 87.

At miles dubio tardat vestigia gressu, 500 Inpia ceu sacros in fines arma per orbem, Natura prohibente, ferant, Divisque repugnent. Contra quæ ductor (non Alpibus ille, nec ullo Turbatus terrore loci; sed languida monstris Corda virum fovet hortando, revocatque vigorem): 505

501. _Sacros fines_ Barth. Adv. X, 24, exponit, remotos ab usu hominum; Cell. in quos non liceat hominibus penetrare. Sic _vetitas vias_ adcipio IV, 788, et _inlicitas tentare vias_, ap. Val. Fl. I, 197; vel _inlicitas temerare undas_, ib. v. 627, ubi vid. Intpp. 502. _Natura prohibente_, ipsa invita, quse hanc ob causam arduos montes esse jussit, ne pedibus humanis calcarentur. Lenz. 505. _fovet_, incendit, excitat, ut θάλπειν ἔρωτα, etc.

«Non pudet, obsequio Superum fessosque secundis, Post belli decus atque acies, dare terga nivosis Montibus, et segnes submittere rupibus arma? Nunc, o! nunc, socii, dominantis mœnia Romæ Credite vos, summumque Jovis conscendere culmen. 510 Hic labor Ausoniam, dabit hic in vincula Thybrim.»

506 sq. Cf. Liv. XXI, 30. --_obsequio Superum_, etc., favore deorum perpetuaque rerum fortuna _fessos_, emollitos, ut _f. luxu_ XII, 83. 507. _dare terga_, ut XII, 329, et ap. Prop. III, ix, 6, forma loquendi, a bellica re petita, ut mox _submittere arma_. 509 sq. Cf. Liv. XXI, 35; Polyb. III, 54, et inf. IX, 213 sqq. 510. _Jovis culmen_, arcem, Capitolium. --_mœnia Romæ summumque Jovis culmen_ etiam ipsas Alpes dici posse existimat Lenz. coll. Polyb. III, 54, ἀκροπόλεως φαίνεσθαι διάθεσιν ἔχειν τὰς Ἄλπεις τῆς ὅλης Ἰταλίας. Sed _Jovis culmen_ non bene Alpes dixeris, et sublimior est sensus ille, quem et Liv. XXI, 35, similiter expressit: _mœnia eos jam_ (ita pro _tum_ legendum crediderim) _transcendere non Italiæ modo, sed etiam urbis romanæ: uno, aut summum altero prælio arcem et caput Italiæ in manu ac potestate habituros_.

504. _mæstus_ e scriptis recepit Drak. Sed tum H. simul mœstus et nullo terrore turbatus fingitur, et vulgatum _monstris_, quod multo aptius et concinnius est, indoctis librariis deberi, quis sibi persuadeat? conf. Virg Æn. III, 307; V, 659; VII, 376, et Heyne ad h.l. Hinc illud servavi ei parenthesin induxi; quod et tacite Lefeb. fecisse video. 511. _et dabit hic_ Colon.

Nec mora: commotum promissis ditibus agmen Erigit in collem, et vestigia linquere nota Herculis edicit magni, crudisque locorum Ferre pedem, ac proprio turmas evadere calle. 515 Rumpit inadcessos aditus, atque ardua primus Exsuperat, summaque vocat de rupe cohortes.

514. Adroganter jubet, asperis locis inferri pedem, et propriam a quovis sibi viam muniri. --_crudis locorum_ græce pro, cr. locis, h. non perviis, seu nondum calcatis, cf. ad I, 405: _cruda loca_, nondum trita, ut _rudis Amphitrite_ Catullo LXIII, 11, mare navibus intactum. 515. _proprio_, quem primus ipse aperuit; N. Heins. 516. _Rumpit aditus_, vid. ad I, 54. Graviter ita et prima et difficilis rei molitio exprimitur. 517. _Summa rupes_, non summum cacumen Alpium, sed primum, quod Hannibal adscenderat, montis jugum. Lenz.

512. _quum motum_ emend. N. Heins. et vers. 515, _prono calle_, quia agmen jam in collem erectum. Sed in Alpium cacumen nondum evasisse, monet Draken.

Tum, qua durati concreto frigore collis Lubrica frustratur canenti semita clivo, Luctantem ferro glaciem premit: haurit hiatu 520 Nix resoluta viros, altoque e culmine præceps Humenti turmas operit delapsa ruina.

518 seq. Bene comparant Petron. 123. «Sed postquam turmæ nimbos fregere ligatos, Et pavidus quadrupes undarum vincula rupit, Incaluere nives; mox flumina montibus altis Undabant modo nata; sed hæc quoque justa putares. Tum vero malefida prius vestigia lusit, Decepitque pedes: passim turmæque virique Armaque congesta strue deplorata jacebant.» Cf. et Liv. XXI, 35 et 36. --_concreto frigore_, ut ap. Virg. Ge. II, 376. --_qua lubrica semita frustratur_ sc. pedem (nisi malis Hannibalem), certum vestigium terræ imponere non sinebat _canens clivus_, nive obductus, Hannibal _premit glaciem_ sc. pedibus, incedit cum exercitu super glaciem, _luctantem ferro_, quæ armis et militibus resistebat, eos quasi subplantabat et prosternebat, etc., quas ærumnas Pœni in descensu potius passi sunt teste Liv. XXI, 36. Lenz.

521. _e culmine_, non _a c._ scripti. 522. _Umenti_ Col. vid. ad II, 125. _Viventi_ Oxon. _Viventis_ Put. Hinc _Uventi_ legendum putabant N. Heins. ad h.l. et ad Ovid. Amor. III, v, 6, et Gronov. Diatr. Stat. c. 24. Sed vid. ad II, 469. _Undanti_ audacter reposuit Lefeb. qui male provocat ad Petron. v. 122. Vulgatum _Viventes turmas_ mordicus tenebat Dausq. quia viventes efficacius, quam si mortuos operiri dicas.

Interdum adverso glomeratas turbine Corus In media ora nives fuscis agit horridus alis: Aut rursum inmani stridens avulsa procella 525 Nudatis rapit arma viris, volvensque per orbem Contorto rotat in nubes sublimia flatu.

524. _fuscis alis_, ut XII, 617, quæ atras nubes adducunt, unde et venti dicuntur _nigri_, _picei_, etc. Cf. Val. Fl. VI, 494, et quos ibi Ill. Harles. laudat, Broukh. ad Tibull. II, i, 89, et Stanley ad Æschyli Prom. v. 88. 525. Invertit Maroniana Æn. I, 102. 527. _Contorta flatu_, turbine.

523. _glomeratas_, non _glomeratus_, Colon. 525. _sursum rapit_ conj. N. Heins. 526. _Nudatis viris_, non _Audacis viri_, Col.

Quoque magis subiere jugo, atque, evadere nisi, Erexere gradum, crescit labor: ardua supra Sese aperit fessis, et nascitur altera moles, 530 Unde nec edomitos exsudatosque labores Respexisse libet; tanta formidine plana Exterrent repetita oculis, atque una pruinæ Canentis, quacumque datur permittere visus, Ingeritur facies. Medio sic navita ponto, 535 Quum dulces liquit terras, et inania nullos Inveniunt ventos securo carbasa malo, Inmensas prospectat aquas, ac victa profundis Æquoribus fessus renovat sua lumina cælo.

530. _altera moles_, laboris species et molestia, _nascitur_, oritur, adparet. 531. _Unde_, ex qua altitudine; quæ tanta erat, ut vix sine quadam oculorum animique vertigine despicere possent. --_altera moles_, novus collis, _unde_, de quo. Lenz. 533. _pruinæ_, gelu, seu nivis, ut IV, 744, et ap. Virg. Ge. II, 376; III, 368; IV, 518. 534. _permittere_, mittere. Ubivis nil nisi nivem conspiciunt, qua totus mons obrutus est, et acies oculorum obtunditur: quod egregia comparatione illustratur. 536. _inania_, vento non inflata. 537. _securo_, a vi ventorum, quoniam hi quiescunt. 538, 539. Oculos _lassare_, _vincere_ et _consumere_ dicuntur æquora omniaque ea, quibus videndis diu intenti sunt, quia tum eadem semper rerum facies redit, nec quidquam novi et jucundi obfertur, cujus varietate oculi reficiantur quasi et recreentur: παπταίνων ἐμόγησα dixit Musæus Amor. Leandr. et Herus v. 78. Cf. v. 157, ad VII, 470; Burm. ad Val. Fl. III, 661, et VI, 174. --ἔκαμον δὲ μοι ὄσσε Πάντη παπταίνοντε πρὸς ἠεροειδέα πέτρην, dixit Homerus, Odyss. μ, 232. Lenz. 538. _victa_, fessa. 539. _renovat_, recreat. --_cælo_, ejus adspectu.

529. _Erepsere gradus_, h.e. lento gradu et quasi repentes montem transcenderunt, suspic. N. Heins. et _Erepsere gradu_ edidit Lefeb. Cf. XIII, 332; XV, 617; Hor. Sat. I, v, 79, Stat. Th. VII, 451. Enimvero Pœni nondum superaverant Alpes, sed _evadere nituntur_ et in adscendendo clivo _gradum erigunt_, h.e. altius tollunt: ut taceam, nos _gradu_ non repere. 532. _plana_, quæ arduis et præruptis obponuntur, non _plena_, Col. et Ox. idemque jam conj. Dausq. conf. Heins. ad Ovid. A. A. II, 243. 534. _promittere_ Col. quod prob. N. Heins. et recepit Lefeb. ut sit, extendere oculos, ut _p. capillum ac barbam_ ap. Liv. VI, 16; _p. tela_ in veterr. ed. Rom. Hirt. B. G. VIII, 9; _p. ramos_ ap. Colum. V, 6, et ibid. VII, 8; _trans maria promitti_ ex emendat. N. Heins. quam et adhibet ap. Lucret. IV, 687, 694.

Jamque, super clades atque inportuna locorum, 540 Inluvie rigidæque comæ squalore perenni Horrida semiferi promunt e rupibus ora; Atque effusa cavis exesi pumicis antris Alpina invadit manus, adsuetoque vigore Per dumos, notasque nives, atque invia pernix 545 Clausum montivagis infestat cursibus hostem. Mutatur jam forma locis: hic sanguine multo Infectæ rubuere nives: hic, nescia vinci, Paulatim glacies sedit tepefacta cruore; Dumque premit sonipes duro vestigia cornu, 550 Ungula perfossis hæsit comprensa pruinis.

540 seq. Cf. Liv. XXI, 33; Polyb. III, 51... 53. 542. _semiferi_, barbari homines montani. 547. _sanguine multo_ ob stragem Pœnorum Alpinorumque. 550 seq. Cf. Polyb. III, 55, et Liv. XXI, 36, extr. --_premit vestigia_, ut ap. Virg. Æn. XI, 788.

540. _super cautes_, vel _calles_ scribendum videbatur N. Heinsio. Sed _super clades_ est, præter stragem, vel ærumnas et calamitates; vid. ad lib. I, v. 40. 543. _effusa_ scripti; vid. not. ad II, 151. Vulgatum _evulsa_ perperam præferebat Dausq. ut sit emphasis eos notans, qui vi quadam de novo adsumta, vel expromta se alicunde agunt; quum potius invitum ac difficilem motum innuat. 549. _cruori_ malebat N. Heins. 551. Vulgg. _compressa_. Sed _comprensa_, vel _deprensa_ corrig. N. Heins. et prius cum Lefeb. recepi, quia _premit_ proxime præcessit.

Nec pestis lapsus simplex: abscisa relinquunt Membra gelu, fractosque asper rigor amputat artus. Bis senos soles, totidem per vulnera sævas Emensi noctes, optato vertice sidunt, 555 Castraque præruptis suspendunt ardua saxis.

552, 553. Nec jumentorum lapsus unica calamitas fuit, sed adcessit etiam hæc, ut pedes, in acuta et rigida glacie hærentes, frangerentur. 554. Nono id die factum, Polyb. III, 53, et Liv. XXI, 35, tradunt, et forma orationis ut ap. Virg. Æn. III, 203. Drak. --_per_, inter, _vulnera_, quæ ad membra fracta et vulnerata, pugnasque cum montanis initas spectant. 555. _optato vertice sidunt_, ut ap. Virg. Æn. VI, 203. 556. _suspendunt_, vid. ad I, 128.

552. _lapsu_ ex emend. N. Heins. tacite recepit Lefeb. _abscisa_, non _abscissa_, scripti, ut X, 52, 148. _Abscidere_, vel _abcidere_ (unde _abscisus_, vel _abcisus_ et _abscidit_, seu _abcidit_, media producta), ex _abs_, vel _ab_ et _cædere_; _abscindere_ vero (unde _abscissus_ et _abscidit_, media correpta) ex _ab_ et _scindere_ compositum est; vid. quos Drak. ad XV, 473, laudat, Heins. ad Val. Fl. I, 837; ad Prudent. Apotheos. v. 945; Gronov. ad Liv. XLIV, 5; ad Sen. Phœniss. 194, et Muncker. ad Fulgent. I, 2; Add. Heins. ad Virg. Ge. II, 23; Æ. IV, 590, et conf. inf. ad VII, 643. 554. _per scrupea_, vel _lubrica_ conj. N. Heins. 556. _proruptis_ ed. Lefeb. qui id in quibusdam libris antt. reperiri testatur; _ostendunt_ Med.

At Venus, ancipiti mentem labefacta timore, Adfatur genitorem, et rumpit mœsta querelas: «Quis pœnæ modus, aut pereundi terminus, oro, Æneadis erit? et quando terrasque fretumque 560 Emensis sedisse dabis? cur pellere nostros A te concessa Pœnus parat urbe nepotes? Alpibus inposuit Libyen, finemque minatur Imperio: casus metuit jam Roma Sagunti.

557 sqq. Similis oratio Veneris ap. Virg. Æn. I, 229 sq., et inpr. X, 16 sqq. Dea Romanis suis timet et de periculo ipsis inminente queritur, quasi hostis jam ad mœnia urbis esset. --_mentem labefacta_, ut ap. Virg. Æn. IV, 395. 558. _rumpit querelas_, vid. ad I, 95. 561. _sedisse_ h.e. fixas sedes et pacem. 563. _Libyen_, παθητικῶς, pro exercitu Pœnorum, ut II, 311, et ap. Virg. Æn. I, 68. Auget rem, ut magis moveat Jovem; Mars.

560. _ecquando_ non male conj. N. Heins. et recepit Lefeb. Cf. Intpp. ad Virg. Æn. III, 341. Val. Fl. II, 395.

Quo Trojæ extremos cineres, sacramque ruinam, 565 Assaracique larem, et Vestæ secreta feramus, Da sedem, genitor, tutisque jacere: parumne est, Exsilia errantes totum quæsîsse per orbem? Anne iterum capta repetentur Pergama Roma?»

565, 566. Hæc quoque δεινῶς et cum mœroris sensu dicta. Cf. Heyne ad Virg. Æn. V, 787; IX, 259, et Exc. IX, ad Æn. II. --_sacra ruina_, ut _Trojæ cineres_, vel potius Palladium διϊπετὲς, quod cum Penatibus et igne sacro etiam conjunxit Lucan. IX, 990 sq. Cf. ad I, 251. 568. Cf. Æn. III, 4. 569. Possis hæc ita explicare: An fata Trojæ bis captæ (vid. ad I, 43.) repetentur, Roma bis capta, quam primum Galli expugnarunt? an Romanis eadem, quæ Trojanis, obtingent? vel: an, Roma iterum capta, Troja restaurabitur et Pergama recidiva erunt? vel etiam: _an iterum repetentur Pergama_, h.e. an iterum Romani, a Trojanis oriundi, Trojam revertentur, Roma capta.

569. _repetuntur_ R. 2.

His Venus; et contra genitor sic deinde profatur: 570 «Pelle metus, neu te Tyriæ conamina gentis Turbarint, Cytherea: tenet, longumque tenebit Tarpeias arces sanguis tuus: hac ego Martis Mole viros spectare paro, atque expendere bello.

570. Manifesta imitatio Maronis Æn. I, 254 sqq., ubi vid. Heyne, et Exc. XIV, ad Virg. Æn. VI, p. 669. Silium tamen cum eo et novis sententiis imaginibusque, et verborum ornatu contendisse videbis. Forte et respexit Æ. VI, 766... 888. Conf. ad I, 125. 573, 574. Hoc tam gravi bello Romanorum virtutem exercere et explorare, vel ex ejus eventu æstimare constitui. Causam vid. inf. IV, 603, 604, et cf. sup. v. 163 sq., et Flor. I, 13.

570. _Sic Venus_ malebat Withof. _at contra_ ex emend. N. Heins. reposuit Lefeb. coll. Virg. Æn. I, 325; X, 16. 571. _ne_ refinxit Lefeb. pro _neu_, quod non nisi pro _neve_ et post _ne_ poni putat. Sed _neu_, seu _neve_, μήτε, vel _ne_ et _aut ne_, præmisso _ne_, sive _ut_; vel, quod non minus usitatum est, _nec_, _neque_, _et non_ significare, quodvis lexicon eum docere poterat.

Gens ferri patiens, ac læta domare labores, 575 Paulatim antiquo patrum desuescit honori; Atque ille, haud unquam parcus pro laude cruoris, Et semper famæ sitiens, obscura sedendo Tempora agit, mutum volvens inglorius ævum, Sanguine de nostro populus, blandoque veneno 580 Desidiæ virtus paulatim evicta senescit.

575 seqq. Romani ab antiqua virtute et severiore majorum disciplina paulatim desciscunt. Conf. præclara loca Hor. Od. II, 15, tota, et Juven. XIV, 160 seq. --_ferri_, belli ejusque ærumnarum. --_læta domare labores_, φιλόπονος, φιλοκίνδυνος, φιλοπόλεμος. 578. _sedendo_, vid. ad v. 142. 579. Verba Maroniana, ex h.l. explicanda, Æn. XII, 397, ubi vid. Heyne in Exc. IV. Conf. sup. ad v. 123 et 145. --_mutum_, ut _surdum_ et _cæcum_. Cf. ad VI, 75, et Ernesti clav. Cic. --_volvens_, doctius quam agens, ut apud Virgil. Georgic. lib. II, vers. 295. Proprie anni se volvere, seu volvi dicuntur v.c. Æneid. lib. I, v. 234, 269; et lib. IX, v. 7; περιτελλομένων ἐνιαυτῶν, Hom. Iliad. β, 551; θ, 404. 580. _Blandum venenum_ præclare tribuitur _desidiæ_, quæ in mentes hominum, illecebris ipsius inretitas delinitasque, sensim, instar veneni, se insinuat. Cf. VII, 260; XI, 550; XIII, 536. 581. _senescit_, conf. ad II, 457.

581. _effeta_ in mentem veniebat N. Heins. Nihil mutat Drak., qui monet, _evicta_ esse penitus victa. Conf. Broukh. ad Prop. IV, vii, 2; Intpp. ad Hor. Od. I, v, 8 al. Nec tamen hæc emphasis, ut vulgo fit, nimis sectanda est.

Magnæ molis opus, multoque labore parandum, Tot populos inter, soli sibi poscere regna. Jamque tibi veniet tempus, quo maxima rerum Nobilior sit Roma malis. Hinc nomina nostro 585 Non indigna polo referet labor: hinc tibi Paulus, Hinc Fabius, gratusque mihi Marcellus opimis.

584. Ad consilium Silii sufficiebat, non nisi viros bell. Pun. II claros, gentemque Flaviam, poetæ temporibus regnantem, laudasse. --_maxima rerum_, ut ap. Virg. Ge. II, 534, ubi vid. Burm. et Heyne. 585. _Nobilior sit Roma malis_, ipsis malis cladibusque animosior, major et illustrior. Drak. laudat Sidon. Apoll. V, 65; VII, 6 (ubi vid. Savar.), et verba Liv. XXVI, 41: «Ea fato quodam data nobis sors est, ut magnis omnibus bellis victi vicerimus.» Add. Liv. XXII, 37, pr. XXVII, 14, et inpr. splendid. loc. Hor. Od. IV, 53... 68, ubi vid. Jani. 586. _Paulus_, L. Æmilius Paulus, Macedonici pater, _animæ magnæ prodigus, superante Pœno_, Hor. Od. I, xii, 37. 587. _gratusque mihi Marcellus opimis_, vid. ad I, 133.

585. _huic_ R. 3. 587. _gratisque_ malebat N. Heins.

Hi tantum parient Latio per vulnera regnum, Quod luxu, et multum mutata mente nepotes Non tamen evertisse queant. Jamque ipse creatus, 590 Qui Pœnum revocet patriæ, Latioque repulsum Ante suæ muros Carthaginis exuat armis. Hinc, Cytherea, tuis longo regnabitur ævo.

590 sq. Jam natus est P. Scipio Africanus; cf. var. lect. et VII, 487 sq. 593. Postea Imperatores, seu Augusti diu summæ rerum præerunt.

591. _revulsum_ conj. Drak. et recepit Lefeb. coll. VII, 489, et XVI, 636; quum Scipio, bellum in Africam transferendo, Hannibalem ab Italia invitum abstraxerit (_extorserit_ Flor. II, 6, extr.), non vero repulerit, numquam in Italia cum eo congressus. Sed quoties _repellere_ δεινῶς pro arcere, avertere, dicitur?

Exin se Curibus virtus cælestis ad astra Efferet, et sacris augebit nomen Iulis 595 Bellatrix gens baccifero nutrita Sabino.

594. Sequitur nunc Flaviæ gentis elogium, splendidissimo verborum ornatu expressum, et v. 607 sqq. ubi de Domitiano agitur, quo regnante poeta carmen hoc composuit, in summam turpemque adulationem compositum, quæ eo magis displicet, quod Jupiter loquitur. Quodammodo tamen, si non defendi, certe excusari potest, si miseram illorum temporum hominumque doctorum conditionem reputaveris. Hinc similia poetarum loca v.c. Val. Fl. I, 7 sq., et inpr. Statii passim obvia. Huc adcedit, quod Silius h.l. res Romanas vaticinio exponit, unde facile ad graviorem spiritum adsurgere, resque amplificare et ad miraculum evehere poterat. --Tum regnabit «gens Flavia, obscura illa quidem, ac sine ullis majorum imaginibus, sed tamen reipubl. nequaquam pœnitenda,» ex Sabinis orta, quorum princeps urbs Cures, vid. Sueton. Vesp. c. 1, 2 et 12. 595. Augebit numerum _sacrorum_ h.e. Divorum, consecratorum Cæsarum; nisi malis _sacris_ pro substant. et _Iulis_ pro Iuliis, seu Iuleis adcipere, ut sensus sit: augebit numerum sacrorum imperialium (ut _Iuleæ olivæ_ et _habenæ_, ap. Martial. IX, xxxvi, 9, et civ, 15), vel flaminum, quales primum D. Julius Cæsar, et deinde Cæsares Juliæ gentis habuerunt, addito Flavialium collegio, quod una cum templo splendidissimo patri fratrique sacravit Domitianus. De utroque vid. Suet. Domit. 4, 15 et 17. VV. DD. ad Val. Fl. I, 15; Panuin. Civ. Rom. c. 27; Reines. Inscr. 49; et Spanh. de V. et P. N. p. 611 (T. II, p. 276). 596. _Sabino_ agro _baccifero_, olivis abundante; cf. Martial. IV, iv, 10; Virg. Æn. VII, 711; Juven. III, 85. --_Sabinum_ de Vespasiano, et mox _patrem_ de Marte, vel Romulo adcipit Lefeb. Male!

595. Versus hic in edd. Marsi operarum errore, (nam in Comment. eum illustravit) et hinc temere in aliis prorsus omittitur, in Parm. autem et Med. sequenti postponitur. _Exseret_ Col. et R. 3; quod respuit N. Heins. sed restituit Lefeb. et placere potest, quia ignobilitatem gentis Flaviæ, nunc primum in lucem quasi protractæ, vividius exprimit; vid. not. et ad I, 30. Forma tamen orationis paullo insolentior est et durior; _sacris Iülis_ Parm. vid. Heins. ad Val. Flacc. I, 9; _Iulus_ scripti, R. 3. Med. Vulgo _Iuli_. [“ad I, 30”: in Not.] 596. _bacifero_ quidam, prob. N. Heins. ad VIII, 134, et XV, 535; quibus locis Drak. monet, utroque modo scribi posse, etsi non desint, qui ita distinguant, ut _bacca_ sit fructus arboris, _baca_ vero gemma, unio. Utrumque tamen in optimis MSS. plerumque _baca_ dicitur; _pacifero_ edidit D. Heins. et conj. Voss. ad marg. ed. Junt. Male! [“XV, 535” recte XV, 532]

Hinc pater ignotam donabit vincere Thulen, Inque Caledonios primus trahet agmina lucos: Compescet ripis Rhenum, reget inpiger Afros, Palmiferamque senex bello domitabit Idumen. 600

597. _pater_, Vespasianus, vincet _Caledonios_ (in Britannia barbara, nunc Scotia), h.e. Britannos. Vid. Sueton. Vespasian. cap. 4; Tacit. vit. Agricol. cap. 13 et 17; Valer. Flacc. lib. I, 7 seq. --_donabit vincere_, al. _dabit_, δώσει, Hom. Conf. supra vers. 136. --_Thule_ extremi septemtrionis insula, veteribus _ignota_, quorum alii Schetlandiam, alii Islandiam, alii denique Scandinaviæ penins. (Sueciam et Norwegiam) intellexisse putantur. Cf. Ill. Voss. ad Virg. Ge. I, 30; Dietz. ad Mel. III, 6, p. 57, _Schwedische Bibliotek_, P. I, §. 12, p. 22 seq.; Cel. Schlözer. _Allgem. Nord. Gesch._ (_Allgem. Welthistorie_, T. XXXI), p. 14... 20, 62, 70, 160 seq., 201 sq. «Insulam Vecten, Britanniæ proximam, in ditionem redegit,» teste Suet. c. 4. Pro ea _Thulen_ posuit poeta. 598. _lucos_, silvam Caledoniam, notam ex Ptol. Flor. I, 17; Plin. IV, 16; Cæs. b. Gall. III, 10. 599. «Legatus legionis in Germaniam missus est, et sortitus Africam integerrime, nec sine magna dignatione, administravit,» Sueton. c. 4. --_Rhenum_, ejus adcolas. 600. Senex Judæam in provinciæ formam rediget. Vid. Suet. c. 4; Tac. Hist. I, 10; III, 4; V, 10. --_Palmiferam Idumen_, cf. VII, 456; et Virg. Ge. III, 12, ubi vid. Heyne.

597. _Hinc_, non _Huic_, scripti et edd. antt.

Nec Stygis ille lacus, viduataque lumine regna, Sed Superum sedes, nostrosque tenebit honores. Tum juvenis, magno præcellens robore mentis, Excipiet patriam molem, celsusque feretur, Æquatum imperio tollens caput: hic fera gentis 605 Bella Palæstinæ primo delebit in ævo. At tu transcendes, Germanice, facta tuorum, Jam puer auricomo præformidate Batavo.

601, 602. Cf. Virg. Ge. I, 503; Æn. I, 289, 290; et Hor. Od. I, ii, 45 sq. --_viduata lumine regna_, ut ap. Virg. Cul. v. 372, ubi vid. Intpp. 603. _juvenis_, Titus. --_præcellens robore mentis_, cf. Suet. Tit. c. 3; Tac. Hist. II, 1. 604. _molem patriam_, paterni imperii; vel majestatem et potentiam patris. Vide Gronovii Observat. I, 21 extr. 606. Confer Sueton. ibid. cap. 5; Tacit. Histor. lib. V, i, 10 seq.; et Joseph. de b. Jud. 607. Laudes Domitiani, ut XIV, 687 sq. --Vers. 607, quod jam Drak. monuit, spectat ad expeditionem, quam anno Chr. LXX et ætatis circiter XIX, in Germanos suscepit, et ad duplicem de iis triumphum cognomenque _Germanici_ propter victoriam imaginariam a. Chr. LXXXI, ab ipso sumtum. Vid. Dodwell. Annal. Stat. §. 8; Suet. Dom. 2, 6, 13; Tac. Agr. 39 sq.; et Hist. IV, 85 sq.; Martial. II, 2; VIII, 26 al.; Stat. Silv. I, 1; IV, 1 al. --_transcendes_, ut apud Sen. Troad. 702, et Thyest. 912. 608. _puer_ ex usu Romanorum dicitur. Cf. IV, 130, 454; Duker. ad Flor. II, 6, p. 296, et simil. loc. Martial. II, 2. --_auricomo Batavo_, Germanis, quibus, æque ac Gallis, crinis tam a natura, quam ab arte rutilus est; cf. IV, 202, et Tac. Germ. c. 4, ubi vid. Lips.

602. _sedem_ scripti; _superam sedem_, et v. 604, _celsoque_ malebat N. Heins. 607. _transcendes_ Oxon. Vulgo _transcendens_. 608. _præformidate_, non _performidate_, scripti. _Britanno_ scripti et priscæ edd. Tum sensus h.l. est, Britannos, quibus _rutilæ comæ_ a Tac. Agric. c. 11, tribuuntur, timuisse, ne Domitianus olim, patris exemplo, (de quo vid. not. ad v. 598) bellum ipsis inferret. Sed vulgata aptior, judice etiam Drak. _Batano_ R. 2.

Nec te terruerint Tarpeii culminis ignes: Sacrilegas inter flammas servabere terris; 610 Nam te longa manent nostri consortia mundi. Huic laxos arcus olim Gangetica pubes Submittet, vacuasque ostendent Bactra pharetras.

609. Cf. Suet. Dom. 1, ubi vid. Ern. et Tac. Hist. III, 69... 74. --_culminis_, templi, ut ap. Stat. Silv. III, 202; Claud. R. P. I, 68, et laud. Stil. II, 401. 610. _Sacrilegas flammas_, vid. Heyne Obss. ad Tibull. III, v, 11. 611. _Mundus_, totius universi compages, hic pro terra adcipitur, unde _nostri mundi_, Drak. Sed hanc ipsam ob causam præstiterit, cælum interpretari et _longa_, longinqua, sera, remota. Cf. mox v. 626, 627. --_mundum_ pro cælo dici, observant Drak. ad XII, 336; Broukh. Vulp. et Heyne ad Tibull. III, iv, 18; Ill. Harles. ad Val. Fl. I, 246 (_ipse suo voluit commercia mundo Jupiter_, etc.), 563, et in Anthol. lat. poet. p. 9 et 164. 612, 613. Silius imitatur morem poetarum seculi Augustei, qui in Augusti gratiam de rebus ejus _Parthicis Indicisque_ magnifice loquuntur; quorum tamen adulatio honestior est, quoniam Augustus arma certe contra Parthos paravit, eoque tantum iis metum incussit, ut signa militaria restituerent. De Domitiano ne hoc quidem constat. Cf. tamen Dio. Fragm. 49; Stat. Silv. IV, iii, 154 al. Dausq. mentionem facit nummi ap. Occonem, quo Domitianus Cos. V, et Parthus signa reddens cusus est.

613. _obtendent_ ingeniose emend. N. Heins. prob. Drak. Cf. XIII, 69, 341; Virg. Æn. VIII, 116, 128; Ovid. Trist. II, 227. Vulgatum defendit Schmid. et interpretatur: ostendent Parthi pharetras suas vere vacuas, et sine fraude se agere.

Hic et ab Arctoo currus aget axe per Urbem, Ducet et Eoos, Baccho cedente, triumphos. 615 Idem, indignantem transmittere Dardana signa, Sarmaticis victor compescet sedibus Istrum.

614. Innuitur duplex triumphus de Cattis Dacisque, vid. Suet. c. 6; Stat. Silv. I, i, 7; ii, 180; iv, 89 sq.; Martial. VIII, 65. --_currus_ triumphales, ut I, 616; VI, 546 (ubi vid. Heins. et Drak.); VII, 558; IX, 635. 615. _Eoos_ de Indis et Parthis. --_Baccho cedente_, cf. XVII, 648; Herman. Mythol. Lyricorum, p. 262; et Virg. Æn. VI, 805. 616, 617. De Sarmatico bello vid. Suet. c. 6; Stat. Th. I, 19 al. Cf. var. lect.

617. _cætibus_ Put. _sectibus_ Oxon. _legibus_, vel _cædibus_ conj. Dausq. et posterius quoque N. Heins. repug. Gronov. Diatr. Stat. c. 2; ubi hanc docet esse poetæ mentem: _perdomabit Istrum sedibus S._, h.e. Sarmatas in sua ripa, transgressus Istrum indignantem, non illos transgressos in ripa Romana.

Quin et Romuleos superabit voce nepotes, Quîs erit eloquio partum decus: huic sua Musæ Sacra ferent; meliorque lyra, cui substitit Hebrus, 620 Et venit Rhodope, Phœbo miranda loquetur.

618. Eloquentia iis quoque Romanis antecellet, qui ea maxime inclaruere, cf. Suet. c. 20. Minervæ filium se jactabat, teste Philostr. vit. Apoll. VII, 12; VIII, 10. Sapientia Palladi Jovique par dicitur Stat. Silv. I, i, 37 sq.; et Martial. VI, 10. 619. Studium ejus poeticum turpiter laudant multi v.c. Quintil. Inst. Or. IV; Proœm. et X, i, 91; Val. Fl. I, 12 sq. (ubi vid. Heins.); Tac. Hist. IV, extr. Plin. in Præf. Stat. Ach. I, 14. --_huic sua Musæ Sacra ferent_, poetæ in ejus honorem carmina scribent, vel tanquam fautor et princeps poetarum coletur. Sed proprie hæc intelligere, a reliqua adulatione vix abhorret. 620. _melior lyra_, etc., vincet ipsam Orphei Thracii lyram, quæ tamen fluviorum retardavit cursum, et montes silvasque secum duxit; cf. Hor. Od. I, xii, 7 sq., et a Drak. laudatum Occonis numisma XVII, cum duabus lyris.

619. _Qui ferit_ Col. _Qui serit e. patrum decus_ Put. _Bisque erit_ corrig. N. Heins.

Ille etiam, qua prisca, vides, stat regia nobis, Aurea Tarpeia ponet Capitolia rupe, Et junget nostro templorum culmina cælo. Tunc, o nate Deum, Divosque dature, beatas 625 Imperio terras patrio rege. Tarda senectam Hospitia excipient cæli, solioque Quirinus Concedet, mediumque parens fraterque locabunt: Siderei juxta radiabunt tempora nati.»

622. Capitolium, incendio absumtum (v. 609), et a Vespasiano jam instauratum, (Suet. Vesp. 8; Tac. Hist. IV, 53) sed de cælo tactum iterum restituit. Vid. Suet. c. 5; Stat. Silv. I, 6, extr. IV, iii, 16. 623. _Aurea Capitolia_ dixit exemplo Virg. Æn. VIII, 348, ubi vid. Heyne. 624. Hæc inprimis spectant ad splendida ingentiaque templa, quæ Flaviæ genti Jovique Custodi, in Capitolio, sacravit, vid. ad v. 595; Suet. c. 5; Tac. Hist. III, 74; Martial. IX, 4 (_Addita quid Latio Flavia templa polo_, etc.) et 35, ubi aliarum quoque ædium mentio fit. Cf. Virg. Æn. VIII, 99. 625. Comparant Virg. Æn. IX, 642, et Stat. Silv. I, i, 76. Statio et Martiali passim _Deus_, _Jupiter_, _Tonans_, dicitur. Vota Jovis personam dedecent. --_dature_, geniture, ut VII, 492. 626. _Tarda senectam Hospitia excipient cæli_, sero Dii senem in consortium recipient. Cf. Hor. Od. I, ii, 45 seq. Sed poeta iterum personæ, quam loquentem ipse induxit, inmemor fuisse videtur. Jupiter certe falsus fuit vates: nam Domitianus anno ætatis XLV occisus est. Nec _Divos_ quoque _dedit_; sed unicum habuit filium. 627. _Hospitia_, ut XIII, 278. --_solioque Q. Concedet_, cedet, vel decedet, adsurget, honoris causa. 629. Post apotheosin, Cæsares eorumque liberi sidera nova fieri putabantur. Vid. Burm. ad Val. Fl. I, 19, et Ovid. Trist. V, ii, 52. Corona autem, vel caput radiatum divinitatis, sive consecrationis signum. Vid. Suet. Aug. 94; Flor. IV, 2; Plin. Paneg. c. 52, ubi vid. Schwarz. Lucan. VII, 458. Cf. Stat. Theb. I, 27 sq. --_tempora_, caput, _nati_, qui inmatura morte defunctus et consecratus est. Vid. Græv. et Ern. ad Suet. c. 3. Vocem _nati_ pluraliter capiebat Dausq. qui Domitiano quoque filiam fuisse, Domitiam Longinam, cum Cell. et aliis putabat. Sed hanc potius uxorem ejus, ex Suet. Dom. c. 1 notam, fuisse, nec aliorum Domitiani liberorum mentionem facere Stat. Silv. I, i, 99 sq. aliosque, sed tantum patrem, filium, fratrem ac sororem memorare, jam monuit Drak. qui etiam h.l. exprimendum curavit nummum Domitiani, a Tristan. Comment. Hist. T. I, p. 348, illustratum, in quo filius stellatus conspicitur, orbique insidet, ut pater ap. Occonem, quem laudavit Dausq.

622. _Ille_ Med., ut conj. N. Heins. et Scalig. _vides_ Col. et Ox. Vulgatam lect. _Illa etiam q. p. Fides_, etc. propugnat Dausq., quia _Fides_ passim _prisca_ dicitur et in Capitolio colebatur. Male! Cf. quos Drak. et Heins. citarunt, Noster inf. IV, 425, 665; IX, 528; XII, 708, XIII, 733, 825; Virg. Æ. VI, 760, Gron. Obss. IV, 17. 625. _Tuque o n. Deum_, vel _Dei_ malebat N. Heins.

Dum pandit seriem venturi Juppiter ævi, 630 Ductor Agenoreus, tumulis delatus iniquis, Lapsantem dubio devexa per invia nisu Firmabat gressum, atque humentia saxa premebat. Non acies, hostisve tenet; sed prona minaci Prærupto turbant, et cautibus obvia rupes. 635 Stant clausi, mœrentque moras et dura viarum; Nec refovere datur torpentia membra quiete. Noctem operi jungunt, et robora ferre coactis Adproperant humeris, ac raptas collibus ornos.

630. Cf. Liv. XXI, 36, 37, qui copiosius planiusque eadem memorat. --_seriem_ al. ordinem. Vid. Burm. ad Val. Fl. II, 218; IV, 449. 633. _humentia_ nive. 635. _obvia_ forte contraria, adversa, _cautibus_, propter saxa aspera et abrupta; cf. VV. DD. ad Virg. Æ. III, 499. --_rupes obvia_ cum _cautibus_, ad perpendiculum fere declivis; Lenz. Sed vid. var. lect. 638. _Noctem operi jungunt_, ut ap. Virg. Æn. VIII, 411, ne noctu quidem ab opere cessant. --_coactis_, densis, pluribus oneri submissis; vel incurvis, ut _vertice coacto pinus_, ap. Sen. Hippol. 1223.

635. _turbant_, non _turbat_, Col. et Oxon. _ovia_ Puteol. _abvia_ Tell. _obsita_ conj. N. Heins. _invia_ Burm. _avia_ reposuit Lefeb. Quæ omnia et mihi in mentem venerunt. _Cautes Alpium inviæ_ dicuntur Plin. XXXVII, 2, _et cursibus_, vel potius _et cuntibus obvia rupes_ emend. Withof. coll. sup. v. 481, 530 sq.; IV, 518, 651; VII, 147, 307; IX, 272; Ovid. Met. III, 91, 568; VIII, 548; XI, 138; quibus locis _obvium_ dicitur, quod conatui alicujus obstat.

Jamque ubi nudarunt silva densissima montis, 640 Adgessere trabes; rapidisque adcensus in orbem Excoquitur flammis scopulus: mox proruta ferro Dat gemitum putris resoluto pondere moles, Atque aperit fessis antiqui regna Latini. His tandem ignotas transgressus casibus Alpes, 645 Taurinis ductor statuit tentoria campis.

640 sq. Montes _nudari_, _exui_, _spoliari_ arboribus, ut contra _amiciri_ iis et _vestiri_ dicuntur. Vid. Burm. ad Val. Fl. III, 332. --Mireris Silium non fecisse mentionem rei multo mirabilioris, aceti, quo infuso ardens rupes refrixerit, et magis putrefacta sit: tota quoque hæc historia, propter silentium Polybii, difficultatem adgerendarum arborum, quæ in superioribus Alpium jugis frustra quæruntur, aliasque rationes, in dubium vocata est nuper a Matthiæ in Obss. ad Liv. lib. XXI, p. 40 sq. sed defensa a Boettigero in Ephemerid. Brunsvic. Lenz. 643. _pondere_, saxo, _resoluto_, diviso, vel putrefacto igni et infuso aceto; unde _putris moles_, montes igne exesi, πέτρα ψαφαρὰ, ap. Appian. b. Hannib. c. 4, quem vide et Liv. XXI, 37. 644. _aperit regna Latini_, ostendit Latium, et viam in hanc terram pandit. 646. Cf. Polyb. III, 60; et Liv. XXI, 38, 39. --_Taurini_ in Italia Transpadana ad Alpium radices habitabant, eorumque urbs, _Augusta Taurinorum_, nunc _Turinum_ vocatur et Pedemontii caput est. Plin. III, 17. --_statuit tentoria_, quinto vel sexto mense, postquam ex Hispania moverat, Alpibus die XV superatis. Vid. Appian. l.c. et Liv. XXI, 38 pr. Quanam parte Hannibal Alpes transierit, ne inter antiquos quidem scriptores constitit. Vide Liv. XXI, 38; Lips. Epist. ad Belgas Cent. I, Ep. 93; Opp. T. II, pag. 826 sqq., et _Folard_ ad Polyb.

643. _putris_ Col. Vulgo _patiens moles_, quod Dausq. venuste dictum putabat pro rupes reluctari nescia, cedens et cædua, quum antea esset incædua et non nisi Herculi pervia. Male!

Interea, voces Jovis atque oracula portans, Emensis aderat Garamantum lætus arenis Bostar, et ut viso stimulabat corda Tonante: «Maxime Belide, patriis qui mœnibus arces 650 Servitium dextra, Libycas penetravimus aras. Nos tulit ad Superos perfundens sidera Syrtis: Nos pæne æquoribus tellus violentior hausit.

647 sqq. Cf. sup. v. 6... 13, et ad I, 414. 650. _Belides_, Hannibal, cf. II, 49. 652. Cf. Lucan. IX, 447... 497, et de campis Bactrianis Curt. IV, 7, et VII, 4. --Cf. Virg. Æn. III, 564 sq. ubi vid. Heyne. 653. _violentior_, ob arenas et ardorem solis.

650. Ita scripti et priscæ edd. Vulgo _Belidæ, patriis qui a m. a._ Sed _Belida_ edidit Lef. quæ forma græca et N. Heinsio in mentem venerat. Cf. ad XII, 258; XIII, 71, 796; XVI, 192; Heins. ad Ovid. Epist. III, 87, et ad Virg. Æ. III, 475; VI, 126. [“XVI, 192” recte XVI, 191] 651. _aras_, h.e. templum Hammonis, non _oras_, Col. et Ox.

Ad finem cæli medio tenduntur ab orbe Squalentes campi: tumulum natura negavit 655 Inmensis spatiis, nisi quem cava nubila torquens Construxit turbo, inpacta glomeratus arena: Vel si, perfracto populatus carcere terras, Africus, aut, pontum spargens super aera, Corus Invasere truces capientem prælia campum, 660 Inque vicem ingesto cumularunt pulvere montes.

654. Ad occasum a meridie porriguntur. Cf. Cellar. Geogr. I, 1, 2, p. 7, 8; Lucan. IX, 351, 496. 655. _Squalentes_, cf. ad I, 211. 656. Ut ap. Hom. Iliad. μ, 157. 658. Conf. VII, 569 sq. --_carcere_, cf. Virg. Æn. I, 54; et Burm. ad Val. Fl. I, 584. 659. _Africus_ et _Corus_ venti contrarii. 660. _capientem prælia_, iis aptum, patentem.

654. _panduntur_ conj. Burm. _orbe_ scripti, R. 3; Med. Vulgatum _ore_ ortum ex errore typogr. in ed. Marsi, qui in Comment. nostram lect. illustravit. 657. _Constrinxit_ Put. 659. _surgens_ Oxon. non improb. N. Heins. ut sit pro surrigens, ut _porgens_ pro porrigens; _aera_, non _æthera_, scripti; _aut_ (populatus) _pontum, surgens super æquora, Corus_ perperam reposuit Lefeb., quo judice absurdam huic loco medicinam facit N. Heins., nec altius sapit Drak. quod nollem ei excidisset! 661. _montes_ Colon. Vulgata _montis_ non spernenda tamen, si ἀρχαϊκῶς scripta censeatur.

Has observatis valles enavimus astris: Namque dies confundit iter; peditemque profundo Errantem campo, et semper media arva videntem, Sidoniis Cynosura regit fidissima nautis. 665

662. Commentarii loco sint verba Lucan. IX, 493 sqq.; Curt. VII, 4, §. 28, 29; Plin. IV, 5; Arrian. III, 1; VI, 5. --_enare_ pro evadere, transire, quoniam via per hos campos, ut in mari, ad astra dirigitur, quod jam monuit Drak. coll. XV, 375, et XVI, 335; Add. XVII, 370, et vid. inf. ad v. 682. 663. _dies confundit iter_, incertum reddit, quoniam astra non conspiciuntur. 665. _Cynosura_, h.l. pro quovis sidere, et reliqua ad ornatum spectant. Nam _Cynosura_ proprie est ἄρκτος, vel Ursa minor, quæ Phœnicum, ut major, vel Helice Græcorum navigationem dirigebat, cf. Ovid. Fast. III, 107; Epist. XVIII, 149; et Trist. IV, iii, 1; Val. Fl. I, 17; Manil. I, 299 seq.; Strab. I, p. 3; Schwarz. ad German. Arat. v. 40, et Scheffer. milit. nav. vet. IV, 6.

Verum ubi defessi lucos nemorosaque regna Cornigeri Jovis, et fulgentia templa subimus, Exceptos hospes tectis inducit Arisbas. Stat fano vicina (novum et memorabile!) lympha, Quæ nascente die, quæ deficiente tepescit, 670 Quæque riget, medius quum sol adcendit Olympum, Atque eadem rursum nocturnis fervet in umbris.

666 sq. De templo Jovis Hammonis cf. Curt. IV, 7. Lucan. IX, 511 sqq.; Diodor. I, 13; XVII, 50; Herodot. II, 42; IV, 181. De vestigiis ejus etiamnum reliquis, vid. _Grammaye_ Afric. illustr. p. 10. 669 sq. De _Solis fonte_, vid. Curt. l.c. Ovid. Met. XV, 309 sq.; Plin. II, 103; V, 5, ubi vid. Hard. Mel. I, 8; Diodor. XVII, 50, pag. 528, al. 589, B; Herodot. IV, 181; Arrian. III, 4, et inpr. Lucret. VI, 848 sq., ubi in causas hujus miraculi inquirit, Silioque præivisse putatur. 671. Cf. Virg. Ge. IV, 401. Sed _adcendit_ h.l. est, illustrat; Cf. XV, 681; Claud. Cons. Mall. Theod. 78, et Burm. ad Val. Fl. III, 411, et V, 370. --_medius sol_, vid. ad I, 258.

667, 668. Ita Col. et Oxon. Vulgo novus versus, ab infaceto versificatore procusus, inseritur: _fulgentia t. columnis Advenimus_ (_Advehimur_ ant. ed. Ven. quod reponere præstat, quam _attigimus_, vel _adpulimus_, similiusve cum Dausq.) _magnis, quam læta fronte_ (_mente_ Put.) _sacerdos Exceptos, hospes_, etc. Hunc versum vel propterea delendum monet Drak., quod Arisbas hospes est, non sacerdos, a quo v. 694, distinguitur. 671. _medius... accendit_ Col. et Put. Vulgo _medium_: Non male, et ne opus quidem videtur, ut tum, vel _adscendit_ coll. Hom. Iliad. θ, 68, et Virg. Æn. VIII, 97; corrigas cum N. Heins., vel _adcedit_ cum Drak. qui et _medius sol adscendit O._ ex Val. Fl. II, 444; defendi posse notat, licet ei lectio c. Col. propter antithesin, quam Silius hoc et seq. vs. captaverit, præferenda videtur.

Tum loca plena Deo, dites sine vomere glebas Ostentat senior, lætaque ita mente profatur: «Has umbras nemorum, et connexa cacumina cælo, 675 «Calcatosque Jovi lucos prece, Bostar, adora. «Nam cui dona Jovis non divulgata per orbem, «In gremio Thebes geminas sedisse columbas? «Quarum, Chaonias pennis quæ contigit oras, «Inplet fatidico Dodonida murmure quercum. 680

673. _loca plena Deo_, sc. silvas, in quibus oraculum erat. Cf. Lucan. IX, 522. --_dites sine vomere glebas_, sponte frugiferas, cf. Lucan. IX, 420 seq.; Curt. IV, 7, §. 16. 675. _cacumina_ nemorum. 676. _Calcatos_, sæpius visitatos, quia locus ipsi sacer; vel, quod D. Heins. jam monuit, habitatos, ut χορεύων ap. Musæum, v. 48, pro ναίων. 677. De origine oraculi cf. Herodot. II, 54... 57, Jac. Gronov. ad Steph. Byzant. Fragm. de Dodone, Strab. VII, p. 329, al. 506. Triglandi Conjectan. in Thes. Antiq. Gr. T. VII; Parrhas. ad Claud. de R. P. I, 31; Serv. ad Virg. Ecl. IX, 13, et D. Heins. ad h.l. qui omnes fere fabulam inde ortam putant, quod πελειάδες et columbæ et mulieres fatidicæ dicuntur, et columbæ fuerunt subjectum τῶν ἐνταῦθα μαντευομένων, singularisque earum in vaticiniis usus, vid. et Tiraq. ad Alex. ab Alex. VI, 2, et Aristoph. in Avib. 720 sq. 678. _In gremio Thebes_, ἐν Θήβῃσι, sed ταῖς Αἰγυπτίῃσι, ut κόλπους λειμώνων ap. Aristoph. in Ranis, D. Heins. Cf. Drak. et ad II, 574. Sunt vero etiam, qui fabulentur, has columbas e gremio Thebes, virginis, evolasse. Lefeb. hæc notat: «An hæc ficta e _Theba_ q.d. arca Noachi, qui columbas emisit? Valde suspicor.» Sed veremur, ut multis id adrideat. 679. _Chaonias oras_, Epirum. cf. Intp. ad Virg. Ecl. IX, 13; Ge. I, 8, et Prop. I, ix, 5.

680. _Dodonida_ R. 2; prob. Lefeb. _murmure_, non _munere_, scripti et editi ante Marsum, ne improb. quidem Dausq. Conf. v. 698. _Chaonis quercus loquax_ Sen. Herc. Œt. 1623, de silva Dodonæa, in qua columbæ oracula reddunt, quod vel ex Hom. Odyss. ξ, 328; π, 233, notum.

«At quæ, Carpathium super æquor vecta, per auras «In Libyen niveis tranavit concolor alis, «Hanc sedem templo Cythereia condidit ales: «Hic ubi nunc aram lucosque videtis opacos, «Ductore electo gregis, (admirabile dictu!) 685 «Lanigeri capitis media inter cornua perstans «Marmaricis ales populis responsa canebat.

681. Mare _Carparthium_ pars maris Ægæi, a Carpatho ins. (hod. _Scarpanto_) inter Cretam et Rhodum sic dicta. Sed quare columba tam late vagatur? Poeta forte v. 678, Thebas Bœotiæ perperam innuit, non Ægypti urbem, a qua Hammonii non nisi decem dierum iter aberant, teste Herodoto IV, 181. 682. _niveis_, vid. V.L. Nota D. Heins. hæc est: «Nigræ πελειάδες sunt: πέλον enim τὸ μελανίζον χρῶμα, nigricans color; unde et bovem nigram πέλλην dicunt, et πελίωμα τὸ μέλαν.» --_concolor_ Afris fuscis, sed Lefeb. judice, quia voc. _Libye_, ab orientali _Lub_, significat _nigrum_, _ustum_. --_tranare_, ut _nare_, seu _enare_, pro volare. Cf. XII, 95; XIII, 185, 238. Hinc _pennarum_ et _alarum remi_ XII, 98; Ovid. Met. V, 558; _remigium alarum_ Lucret. VI, 743; Virg. Æn. I, 301, et VI, 19, ubi vid. Heyne. εἰρεσία πτερῶν Lucian. in Timone, T. I, p. 183, edit. Schmid. (Chrestom. Gr. Stroth. p. 166.) Cf. ad v. 662; Cerda ad Virg. Ge. IV, 59, et Æn. IV, 245; VI, 16; Heins. ad Ovid. A. A. II, 47, et Drak. inf. ad XII, 98, ubi verba Aristophan. in Avib. τὼ πτέρυγε ναυστολεῖν et Nonn. Dionys. XXXI, 15: νηχόμενος πτερύγεσσι excitat, et contra _volare_ de navi monet dici, ut διαπτᾶσθαι Eurip. Med. 1, unde ἐρετμὰ, τάτε πτερὰ νηυσὶ πέλονται ap. Hom. Odyss. λ, 124; de quo vid. Cerda ad Virg. Æn. III, 520, et Barth. ad Claud. Cons. Hon. VI, 38. 683. _Cythereia ales_, columba, Veneri sacra. 685... 687. De columba, quæ medio arietis capiti insidens oracula ediderit, vid. Turneb. Advers. XIV, 18; Dempster. paralip. ad Rosini Antt. Rom. II, 5, et inpr. Beger. Thes. Brandenb. T. III, p. 221 sq., unde Drak. gemmam h.l. exprimendam curavit.

682. Vox _niveis_ et contextui et fabulæ adversatur; vid. Herodot. II, 57 al. Hinc _furvis_ conj. N. Heins. ad h.l. et ad Ovid. Met. III, 273; _piceis_ Burm. _nigris_ Drak. et Beger. Thes. Brandenb. T. III, p. 222, quod et mihi in mentem venit et a Lefeb. receptum video; _liveis_ Dausq. voce inaudita et metro contraria. 683. _templo_, non _primo_, Col. et Oxon. non repug. Dausq. 684. _nunc arma_ scripti constanter, unde _aram_ cum Drak. dedi, suadente N. Heins. Vulgo _aras_. 685. _Ductori_ non male emend. N. Heins. Idem v. 690, malebat _tenuere_ scil. æthera. Sed vid. not. Ibid. _pavore_ in scriptis, suffrag. Dausq. vid. ad v. 31, et ad I, 82. Vulgo _favore_, quod operarum errore in ed. Lefeb. relictum. [“ad v. 31, et ad I, 82”: in Nott.]

«Mox subitum nemus atque annoso robore lucus «Exsiluit, qualesque premunt nunc sidera quercus, «A prima venere die: prisco inde pavore 690 «Arbor numen habet, coliturque tepentibus aris.»

688. _subitum_, subito enatum, unde _exsiluit_. 689. _premunt_, alias feriunt, vel tangunt vertice. 690. _venere_, provenere, crevere, ut ap. Virg. Ge. I, 54, et II, 11. --_pavore_, vid. ad I, 82. 691. _Arbor numen habet_, vid. ad v. 499, 673, et cf. X, 167; Gronov. Obss. I, 13, pag. 111, et Intpp. ad Virg. Ge. II, 16.

Dumque ea miramur, subito stridore tremendum Inpulsæ patuere fores, majorque repente Lux oculos ferit: ante aras stat veste sacerdos Effulgens nivea, et populi concurrere certant. 695 Inde ubi mandatas effudi pectore voces, Ecce intrat subitus vatem Deus: alta sonoro Conlisis trabibus volvuntur murmura luco, Ac major nota jam vox prorumpit in auras:

694. _ferit_, vid. ad II, 580, et Drak. ad h.l. 697. Cf. Virg. Æn. VI, 45 sq., 77 sq. Deus dicitur _intrare_ (Stat. Achill. I, 514.) ut _insidere_, _inrumpere_ (Lucan. V, 167; Stat. Th. X, 341), _possidere_, _inplere_, _inhabitare_, _incolere_ vatem, qui ita _plenus_ et _totus Dei_, ὅλος τοῦ θεοῦ, vel κάτοχος ἐκ τοῦ θεοῦ et ἔνθεος fit, (_Phœbo intrata sacerdos_ XII, 323.) et _deum pectore adcipit_, _tenet_, vel _suspirat_ (IV, 777), ut contra, furore cessante, _excutit_. Cf. ad I, 124; Burm. ad Val. Fl. I, 207; IV, 445; VI, 673; Heyne ad Virg. Æn. V, 679. --_alta murmura_, ut _alta vox_. 698. _Conlisis trabibus_, arboribus sono quasi percussis et repercussis. 699. _major nota vox_, ut ap. Val. Fl. II, 226.

«Tenditis in Latium, belloque agitare paratis 700 «Assaraci prolem, Libyes: cœpta aspera cerno, «Gradivumque trucem currus jam scandere, et atram «In latus Hesperium flammam exspirare furentes «Cornipedes, multoque fluentia sanguine lora.

700. Cf. ad I, 125, et Virg. Æn. VI, 83 seqq. --_agitare_, cf. ad I, 146. 701. _Assaraci prolem_, cf. v. 566, et Virg. Æn. I, 284. _Libyes_, o Pœni, vid. ad I, 189. 702, 703. _flammam atram_, atri belli, et æstum furoris.

701. Vulgarem distinctionem, _prolem: Libyes cœpta_, etc. sustulit N. Heins.

«Tu, qui pugnarum eventus, extremaque fati 705 «Deposcis, claroque ferox das vela labori, «Invade Ætoli ductoris Iapyga campum: «Sidonios augebis avos, nullique relinques, «Altius Ausoniæ penetrare in viscera gentis; «Donec victa tibi trepidabunt Dardana regna. 710 «Nec ponet pubes unquam Saturnia curam, «Dum carpet superas in terris Hannibal auras.»»

705. _extrema_, finem, eventum. 706. _Deposcis_, scire cupis. --_dare vela labori_, ut famæ ap. Martial. VIII, 70; pro studere, operam dare; vel summo studio ad laborem perficiendum adcelerandumque ferri, quo forte sensu _vela dare fatis_, h.e. mandatis consiliisque deorum, dixit Virg. Æn. III, 9, et contra _vela contrahere_ Hor. Od. II, 10, extr. 707. Pete Cannas, vid. ad I, 51 et 125. 708. _augebis avos_, h.e. majorum gloriam, ut αὔξειν, ὀφέλλειν. --_nulli relinques_, sc. gloriam et famam, h.e. permittes, concedes, adeoque nemo poterit. 711. Romani non sine timore et bello erunt. 712. Cf. Virg. Æn. I, 387, 388. --In hoc Hammonis oraculo, sicut in toto Silii poemate, continuam Virgilii imitationem deprehendere est, quæ, licet aliquando felicior, sæpius tamen ibique præsertim pallet, et quasi Maroniani solis radios caliganti orbe jam debiles remittit. Non ita profecto vaticinatur Cumæa illa sacerdos, quum, vere Deo præsente plena, nec jam _mortale sonans_, divina voce, _Horrendas canit ambages, antroque remugit_. _Ed._

Talia portabat lætis oracula Bostar, Inplebatque viros pugnæ propioris amore.

* * * * * * * * *

Errata: Liber III

26-27n. ἱερᾶς στολῆς καὶ χλιδῆς [κα] 42n. _Antiquarische Aufsätze_ [Auffätze] 97 sqq. n. [97 solum] 176n. [175] 222n. [122] 236n. Val. Max. ii, 2 [sic scriptum: vel pro II. vi. 2? Val. Max. II. vi. 2 “punicis in proelio tunicis utebantur”] 239n. Callim. H. in Lav. Pall. [h. in ...] 278v. _falcatus in harpen_ emend. N. Heins. quod prob. Drak. [qnod] 362n. colonia, quibus יבושה, _Jebuso_ [יכושה] 374v. ἀοριστῶς [ἀοριςτῶς] 380v. [330] 395v. Voss. ad Mel. II, 11, p. 133 [incertum vel II.ii vel II.11] 396n. Pausan. Hellad. VI, p. 378 [Pausan. Eliac.] 479n. periculosissimi [periculossimi] 712. ... in terris Hannibal auras.»» [auras.»]

* * * * * * * * * * * * * *

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER QUARTUS.

ARGUMENTUM.

De Hannibalis tam audaci trajiciendarum Alpium consilio, et felici ejus effectu, tristes nuntii Romam veniunt, unde summa quidem in urbe et agriis trepidatio oritur, sed Patribus auctoribus magno quoque animo bellum comparatur; 1-38.

Interea Hannibal, quum Gallos, Padi adcolas, donis ad defectionem sollicitasset, castra ex Taurinis movet, et P. Cornelii Scipionis consulis, cui ex Massilia redeunti obviam venerat, vestigia persequens ad Ticinum amnem raptim contendit; 39-55.

Ibi duces militum animos ad pugnam adcendunt; 56-89.

Et, ad exploranda circa loca cum parte equitum progressi, ad prælium se expediunt; 90-100.

Primus omnium Bogus auspex, ex læto prodigio certam victoriæ spem augurans, telum in Romanos emittit; 101-142.

Quo facto in prima Pœnorum acie pugnam capessunt Boii, duce Cryxo, qui magnam hostium stragem edit; 143-188.

Quam dum ulcisci conatur Quirinus, a Vogeso interficitur; 189-215.

Impetum vero Gallorum, quibus multo successu audacia crescit, fortiter propulsat Scipio consul, qui ingenti eos cæde prosternit; 216-247.

Et Cryxum, insolentius se jactantem, in singulari, ad quod eum provocaverat, certamine, hasta trajicit; 248-299.

Ubi Gallos, ducis nece consternatos, terga vertere videt Magus, equites Pœnorum in primam aciem deducit: quo facto, diu dubio utrimque eventu pugnatur; 300-323.

Postremo Hannibal suis auxilio adcurrit, magnumque hostium numerum cædit; 324-354.

Forte in utroque tum exercitu trigemini erant fratres, qui inter duas acies infestis armis concurrunt, et mutuis vulneribus confossi cadunt; 355-400.

Mox fœdam Romanorum fugam sistit Scipio, et in confertissimos hostes inruit; 401-416.

Præsentissimum Consulis periculum repellitur auxilio Martis, a Jove missi, et interventu tum primum pubescentis filii, qui, Deo adjuvante, per densos hostes viam sibi ferro facit, multisque occisis patrem, gravi vulnere saucium, in conspectu Pœnorum, admiratione tam egregii spectaculi obstupefactorum, humeris suis ex acie reportat; 417-479.

Noctis interventu prælium dirimitur, et quarta ejus vigilia Scipio tacito agmine profectus ad Trebiam fluvium, in colles, equiti inpeditiores, aciem erigit, ubi Ti. Sempronius Longus Consul, compositis Siciliæ rebus, collegæ conjungitur; 480-497.

Ibidem Hannibal, secunda fortuna ferox, trajecto Pado, castra communit; et, ne quod rei gerendiæ præmitteret tempus, hostes ad novam pugnam, elicit, quam et Sempronius, vir fortis gloriæque cupidus, non detrectat; 498-524.

Magna tum cæde ab utroque perpetrata, Romani postremo pedes referunt, ripamque fluvii, qui nocturno imbri adcreverat, petunt, ubi alii inter cunctationem ingrediendi ab hostibus trucidantur, alii vero nive, nimbo, intoleranda vi frigoris, paludibus et undis absumuntur; 525-597.

Terror stragesque augetur, ubi elephantos quoque aquam ingredi vident, quos tamen mox, Fibreni exemplo incitati, verutis fortiter conjectis necant; 598-621.

Quin ipsam Romanorum pugnam restituit Scipio consul, qui licet vulnere, ad Ticinum adcepto, adhuc debilitatus, suis repente auxilio venit, et Trebiam hostium cadaveribus replet; 622-637.

Fluvius, id graviter ferens, magna vi ac mole aquarum super ripas effunditur; et in Consulem inruit, quem Vulcanus, precibus Veneris motus, præsenti periculo eripit, flamma undique excitata, qua vis undarum coercetur; 638-697.

Uterque deinde exercitus in hiberna concedit; et Romæ C. Flaminius, vir temerarius, et victoria, in priore consulatu a Boiis reportata, ad intolerabilem superbiam inflatus, Consul creatur; 698-721.

Lætus hic nuntius a Junone, in deum præsidem Trasymeni lacus conversa, ad Hannibalem perfertur, qui extemplo Apenninum quoque transire conatur, et, vi tempestatis in paludibus, præter homines et jumenta, altero etiam oculo amisso, in Etruria ad Trasymenum lacum castra locat; 722-762.

Dum hæc in Italia geruntur, Carthagine Patres, Hannonis sententia et sorte commoti, parvum Hannibalis filium Saturno inmolandum decernunt; sed Imilces lamentatione ad misericordiam adducti, patris arbitrio permittunt, sortemne respuere malit, an adcipere? 763-807.

Hannibal, legatis benigne exceptis, pro filio, cujus mortem deprecatur, se aliquot hostium millia diis patriis inmolaturum esse vovet, et, exercitu quadrifariam diviso, ad pugnam se expedit; 808-829.

Fama per Ausoniæ turbatas spargitur urbes, Nubiferos montes, et saxa minantia cælo Adcepisse jugum, Pœnosque per invia vectos; Æmulaque Herculei jactantem facta laboris Descendisse ducem: diros canit inproba motus, 5 Et gliscit gressu, volucrique citatior Euro Terrificis quatit adtonitas rumoribus arces.

2. _saxa minantia cælo_, ut ap. Virg. Æn. I, 162; cf. Burm. ad Val. Fl. IV, 178. 3. _Adcepisse jugum_, h.e. superata esse. 4. Cf. I, 510; II, 356; III, 91, et Liv. XXI, 41. --_jactantem_, v.c. II, 356; XI, 136, ap. Liv. XXI, 41 et 48, quæ loca jam laudavit N. Heins. --_Herculei labores_, ut ap. Horat. Od. I, iii, 36, vid. inf. ad v. 599. [5.] _inproba_ fama, quæ mala et tristia vulgat. 6. Hæc petita e Virg. Æ. IV, 173 sq. 7. _arces_, vid. ad I, 7.

4. Ita in c. Col. legitur; _Herculeo labori_ in mentem veniebat N. Heins. _jactatum fama_ Put. _jactantem fama_ ed. Lefeb. operarum haud dubie incuria. Vulgo _jactatur fama_. 5. _diro c. i. motu_ malebat N. Heins. 7. _aures_ ant. ed. Veneta, prob. N. Heins. Cf. ad II, 580. Vulgatum confirmat Drak. similibus locis Val. Fl. I, 743; II, 122; V, 273; et inpr. Virg. Æ. IV, 187. Cf. not. ad III, 436. Schmidio videtur elegans esse traductio ab ariete, qui propr. quatit muros. [“ad II, 580”: in Not.]

Adstruit auditis, docilis per inania rerum Pascere rumorem vulgi, pavor: itur in acres Bellorum raptim curas; subitusque per omnem 10 Ausoniam Mavors strepit, et ciet arma virosque.

8. Subitus belli adparatus, metusque Hannibalis adventu incussus, magno orationis ornatu et copia adumbratur. Silio autem ante oculos fuit Virg. Æn. VII, 623... 640. --_Adstruit_ ut _adnectit_ XI, 604; XV, 808, pro adfingit, plura addit, ut metus solet. Drak. cf. VI, 557; Claud. b. Get. v. 227, et verba Liv. XXIX, 3, _Omnia in majus metu augente_, etc.

8. _verum rumorem_ placebat aliquando N. Heins. coll. Claud. Eutrop. II, 470.

Pila novant, ac detersa rubigine sævus Induitur ferro splendor; niveumque repostæ Instaurant galeæ coni decus: hasta juvatur Amento; revocantque nova fornace bipennes. 15

13. _ferro_, gladio, cujus splendida acies terrorem incutit mortemque minatur, unde _sævus_. 14. _hasta juvatur Amento_, hastis amentum addebatur, ut eo fortius et majori cum impetu adigi possent, Drak. Conf. ad I, 318.

13. _niveumque... coni_ (φάλου) _decus_, Colon. et Tell., h. cristas, seu jubas, λόφον, ut _gloria coni_ ap. Stat. Th. VIII, 706, et inf. X, 400. Vulgatam lect. _juvenumque_, quæ errore typogr. in ed. Lefeb. remansit, prob. Dausq. (qui tamen _juvenesque_ malebat) et Barth. quod juvenes armorum ornatu maxime (an vero et soli?) capiantur, nec omnes cristæ nivei coloris fuerint. Neuter vidit, _niveum_ esse epith. ornans, ut II, 399; ap. Stat. Th. IV, 130, al. _reposti_ frustra volebat N. Heins, quum conus, non galea reponatur. 15. _revocantque_ Col. Ox. R. 2, h.e. reficiunt; vid. Gronov. Obss. II, 19; _recoquuntque_ ingeniose corrig. Bentl. ad Hor. Od. I, 35, 38; prob. Drak. cui nostra lectio inaudita et ex antiqua scribendi ratione _recocunt_ orta videbatur, quod firmari potest loco Virg. Æ. VII, 636. Vulgo _renovantque_; in quo Dausq. adquiescit, quum tamen _novant_ modo præcesserit; _recoquuntque novas_ conj. Lefeb. Male!

Conseritur tegimen laterum inpenetrabile, multas Passurus dextras atque inrita vulnera, thorax. Pars arcu invigilant, domitat pars verbere anhelum Cornipedem in gyros, saxoque exasperat ensem. Nec vero muris, quibus est luctata vetustas, 20 Ferre morantur opem: subvectant saxa, cavasque Retractant turres, edit quas longior ætas.

16. _Conseritur_, ut ap. Virg. Æn. III, 467. 17. _dextras_ et _vulnera_ h.e. ictus. 18. _arcu invigilant_, arcubus fabricandis operam dant. Cf. Virg. Ge. IV, 158, et Æn. IX, 605. --_domitat in gyros_, cf. Heyne ad Tibull. IV, i, 94, et Virg. Ge. III, 191. 19. _exasperat_, acuit, ut _asperare saxo pugionem_, et _ossibus sagittas_ dixit Tac. Ann. XV, 54, et Germ. 46; Drak. comparat Lucan. VII, 139 sq.

16. _inultas_ emend. N. Heins. quia _irrita vulnera_ subsequuntur. Sed ita ταυτολογίαν poetæ obtrudi monet Drak.

Hinc tela adcipiunt arces; ac robora portis Et fidos certant obices arcessere silva: Circumdant fossas: haud segnis cuncta magister 25 Præcipitat timor, ac vastis trepidatur in arvis. Deseruere larem: portant cervicibus ægras Adtoniti matres, ducentesque ultima fila Grandævos rapuere senes: tum crine soluto Ante agitur conjux; dextra lævaque trahuntur 30 Parvi, non æquo comitantes ordine, nati. Sic vulgus traduntque metus, nec poscitur auctor.

23. _robora_, obices ligneos, ut _ferratæ robora portæ_ dixit Stat. Th. X, 505. [24.] _fidos obices_, ut _fidus ensis, fidelis lorica_, ap. Virg. Æn. VII, 640; IX, 707, et _firma objice_, ap. Ovid. Metam. XIV, 780; cf. I, 489, XIII, 252. 25. ut VII, 349 seq. Comparant verba Ciceronis Philipp. II, 36, _timor non diuturnus magister officii_; et Plinii Epistol. VII, 17, _timor est emendator acerrimus_. --Confer Lucan. lib. I, v. 484 sq., et Valer. Flacc. lib. II, v. 163 sq. 28. _ducentes ultima fila_, quæ propr. Parcæ ducunt. Conf. Virg. Æn. X, 815. 30, 31. Cf. Virg. Æn. II, 723, 724. 32. Sic vulgus metu fugaque sua timorem injicit aliis, nec quæritur, quisnam sit auctor rumoris. Cf. Lucan. l.c. Possis etiam _tradunt metus_ interpretari, narrant metuenda. Cf. Val. Fl. II, 166, ubi vid. Burm.

23. _ast_ contra omnes libros scripsit Lefeb. ne admonito quidem lectore. 26. _agris_ Col. _armis_ Ox. 32. _Sic vulgus_ (sc. facit); _traduntque metus_, vel _Dira serunt, creduntque metu_, vel _Sic vulgus; crescuntque metus_ conj. Withof.

At Patres, quanquam exterrent inmania cœpta, Inque sinu bellum, atque Alpes et pervia saxa Decepere, tamen crudam contra aspera mentem 35 Et magnos tollunt animos: juvat ire periclis Ad decus, et dextra memorandum condere nomen, Quale dedit nunquam rebus Fortuna secundis.

34. _In sinu_, in intima Italia, ut VI, 652; Tac. Hist. III, 38; Sallust. Catil. 52 (al. 56), §. 35, et Claud. Eutrop. II, 575. 35. _crudam_, vid. ad I, 405. [36.] _juvat ire_, etc. Cf. I, 570. 37. _condere_, vid. ad III, 71.

34. _nec pervia_, vel _impervia saxu_ emend. Schmid. quum Alpes ut non perviæ semper jactentur, et, si perviæ sint, in iis non poni possit spes, Pœnum eas non transcensurum. Sed Alpes, quas Hannibal primus præter omnium opinionem _pervias_ fecerat, _decepere_, quia eas hominibus impervias esse putaverant. 35. _Decepere_ scripti et editi ante Martin. Herbipol., qui primum _Accepere_ dedit. Conf. Gronov. Obss. III, 20.

Sed Libyæ ductor tuto fovet agmina vallo, Fessa gradum, multoque gelu torpentia nervos; 40 Solandique genus, lætis ostentat ad Urbem Per campos superesse viam, Romamque sub ictu. At non et rerum curas, consultaque belli Stare probat, solusque nequit perferre quietem.

39. _fovet_ Liv. XXI, 37, _quies fessis data triduo_. 41. Cf. Liv. XXI, 35. --_Solandique genus_, ut fere ap. Virg. Æn. VIII, 487, et Val. Fl. II, 195. 42. _Per campos_, patentem et expeditam. --_sub ictu_, in præsentissimo periculo et tam propinquam, ut fere sub ictum quasi detur. Cf. I, 528; V, 46, 549; VIII, 309. Similiter _sub cuspide_ XII, 277. 43. _At non et_, ut _sed non et_, ac contra _sed tamen et_, de quo vid. Heins. ad Ovid. Metam. IV, 273, et ej. Epist. III, 4; ad Claud. Cons. Hon. IV, 500. 44. _Stare_, quiescere, cessare, ut I, 341; XII, 41; XIII, 37.

40. _gradu_ e Col. recepit Lefeb. et exponit _erependo gradu_, _gravissant sur les roches_; respiciens forte ad III, 529. Sed olim potius _gradu_ scriptum, vel ultima litera voc. _gradum_ a prima vocis seq. absorpta, judice Drak.

Armiferæ quondam prisca inter tempora gentes 45 Ausonium invasere latus, sedesque beatas, Et metui peperere manu: mox inpia bella Tarpeius pater et capti sensere Quirites.

45 sq. _Armiferæ gentes_, ut XV, 172, sunt Galli, qui _priscis temporibus_ Tarquinii Prisci Italiæ partem, quæ postea Gallia Cisalpina dicta est, occuparunt, ac fortitudine sua circumjacentibus populis terrorem injecerunt, mox et Romanos adgressi ipsam Romam expugnarunt, Drak. Mireris, Dausq. de Siculis, Aboriginibus, Pelasgis, Lydis, Tyrrhenis cogitasse. Hannibal quietem, quam exercitui dederat, ipse non capit; sed hoc temporis spatio utitur ad Gallos sibi jungendos, et junxisset, ni subito eos adventus Consulis obpressisset. Liv. XXI, 39. [47.] _metui_, metum, _peperere manu_, perfecere ut metuerentur, ut fere XVI, 15. 48. _Tarpeius pater_, Jupiter Capitolinus, pro ipso Capitolio, quod a Gallis obsidebatur.

Hic dum sollicitat donis, et inania corda Ac fluxam morum gentem fovet, armaque jungit; 50 Jam consul, volucri pervectus litora classe, Scipio Phocaicis sese referebat ab oris; Ingentesque duces, pelagi terræque laborem Diversum emensos, propiora pericula vallo Jungebant, magnæque aderant primordia cladis. 55

49, 50. Similiter Galli dicuntur _corde leves_ inf. v. 708, _ingenio fluxi, vaniloquum genus ac mutabile mentis_, VIII, 16, 17. Cf. Liv. XXI, 39, 52; XXII, 1. [50.] _fluxam_, nimis mutabilem, parum firmam et constantem, ut _f. fides, res_, etc. 51. Cf. Liv. XXI, 26, 32, 39; Polyb. III, 41, 49, 56, 61. Poeta nimis abrupte in hæc incidit, neque certiorem fecit lectorem, cur Scipio, cujus nomen hoc loco primum legitur, Massiliæ fuerit. 52. _Phocaicis ab oris_, a Massilia (_Marseille_), urbe Galliæ Narbonensis, condita a Phocæis, seu Phocæensibus, incolis Phocææ, urbis Ioniæ (conf. XV, 168, 172 seq.; Plin. III, 4; Mel. II, 5; Strab. IV, p. 125; Tacit. vit. Agricol. cap. 4; Liv. V, 34; XXXIV, 9), non a Phocensibus, quos Justin. XXXVII, 1; XLIII, 1; et Lucan. III, 340; IV, 256, cum Phocæis confudisse videntur, errore antiquo et vulgari, de quo cf. ad I, 335. 53. _labores pelagi_, ad Scipionem, et _terræ_ ad Hannibalem spectant.

49. _Sic_ conj. Dausq. Male! 51. _prævectus_ corrig. N. Heins. ut et VIII, 126: non male; etsi vulgata quoque ferri potest, si suppl. _ad_, ut V, 204; XVI, 519 al.

Namque ut, conlatis admoto consule castris, Sustulerat Fortuna moras, signumque furoris Adcensæ viso poscebant hoste cohortes; Debellata procul, quæcumque vocantur Iberis, Ingenti Tyrius numerosa per agmina ductor 60 Voce sonat; non Pyrenen, Rhodanumve ferocem Jussa adspernatos, Rutulam fumasse Saguntum, Raptum per Celtas iter, et, qua ponere gressum Amphitryoniadæ fuerit labor, isse sub armis Pœnorum turmas, equitemque per ardua vectum 65 Insultasse jugo, et fremuisse hinnitibus Alpes.

57. _signum furoris_, furiosi impetus, pugnæ, h.e. classicum. 59. Longior est H. oratio apud Polyb. III, 63, et Liv. XXI, 43, 44. Hispaniam debellatam esse jactat. 63. _Raptum iter_, vid. ad I, 569. 64. Cf. III, 513, 514, et ad II, 356. 66. _Insultasse jugo_, ut ap. Virg. Ge. III, 117. --_fremuisse hinnitibus Alpes_, ut ap. Virg. Æn. IV, 668, et XII, 922.

56. _Namque en_ tacite refinxit Lef. puncto post _cohortes_ posito. 57. _furore Adcensæ_ conj. Schmid. quod et nobis in mentem venit. Sed vid. not. 59. _coluntur_ volebat N. Heins. _habitantur_ Drak. _quacumque vagantur Iberi_ Livineius. Contra _vocari_, _audire_, _cluere_ pro _esse_, XII, 709 et al. poni, monet Lef. At _vocari alicui_ simpl. pro _ei esse_ nemo facile dixerit, sed potius pro _vocari ab aliquo_. Præterea non omittendum est, quid et quomodo hoc, vel illud vocetur, seu audiat. Vulgata itaque lectio omnino suspecta videtur. Withof. varia tentabat: _locantur Iberis_, vel _vocantur Ibera I. T. n. tot agmina_, vel _morantur Iberi_, seu _Iberos_, (h.e. Pyrenen aliaque, quæ ipsi superare timent) vel _lavantur Ibero_ (ut V, 161, 271; IX, 185, 195), vel _armantur Iberis_ (ut III, 224; XI, 144), vel _occantur Iberis_, vel denique _cavantur Iberis_, ut adludatur ad auri fodinas Hispaniæ. 60. _numerosa_, non _nemorosa_, Col. Ox. Parm. _memor ausa per a._ frustra conj. Barth. Adv. VI, 3; quum meminerit Hannibal, quid quisque et quovis tempore gesserit. 61. _ferocem_ Col. prob. N. Heins. ad h.l. et ad Claud. Cons. Mall. Theod. v. 53. Vulgo _furentem_, non minus recte. 62. Alii _rutulam_, vel _rutilam_. Conf. I, 291, 584.

Contra pulchra suos vocat ad discrimina consul: «Hostem, miles, habes fractum ambustumque nivosis Cautibus, atque ægre torpentia membra trahentem.

67. Conf. Polyb. III, 64, et Liv. XXI, 40, 41. Sed ibi castris jam ad Ticinum positis loquitur. --_pulchra_ gloriosa; quia certam victoriæ spem ostendit. [68.] _amburi_, _uri_, καίεσθαι, ἀποκαίεσθαι, _frigore_, nota phrasis, vid. Drak. ad h.l. et Cerda ad Virg. Ge. I, 93. _Præusti artus_, _membra torrida gelu_, etc., ap. Liv. l.c.

En age, qui sacros montes, rupesque profundas 70 Transiluit, discat, quanto stat celsius arce Herculea vallum; et majus sit, scandere colles, An vestros rupisse globos: det inania famæ, Dum magna fuso pugna, retroque ruenti, Qua ventum est, obstent Alpes: super ardua ductum 75 Huc egere Dei, Latios ut sanguine fines Inbueret, tellusque hostilis conderet ossa.

70. _sacros montes_, vid. ad III, 501. 71. _arce Herculea_, Sagunto. cf. I, 273, vel Alpibus; vid. III, 496. --_celsius_, expugnatu difficilius, _stat_, est. 72. _colles_ contemtim dicit Alpes. 73. _det inania famæ_, vanas res a se gestas laudibus efferat et celebret, Drak. qui confert VII, 217; XI, 140; XVI, 44, et monet, alio sensu ita dixisse Hor. Sat. II, 2, 95, ubi vid. Bentl. 75 sq. Hæc δεινῶς dicta. 77. Cf. ad II, 574.

71. _Transiliunt, discant_ Put. _stet_, vel mox _et majus si scandere_ corrig. N. Heins. reclam. Lefeb., quia mutatio modorum passim sit obvia. 73. _vestros_, non _nostros_, Col. et R. 2. 74. _fusa_ ed. Paris. Colinæi, errore typogr., quem D. Heins. et Dausq. fideliter descripsere.

Scire libet, nova nunc nobis atque altera bellum Carthago, anne eadem mittat, quæ, mersa sub æquor, Ægates inter vasto jacet obruta ponto.» 80

78 sq. Liviana verba c. 41, _Experiri juvat, utrum_, etc.

78. _nova num_ corrig. N. Heins. citra necessitatem. Conf. v. 72, 806, et quos Drak. laudat Perizon. Diss. de Dict. Cret. §. 40, et Bentl. ad Hor. Serm. II, iii, 166; _vobis_ R. 2.

Hæc ait, atque agmen Ticini flectit ad undas. Cæruleas Ticinus aquas, et stagna vadoso Perspicuus servat turbari nescia fundo, Ac nitidum viridi lente trahit amne liquorem. Vix credas labi; ripis tam mitis opacis 85 Argutos inter volucrum certamine cantus, Somniferam ducit lucenti gurgite lympham.

81. Amplificavit narrationem Liv. XXI, 45 sq., et Polyb. III, 65. 82... 84. Notio aquæ liquidæ variis modis exornatur more Silii. 85. _ripis_, inter ripas. --_mitis_, lenis, placide manans, ut VIII, 537; XVI, 642, et ap. Virg. Æn. VIII, 88. 86. _Cantus arguti_ dicuntur _volucrum certamine_, h.e. certatim, vel magno concentu canentium volucrum: quo sensu voces _agmen_ et _certamen_ a poetis usurpari, nota res est; Ern. Præstiterit, opinor, vulgata lectio _Argutos inter, volucrum certamina, cantus_, ut _cantus_ per adpositionem dicantur _volucrum certamina_, quatenus hæ certatim canant. 87. _Somniferam lucenti_, propter cantum avium et lene murmur aquæ, Drak. Conf. Horat. Epod. II, 28, al.

86. _certamine_ Col. Put. Parm. Vulgatum _certamina_ servavit Lefeb. Recte opinor.

Jamque sub extremum noctis fugientibus umbris Lux aderat, Somnusque suas confecerat horas. Explorare locos consul, collisque propinqui 90 Ingenium, et campis quæ sit natura, parabat. Par studium Pœno, similesque in pectore curæ. Ergo aderant, rapidis equitum comitantibus alis.

89. _suas_, justas. 91. _Ingenium_, ut _natura_, indoles, situs, φύσις, ut XIV, 284. Plura exempla dabit Drak. ad h.l. et ad XVI, 46, it. Duker. et Freinsh. ad Flor. II, 6, n. 6.

88. _fugientibus_ prisci tantum non omnes; nec opus tot exemplis, quot congessit Drak. _fulgentibus_ R. 3, et alii recentt. probb. Barth. et Dausq. quia abeunte nocte splendor auroræ umbris intermicet. 89. _duas horas_ conj. uterque Heins., h.e. vigilias. Sed hanc notionem incertam esse, et noctem apud Romanos quatuor vigiliarum fuisse, nec minus æstate quam hieme duodecim horas habuisse, docet Drak. conf. not. ad VII, 154 sqq. 91. _campi_ frustra emend. Burm. ob præc. _collis_: quasi poetam non deceret orationem variare.

Verum ubi commoto docuerunt pulvere nubes, Hostem ferre gradum; et propius propiusque sonoro 95 Quadrupedum cornu tellus gemit; ac simul acer Vincentum lituos hinnitus sævit equorum: Arma, viri, rapite arma, viri; dux instat uterque. Ambobus velox virtus, geminusque cupido Laudis, et ad pugnas Martemque insania concors. 100

94. Cf. Liv. XXI, 46; et similia loca Virg. Aen. IX, 33... 39; XI, 597... 607, et 908 seq. 95. _ferre_, inferre, _gradum_, adcedere. 97. _sævit_, ut XIII, 600, et ap. Virg. Æn. V, 257; cf. Heins. ad Val. Fl. IV, 455. 98. Cf. XII, 169; N. Heins. ad XI, 133, vel, ubi eadem exempla congessit, ad Ovid. Met. XI, 377, et Cerda ad Virg. Æn. VII, 460. 99. _velox virtus_, alibi _ignea_ et _vivida_. --_geminus_, similis, par, ut passim ap. Cic. Sic et mox _concors_. Ter eadem sententia exprimitur.

98. _capite_ Col. ut VIII, 275; XII, 169. Sed τὸ _rapite_, ut VI. 210, efficacius esse, monet N. Heins. ad h.l. et ad Ovid. Met. II, 603. 100. _consors_ conj. N. Heins. et v. 101: _dirimebat, adacto Quantum inp. valet deprendere_, ut ap. Cæs. B. Civ. III, 51. Sed telum tormentumve, non nodum adigi, a Schmid. jam notatum video: _et prendere_ Put.

Haud mora: jam tantum campi dirimebat ab ictu, Quantum inpulsa valet comprendere lancea nodo; Quum subitum liquida, non ullis nubibus, æthra Augurium mentes oculosque ad sidera vertit. Accipiter, medio tendens a limite solis, 105 Dilectas Veneri, notasque ab honore Diones, Turbabat violentus aves; atque unguibus idem, Idem nunc rostro, duris nunc ictibus alæ, Ter quinas dederat sæva inter vulnera leto.

101. Cf. XII, 651; Virg. Æn. XI, 608 seq., et loca Hom. Iliad. ο, 357; π, 589; φ, 251, quæ jam comparavit Drak. qui docet, hoc spatium δουρηνεκές dici Iliad. κ, 357, ut, quod longius sit, μεταίχμιον, de quo vid. Schol. Eurip. ad Alcest. 91, et Phœniss. 1246. 102. _nodo_, vid. ad I, 318. 103. sq. Variavit et in usum suum convertit locum Virg. Æn. XII, 244 sq. Alia prodigia, quæ Romanis terrorem injecerint, memorat Liv. XXI, 46. 105. _medio a limite solis_, a m. spatio, seu via, quæ soli conficienda est, adeoque a medio cælo, seu meridie. 106. _Dione_, mater Veneris, et ipsa quoque Venus, vid. Barth. ad Stat. Silv. III, 5, 79; et Schwebel. ad Bion. I, 93.

105. _limine_ R. 3; Parm. Med. non improb. N. Heins. Cf. eum et Burm. ad Virg. Æ. VI, 255. Sed quis unquam dixit, a _medio_ limine solis venire? 106. _ab honore_ scripti et editi ante Nicandrum, qui primus _in h._ dedit.

Nec finis, satiasve, novi sed sanguinis ardor 110 Gliscere; et urgebat trepidam jam cæde priorum, Incertamque fugæ, pluma labente, columbam; Donec Phœbeo veniens Jovis ales ab ortu In tenues tandem nubes dare terga coegit. Tum victrix lætos signa ad Romana volatus 115 Convertit; prolesque ducis qua parte decora Scipio quassabat puerilibus arma lacertis, Clangorem bis terque dedit, rostroque coruscæ Perstringens conum galeæ, se reddidit astris.

115. _lætos_, Romanis fausta portendentes. 116, 117. Ornate pro, ubi Consulis filius armatus stabat. Confer infra ad vers. 456 seq.

110. _satiasve_ corrig. Dausq. quod prob. N. Heins. et recepere Drak. ac Lefeb. Recte, puto, quia _saties_, si dubiam lectionem loci Plin. VIII, 51, exceperis, non nisi ap. Juvenc. I, 637; III, 216, occurrit. 115. _jactos volatus_ R. 3; _lævos_ conj. N. Heins. h.e. a sinistra conspectos, quod felix augurium videbatur Romanis, ut a dextra Græcis. At _lætum_, seu faustum omen erat potius fuga accipitris, non aquilæ volatus; quod Drak. jam adnotasse video. 119. _Præstringens_ ex Oxon. recepit Drak. auctore N. Heins. qui ubivis hanc scripturam intrudunt; vid. ad I, 358, et conf. v. 352; V, 24, 274; Virg. Æn. X, 344 al.

Exclamat Liger (huic Superos sentire monentes 120 Ars fuit, ac penna monstrare futura magistra): «Pœne, bis octonos Italis in finibus annos, Audaci similis volucri, sectabere pubem Ausoniam, multamque feres cum sanguine prædam: Sed compesce minas; renuit tibi Daunia regna 125 Armiger ecce Jovis: nosco te, summe Deorum: Adsis o, firmesque tuæ, Pater, alitis omen. Nam tibi servantur, ni vano cassa volatu Mentitur superos præpes, postrema subactæ Fata, puer, Libyæ, et majus Carthagine nomen.» 130

120. Liger (quod nomen, a Galliæ fluvio ductum, occurrit etiam ap. Virg. Æn. X, 596), ex numero columbarum, ab accipitre occisarum, auguratur æque ac Calchas ap. Hom. Iliad. Β, 321 sq., et Ovid. Met. XII, 13 sq., quod Drak. jam observasse video. --_Superos sentire_, voluntatem deorum cognoscere. --_monere et monita_ vocabb. propria de vatibus, oraculis et diis, qui vel somniis, vel prodigiis aliisque signis futura significant, vid. Ind. et Drak. ad V, 117, et X, 373; quibus locis laudat Heins. ad Ovid. Met. XIII, 216; Gronov. Diatr. Stat. c. 56, et Broukh. ad Tibull. I, vi, 50; III, iv, 2; Add. Burm. ad Val. Fl. I, 29, 231, et ad Ovid. Met. II, 639. [“X, 373” recte X, 372] 121. _penna magistra_, ut _natura magistra ac duce_, et alia. --_penna_ pro avibus earumque volatu, vid. ad III, 344. 125. Aquila innuit, Jovem tibi imperium Italiæ recusare. 126. _Nosco te_, ut ap. Virg. Æn. XII, 260. 127. Hæc desumta ex Virg. Æn. VIII, 78; Drak. lectores remittit ad Turneb. Adv. XIII, 16, et Burm. Jov. καταιβ. c. 9. 130. _puer_, cf. ad v. 454. --_majus Carthagine nomen_, cognomen Africani, quod Africam, non solam Carthaginem, armis subactam declarabat. Cf. Bentl. ad Hor. Epod. IX, 25.

Contra læta Bogus Tyrio canit omina regi, Et faustum accipitrem, cæsasque in nube volucres Æneadis cladem et Veneris portendere genti. Tum dictis comitem contorquet primus in hostes, Ceu suadente Deo, et fatorum conscius, hastam. 135

133. _Veneris genti_, Romanis, qui in Veneris tutela sunt, ut columbæ. 134. Cf. Virg. Æn. IX, 52, et XII, 266 sq. --_dictis comitem_, ἐμμαπέως, ut I, 304, et IX, 569; Drak. Cf. Burm. ad Val. Fl. V, 601.

131. _omina_ R. 3; Parm., Veneta tam Marsi quam Martini Herbipol., et Junt. probb. Heinsiis, Draken. et Lefeb. Vulgo _læta omnia_ ut ap. Liv. XXXI, 7, et _fœda omnia_ ibid. c. 12.

Illa volans patuli longe per inania campi Ictum perdiderat spatio, ni, fusus habenas, Dum primæ decus adfectat decerpere pugnæ, Obvia quadrupedis præceps Catus ora tulisset.

137. _Ictum perdiderat_, h.e. perdidisset hasta, ut, ἅλιον βέλος ἔκφυγε Iliad. Λ, 376. --_Perdere_ dicimur, quæ inrita sunt et fine suo excidunt, vel quæ sine utilitate profundimus, nec in rem nostram convertimus, quorumque eventus et spes nos frustratur, v.c. _vulnera_, Stat. Th. VIII, 415; _lacrimas_, _ævum_, _jactus_, ibid. II, 656; V, 136; X, 393; _ictus_ Lucan. VI, 197; _mortem p._ (h.e. inultum mori, ut nec amicis id expediat, nec hostibus noceat), inf. v. 605, ubi N. Heins. et Drak. laudant Senec. Agam. 519; Lucan. III, 706; Stat. Th. IX, 58; Auct. ad Herenn. IV, 44 (_Decius amisit vitam, at non perdidit_), et Burm. ad Petron. 82. --_fusus habenas_, pro _fusis habenis_, ut XIII, 172; sic _fusa comas_ XIV, 570; Val. Fl. III, 315; _f. barbam_, Virg. Æn. X, 838. 138. _decerpere decus_, ut δρέπειν τιμὴν ap. Pind. Pyth. I, 95.

137. _Ictum_ Col. Vulgo _Letum_; quod non minus probum. Dausq. interpretatur: vires _leti_ inferendi perdiderat, ut contra dicitur hasta _letum ferre_, προπέμπειν φόνον; vid. not.

Sic elanguescens, ac jam casura, petitum 140 Invenit vulnus, cædemque adcepit ab hoste Cornus, et oblatæ stetit inter tempora frontis. Incurrunt acies, magnoque fragore per æquor Suspendunt cuncti frenis sublime reductos Cornipedes, ultroque ferunt: erectus in auras 145 It sonipes, rapidaque volans per aperta procella Tenuia vix summo vestigia pulvere signat.

141. _adcepit cædem_, vulnerandi et occidendi occasionem, _ab hoste_, qui sagittæ occurrebat. 144. _cuncti_ equites _suspendunt_ equos, h.e. habenas ita adducebant, ut equi in priores pedes se elevarent et quasi penderent. Drak. citat Stat. Th. VI, 504. 146. _procella_, impetu. 147. Drak. comparat III, 308; XIII, 327; XIV, 508; Hom. Iliad. Υ, 226; Virg. Æn. VII, 808 sq.; Stat. Th. VI, 638 sq.; Ovid. Met. X, 654; Claud. Cons. Hon. III, 197, et al. --_summo vestigia pulvere signat_, verba Maroniana, Ge. III, 171; cf. inf. XVI, 485.

141. _accepit_ Col. Vulgo _recepit_, quod Cell. exponit: hasta, jam invalidior spatio facta, non tam intulit cædem, quam recepit et admisit ex occursu Cati. 144. _cunei_ opinabatur N. Heins. ut v. 516; I, 454; XV, 739; quum de equitatu etiam et copiis navalibus hæc vox adhibeatur a Claud. in Rufin. II, 352, et Cons. Hon. IV, 625; Stat. Th. V, 426, et inf. XIV, 540. Nihil muto cum Drak. 145. _ultroque ruunt_ conj. N. Heins. Vulgatum contra eleganter dictum videbatur Barth. Adv. VI, 3, quasi ferentes ipsi ultro denuo ferant.

Boiorum ante alias, Cryxo duce, mobilis ala Arietat in primos, obicitque inmania membra. Ipse, tumens atavis, Brenni se stirpe ferebat 150 Cryxus, et in titulos Capitolia capta trahebat;

148. _Boios_ in Gallia olim Celtica, seu Lugdunensi, et quidem in Burbonio potissimum agro habitasse, eorumque alios Sigoveso duce Boiohemum et, a Marcomannis inde pulsos, Vindeliciæ ac Norici partem, quæ ab illis Boioaria, seu Bavaria dicitur, expugnasse; alios vero, de quibus h.l. agitur, partem Galliæ Cisalpinæ, inter Padum et Apenninum sitam occupasse, et in partibus Pœnorum stetisse, ex Livio aliisque nota res est. --_Boios_ a Romanis ad Pœnos defecisse, eorumque regulum _Magilum_, vel _Magalum_ fœdus cum Hannibale junxisse, memorant Polyb. III, 40, 44, et Liv. XXI, 29; eos vero in prælio ad Ticinum (de quo vid. _Guischard, Mém. milit._ T. I, c. 5) adfuisse, nemo memoriæ prodidit præter Silium, qui vel alios, quorum scripta interciderunt, vel suum quoque ingenium sequutus est, quo spectant etiam ea, quæ de Cryxo, ejus nomine, habitu et certamine cum Scipione tradit, quæ ex historia pugnæ Virdomari, Gallorum regis, cum Marcello (vid. Plut. Marcell. p. 300. sq.) hausisse videtur; Lenz. 149. _Arietat_, inruit, ut ap. Virg. Æn. XI, 890. --_in primos_, Romanorum προμάχους. --_inmania membra_, conf. ad V, 110 sq. 150. Historia notissima (cf. ad I, 624 sq.) et insculpta clipeo, in Britannia reperto, quem Drak. delineandum curavit. --_Brenni_, Gallorum Senonum ducis. 151. _in titulos trahebat_, sibi gloriæ ducebat. --_Capitolia capta_, de conatu et jactanter pro, obpugnata, ut _tenebant_ ap. Virg. Æn. VIII, 657.

148. _Cryxo_ ex emend. N. Heins. recepit Drak. _Crixo_ scripti et edd. antt. In recent. _Chrixo_ et _Chryxo_. Forte leg. _Brixo_, a _Brixello_, Boiorum opp. in Gallia Cispad. 150. Vulgatam distinct. _membra Ipse tumens, atavi B._ mutavit N. Heins. qui et _atavis_ pro _atavi_, et mox _in titulis_ legendum monuit. Prius recepit Draken. quem secutus sum; _tumens satavi_ Med.

Tarpeioque jugo, demens! et vertice sacro Pensantes aurum Celtas umbone gerebat. Colla viri fulvo radiabant lactea torque, Auro virgatæ vestes, manicæque rigebant 155 Ex auro, et simili vibrabat crista metallo.

153. Vid. ad I, 407. --_umbone_, clipeo, qui Gallis oblongus est. --_gerebat_ insculptos. 154. Hæc sublecta Virg. Æn. VIII, 659 sqq., ubi vid. Heyne. Comparant etiam Æn. IV, 138 sq.; VI, 144. --_Colla lactea_, ut XVI, 520 et ap. Virg. Æn. VIII, 660; X, 137, alias _nivea_, _marmorea_, _eburnea_, etc.; conf. N. Heins. et Drak. ad XII, 245, 246; Jani et Bentl. ad Hor. Od. I, xiii, 2. --_fulvo_, aureo. [155.] De _vestibus virgatis_, ῥαβδωτοὶς (nobis _gestreifte Gewänder_), cf. Diodor. V, 30; XII, 21; Burm. ad Val. Fl. II, 159, et, quos Drak. laudat, VV. DD. ad Virg. Æn. VIII, 660; Scalig. ad Varr. L. L. p. 67; Salmas. ad Vopisc. Carin. c. 20; Spanh. ad Callim. H. in Dian. v. 12; Jungerm. ad Polluc. VII, §, 53. Perperam Lefeb. exponit gall. _galonnées_, a _virga_, _galon_, germ. _Band_, _Borte_. 156. _crista_ non λοφος, sed κόρυς, quod inutili eruditionis adparatu probat Daniel Heinsius. --_vibrabat_, vid. ad I, 539. 157. _Camertes_, seu _Camerini_, Umbri, quorum urbs Camers, seu Camerinum (hod. _Camerino_) in montibus qui Picenum ab Umbria dirimunt.

153. _gerebat_, non _ferebat_, Col. et Put. 156. _rubrabat_ Ox. _rutilabat_ ed. Nutii Antwerp.

Sternitur inpulsu vasto perculsa Camertum Prima phalanx; spissæque ruunt conferta per arma Undæ Boiorum: sociata examina densent Infandi Senones; conlisaque quadrupedantum 160 Pectoribus toto volvuntur corpora campo.

159. _Undæ_ ut ap. Virg. Ge. II, 462; Juv. III, 244; Stat. Th. II, 224, et aliis locis, a Drak. cit. Sic quoque _torrens_ XIII, 760, et _undans vulnus, unda sanguinis_, etc.; X, 240, 245. 160. _Infandi Senones_, cf. I, 624 sq.

159. _et sociata_ conj. N. Heins. --_densent_ scripti et priscæ edd. vid. Intpp. ad Virg. Georg. I, 248, 419; Æn. VII, 794; X, 432; XI, 650; XII, 264; Bentl. et Jani ad Horat. Od. I, xxviii, 19; Creech. ad Lucret. I, 393, et, quos Draken. laudat, Gifan. Ind. Lucret., Prisc. Gramm. VIII, p.m. 336; Heins. ad Ovid. Met. XIV, 369; et Fast. III, 820; ad Val. Fl. III, 207; VII, 629; ad Claud. Cons. Hon. IV, 325; et ad Prudent. Cathemer. hymn. V, 53. Vulgatum _densant_ primus Wolf. Basileæ edidit.

Arva natant, altusque virum cruor, altus equorum Lubrica belligeræ sorbet vestigia turmæ. Seminecum letum peragit gravis ungula pulsu, Et circumvolitans tetros a sanguine rores 165 Spargit humo, miserisque suo lavit arma cruore. Spicula prima, puer, tumidi, Tyrrhene, Pelori Purpureo moriens victricia sanguine tingis.

162. Deformitas rei nimis fere ad vivum resecatur. --_natant_, cruore submersa sunt, Drak. 163. _sorbet_, abscondit, ita replet, ut conspici et cognosci nequeant. Propr. vestigia sorbent cruorem. Durior, judice Drak. locutio, quam alibi non notavit. Cf. tamen Lucan. III, 261; IV, 100. 164. _letum peragit_, eos prorsus necat. 165. Verba Maroniana Æn. XII, 339. 167, 168. Sensus est, quod Drak. jam monuisse video, Tyrrhenum tubicinem, adhuc _puerum_, h.e. juvenem (vid. ad III, 608), occisum esse a Peloro juvene, qui nunc _prima spicula_ miserit, vel primum ad bellum venerit. Barth. Cell. et alii _puerum_ male exponunt filium Pelori: tum _spicula prima_ essent, quæ primum in hoc bello conjecta sunt. Sed vid. v. 134. --_tumidi_ tibicinis, buccas inflantis, Cell. Sed est potius, superbi: nam tibicen h.l. Tyrrhenus esse fingitur, cujus nomen, æque ac Miseni ap. Virg. more poetarum (vid. ad I, 306, in V.L.) effictum, et quidem exquisite, quia Tyrrheni tubam invenere.

166. _arma_ Put. Vulgo _ora_, et quidam _ore_. 167. _dumidi_ Colon. _Numidæ_ emend. N. Heins. non improb. Drak. _Tyrrhena_ R. 2; _Tirena_ Put. _Thyrrhene_ ed. Lefeb.

Nam tibi, dum stimulas cornu, atque in prælia mentes Adcendis, renovasque viros ad vulnera cantu, 170 Hæsit barbaricum sub anhelo gutture telum, Et clausit raucum letali vulnere murmur. At sonus, extremo morientis fusus ab ore, Flexa pererravit mutis jam cornua labris.

169 seq. Comparant Virg. Æn. VI, 165; et cum v. 171, Æn. VII, 533. Sed observa h.l. operosum ornatum. 173, 174. «Quumque caput caderet, carmen tuba sola peregit, Et, pereunte viro, raucum sonus ære cucurrit,» verba Ennii, ex quibus hunc locum, et Stat. Th. XI, 55 (ubi vid. Barth.), desumtum notat Drak. qui etiam inf. XV, 473, ibique Sen. Thyest. 728 sq., et Iscan. b. Troj. V, 253 sq., comparat.

169. _dum_, non _quum_, scripti et priscæ edd. 174. _Flexa_ scripti, ut ap. Ovid. Met. I, 98, et Fast. IV, 181; Virg. Æ. VII, 513; Sen. Œd. 733; Draken. Vulgo _Fessa_, prob. Dausq. ut sit viribus destituta, flatore ipso conatum destituente. Male!

Cryxus Picentem Laurumque, nec eminus ambo; 175 Sed gladio Laurum; Picenti rasilis hasta, Ripis lecta Padi, letum tulit: avia namque Dum petit, ac lævo meditatur fallere gyro, Hasta viri femur et pariter per anhela volantis Ilia sedit equi, et geminam dedit horrida mortem. 180

176. _rasilis_, polita, ξεστὸς. 178. Cf. Virg. Æn. X, 885.

175. _ambos_ corrig. Barth. Adv. VI, 3. Sed _ambo_ est ant. accus. ut XVII, 427, ubi Draken. laudat Serv. (add. Pier. et Heins.) ad Virg. Ecl. VI, 18; Ge. IV, 88; Æn. XII, 342; Gronov. ad Liv. VIII, 3; XXXV, 21. 176. _Dat gladio Laurum_ conj. Barth. _Sed gladius Lauro_ N. Heins. At nihil h.l. deest, modo subintell. ἀπὸ κοινοῦ _occidit_, vel simile verbum; vid. Gronov. l.c. 179. _femore_ coll. I, 540, suspic. N. Heins. qui plura exempla congessit ad Ovid. Met. XV, 162. Sed τὸ _per_ ad utrumque substant. referri potest; _per nuda_ Col. et R. 2; quod recepit Lefeb. non improb. N. Heins. 180. _et_, quod in Put. est, vulgo omittitur.

Idem, sanguinea Venuli cervice revellens, Sternit præcipitem tepido te, Farfare, telo; Et te sub gelido nutritum, Tulle, Velino, Egregium Ausoniæ decus, ac memorabile nomen, Si dent fata moras, aut servent fœdera Pœni. 185

182. _Farfare_, a Farfaro, seu Fabari (hod. _Farsa_), Sabinorum fl. vid. ad I, 306, in V.L. 183. _Velinus_ amnis et lacus in Sabinis, nunc _Lago di Rieti_, quia Reate urbs adjacet; _gelido_, quoniam inter montium juga est. Cf. Heyne ad Virg. Æn. VII, 517, et ibid. Exc. VIII, ad v. 712. 185. _dent_ et _servent_, pro dedissent et servassent.

182. _tepido_ Col. et Ox. Vulgo _trepido_, vulgari variatione.

Tum Remulum, atque olim celeberrima nomina bello Tiburtes Magios, Hispellatemque Metaurum, Et Clanium, dubia meditatus cuspide vulnus.

187. Cf. V.L. --_Hispellum_, urbs Umbriæ, in qua etiam _Metaurus_ fl. unde _Metauri_ nomen ductum, cf. ad VII, 486, et VIII, 457. 188. _cuspis dubia_, quod Drak. recte contra Barth. Adv. VI, 3, monet, non est utrimque acuta, ut _anceps ferrum_ et _securis_, quæ ἀμφίτυπος Q. Calabr. I, 158, dicitur, sed, quam manu tenet homo dubitans et secum deliberans, quem primum inpetat, ut _dubia cœna, fames, ala, arcus_ ap. Terent. Phorm. II, ii, 28; Hor. Serm. II, ii, 77; Sen. Thyest. v. 715; Val. Fl. I, 401; IV, 527, ubi vid. Burm. Ernesti emend. _haud dubia meditatus c. v._ Nec tamen damnat vulgatam lectionem, quam ita interpretatur: Cryxus collimans, et cuspidem studiose dirigens; nam qui collimat, is meditatur veluti vulnus, et adhuc dubius est, feriat scopum, nec ne. Rationem Drak. quam nos sequuti sumus, improbat V. Cl. quod hic sensus in Cryxum non cadat, qui non unum præcipue, sed omnes trucidasse dicatur. Enim vero verba nostra commode referri possunt ad magnam hostium multitudinem; quam qui adgreditur, ambigere solet, quem primum armis petat. Malim tamen _meditatum_ legere, de quo vid. Varias lectiones.

182. _tepido_ Col. et Ox. Vulgo _trepido_, vulgari variatione. 186. _Remulum_ Parm. Junt. Ald. Gryph. Nut., ut apud Virg. Æn. lib. IX, v. 360, 593, 633; XI, 636. Vulgo _Romulum_. 187. _Tyburtes_ Dausq. Lefeb. et alii. _Magios_ e scriptis, R. 3, et Parm. revocavit N. Heins. Vulgo _Tiburtes magnos_. Poeta autem, ut v. 184, gentem Tulliam. ita h.l. fratres Tiburtes respexit, Tiburnum, seu Tiburtum, Coram et Catillum, seu Catilum, Amphiarai filios, olim _bello_ Æneæ _claros_, et _Tiburis_ (_Tivoli_) prope Anienem conditores, de quo conf. v. 224, 225; VIII, 364; Heyne Exc. VIII, ad Virg. Æn. VII, 670 sqq. Cluver. Ital. ant. p. 958; Solin. c. 2; Jani ad Horat. Od. I, vii, 13; xviii, 2; II, vi, 5; _Hispellatesque M. Et Clanium_ conj. N. Heins. et recepit Lefeb. _Metaurum_ Colon. _Mataurumque_ Put. vid. ad VII, 486. Vulgo _Metaurumque_. Tum versus est hypermetros, ut XVII, 400, et passim ap. Virg. Ovid. aliosque. 188. _Clanium_ Col. vid. not. ad VIII, 535. _Davium_ R. 3; Parm. Med. Vulgata lectio _Damum_ debetur Marso; _meditatum_ emend. Barth. Adv. VI, 3, et recepit Lefeb. ut non ad Cryxum, sed ad Clanium referatur, qui, dum ferire dubitat, ipse ictum recipit. Non male, judice etiam Drak.

Nec locus est Tyriis belli, pugnæve, sed omnem Celticus inplevit campum furor: inrita nulli 190 Spicula torquentur, statque omne in corpore ferrum. Hic inter trepidos inmane Quirinius audens, Cui fugere ignotum, atque invicta mente placebat Rebus in adversis exceptum pectore letum, Cuspide flammat equum, ac dispergit gæsa lacerto; 195 Si reserare viam, atque ad regem rumpere ferro Detur iter; certusque necis petit omnibus ausis, Quod nequeat sentire, decus: cadit inguine fosso Teutalus, et vasto quatitur sub pondere tellus.

190, 191. Drak. bene comparat Stat. Th. VIII, 419. 194. Conf. ad V, 594. 195. _Cuspide flammat_, calcaribus incitat; _gæsa_, ut I, 629. 196. _rumpere iter_, cf. ad I, 54. --_regem_, Cryxum, ducem Boiorum, ut _tyranno_, v. 709, et βασιλῆα Iliad. π, 660. _Reges_, βασιλεῖς, ἄνακτες, dicuntur omnino potentes et divites, deinde duces et heroes, regio inprimis sanguine orti, ut rex _Æneas_, etc., etiam Dii, ut ἄναξ Ἀπόλλων. 198. _decus_ occisi Cryxi, _quod_, cujus fructus, _nequeat sentire_, percipere, quia _certus necis_ erat.

191. _omni_ volebat Modius. 198. _sancire_ conj. N. Heins.

Obcumbit Sarmens, flavam qui ponere victor 200 Cæsariem crinemque tibi, Gradive, vovebat Auro certantem, et rutilum sub vertice nodum. Sed Parcæ intonsa non exaudita voventem Ad Manes traxere coma: per candida membra It fumans cruor, et tellus perfusa rubescit. 205

200 sq. Sarmenti Gallo apte adfingitur votum Germanis usitatum, de quo vid. Cluver. ant. Germ. et Lips. ad Tac. Hist. IV, 61, et Germ. c. 31, _victor_ si foret. --_ponere_, ἀνατιθέναι, consecrare. D. Heins. et Lefeb. male exponunt, suspendere in arbore, quæ inde _capillata_, vel _capillaris_ dicta, teste Festo. Ad eam non nisi Vestalium virginum capillus deferebatur, vid. Plin. XVI, 44, seu 85. 202. _Nodus_ κορώνη γένος ἐμπλοκῆς. D. Heins. --_nodum rutilum_, rutili crinis, (qualis Gallis est, de quo vid. Liv. XXXVIII, 17, et sup. ad III, 608) nisi malis de _aureo nodo et circulo_ adcipere, de quo vid. Heyne ad Virg. Æn. X, 138, et IV, 138; conf. ad II, 78, in V.L. --_sub vertice_, posteriore, circa occiput. Commentarii loco sint verba Tac. Germ. c. 38. «Insigne gentis, obliquare crinem, nodoque substringere... horrentem capillum retro sequuntur, ac sæpe in ipso solo vertice religant,» vid. ibi Intpp. 203. _non exaudita_ a Marte _voventem_, vanum irritumque votum nuncupantem. 205. _It cruor per membra_, ut VIII, 186; XII, 243, et ap. Virg. Æn. IX, 434. Confer Draken. ad XI, 396; Heins. et Burmann. ad Valer. Flacc. II, iii, 233; IV, 217; VI, 724.

At, non tardatus jaculo obcurrente, Ligaunus Inruit, adversumque viro rotat obvius ensem, Et ferit insurgens, humero qua brachia lenti Adnectunt nervi, decisaque vulnere læva Laxatis paulum moribunda pependit habenis; 210

206. Ligaunus Quirinii manum, Vosegus collum amputat. 207. _adversum ensem_, ut IX, 626, vid. Burmann. ad Valer. Flacc. lib. VI, v. 256. 208. _insurgens_, vid. ad v. 610. 209. _vulnere_, ictu. 210. Conf. Virg. Æn. X, 341.

206. _Ligaunus_ scripti. _Licaunus_ et _Lycaunus_ in editis. _Lygaunus_ ed. Lefeb. qui Celticam putat esse vocem, quæ _nigrum_ et _corvum_ significet. 209. _dextra_ scripti, R. 3; Parm. Med. Sed _læva_ frenum regi monet Drak. coll. v. 416; Sen. Hippol. 1259, et Barth. ad Stat. Silv. I, i, 37. Has autem voces sæpius a librariis permutari docet Gron. ad Sen. l.c. et ad Liv. XXXIII, 9. At manus quoque simpliciter _dextra_ dicitur.

Dumque micans tremulo conatu lora retentat, Flectentem adsuetos imitatur nescia frenos. Demetit aversi Vosegus tum colla, jubaque Suspensam portans galeam, atque inclusa peremti Ora viri, patrio Divos clamore salutat. 215

211. Ludit exemplo Virg. Æn. X, 396 (ubi vid. Intpp.), ut alii, v.c. Ovid. Met. V, 117; VI, 558 seq. quem contulit Drak. --_micans_, ut V, 285, et Virg. Æn. X, 398, tremens, palpitans. --_retentat_, retinet, vel potius iterum tentat, ut in simili loco Ovid. Met. V, 117; cf. Burm. ad Val. Fl. III, 97. 213. _Demetit_, ut ἔκειρε dixit Sophocl. Ajac. 55, et Apollon. III, 415; ἤμησε Hesiod. Theog. 181; ἐθέρισε et ἀπέθρισε Anthol. L. III, et alibi. Cf. Drak. ad X, 147; (ubi ex Hom. Iliad. λ, 67, hujus locutionis colorem ductum putat) Cerda ad Virg. Æn. X, 513; Heins. ad Ovid. Met. V, 104; Burm. ad Val. Fl. III, 670. [“X, 147” recte X, 146] 215. Victor exsultabundus exclamat in ipso prælio et ἐπινίκιον, vel pæana et hymnum canit, more heroum. Cf. v. 262; X, 231, XV, 691; Virg. Æn. X, 738, ubi vid. Heyne. [“XV, 691” recte 688]

213. _Vesegus_ Ox. et Put. _Vesogus_ Parm. Vulgo _Vesagus_, et _Vosegus_ Colon., quem secutus sum, etsi admodum probabilis est emend. N. Heins. _Vogesus_, quam Drakenb. et Lefeb. recepere. Corruptela forte inde orta, quod Vogesus Galliæ mons, unde nomen ductum videtur, scriptoribus medii ævi, v.c. Venant. Fort. VII, 4, et Gregor. Turon. _Vosagus_ et _Vosacus_ dicebatur. Apud Cæs. B. G. IV, 10, _Vosego_ exstat in ed. Junt. et Oudend.

Dumque ea Gallorum populi dant funera campo, Adcitas propere castris in prælia consul Raptabat turmas, primusque ruebat in hostem, Candenti sublimis equo: trahit undique lectum Divitis Ausoniæ juvenem, Marsosque, Coramque, 220 Laurentumque decus, jaculatoremque Sabellum, Et Gradivicolam celso de colle Tudertem, Indutosque simul gentilia lina Faliscos;

218. _Raptabat_, ut _rapere_ passim, vid. Ind. et Virg. Æn. VII, 725; X, 178. 220. _Divitis Ausoniæ_, vid. Virg. Georg. II, 136... 166. --_Cora_, hod. _Core_, Latii opp. in Volscis, vid. Heyne ad Virg. Æn. VI, 776, et Cluver. Ital. ant. pag. 1017. 221. _Laurentum_, vid. ad I, 110. --_decus_, electos juvenes. --_jaculatorem Sabellum_, vid. Heyne ad Virg. Æn. VII, 665. 222. _Tuder_, seu _Tudertum_ (nunc _Todi_) opp. Umbriæ, in colle situm, cf. VI, 645; Plin. III, 14. --_Gradivicolam_, cf. VIII, 462, et, quem Drak. laudat, Gruter. p. 423, n. 1. 223. _Faliscos_ in Etruria, qui _Æqui_ dicuntur VIII, 488, exemplo Virg. Æn. VII, 695, ubi vid. Heyne, et in Exc. VIII, ad Æn. VII, 722 sq. _Faliscos_ populum, et _Falerios_ oppidum adpellant Livius et alii, sed urbem memorat Eutrop. I, 18, quæ hodie _Falari_ dicitur, vel potius _Civita Castellana_, vid. Fontanin. Antiq. Hortæ colon. Etrusc. pag. 80 (in Graev. Thes. Ant. Ital. T. VIII). De _linis Faliscis_ auctore Drak. consule Ulit. ad Grat. Cyneg. v. 40.

220. _Coræque... decus_ malebat N. Heins.; et v. 223, _Indutosque humeris_; audacter et frustra; nam _simul_ pendet a verbo _trahis_.

Quosque sub Herculeis taciturno flumine muris Pomifera arva creant Anienicolæ Catilli; 225 Quosque in prægelidis duratos Hernica rivis Mittebant saxa, et nebulosi rura Casini.

224. Intell. Tibur, de quo vit. ad v. 187, in V.L. --_taciturno flumine_, Aniene, ut ap. Horat. Od. I, xxxi, 8. Cf. V.L. --_Herculeis muris_, ob cultum templumque Herculis, τὸ Ἡράκλειον, unde _Hercules Tiburtinus_ in marmorr. priscis memoratur; vid. quos Drak. laudat, Gruter. p. 49, n. 6; p. 1013, n. 3, et Rader. ad Martial. I, 13. Cf. etiam Strab. V, p. 164; Prop. II, xxxii, 5; IV, vii, 82. 225. De _pomiferis arvis_ Tiburis, vid. Bentl. et Jani ad Horat. Od. I, vii, 14, et Sat. II, iv, 70, quosque Drak. jam citavit, Heins. ad Ovid. Amor. III, 6, 46, et Broukh. ad Prop. IV, vii, 81. 226. _Hernica saxa_, cf. VIII, 391; Cluver. Ital. ant. p. 979, et Heyne ad Virg. Æn. VII, 684. --_duratos in rivis_, cf. Virg. Æ. IX, 603 sq. 227. _Casinum_, seu _Cassinum_, Latii municipium (vid. Gruter. Insc. p. 351 et 431) in Volscis, trans Lirim. --_nebulosi_, in alto monte siti; Mars. ob viciniam Simbruinorum stagnorum; Dausq. Sed ea nimis distant. _Sub Casinum stativa habita_, Liv. XXVI, 9, non longe ab hodierno _Monte Cassino_.

224. _taciturno murmure_ Oxon. Put. R. 3; Parm. Med. prob. Barth. Adv. VI, 3. Id quominus in contextum reciperem, vix mihi temperare potui. Vulgatam quidem lect. firmat Draken. auctoritate c. Colon. et ipsius Silii, qui inf. XII, 539, _leniter sine murmure labi_ Anienem memorat. Sed is locus, nisi argutari velis, cum nostro facile conciliari potest. Præterea idem fluvius variis sæpe locis sine et cum murmure labitur, et ipse _Anio_, seu Anien (_Teverone_), leniter alias fluens, prope _Tibur_ de scopulo cum murmure ruit, unde _præceps_ dicitur Hor. Od. I, vii, 13 (ubi vid. Jani), et _murmur tumidamque rabiem_ ipsi tribuunt Prop. IV, vii, 4; et Stat. Silv. I, iii, 21, ut taceam, de fluminibus poetas sæpe diversa prodere. Conf. Burm. ad Val. Fl. V, 180; Heyne Obss. ad Tibull. I, vii, 14; et ad Virg. Æn. I, 317. _Taciturno_ autem _murmure_ dici potest, ut _tacito rumore Mosellæ_ ap. Auson. Mosell. v. 22, laudatum a Drak. qui ad XI, 421, in his verbis acumen quoddam captatum putat, ut in _concordia discors_ ap. Lucan. I, 98; _discordia concors_ ap. Manil. I, 42, et in aliis, quæ notaverint Ciofan. ad Ovid. Met. I, p. 19; Victor. Var. Lectt. X, 12; Lambin. ad Hor. Od. I, xxxiv, 2; Intpp. ad Cic. Phil. I, 2; et Martin. var. lect. III, c. 9, 11. Sed simpl. lene murmur innui crediderim. 225. _Anienicolæ_, non _Antenicolæque_, scripti, prob. N. Heins. ad h.l. et ad Ovid. Epist. IX, 141; quia et Maro Æn. VII, 672, et Noster VIII, 366, primam in _Catillo_ syllabam produxere, etsi corripuit Stat. Silv. I, iii, 100.

Ibant in Martem terræ dominantis alumni, Damnati Superis, nec jam reditura juventus. Scipio, qua medius pugnæ vorat agmina vertex, 230 Infert cornipedem, atque instinctus strage suorum Inferias cæsis mactat Labarumque Padumque, Et Caunum, et multo vix fusum vulnere Breucum, Gorgoneoque Larum torquentem lumina vultu.

228. _terræ dominantis_, Italiæ, etsi tum hoste tenebatur, unde immerito lectio videbatur suspecta Barth. Adv. VI, 3. Nec est, quod poetam ad sua tempora respexisse cum Drak. censeas. 230. _medius vertex pugnæ_, media acies, similis fluctuum rapido vertici, naves voranti. Conf. Virg. Æneid. lib. I, v. 117, et ad II, 555. 232. Confer v. 261; XV, 823; Virg. Æneid. lib. X, v. 519 seq., ubi vid. Heyne. 233. _fusum_, vid. ad II, 113. 234. _Gorgoneo_ exquisite pro torvo, seu obliquo, ob iram et furorem. Cf. Virg. Æn. VIII, 438, ubi vid. Intpp.

228. _mortem_ conj. Burm. quod arridet Drak., qui argutam tum et elegantem in hoc versu obpositionem inesse putabat. 230. _notat_ Put. R. 3; Parm. Med. unde _rotat_ conj. N. Heins. Vulgatum confirmat Drak. locis Virg. Æn. I, 117. et Val. Fl. VIII, 332; _vertex_, non _vortex_, scripti et priscæ edd. cf. ad III, 475. [“ad III, 475”: in Not.] 233. _Caunum_, non _Camum_, Col. Caunus Hispaniæ mons ap. Liv. XI, 50; _vix visum_ in mentem veniebat Burm. _Breucum_ Col. Vulgo _Brennum_, unde _Breunum_ conj. Lefeb., quia _Breuci_ in Pannonia fuere, _Breuni_ vero inter Alpinas gentes. Sed hi Alpium Rhæticarum incolæ varie scribuntur, _Brenni_, _Breuni_, _Brenci_, _Breuci_, _Breones_, _Briones_: vid. Casaub. ad Strab. IV, p. 142, et Intpp. ad Hor. Od. IV, xiv, 11; Plin. III, 25; Suet. Tib. 9; Flor. IV, 12, pr.

Occidis et tristi, pugnax Lepontice, fato: 235 Nam dum frena ferox objecto corpore prensat, Atque æquat celsus residentis consulis ora Ipse pedes, frontem in mediam gravis incidit ensis, Et divisum humeris jacuit caput: at Batus, amens Qui luctatur equo, parmaque incursibus obstat, 240 Ictu quadrupedis fulva porrectus arena Elisa incussis amisit calcibus ora.

239. _caput jacuit_ in _humeris_, ut ap. Virg. Æn. IX, 754, 755. 242. _amisit ora calcibus_, h.e. calcibus equi Scipionis conculcatus adeo est, ut confusis lineamentis nosci non potuerit, quis foret, Drak. coll. IX, 397 sq., et Luc. II, 167.

235. _Occidit, tristi pugnas L. f._ quidam Marsum secuti; _pugnax_ scripti cum Parm. et Med. Vulgatum _pugnans_ debetur Martino Herbip. _Leopontice_ Nut. Sed Lepontii populus Alpinus in Rhætia; vid. Plin. III, 20. 236. _prensat et æquat_ scripti cum R. 3, Parm. Med. Vulgo _prensas_ et _æquas_; non male. 238. _occidit_ Put. Tell. R. 3; Parm. Hinc _accidit_ scribendum videbatur N. Heins. ad h.l. et ad Ovid. Fast. V, 360. 239. _at Batus_ Col. _ad Batus_ R. 2; _Achbatus_ Put. _Achutus_ Ox. _Acatus_ R. 3; _Arcatus_ Parm. Vulgo _Abbatus_. 240. _Ut luctatur_ malebat N. Heins.

Perfurit Ausonius turbata per æquora ductor, Ceu Geticus Boreas, totum quum sustulit imo Icarium fundo victor mare; navita vasto 245 Jactatur sparsus lacerata classe profundo, Cunctaque canenti perfunditur æquore Cyclas.

243 sqq. cf. ad I, 468 sq., ubi _Ægæum mare_ pro quovis mari procelloso; sed cum dilectu positum, ut h.l. _Icarium_, pars Ægæi, inter Samum et Myconum, ab Icaria ins. quam adluit, sic adpellata, ut _Myrthoum_, _Carpathium_, etc. 247. _Cuncta Cyclas_, omnes Cyclades insulæ; cf. ad I, 472, et Hor. Od. I, i, 15; _Luctantem Icariis fluctibus Africum_, etc.

244. Vulgg. _gelidus Boreas_, ut passim ap. poetas. Sed _Geticus Boreas_ Oxon. et Put. quod exquisitius est, ut _Sarmaticus_, _Edonus_, _Scythicus_, _Arctous_, _Hæmonius_, _Odrysius Boreas_. Cf. Gron. Obss. IV, 17. 245. _Icaru_ Tell. _Irarum_ Ox. R. 3; Parm. Med. unde _Iratum mare_, h.e. turbatum conj. N. Heins. non improb. Drak. quia Africo, non Boreæ imperium in mare Icarium tribuunt Hor. Od. I, i, 15, et alii. Sed vid. not. Si quid mutandam, legerem _rector_ pro _victor_; ut _arbiter_ et _dux Hadriæ_ ap. Horat. Od. I, iii, 15; III, iii, 5.

Cryxus, ut in tenui spes, exiguumque salutis, Armat contemtu mentem necis: horrida barba Sanguinea rutilat spuma, rictusque furentis 250 Albet, et adfuso squalent a pulvere crines. Invadit Tarium, vicino consule pugnas Miscentem, sævisque virum circumtonat armis.

250, 251. Horrida facies hominis desperatis rebus sævientis. Cf. v. 277 seq., et V, 434 seq. --_Sanguinea spuma... Albet_, ut _canens cruor_ I, 424. Spumat furore, sed _spuma rutilat_ sanguine cæsorum, qui de sua quoque barba destillat. Lenz.

248. Huic versui vulgo subjungitur alius, _Jam videt esse suæ mortemque adstare propinquam_, quem tamen non agnoscunt scripti et edd. ante Juntinam, quare tanquam a Nicandro procusum omisi cum Lefeb. Saltem _esse super_ Burm. et _instare_ N. Heins. scribendum videbatur. 251. _adfuso_, non _effuso_, scripti, de quo verbo plura disputavit N. Heins. ad V, 66; VI, 572, 686; et ad Val. Fl. I, 762. 252. _Darium_, vel _Clarium_ Colon. _Tarrum_ quædam edd. _Marium_ conj. N. Heins. ut sit Rom. nomen. _Dasium_ (vid. ad XIII, 32), vel _Clanium_ (quo tamen nomine Silius jam sup. v. 188, usus est) tentabat Drak. Sed idem _Tarium_ quoque notum in Italia nomen fuisse, ex Plin. XVIII, 6, et Sen. de Clem. I, 13, probat.

Volvitur ille solo: nam pronum effundit in armos Fata extrema ferens abies, rapiturque pavore 255 Tractus equi, vinctis connexa ad cingula membris. Longa cruor sparso linquit vestigia campo, Et tremulos cuspis ductus in pulvere signat.

255... 257. Tarius, Cryxi hasta equo dejectus, cingulo illius impeditur, et sic, membris ad connexa cingula vinctis, ab equo per terram trahitur, Drak. Male Barth. Adv. VI, 3, ex h.l. colligit, veteres, ut eo firmius equis hærerent, cingulis sese eorum adligasse. --_abies_, ut ἐλάτη ap. Hesiod. Scut. Herc. 188, 190. Sic et μελία, _fraxinus_ et _taxus_; vid. Ind. --_Fata ext. ferens_, ut _fatifera_, _letifera tela_. --_pavore equi_, ab equo consternato. 258. _ductus signat_, sulcos facit; conf. Virg. Ge. III, 171, et Æn. I, 478. --_Tremula_ proprie est hasta. Lenz. comparat Stat. Theb. VII, 595, 596; XI, 514.

257. _linquit_, non _liquit_, Col.

Laudabat leti juvenem, egregiosque parabat Ulcisci consul manes, quum dira per auras 260 Vox venit, et Cryxum ferri clamoribus audit, Haud notum vultu: surgit violentior ira Comminus, atque oculos optato in corpore figit.

259. _Laudabat leti_, ἐμακάρισε τοῦ θανάτου, D. Heins. 261. _Vox dira_, magna, ingens. Cf. VIII, 384, et Heyne ad Virg. Æn. VIII, 350; IX, 185. --_ferri_, φέρεσθαι, se ferre, incedere, inruere, ut I, 65, 497, 521; II, 527; inf. v. 519; V, 492; VIII, 72; XIV, 317. (cf. Burm. ad Virg. Æn. V, 373), vel ferri in cælum, tolli ad cælum, efferri, celebrari, _clamore_, adclamatione et plausu laudantium, vid. ad v. 215. --_dira vox_ clamantium, Cryxum adesse, et consul _clamore_ suorum _audit_, cognoscit, Cryxum _ferri_, inruere. Lenz. 262. _surgit_ ei _violentior ira_, ut _sævæ jamque altius iræ Dardanio surgunt ductori_ ap. Virg. Æn. X, 813.

260. _auris_ Ox. et R. 2, _aures_ Put. quod placet Lefeb. non mihi. Conf. X, 366, ubi Drak. conf. XIII, 283; XVII, 42; Virg. Æn. IX, 112. 262. _iræ_ malebat N. Heins. quia Silius secundos casus amat. Sed vid. not.

Tum, stimulans grato plausæ cervicis honore, Cornipedem adloquitur: «vulgum Martemque minorem 265 Mox, Gargane: vocant Superi ad majora: videsne Quantus eat Cryxus? jam nunc tibi præmia pono Illum, Sidonio fulgentem ardore, tapeta, Barbaricum decus; et fulvis donabere frenis.»

264. Drak. comparat XVI, 357; Virg. Ge. III, 185 sq., et Æn. XII, 85, 86 (quibus locis vid. Cerda); Nemesian. Cyneg. v. 296, et Auson. Lud. VII; Sapient. pr. Add. Ovid. Met. II, 867, ubi vid. Heins. 265. Adloquitur _Garganum_, equum suum (cujus nomen a monte Apuliæ ductum), ut Iberus Panchaten XVI, 390; Hopleus Tydei equum ap. Stat. Th. IX, 211, et Mezentius Rhœbum suum ap. Virg. Æn. X, 860 seq., ubi vid. Heyne. Cf. ad V, 166. --_vulgum_, vid. ad I, 399. Lenz. vocem _vulgum_ e glossa inrepsisse suspicatur, et h.l. ita emend. _Cornipedem adloquitur: tu Martem linque minorem:_ (vel _tu mortes linque minores_, id est, desine stragem edere ignobilium). _Nos, Gargane, vocant Superi_ ad majora, h.e. ad Cryxum adgrediendum. Meo qualicumque judicio non sollicitanda est lectio, quæ auctoritate omnium librorum tam scriptorum quam editorum ante Nicandrum firmatur, et adfectui loquentis convenientior est. 267. _eat_ pro sit, ut _incedo_ ap. Virg. Æn. I, 46, vel potius _quantus eat_ pro, quam superbe incedat. --_præmia pono_, propono, _tapeta_, ut XVI, 459, et apud Virgilium Georg. 268. Cf. Virg. Æn. VII, 277 sq. [268.] _ardore Sidonio_, purpura Tyria, II, 382, 530; Æneid. V, 292. --propr. ejus splendore. Nam _ardere_, φλέγειν, αἴθειν, αἴθεσθαι, de fulgore coloris et splendore purpurae, auri, armorum, etc., usurpantur, vid. XI, 679; XVII, 396; Virg. Ge. IV, 99, et Æn. IV, 262; XI, 602; Val. Fl. III, 340; VI, 526, ubi vid. Heins. Similiter _purpura mixto incenditur auro_ dixit Stat. Th. X, 60; _purpura flammatur_ id. Achill. I, 297; _igneus vibrat_, vel _micat auro et ostro, ignea purpura_ et _chlamys_, etc., id. Th. IV, 265; Val. Fl. I, 427; II, 342; VI, 708; _vestis candet cocco rubro tincta_ Hor. Serm. II, vi, 102; conf. sup. ad I, 126. [“XI, 679”: locus incertus; “XVII, 396” recte XVII, 395] 269. _Barbaricum decus_, vid. VV. DD. ad Virg. Æ. II, 504, et XI, 777. --_fulvis_, aureis.

265. Post hunc versum Nicander alium primus exhibuit in Juntina, _Hactenus, et leto dedimus sine nomine gentem_. Conf. ad VIII, 508. Eum omnino barbarum et ταυτόλογον esse, sed, quum sensus eo omisso non constet, alium ejus loco excidisse putabant N. Heins. et Drak. dissent. Lefeb., qui male reposuit _vulgum, Martique minore Hactenus, et... gentem, Mox_, etc. coll. XVII, 511. Quis enim umquam _Marti_ pro _Marte_ dixit? Nos totum versum delevimus, quia omnibus scriptis et editis ante Nicandrum abest, nec abrupta ejusmodi oratio ab ardore impetuque animi abhorret. _Mox_, scil. adoriemur, vel occidemus, vel simile quid. Sed _Martem minorem_ quomodo explicabimus? Forte viros minus fortes, ut sit id. qd. _vulgus. Minor_ quidem _Mavors_ dicitur, V, 457; ubi tamen _minor_ est pro minus. Aliquando conjiciebam _partemque_, quod nunc minus mihi placet. Præstiterit _sordemque_, vel _fæcemque virorum_, ut _sordem urbis et fæcem_ dixit Cic. ad Att. I, 16, et similia alii. Sed vereor, ne sic poetam, non librarios, correxisse videar. _Nos_ pro _Mox_ idem Nicander scripsit. _Nunc_ suspic. N. Heins. Sic _hactenus... nunc_ ap. Virg. Ge. II, i, 2; Ovid. A. A. I, 263; Plin. XXVIII, 8; XXXI, 6; quod moneo, quoniam _hactenus_ pro adhuc, ad hoc usque tempus, latine dici posse Drak. et alii dubitant: quod tamen ex his locis et inpr. ex Liv. VII, 26, et Tac. Agric. 10, intelligitur. [“ad VIII, 508”: in Not.]

Sic fatus, magno Cryxum clamore ciebat 270 In pugnam, ac vacuo poscebat prælia campo. Nec detrectantem par ira adcenderat hostem. Ut jussæ cessere retro, spatiumque dederunt Hinc atque hinc alæ, et medio stetit æquore pugna: Quantus Phlegræis telluris alumnus in arvis 275 Movit signa Mimas, et cælum exterruit armis; Tantus semifero Cryxus sub pectore murmur Torquet, et horrisonis ululatibus erigit iras.

270. _ciebat_, vocabat, provocabat. 271 et 273. Cf. Virg. Æ. X, 444; XII, 696. 275. Similis locus de Mezentio Virg. Æ. X, 762 sq. 276. _Mimas_ sup. III, 494, montis nomen, h.l. _telluris alumnus_, γηγενὴς (ut ap. Virg. Æn. VI, 595), unus gigantum, cui _Prochyte_ insula (de qua vid. ad VIII, 542) inposita dicitur XII, 147. Conf. Sen. Herc. Fur. v. 981; Claud. R. P. III, 347, et Gigant. 85 sq.; Hor. Od. III, iv, 53. [“ad VIII, 542” recte VIII, 540] --Campi _Phlegræi_, τὸ φλέγραιον, seu φλεγραῖον πεδίον, vel _Phlegra_, ἡ φλέγρα, contr. pro φλεγυρὰ, sc. γῆ (unde _Phlegræus_, φλεγραῖος, et φλέγυρος, igneus, VIII, 655), ubi sedes et pugna Gigantum cum Diis fuit. Hoc nomen a poetis ad varia loca, terræ motibus ignibusque cæcis obnoxia, in Thessalia, Thracia, Macedonia et Italia prope Cumas, traducitur; vid. Heyne ad Apollod. p. 69 sq., et Gesner. ad Orph. v. 1123; cf. VIII, 540; IX, 305; XVII, 650. --_Movit signa_, ut ap. Virg. Ge. III, 236, et Æn. XII, 6. 277. _Torquet murmur_, ut III, 465; X, 246, et _t. sibila_ VII, 424, ubi v. not., 279, 280. Cf. sup. v. 150, 151.

274. _et_ Col. In vulgatis libris omittitur. 276. _signa minax_ Ox. Put. Parm. Med. et al. Cf. ad III, 494. 278. _exigit_ R. 3; _egerit_ conj. N. Heins. coll. Stat. Silv. IV, iv, 79; Ovid. Trist. IV, iii, 38; et Lucan. II, 64. Sed _erigit_ est auget, excitat, liberius exerit, ὤρσεν, ὤτρυνεν: unde _ira surgere_ dicitur. Conf. Virg. Æn. II, 381 (ubi vid. Heyne), et quos Drak. laudat, Virg, Æ. XI, 452; Lucan. VII, 384, et Gronov. Obss. II, 21; Val. Fl. II, 165, et inf. V, 105.

«Nemone incensæ captæque superfuit urbi, Ut tibi, quas Brenni populus ferremus in arma, 280 Narraret, dextras? disce en nunc, inquit;» et una Contorquet nodis et obusto robore diram Vel portas quassare trabem: sonat illa tremendum, Ac nimio jactu servasse inprovida campi Distantis spatium, propiorem transvolat hostem. 285 Cui consul: «ferre hæc umbris proavoque memento, Quam procul occumbas Tarpeia sede, tibique Haud licitum sacri Capitolia cernere montis.»

282. _nodis et obusto robore_, ut ap. Virg. Æn. XI, 553. --_diram quassare_, satis magnam (vid. ad v. 260), vel idoneam et satis validam ad quassandum. Græcis τὸ δεινὸν est ἱκανὸν καὶ δυνατὸν, D. Heins. 283. _trabem_, ut _telum trabale_ ap. Virg. Æn. XII, 294. 284, 285. Hasta ab inprovido Cryxo, qui non satis spatii modum observabat, nimia vi conjecta, Scipionem, propius adstantem, transvolabat, seu supervolabat, ὑπέρπτατο, ut apud Virg. Æn. X, 522, et Hom. Iliad. Ν, 408; Χ, 275. 286 sq. Sarcasmus qualis I, 398 sqq. --_ferre umbris_, ad umbras, vel simpl. referre, dicere iis. --_ferre memento_, ut III, 118. --_proavo_ Brenno. Cf. v. 150.

283. _quassare_ scripti. Vulgo _quassasse_; ἀοριστῶς. Non male! 286. _hæc_, non _hoc_, libri vett., ut et mox _Tarpeia sede_, non _T. a sede_.

Tum nodo cursuque levi simul adjuvat hastam, Dignum mole viri nisus: fugit illa per oras 290 Multiplicis lini, subtextaque tegmina nervis, Atque altum tota metitur cuspide pectus.

289. _nodo adjuvat hastam_, vid. ad I, 318. --_adjuvat_, Cf. V, 325, et, si tanti est, N. Heins. et Drak. ad VII, 354; XIV, 422, et Burm. ad Val. Flacc. II, 528. 290. _Dignum mole viri nisus_, tantum adnisus, ut conatus ille dignus esset mole viri, quem hasta trajicere volebat, Drak. Idem comparat V, 521; Virgil. Æn. X, 588; XII, 924; Add. Æn. X, 476 sq. et 783. 291. _Multiplicis lini_, vid. ad III, 272. --_subtextaquue tegmina nervis_, h.e. clipeum multiplici corio taurino compactum. Cf. V.L. et ad V, 318. 292. _altum_, intimum _pectus_, vel alte, profunde, ut ap. Virg. Æn. IX, 699, al. --_metitur_, trajicit. vid. ad III, 339.

290. _Dignum_ Col. Vulgo _Dignam_ prob. Dausq., qui exponit ἀξίαν, parem, quæ satis virium habet sternendæ tantæ moli; _nisus_, non _nixus_ Col. vid. ad II, 123; _oras_, non _ora_, scripti cum antt. edd. 291. _subtextaque_ Col. _subjectaque_ Tell. Vulgo _subtectaque_. Pro _nervis_, vel _tergis_, vel _tauris_, h.e. _pelle taurina_, (quin etiam _aheno_, vel _ferro_), legendum putabat N. Heins. ut clipeus innuatur, ut ap. Virg. Æn. X, 784, 785; Stat. Th. III, 592; VII, 310; Lucan. IV, 132, et aliis locis a Draken. laudatis, qui tamen _nervos_ a Tac. Ann. II, 14, eodem sensu adhiberi monet.

Procumbit lata porrectus in arva ruina, Et percussa gemit tellus ingentibus armis. Haud aliter, structo Tyrrhena ad litora saxo, 295 Pugnatura fretis subter cæcisque procellis, Pila, inmane sonans, inpingitur ardua ponto.

293. _lata ruina_, ob magnam Cryxi molem. --_porrectus_, mortuus, τανυσθεὶς ap. Hom. Iliad. π, 485, al. Cf. Burm. et Voss. ad Val. Fl. VI, 553. 294. Totus hic locus concinnatus ex Virg. Æn. IX, 708... 716, ubi vid. Heyne. Cf. etiam Jani ad Hor. Od. II, xviii, 20 sq. et III, i, 33 sq. 295. _Tyrrhena_, maris Tyrrheni, seu Inferi, cui Campania et Baianum, amœnissima ejus regio, adjacent. 297. _inpingitur_, inmergitur, in altum demittitur.

293. _arva_, non _arma_, scripti et R. 3, reclam. Dausq.

Inmugit Nereus, divisaque cærula pulsu Inlisum adcipiunt irata sub æquora montem. Ductore amisso pedibus se credere Celtæ: 300 Una spes anima, tantusque pependerat ardor.

298. _Nereus_, mare, a saxi ruina æstuans. 299. _irata æquora_, ut ap. Val. Fl. II, 63; VII, 582; Cf. ad I, 101; VV. DD. ad Hor. Epod. II, 6, et Broukh. ad Tibull. II, iv, 10. 300. Ut ap. Hom. Iliad. π, 659 Dausq. Celtæ, metu perterriti, fugere cœperunt, ut feræ et armenta, quæ incendio diffuso trepide monte decurrunt, et undique ad imas valles confluunt. Pulchra illa comparatio quam poeta, nescio cui, debet. Loca Virg. Æn. X, 405 sq., et XII, 521 sq., 587 sq., non satis conveniunt.

299. _mirata_ conj. N. Heins. 301. _anima_, non _animæ_, scripti cum Parm. et Med., adsent. etiam Dausq., hoc est, ab, vel ex unius vita. Comparant VII, 743; XVI, 19 (ubi vid. not.); XVII, 405; Virg. Æneid. lib. X, vers. 592; Curt. V, 4; Val. Flac. V, 20; _Celtusque p. a._ Oxon. quod Barthio Adv. VI, 3, placuisse mireris.

Ac veluti summo venator densa Picano Quum lustra exagitat, spissisque cubilibus atram Inmittit passim dumosa per invia pestem; Dum tacitas vires et flammam conligit ignis, 305 Nigranti piceus sensim caligine vertex Volvitur, et pingui contorquet nubila fumo; Mox subita in tanto lucent incendia monte. Fit sonitus; fugere feræ, fugere volucres, Atque ima longe trepidant in valle juvencæ. 310

302. _Picanus_, mons Apuliæ, Mars. _nemorosi maxima cernes Culmina Picani_, Avien. Descript. Orb. v. 499, ubi mediam Picentinorum regionem designari suspicatur, et primam voc. _Picani_ syllabam produci monet Drak. 303. _lustra exagitat_, ut VIII, 565, ubi vid. V.L. 304. _pestem_, ignem, ut I, 174. In v. 305 Silio præivisse videtur Virg. Ge. II, 304... 309. 306. _piceus vertex_, ut supra II, 631. 308. _in monte tanto_, permagno, ut VI, 262; X, 234, ubi vid. Drak. Cf. Heins. ad Val. Fl. VII, 132.

302. _Piceno_ emend. Scalig. vid. not. 308. _tanto_, non _toto_, Col. 310. _ima longe_ Col. et Oxon. _una longe_ conj. Dausq. Vulgo _una longæ_, inepte.

At Mago, ut vertisse globos primumque laborem, Qui solus genti est, cassum videt, arma suorum Ac patrium in pugnas equitem vocat: undique nudi Adsiliunt frenis, infrenatique manipli.

311. _Mago_, Hannibalis Hasdrubalisque frater. --_primumque laborem, Qui solus genti est_ Drak. comparat VIII, 16 sq., et Liv. X, 28, ubi Gallos «dicit primo impetu feroces esse, quos sustineri sat sit... primaque eorum prælia plus quam virorum, postrema minus quam feminarum esse.» Add. quoque Liv. V, 44; «gens est, cui natura corpora animosque magna magis quam firma dederit: eo in certamen omne plus terroris, quam virium ferunt.» Ibid. libro XXXVIII, 17. «Jam usu hoc cognitum est; si primum impetum, quem fervido ingenio et cæca ira effundunt, sustinueris, fluunt sudore et lassitudine membra, labant arma: mollia corpora, molles, ubi ira consedit, animos sol, pulvis, sitis, ut ferrum non admoveas, prosternunt.» Polyb. lib. II, 33, pr.: τοῖς τε θυμοῖς κατὰ τὴν πρώτην ἔφοδον, ἕως ἂν ἀκέραιον ᾖ, φοβερώτατόν ἐστι πᾶν τὸ Γαλατικὸν φῦλον. Cf. et Appian. T. I, p. 75, 81, 82, ed. Schweigh. et Flor. II, 4. 313. _nudi frenis_, sine f., ut γυμνὸς, seu ψιλὸς ὅπλων, ἐσθῆτος, ἱππέων, σαρκῶν, σκεύους, etc., vid. Ind. it. Wesseling. Diss. Herodot. pag. 99, et Ill. Harles. Anthol. Gr. Poet. pag. 283. --_infrenati_, quod Intpp. jam observasse video, non modo dicuntur equi et equites infreni, vel qui frenos non habent, ut ap. Liv. XXI, 44 (ubi Hannibal _frenatos et infrenatos equites pugnaturos_ sperat), sed etiam frenati; nam _infrenare_ propr. est frena dare et inponere. Cf. VV. DD. ad Virg. Æn. XII, 287; Sigon. et Gron. ad Liv. XXXVII, 20 (ubi _infrenare_ et _infrenatus_ eo sensu occurrunt), et Burm. ad Quintil. Decl. XIII, 8, p. 281. 314. _Adsiliunt_, advolant (vid. Heins. et Drak. ad XV, 695, et Ind.) equites Africani, tam _nudi frenis_ h.e. Numidæ (vid. ad I, 215), quam _infrenati_ h.e. Carthaginienses. --_manipli_ de equitibus, ut ap. Apul. Met. IX, p. 221, ed. Elm.

313. _patrium_, h.e. Libycum, Col. et Ox. Vulgatam lect. _primum_ tuetur Dausq. tanquam consentaneam legi militaris disciplinæ, ex qua primum eques, tum pedes pugnet, ut ad Cannas ap. Liv. XXII, 47. Sed, ut de hac lege taceam, _primum_ modo præcessit, et tota ad Ticinum pugna fuit equestris. Cf. sup. v. 93; _nudis_ Ox. et Put. 314. _Adsiliunt frameis_, vel potius _phaleris_ corrig. N. Heins. qui _nudos frenis_ ab _infrenatis_ non differre putabat. Sed vid. not. _undique nudos Adsiliunt in equos infrenatosque manipli_, Benessa.

Nunc Itali in tergum versis referuntur habenis; 315 Nunc rursus Tyrias retro pavor avehit alas; Aut illi dextros lunatis flexibus orbes, Aut illi lævos sinuant in cornua gyros: Texunt alterno glomerata volumina cursu, Atque eadem refuga cedentes arte resolvunt. 320

315. Conf. VII, 644 seq. Virg. Æn. V, 583 sq.; XI, 618... 630. Luxurioso ornatu singula expressit poeta, et respexisse videtur locum Polyb. III, 72, ubi tradit, τοὺς Νομάδας ἀποχωρεῖν (Numidas terga vertere) μὲν εὐχερῶς καὶ σποράδην, ἐπικεῖσθαι δὲ (in hostem inruere) πάλιν ἐκ μεταβολῆς (fronte conversa) τολμηρῶς καὶ θρασέως· τὸ γὰρ τῆς Νομαδικῆς μάχης ἴδιόν ἐστι τοῦτο. --_in tergum referuntur habenis_, ut ap. Virg. Æn. XI, 623, h.e. tergum vertunt, seu dant, ut VII, 623; X, 17. Sic _in terga revolvi_ et _redire_ dixit Stat. Th. IV, 460, et X, 194, quæ loca excitavit Drak. ad IX, 507; _in tergum recessit_ Virg. Æn. XI, 653. 319, 320. Utrobique in cursu orbem faciunt, per orbem concurrunt; et eadem arte orbem resolvunt, h.e. refugiunt.

316. _avehit_, non _advehit_, Col. et Ox. 318. _Aut illi lævo sinuantes cornua gyro_, vel _Aut illi in lævos sinuatim cornua gyros Texunt_ suspic. N. Heins. frustra. 320. _Atque eadem refuga_ Col. _Atque sedem refugam_ Ox. et Put. Pro vulgata _Ac cædem refugam_ stat Dausq.

Hac pontum vice, ubi exercet discordia ventos, Fert Boreas, Eurusque refert, molemque profundi Nunc huc alterno, nunc illuc, flamine gestant.

321... 323. Drak. expressum putat locum Virg. Æn. XI, 623 sq., qui tamen nostro parum respondet. Paulo similior est Æn. II, 416 sq., ubi vid. Heyne.

Advolat aurato præfulgens murice ductor Sidonius, circaque Metus, Terrorque, Furorque. 325 Isque ubi Callaici radiantem tegminis orbem Extulit, et magno percussit lumine campos, Spes virtusque cadunt, trepidaque a mente recedit Vertere terga pudor: nec leti cura decori, Sed fugere infixum est, terræque optantur hiatus. 330

324 sq. _aurato murice_, veste purpurea, cui fila auri intexta sunt, ut apud Stat. Theb. X, 60, _purpura mixto incenditur auro_; Lenz. Nihil sublimius et ad dignitatem Hannibalis adumbrandam aptius fingi potest hac ejus specie, qua instar Martis in aciem descendit, subitoque pavore Romanorum animos percellit. Δεῖμος, Φόβος, Ἔρις Martis comites ap. Homer. Iliad. δ, 440, ejusque filii et aurigæ Iliad. Ο, 119. Hesiod. Theog. v. 933, et Scut. Hercul. 195 et 463, quos exemplo Virg. Æn. XII, 335, poetæ variare solent: vid. Burm. ad Val. Fl. II, 204, et cf. inf. ad v. 438 sq. 326. _Callaici tegminis_, clipei. Cf. II, 395 sq. [327.] _percussit_, vid. ad III, 436. 330. _terræ optantur hiatus_, vulgare votum eorum, qui suæ saluti desperant. Drak. laudat Virg. Æn. XII, 883; Ovid. Her. VI, 144, et Fast. III, 609; Petron. c. 81; cf. Heyne ad Virg. Æ. IV, 24, et X, 675.

Sic, ubi Caucasiis tigris se protulit antris, Linquuntur campi, et tutas petit omne latebras Turbatum insano vultu pecus: illa pererrat Desertas victrix valles, jamque ora reducto Paulatim nudat rictu, ut præsentia mandens 335 Corpora, et inmani stragem meditatur hiatu.

331 sq. Præclara admodum comparatio, et v. 334 sq., eximia naturæ imitatio. Cf. Hom. Iliad. ο, 323 sq., ubi tamen vix tenuissimas lineas reperias. Forte ante oculos quoque habuit et variavit loca Virg. Æn. IX, 59 sq., et X, 723 seq. --_Caucasus_, notus Asiæ mons, pars Tauri ferisque frequens, unde τὸ _Caucasiis_ cum dilectu positum, ut apud Virg. Æn. IV, 367. 334. _reducto_, diducto. 335. _ut præsentia_, tanquam præsentia forent, _mandens Corpora_, pecora: venuste, ut passim ap. poetas. N. Heins. laudat Val. Fl. I, 272; III, 589, ubi vid. Intpp.; VII, 197, 315, 466; Varium ap. Macrob. VI, 2; Lucan. V, 319; VII, 767; Petron. c. 123, ubi vid. Burm. Stat. Th. II, 133, 687; III, 569; V, 88; VI, 401. Claud. b. Gild. 351, et alios, quibus Drak. addit Virg. Æn. IX, 63 (ubi vid. VV. DD.); Sid. Apoll. XXIII, 334, et Gunther. Ligur. III, 124.

333. _insano adsultu_ in mentem veniebat N. Heins. 334. _Desertas_ Col. et R. 2, non improb. Dausq. qui tamen maluerit _Dejectas_, h.e. humiles et submissas. _Distectas_ Put. Vulgo _Disjectas_, prob. Barth. Adv. VI, 3; ubi interpretatur _disjectas_ cursu armentorum. 335. _mandans_ Col. unde _mandens_ emend. Modius Nov. Lectt. Ep. 88; quod cum Drak. et Lefeb. recepi. _mandet_ Ox. et Put. _mandat_ editi tantum non omnes; _atque absentia mandit_ conj. N. Heins. Sed ex nostra lectione eundem sensum oriri monet Drak. vid. not.

Non illum Metabus, non illum celsior Ufens Evasere tamen, quamvis hic alite planta, Hic ope cornipedis totis ferretur habenis. Nam Metabum ad Manes demisit cuspide fulgens 340 Fraxinus; Ufentem conlapsum poplite cæso Ensis obit, laudemque pedum cum sanguine ademit. Jamque dedit leto Sthenium, Laurumque, domoque Collinum gelida, viridi quem Fucinus antro Nutrierat, dederatque lacum tramittere nando. 345

338. _alite planta_, πόδας ὠκὺς. 341. _poplite cæso_, succiso, ut V, 347; X, 38, et aliis locis, quæ congessit Drak. 344. _Fucinus_, lacus in Marsis (nunc _Lago di Celano_), quem Jul. Cæsar et Claudius in Tiberim emittere conabantur; vid. Ern. Excurs. ad Suet. Claud. c. 20.

341. _cæso_, non _flexo_, Colon. 343. _Sthenium_ Oxon. quod etiam conj. Dausq. et prob. N. Heins. coll. Virg. Æn. X, 388, ubi tamen olim _Sthenelum_ defenderat. _Sthenum_ Put. Vulgo _Stemium_. --_Larumque_ Col. 344. _viridi_ ex. scriptis, R. 2, 3, aliisque edd. revocavit Lefeb. quem secutus sum, quia tanta auctoritate nititur, et commodum præbet sensum. Conf. V, 20. Vulgatum _vitreo antro_ præferunt N. Heins. et Drak. coll. Ovid. Met. V, 48, et Stat. Silv. III, ii, 16, et arridere omnino potest. _Vitreus_, ut ὑάλινος, ὑαλόεις, viridis, color vitri antiqui et maris. Conf. Virg. Ge. IV, 350; Æ. VII, 759 (_vitrea Fucinus unda_); inf. VII, 413; VIII, 191; Jani ad Hor. Od. I, xvii, 20; Heins. ad Ovid. Met. V, 48, et ad Claud. Fescenn. v. 75.

Fit socius leti conjecta Massicus hasta, Vitiferi sacro generatus vertice montis, Et Liris nutritus aquis; qui fonte quieto Dissimulat cursum, ac, nullo mutabilis imbri, Perstringit tacitas gemmanti gurgite ripas. 350

346. _Massicus_, mons Campaniæ, vini nobilioris ferax. [347.] _sacro_, vid. III, 501. 348. _Liris_ fl. olim _Clanis_, seu _Glanis_, (Strab. V, p. 161, 237; Plin. III, 5) nunc _Garigliano_ dictus: ex Apennino effusus, præter alia flumina prope Arpinum, ubi Ciceronis villa et patria erat, frigidum _Fibrenum_ recipit, (vid. VIII, 398) et Latium a Campania dirimit. --_fonte quieto_, etc. Conf. VIII, 396; Hor. Od. I, xxxi, 7; Cic. Leg. II, 1 et 3. 350. _Perstringere ripas_, ut XVI, 478. Sic _stringere_ dixere Virg. Æn. VIII, 63, et Stat. Th. I, 39; _terere_ Claud. Cons. Olyb. 260, ubi vid Heins.; _radere_ Lucret. V, 257; Lucan. II, 425; VIII, 246; _lambere_ et _mordere_ Hor. Od. I, xxii, 7; xxxi, 8, ubi vid. Jani. Cf. ad I, 358; V, 24, 274; Heins. et Drak. ad XIII, 4, et Broukh. ad Tibull. IV, i, 142. --_tacitas_, κατ᾽ ἔννοιαν ad fluvium refer.

350. _Præstringit_ conj. N. Heins. et Livin. Conf. ad I, 358, et IV, 119, in Var. Lect.

Exoritur rabies cædum, ac vix tela furori Subficiunt; teritur junctis umbonibus umbo, Pesque pedem premit, et nutantes casside cristæ Hostilem tremulo pulsant conamine frontem.

351. Poeta immemor esse videtur turpis fugæ a Romanis modo captæ, v. 328 sq. Lenz. 352, 353. Drak. comparat V, 219; IX, 322 sq.; Virg. Æn. X, 361, ubi vid. Intpp. Ennii Fragm. pag. 303, ubi vid. Column. Ovid. Met. IX, 44, 45, et al. Cf. et Clark. ad. Hom. Iliad. Ν, 130 sq.

Tergemini primam ante aciem fera prælia fratres 355 Miscebant, quos Ledæo Sidonia Barce Xanthippo felix uteri inter bella crearat. Res Graiæ, ductorque parens, ac nobile Amyclæ Nomen, et injectus Spartanis colla catenis Regulus, inflabant veteri præcordia fama. 360

355 sqq. Ejusmodi scenæ, quum varios ornatus admitterent, et misericordiæ admirationisque sensu animos movere possent, nullus fere poetarum Rom. exstitit, quin similibus carmen distingueret: geminos saltem fratres multi, ut Silius sup. II, 636 sq.; Virg. Æn. X, 390 sq.; Lucan. III, 603; Stat. Theb. VI, 340; IX, 292 sq., et Ovid. Metam. V, 107, produxerunt. Ern. Hanc vero pugnam trigeminorum Noster adumbravit fere ad certamen Horatiorum et Curiatiorum, ex Liv. I, 24 sq., notum. 355. _Tergemini fratres_, ut _gemini f._ XVI, 534, ubi Drak. adposuit verba Quint. Inst. Or. IX, 4; _fratres addere non est necesse_. 357. _felix uteri_, εὔτεκνος, fecunda, D. Heins. Sic _felix arbor_ est frugifera, et _infelix_ sterilis, ut, monente Drak. apud Liv. V, 24, et Apul. Apolog. p. 288, ed. Elm. Conf. V, 465, et Heyne ad Virg. Ge. I, 154, 345; II, 81. --_Barce_, Sychæi nutrix ap. Virg. Æn. IV, 632, h.l. _Sidonia_, Carthaginiensis, uxor _Ledæi_, Spartani, _Xanthippi_. Cf. II, 434; VI, 303 sq., 680 sq. 358. _Res Graiæ_, h.e. a Spartanis gestæ, duce Xanthippo, Pœnorum socio, qui Regulum vivum cepit. --_Amyclæ_, Xanthippi patria.

355. _sacra prælia_ Col. prob. Lef. ut sint _detestanda_, propter Regulum, quem corum pater captivum Pœnis tradiderit; _sata p._ conj. N. Heins. ut _serere bellum_. Male! 358. _Graias_ Col. _Amyclæ_ idem. Vulgo _Amycle_, ut _Mycene_ et alia, græce. 359. _insertus colla c._ conj. Burm. qui tamen vulgatum quoque a Græcorum usu loquendi non abhorrere recte monuit. 360. _inflabat_ Colon. et quædam edd.

Marte probare genus, factisque Lacona parentem Ardebant; gelidosque dehinc invisere montes Taygeta, et tandem bellis innare subactis Eurotan patrium, ritusque videre Lycurgi.

362. Cupiebant, finito bello in patriam suam redire: quod his vss. et v. 365, variis modis exprimitur. 363. _Taygetus_ mons, a mari per totam Laconicam procurrens, notusque propter Orgia Bacchi et venationes. Ad ejus radices sita est Sparta, quam adluit Eurotas amnis, nobilitatus certaminibus et exercitat ad eum habitis. Cf. ad VI, 311 sq.; Cic. Tusc. V, 34; Propr. III, xiv, 15 sq., et Meurs. Miscell. Lacon. II, 9. --_Taygetus_ sc. mons, Ταΰγετος Straboni et aliis τὸ Ταΰγετον ὄρος dicitur, unde _Taygeta_ sc. juga, τὰ Ταΰγετα ὄρη; vid. Burm. ad Val. Fl. II, 359, et Intp. ad Virg. Ge. I, 103. Sic τὰ Δίνδυμα, Παγγαῖα, Ῥίπαια, Κεραύνια, Κύβελα, _Dindyma_, _Pangæa_, _Rhipæa_, _Ceraunia_, _Mænala_, _Gargara_, _Ismara_, etc. --_bellis subactis_, forte confectis, finitis, fere ut _exercere_ et _fatigare diem_, etc., de quo vid. Heyne ad Virg. Æn. VIII, 94, et XI, 808. Proprie homines dicuntur _subacti atque durati bellis_, v.c. Liv. XLII, 52, metaphora a farina et luto, vel a terra, quæ crebro aratur et colitur, petita, quæ ad ingenium quoque, usu sæpe exercitatum et excultum, transfertur.

363. _Taygetæ_ Put. _bellis juvat ire_ Put. Tell. et priscæ edd. unde recepit Lefeb. Sed τὸ _innare_ exquisitius est, judice etiam Drak. _subacti_ (sc. _Ardebant_) forte legendum, vid. not. 364. _Eurotan_, non _Eurotam_, scripti.

Sed Spartam penetrare Deus, fratresque negarunt 365 Ausonii, totidem numero; quos miserat altis Egeriæ genitos inmitis Aricia lucis, Ætatis mentisque pares: at non dabat ultra Clotho dura lacus, aramque videre Dianæ.

365. _fratres Ausonii_, alii tergemini ex Romanis. --Versus 367 et 369, cum nomine _Virbii_, v. 380, desumti e loco classico de _Aricia_ Virg. Æn. VII, 762 sq., ubi vid. Heyne in notis et Exc. VIII; conf. etiam Heins. ad Ovid. Met. XIV, 331. 367. _Aricia_, nunc est _Nemi_, vicus a nemore Dianæ sic dictus; in quo nemore erat fons _Egeriæ_; Liv. I, 21, Ovid. Met. XV, 487 sq., 547 sq. --_inmitis_ ob cultum Scythicæ, vel Tauricæ Dianæ, cui homines mactabantur. Cf. VIII, 362; et Ovidius ex Ponto III, 2, 71. 369. _lacus_ Triviæ ante Aricinum nemus et lucum Dianæ, τὸ Ἀρτεμίσιον, vid. Heyne ad Virg. Æn. VII, 516, Strab. V, p. 165 et 239 (366, ed. Alm.), VV. DD. ad Horat. A. P. 16; Ovid. Fast. III, 263 sq.; Suet. Jul. 46; Plin. XXXV, 7; Casaub. ad Pers. Sat. VI, p. 501; Salmas. Exerc. Plin. p. 48.

365. _Spartam remeare_ maluerit N. Heins. _negarunt_, non _negabant_, Col. 369. _Cloto_ edidere multi, etiam Cell. et Drak. Sed est Κλωθὼ.

Namque ut in adversos, inpacti turbine pugnæ, 370 Eumachus et Critias, et lætus nomine patris Xanthippus, junxere gradus; ceu bella leones Inter se furibunda movent, et murmure anhelo Squalentes campos et longa mapalia complent: Omnis in occultas rupes atque avia pernix 375 Maurus saxa fugit, conjuxque Libyssa profuso, Vagitum cohibens, suspendit ab ubere natos; Illi dira fremunt; perfractaque in ore cruento Ossa sonant, pugnantque feris sub dentibus artus.

370. _inpacti_, inpulsi, acti, ut ap. Virg. Æn. V, 805; Tac. Hist. II, 41; III, 22; Lucan. VI, 406. Cf. Ind. 372. _junxere gradus_ gradibus, congressi sunt; cf. Ill. Harles. ad Val. Fl. I, 198. 372 sqq. Eximia comparatio, quam Silius, leonibus in taurorum locum substitutis, ni fallor, Virg. Æn. XII, 715 sq., sublegit. Nam locum Homeri, quem Dausq. et Cell. comparant, Iliad. π, 756 sqq., ubi leones, fame compulsi, de cerva occisa pugnant, poeta expressit potius inf. v. 563 sq. ubi nemo id observavit. Feras non nisi in diversa genera sævire, contendunt Horat. Epod. VII, 11, 12 (ubi vid. Bentl.); Juvenal. XV, 159 sq.; Plin. VII, 1, et alii. Sed cf. VV. DD. ad hh. ll. et Scaliger. Exercit. 240, adversus Cardanum p. 737. 374. _Squalentes campos_ vid. ad I, 211. --_longa mapalia_ ut III, 422. 376. _profuso ubere_, quod lacte manat et abundat. 378. _dira fremunt_, ut δεινὸν pro δεινῶς, vide App. et ad lib. I, 398; Clark. not. ad Homerum Iliad. β, 269, et viros doctos ad Virgil. Æneid. lib. IX, v. 791. 379. _artus pugnant_, membra moventur ac resistunt.

371. _Critias_, nomen græcum, quod ex scriptis et priscis edd. restituit N. Heins. In vulgatis libris _Clitias_ et _Clytias_. 376. _profundo_ R. 3, prob. Lefeb. qui græcum βαθύκολπος ei respondere putat. 378. _perfectaque_ Col. unde _præsectaque_ conj. N. Heins. 379. _feri_ scripti cum R. 3, et Med. quod prob. N. Heins. et recepit Lef. cui substant. esse videtur; _ferri_ Put.

Haud secus Egeriæ pubes, hinc Virbius acer, 380 Hinc Capys, adsiliunt, paribusque Albanus in armis. Subsidens paulum perfossa proruit alvo Albanum Critias (ast illi cuncta repente Inplerunt clipeum miserando viscera lapsu); Eumachus inde Capyn: sed tota mole tenebat 385 Ceu fixum membris tegimen; tamen inprobus ensis Adnexam parmæ decidit vulnere lævam, Inque suo pressa est non reddens tegmina nisu Infelix manus, atque hæsit labentibus armis.

381. _paribus in armis_, vid. ad II, 132. 382. _Subsidens_, ὑφιζάνων, _proruit_, prosternit. 386. _tegimen_, clipeum. 387. _lævam Adnexam parmæ_, loro, seu ansæ, ὀχάνῳ, τελαμώνι, insertam. Nam veteres scutum ex sinistro humero suspendebant, et dextra hostem adoriebantur; unde ἐπ᾽ ἀσπίδα et ἐπὶ δόρυ, ad sinistram et dextram, se convertere dicebantur; cf. V, 319; Hom. Il. π, 106; Virg. Æn. II, 671; XI, 693; Ælian. V. H. XI, 9. --_vulnere_, ictu, ut ap. Virg. Æ. V, 433. 388. In ipso nisu, dum niteretur parmam reddere, decisa est, Schmid. Imo h.l. sententia, luxuriose expressa, hæc est: manus amputata in nisu, quo lorum clipei tenebat, firmiter huic adhæsit, nec illud reddidit, non missum fecit.

388. _prensa est_ recte, opinor, emend. N. Heins.

Ultima restabat fusis jam palma duobus 390 Virbius: huic trepidos simulanti ducere gressus Xanthippus gladio, rigida cadit Eumachus hasta, Et tandem æquatæ geminato funere pugnæ. Inde alterna viris transegit pectora mucro, Inque vicem erepta posuerunt prælia vita. 395

390. _fusis_, vid. ad II, 113. --_palma_, ut XVI, 504, 573, et ap. Virg. Æn. V, 339, vid. ad I, 479. 391. _huic_, hujus manu. --_trepidos ducere gressus_, timide et lento gressu fugere, ne tres victores simul inpetum facerent, ut _ducere lympham_ pro lente fluere sup. v. 87. 394, 395. Critias et Virbius se invicem jugulant. Apud Liv. loc. l. unus Horatiorum, Curiatiis cæsis, superior discedit.

391. _stimulanti_ in scriptis; _adducere_ malebat N. Heins. h.l. et X, 18, h.e. contrahere, ut _a. cutem_ dixit Ovid. Met. III, 597; _a. artus_ Virg. Ge. III, 483, et _colligere gradum_ poeta noster VII, 695. 393. _Ut tandem_ præstiterit, judice N. Heins.

Felices leti, pietas quos addidit umbris! Optabunt similes venientia secula fratres, Æternumque decus memori celebrabitur ævo; Si modo ferre diem, serosque videre nepotes Carmina nostra valent, nec famam invidit Apollo. 400

396 sqq. Cf. Virg. Æn. IX, 446 sq., et sup. ad II, 696. Sed h.l. vix est, quod ad mentem miseratione adficiendam valeat. --_pietas_ in patriam. 399, 400. Silius et Maro modestius, quam Horat. Od. III, ult. et Ovid. Met. XV, 871, de carminum suorum vita præsumsere, Drak. --_ferre diem_, ut _ferre annos_ dixit Ovid. ex Ponto IV, viii, 51, et _ferre vetustatem_, id. Trist. V, ix, 8, de scriptis, ut Cic. Amic. 19, de vino.

396. _allicit_ Put. R. 3; Parm. Med. unde _adjicit_ emend. N. Heins. dissent. Drak. 398. _Æternumque_, non _Extremumque_, scripti et R. 2. 399. _serosque_ est ex emend. Dausq. N. Heins. et al. _vestrosque_ Parm. In reliquis libris, tam scriptis quam editis, legitur _miserosque_, vulgari permutat.; _in serosque venire_ conj. Barth. Adv. VI, 3; coll. II, 511; VI, 711; XII, 312; Add. inpr. Val. Fl. VIII, 398. Sed nostra lectio præferenda, judice etiam N. Heins.

At consul toto palantes æquore turmas Voce tenet, dum voce viget: «quo signa refertis? Quis vos, heu! vobis pavor abstulit? horrida primi Si sors visa loci, pugnæque lacessere frontem; Post me state, viri, et pulsa formidine tantum 405 Adspicite! has dextras capti genuere parentes.

403. _vos_ ἐναργῶς pro, animum et virtutem vestram; cf. Claud. Cons. Mall. Theod. 196; Stat. Th. II, 417, et Silv. I, ii, 168; Sen. Thyest. 53, et 242, ubi vid. Gronov. 404. Si nimis timetis in prima acie pugnare. Cf. Virg. Æn. V, 429. 406. _Adspicite_, vid. ad II, 230, in V.L. [“II, 230” recte 231] --_dextras_, viros. --_capti_ primo bello Punico. Detrahit hostibus, ut magis impellat suos. Mars.

402. Pro _dum_ in antt. libris reperitur _quam_, _qutū_, _quum_, teste Lefeb. qui propterea _quam_, h.e. quantum, reposuit. 406. In vulgatis libris _Adspicite has dextras. Capti g. parentes Quos fugitis_ legitur. _Adspicite hanc dextram_ corrig. N. Heins. qui tamen malebat _Adspicite; has dextras c. g. p. Quas fugitis_. Idem non improb. τὸ _Quo_, quod ex ed. Parm. recepi cum Drak. _Qua_ scripti cum R. 3, et ed. Lefeb.

Quo fugitis? quæ spes victis? Alpesne petemus? Ipsam turrigero portantem vertice muros Credite submissas Romam nunc tendere palmas. Natorum passim raptus, cædemque parentum, 410 Vestalesque focos exstingui sanguine cerno. Hoc arcete nefas!» Postquam inter talia crebro Clamore obtusæ crassoque a pulvere fauces, Hinc læva frenos, hinc dextra conripit arma, Et latum objectat pectus, strictumque minatur 415 Nunc sibi, nunc trepidis, ni restent, comminus ensem.

408. Imitat. Lucan. I, 186 seq. 409. _submissas palmas_, vid. ad I, 673. Sed huic rei ornata Romæ descriptio parum apta. Lucan. longe præstat, VII, 369. _Ed._ 410, 411. Romæ jam captæ imago ante oculos mihi obversatur. In copia et ornatu totius orationis summa vis et brevitas, ad animum percellendum aptissima. 411. _sanguine_, cæde sacerdotum. Cf. simil. loc. Ovid. Met. XV, 778. Graviter vero et præclare, ad augendam rei atrocitatem, Vestalium potius, quam aliarum virginum, mentio fit.

409. _summissas_ omnino scribendum monet Lefeb. qui tamen sup. I, 673; rectius _submissi_ edidit. 410. _Natarum_, h.e. virginum, _raptus_ malebat Burm. Sed virginum potius in seq. vs. mentio fit, ut h.l. juvenum, qui in servitutem, vel ad mortem rapiuntur.

Quas acies alto genitor dum spectat Olympo, Consulis egregii movere pericula mentem. Gradivum vocat, et patrio sic ore profatur: «Magnanimi me, nate, viri, ni bella capessis, 420 Haud dubie extremus terret labor: eripe pugnæ Ardentem, oblitumque sui dulcedine cædum. Siste ducem Libyæ: nam plus petit inprobus uno Consulis exitio, tota quam strage cadentum.

417. Legentium sensus splendido commento et conversione ad Scipionem Africanum inclinatur, cujus primum virtutis documentum poeta præclare exornavit, ut Q. Fabii inf. VII, 710 sqq.; cf. Liv. XXI, 46. 419. _patrio ore_, quia Mars Jovis filius est, non, quod Dausq. putabat, quia Jupiter vulgo creditus Scipionis Africani pater, ut hac oratione filii honori consuleret; Drak. 422. Cf. Virg. Æ. III, 629. 423. _Siste_, reprime conatus Hannibalis, ut XII, 699. --_plus_ commodi _petit_, consequi studet et sperat; vel ad majora tendit et adspirat, si unum Scipionem occidere, quam si totum exercitum delere conatur.

422. _oblitumve_ rectius videbatur N. Heins. Ego potius post _cædum_ semper putavi distinguendum esse, in quo Lefeb. nunc mecum consentire video. Vulgo ne comma quidem post _cædum_ ponitur. Sed _oblitus sui_ est Consul, dum nimio pugnæ ardore summo mortis periculo se committit.

Præterea (cernis) teneræ qui prælia dextræ 425 Jam credit puer, atque annos transcendere factis Molitur, longumque putat pubescere bello; Te duce primitias pugnæ, te magna magistro Audeat, et primum hoc vincat, servasse parentem.»

426. _annos transcendere factis_, ut ap. Stat. Silv. V, i, 12 seq.; Cic. Phil. XIV, 10; Sen. Ben. III, 33; Drak. 428. Imitat. Virg. Æn. VIII, 515 seq., ubi vid. Heyne. 429. _primum_ (κατὰ) _hoc vincat_, hæc prima sit ejus victoria. Singula prorsus divina, sententiarum verborumque gravitate!

Hæc rerum sator: at Mavors in prælia currus 430 Odrysia tellure vocat: tum fulminis atri Spargentem flammas clipeum, galeamque Deorum Haud ulli facilem, multoque labore Cyclopum Sudatum thoraca capit, quassatque per auras Titanum bello satiatam sanguinis hastam, 435 Atque inplet curru campos: exercitus una Irarum, Eumenidesque simul, letique cruenti Innumeræ facies, frenisque operata regendis Quadrijugos atro stimulat Bellona flagello.

430. Mars non respondet, sed extemplo mandata exsequitur; vid. ad II, 543, et de _curru Martis_ ad I, 434. 431. _Odrysia tellus_, Thracia, Martis sedes (vid. ad I, 433), cujus potentiores olim populi post Edonas fuere Bessi et Odrysæ. --_fulminis atri_, terribilis, ut _atra formido_, _tigris_, _acies_, _ira_, _vipera_, etc., ap. Lucret. VI, 253; Virg. Ge. IV, 407, et Æn. VII, 525; Val. Fl. II, 205; Hor. Od. III, iv, 17; cf. ad III, 211, et V, 165. 432 sq. De armis et insignibus Martis in numis, vid. Spanh. ad Callim. in Del. v. 64 et 136. 433. _Haud facilem_, non facile gestandum, propter pondus. Præclare ad vim et robur Martis declarandum. _Facilis_, ut _habilis_ v.c. ensis VIII, 374: εὐμεταχείριστος, qui facile regi, tractari, fingi potest, ut _coma_ VIII, 559, _cera_, _lutum_, etc. De utraque voce, vid. Heyne ad Tibull. I, i, 40; ix, 7, et ad Virg. Æn. I, 318; IX, 365; XI, 555; XII, 431. --_Cyclopibus_ et Vulcano opera præclaræ artis, ἡφαιστότευκτα, ea in primis, quibus Dii utuntur, tribui, nota res est. 434. _Sudatum_, multo sudore h.e. labore confectum, elaboratum, Drak. citat III, 92, 531; Liv. V, 5; Stat. Th. V, 189 (ubi vid. Barth.), et Jac. Gothofr. ad l. 7, Cod. Theod. de lustr. collat. --_quassat hastam_, cf. ad I, 434. 435. _Titanes_, h.l. ut passim confusi videntur cum Gigantibus, in quorum pugna cum Diis præcipuæ Martis fuere partes; vid. Claud. Gigant. v. 75 sq. --_satiatam sanguinis_, sanguine; vid. ad V, 274. 436. _implet campos curru_, h.e. strepitu currus, ut mox v. 444. Nam βρισάρματος Ἄρης κεκληγὼς ἐπόρουσεν ut utar verbis Hesiodi Scut. H. 441, vel Homeri μέγα δ᾽ ἔβραχε φήγινος ἄξων Βριθοσύνῃ· δεινὸν γὰρ ἄγεν θεὸν, Iliad. Ε, 838. --Silius duo Maronis loca ante oculos habuit, Æn. VIII, 700 sq., et XII, 331 sqq. [437.] _Furor_, _Ira_, ac _Pavor_, ap. Stat. Th. III, 424, et _Bellona_, _Pavor_ atque _Formido_, ap. Claud. in Rufin. I, 344 sq. Martis sunt comites et aurigæ. Cf. ad v. 324. et _Bellona_ Hom. Iliad. Ε, 333, al. et inf. V, 220 sq. 438. _operata_, vid. ad II, 674. [439.] _atro flagello_, sanguineo, quale ei tribuit Virg. Æn. VIII, 703 (ubi vid. Cerda), et Lucan. VII, 568; cf. Broukh. ad Tibull. I, vi, 46; Heins. ad Ovid. Ibin, v. 159, et Burm. ad Val. Fl. VIII, 20. Hastam ei pro stimulo dat Statius, Thebaid. lib. VII, vers. 73.

433. Vulgata lectio _illi_ ex errore typogr. in Marsi ed. orta. 436. _implet cursu_, h.e. emetitur, ed. Parm. quod recepit Drak. prob. N. Heins. quia _currus_ v. 430, præcessit. Sed tam levem ob causam nil mutandum.

Fertur ab inmenso tempestas horrida cælo, 440 Nigrantesque globos et turbida nubila torquens Involvit terras: quatitur Saturnia sedes Ingressu tremefacta Dei, ripasque relinquit, Audito curru, fontique relabitur amnis.

440 sqq. Numinis adventum, seu ἐπιφάνειαν et descensum in terram tempestate motuque inprimis terræ indicari, olim omnium fere populorum opinio fuit, iisque tam familiaris, ut ne a vulgari quidem prosæ orationis usu abhorreret, quod vel ex Act. Apost. XVI, 25, intelligitur; cf. Virg. Æn. III, 90 sq.; VI, 255 sq.; Apollon. II, 681; Sophocl. Œd. Col. v. 95; Callim. H. in Apoll. 2 et 7, ubi vid. Spanh. Petron. c. 124, ubi vid. Intpp. Eodem spectant permulta sacrorum poetarum loca et imagines, quæ vulgo male ubivis a descensu Dei in montem Sinam et augusta illa latæ legis scena Exod. XIX, arcessuntur, unde et totam hanc ideam a gentilibus petitam esse, parum probabilis est conjectura; Drak. Ceterum Martis _currum_ non minus fere exornavit poeta, quam Miltonus currum tonantem, a Deo post rem ab angelis male gestam filio suo concessum, qui eo vectus summum repente hostibus terrorem incutit eorumque agmen prosternit. Forte et Martem h.l. κεραυνοβόλον finxit, ut Virg. Æn. I, 42, Minervam. 442... 444. Summa δεινοτης et majestas in his vss. ut in toto loco a v. 430. Cf. magnifica loca Hom. Iliad. α, 530; θ, 199, 443; ξ, 285, inpr. ν, 18 sq. Hesiod. Scut. H. 437 sq. et Theog. 841 sq., inf. VII, 458 sq.; IX, 300; Virg. Æn. XII, 334; Miltonus: _under his burning wheels The stedfast Empyrean shook throughout, All but the throne itself of God_, etc. 443, 444. Præclare terror etiam _amni_ (_Ticino_) tribuitur, isque strepitum currus _audire_ fingitur; vid. ad I, 49; III, 463; et cf. Virg. Æn. XI, 405.

440. _incenso_ volebat Burm.

Ductorem Ausonium telis Garamantica pubes 445 Cinxerat, et Tyrio regi nova dona parabat, Armorum spolium, et rorantia consulis ora. Stabat Fortunæ non cedere certus, et acri Mole retorquebat crudescens cædibus hastas. Jamque suo, jamque hostili perfusa cruore 450 Membra madent: cecidere jubæ, gyroque per orbem Artato, Garamas jaculis propioribus instat, Et librat sæva trajectum cuspide ferrum.

445. Scipionem cinxerant Pœni. 447. _rorantia_ sanguine, roris instar guttatim destillante, ut ap. Virg. Æn. VIII, 645, et XI, 8; et inf. VII, 181, 324; X, 263. 448. _acri mole_, vi, vel multitudine, vel etiam magnitudine, vid. Ind. et Gronov. Obss. I, 21. 449. _crudescens_, crudior, h. crudelior, sævior factus, exacerbatus, ut XI, 89, et contra _molliri_, vel _mitescere_. Cf. Virg. Æn. VII, 788; XI, 833, et vid. sup. ad I, 405 et 432. 451. _cecidere jubæ_, crista galeæ, vel galea ipsa capite delapsa, aut ab hoste dejecta est; Lenz, qui tamen id h.l. languere existimat, et ingeniose conj. _cecinere_ tubæ, ut Numidæ signo dato Scipionem undique jaculis petierint. --_gyroque per orbem Artato_, vid. Heyne ad Tibull. IV, i, 94.

453. _trajectum_ Col. non improb. N. Heins. quem vid. ad Virg. Æn. X, 587. Hoc in contextum recepi cum Lefeb., qui vulgatum lect. _conjectum_ sine sensu, et mentem poetæ hanc esse putat: librat ferrum, quod trajicit sua cuspide.

Hic puer ut patrio defixum corpore telum Conspexit, maduere genæ, subitoque trementem 455 Conripuit pallor, gemitumque ad sidera rupit. Bis conatus erat præcurrere fata parentis, Conversa in semet dextra: bis transtulit iras In Pœnos Mavors: fertur per tela, per hostes Intrepidus puer, et Gradivum passibus æquat. 460

454 seq. Similis locus Maronis de Lausi in Mezentium patrem pietate, Æn. X, 789 sq. Conf. etiam Æn. lib. X, 680, 686. Ipsa historia satis nota vel ex Liv. lib. XXI, 46; Flor. II, 6; Senec. de Ben. III, 33; et Polyb. X, 3, pag. 804, edition. Gronovii, ubi decimo septimo ætatis anno Scipio Africanus patrem servasse dicitur. Nam _puer_ vers. 130 et 460; est juvenis; vid. ad III, 608. 456. _gemitum rupit_ vid. ad I, 95. 457. _Bis... bis_, ut ap. Virg. Æn. VI, 32. Alias _ter... ter_ ut VIII, 156; Æn. IV, 690; Τρὶς μὲν ἐπειρήθη, τρὶς δ᾽ ἔσχετο Apollon. III, 654.

Continuo cessere globi, latusque repente Adparet campo limes: metit agmina tectus Cælesti clipeo, et sternit super arma jacentum Corporaque auctorem teli, multasque paternos Ante oculos animas, optata piacula, mactat. 465

461. _Latus limes_ sumtus e Virg; Æn. IX, 323, et X, 513; ubi vid. Heyne. Conf. inf. IX, 379, 610, et ad V, 269. 462. _metit_ ut v. 213. 463. _Cælesti_, Martis. 464. _auctorem teli_, qui patrem vulneraverat; _piacula_, in ultionem patris vulnerati. Ern.

464. Ita scripti cum Parm. et Med. nec est, quod _fertur super ipsa jacentum Corpora_ cum Livineio substituamus; _Corpora auctorem_ in ed. Marsi errore typogr. unde _Corpora et auctorem_ emend. Martin. Herbip. quem reliqui editt. secuti sunt: quod jam monuit Drak.

Tunc, rapta propere duris ex ossibus hasta, Innixum cervice ferens humeroque parentem, Emicat: adtonitæ tanta ad spectacula turmæ Tela tenent; ceditque loco Libys asper, et omnis Late cedit Iber: pietasque insignis et ætas 470 Belligeris fecit miranda silentia campis. Tum celso e curru Mavors, «Carthaginis arces Exscindes, inquit, Tyriosque ad fœdera coges.

466. Nemo facile erit, cujus animus dulcedine hujus loci non tangatur, eaque pietate percutiatur, qua h.l. et hostes percussos videmus. Poetæ autem animo et oculis obversabatur Lausus ap. Virg. Æn. X, 800, et Æneas Æn. II, 721 sq. quem similiter a Græcis, pietate ejus obstupefactis, incolumem esse dimissum memorant, a Drak. laudati, Auctor de Orig. Gent. Rom. c. 9, et poeta in Anthol. Gr. I, 87, Epigr. 2; Cf. IX, 432; Lycocophr. 1264 seq. et Sophocl. ap. Dionys. Hal. I, 48. 467. _Emicat_, ex acie profugit. Conf. ad II, 238. 471. _Belligeris campis_, passive, in quibus bellum geritur. 472. seq. Ingeniose usus est loco Virg. Æn. IX, 638 sq. ubi Apollo minus opportune, quam h.l. Mars, juvenem laudat et adhortatur.

467. _Innisum_ scripsit Lef. Vid. ad II, 123; _Innexum_ quædam exemplaria, teste Dausq.

Nulla tamen longo tanta exorietur in ævo Lux tibi, care puer: macte, o! macte indole sacra, 475 Vera Jovis proles; et adhuc majora supersunt: Sed nequeunt meliora dari.» Tum nubila Mavors Ætheraque, emenso terras jam sole, capessit, Et fessas acies castris clausere tenebræ.

474. _tanta lux_, tam felix dies, qui tantæ tibi laudi esse possit, quam hic, quo patrem servasti. --_longo in ævo_; non constat, quonam ætatis anno mortuus sit Scipio Afric. v. Liv. XXXVIII, 56, et XXXIX, 52; anno LVI putabat Vellei. II, 4. 475. _macte_, vid. Heyne ad Virg. Æ. IX, 641, et Burm. ad Val. Fl. VI, 547. Repetitio vocis adfectui egregie convenit. --_indole sacra, Vera Jovis proles_; nam Scipio Afric. ex Jove, in anguem mutato, et Pomponia natus vulgo credebatur; quam divinæ originis famam, quum tantus vir esset, consequebatur, et ipse, Alexandri exemplo, augebat. Cf. XV, 187; VII, 148; et inpr. XIII, 615 sq. 642 sq. Liv. XXVI, 19; Gell. VII, 1; Plut. vit. Scip. et Plin. VII, 9; XXVI, 43. 476. _majora_, virtutis documenta; _meliora dari nequeunt_, insignius generosæ indolis pietatisque exemplum a te edi, vel ejus declarandæ optatior occasio et facultas tibi dari non potest.

474. _longe_ Put. quod non spernendum putat Lefeb.

Condebat noctem devexo Cynthia curru, 480 Fraternis adflata rotis, et ab æquore Eoo Surgebant roseæ media inter cærula flammæ. At consul tristis, campos Pœnisque secundam Planitiem metuens, Trebiam collesque petebat.

480. _Condebat noctem_, finiebat, _Cynthia_ h.e. Luna, _curru devexo_, cursu declivi, nocte jam exacta. 481. _adflata rotis_, equis, et _roseæ flammæ_ vid. ad I, 578. --_Fraternis_ conf. VIII, 175; Virg. Ge. I, 396. 483. _campos... metuens_, quia Pœnus equitatu melior erat, Drak. Conf. Liv. XXI, 47, pr. et 48; Polyb. III, 66, pr. et 67, extr.

480. _cornu_ Parm. non improb. N. Heins. 484. _evadens_, vel _vitans_, vel _evitans_, vel denique _campo P. secunda Planitie cedens_ frustra tentabat N. Heins.

Jamque dies rapti cursu navoque labore, 485 Et medio abruptus fluitabat in amne solutis Pons vinclis, qui Dardanium transvexerat agmen, Eridani rapidas aderat quum Pœnus ad undas.

485. A Scipione «castra ab Ticino mota, festinatumque ad Padum est, ut ratibus, quibus junxerat flumen, nondum resolutis, copias trajiceret... Hannibal transire non potuit pontem, ut extrema resoluta erant, tota rate in secundam aquam labente», Liv. et Polyb. ll. cc. --_dies rapti_, quibus raptim iter fecerant. Conf. ad I, 569. 488. _Eridani rapidas undas_ Conf. Virg. Ge. I, 481 sq.

485. _raptus_, ut intercursantes acies diem sibi non senserint eripi, vel _actus_ conj. Dausq. Utrumque ab h.l. alienum; _vanoque_ Col. Put. R. 3; Parm. Med. unde _navo_ emend. N. Heins. quod cum Drak. et Lefeb. recipere non dubitavi; vid. ad I, 549. Vulgo _varioque_. 487. _prævexerat_ Put. unde _travexerat_ suspic. N. Heins. prob. Drak. qui laudat Gronov. ad Liv. XXXII, 6. Sic mox v. 492; _travehat_ in scriptis, _tramitto_ sup. v. 347; inf. VII, 383; VIII, 552; XII, 460.

Dumque vada et molles aditus, per devia flexo Circuitu petit, et stagni languentia quærit, 490 Interdum rapta vicinis saltibus alno Flumineam texit, qua transvehat agmina, classem.

489. _aditus molles_, vada, transitus faciles, ut _clemens clivus_ I, 274; Drak. qui laudat Ovid. Fast. III, 13; Claud. in Rufin. II, 102, et in Apono v. 12. Conf. Burm. ad. Val. Fl. VI, 239. 490. _Circuitu_ vid. Liv. l.c. 491. _Interdum_, interim, interea, ut contra hæc pro _interdum_ ponuntur; Drak. ad VI, 30, et VII, 395.

Ecce aderat, Trebiæque simul vicina tenebat Trinacrio adcitus per cærula longa Peloro, Gracchorum proles, consul: gens inclita magno 495 Atque animosa viro, multusque in imagine claris Præfulgebat avus titulis bellique domique.

493 seq. Cf. Liv. XXI, 51, et Polyb. III, 68. 494. _Peloro_ pro tota Sicilia, cujus res composuerat: nam proprie a Lilybæo promontorio Ariminum venerat, si Livio et Polyb. fides habenda. 495. _Gracchus_ cognomen Semproniorum, _inclitæ gentis_, ex qua orti quatuor Consules, b. Punico II clari, Ti. Sempronii Longi, pater, A.U. 536 (de quo h.l. agitur), et filius, A.U. 559; P. Sempr. Tuditanus A.U., 549, et Ti. Sempr. Gracchus A.U. 538; cujus pronepotes fuere fratres nobilissimi, Caius et Tiberius Gracchi, qui propter leges nimium populares perierunt. 496. _multus avus_, multi majores. 497. _titulis_ magistratuum, triumphorum, rerumque gestarum, quibus imagines ornabantur.

495. _Graccorum_ scribendum videbatur N. Heins. quia numi jubent. Sed adspiratio usu recepta; vid. quos Drak. citavit, Cic. Orat. c. 48; Quintil. Instit. Orat. I, 5, et Charis. Instit. Gramm. I, p.m. 78.

Nec Pœni, positis trans amnem in gramine castris, Deerant: namque animos stimulabant prospera rerum, Increpitansque super ductor: «Quis tertius Urbi 500 Jam superest consul? quænam altera restat in armis Sicania? en omnes Latiæ, Daunique nepotum Convenere manus: feriant nunc fœdera mecum Ductores Italum, ac leges et pacta reposcant, At tu, donata tela inter Martia luce, 505 Infelix animæ, sic, sic vivasque, tuoque Des iterum hanc laudem nato: nec fine sub ævi Obpetere in bello detur, quum fata vocabunt.

499. _prospera rerum_, ut _subita_, vel _fortuita belli_ et similia. Conf. Heins. ad Claud. b. Gild. v. 103. 500. _Quis tertius Urbi_, etc. bene comparant Liv. XXI, 53, et 57, etsi neutro loco Hannibal loquitur. 501. _quænam altera Sicania_, unde Consul cum exercitu revocari possit? 502. _Dauni nepotum_, Romanorum; vid. ad I, 291. 505. Acerba orationis conversio ad Scipionem. 506. _Infelix animæ_, qui vitam tuam filii, non tuæ virtuti debes. --_sic, sic_ δεινῶς, ut IX, 25; et XVI, 125. 508. _Obpetere_ ut ap. Virg. Æ. I, 96; ubi v. Heyne. --_in bello_, quod virum fortem decet. Conf. ad II, 705. --_fata vocabunt_ te, h.e. tibi moriendum est, ut _vocat lux ultima victos_ ap. Virg. Æn. II, 668. Cf. inf. X, 523. Sic _bella_, _ira_, _præda vocant_, monente Drak. ad X, 112; in quibus tamen loquendi modis verbo _vocare_ invitandi potius notio inest, ut in his, _venti_ et _fluctus vocant vela_, καιρὸς καλεῖ πλοῦν, Sophocl. Philoct. 472.

Pugnantem cecidisse meum est.» Hæc personat ardens: Inde levi jaculo, Massylumque inpiger alis 510 Castra sub ipsa datis irritat, et elicit hostem.

510. Conf. Liv. XXI, 54, et Polyb. III, 71, extr. Poeta omittit pugnam equestrem, in qua Sempronius superior fuerat, et hinc ferocior factus. Liv. XXI, 52, 53; Polyb. III, 69, 70. --_Massylum_; vid. ad I, 101. 511. _Castra_ Romana. --_datis_, missis.

511. _allicit_ quidam libri. Male!

Nec Latius vallo miles debere salutem Fas putat, aut clausas pulsari cuspide portas. Erumpunt, cunctisque prior volat aggere aperto Degener haud Gracchis consul: quatit aura comantes 515 Cassidis Auruncæ cristas, humeroque refulget Sanguinei patrium saguli decus: agmina magno Respectans clamore vocat, quaque obvia densos Artat turba globos, rumpens iter æquore fertur.

512 sqq. Cf. omnino Liv. XXI, 53 et 55. 515. _comantes cristæ_, ut XVI, 167. --_galea comans_, κόρυς, seu κυνέη ἵππουρις, ἱπποκόμος, ἱπποχαίτης, ἱπποδάσεια. 517. _sagulum Sanguineum_, paludamentum purpureum, vestis imperatoria, _insigne velamen_ v. 536; _fulgens_ XVII, 529; _rubens_ IX, 420; ubi tamen sagum, vestem militarem, intelligit Drak. et cum Gronov. ad Liv. XLI, 10; contra Lips. Mil. Rom. II, 12; et Abraham. ad Cic. Or. in Pis. p. 780; contendit, lictores, magistratuum ad bella proficiscentium comites, non in paludamentis, sed in sagis fuisse. Enim vero _paludatos lictores_ Liv. XLV, 39, et _milites_ Sidon. Ep. V, 7, dixit: Αὐτοῦ δ᾽ ἠγοῦνται τοῦ στρατηγοῦ ῥαβδοῦχοι φοινικοῦς χιτῶνας ἐνδεδυκότες, Appian. de reb. Pun. c. 66; Conf. Liv. I, 26 (ubi paludamenti Curiatiorum mentio fit); Plin. IX, 36; Varr. L. L. VI, 3 519. _rumpens iter_ vid. ad I, 54.

514. _cuneisque prior_ conj. N. Heins. 515. _Gracchis_, h.e. a G., non _Gracchus_, scripti. 516. Vulgo _Cassidis auricomæ_, ingrata verborum repetitione; _aurivomæ_ corrig. D. Heins. sup. ad v. 156. Sed rectius _Auruncæ_ Col. Put. R. 2, h.e. _Ausoniæ_, nisi forte ipsa hæc vox reponenda. Sic _cassis Sidonia_ XVI, 452; _c. Ætola_ ap. Stat. Th. VIII, 704; cf. ad VII, 295; XIV, 536; Heins. ad Virg. Æn. XII, 94.

Ut torrens celsi præceps e vertice Pindi 520 Cum sonitu ruit in campos, magnoque fragore Avulsum montis volvit latus; obvia passim Armenta, inmanesque feræ, silvæque trahuntur; Spumea saxosis clamat convallibus unda.

520. Comparatio passim obvia, Conf. XII, 184 sq. XVII, 122 seq. Hom. Iliad. ε, 87 seq. λ, 491 seq. Virg. Æn. X, 603; XII, 523 sq. et quoad ornatum Æ. II, 305 sq. Ovid. 496 sq. Fast. II, 219 sq. Alia exempla, a Dausq. et Drak. prolata, v.c. Virg. Æn. XII, 684; Hom. Iliad. ν, 137, al. cum h.l. minus congruunt. --_torrens_, χείμαῤῥος, χαράδρα. 524. _unda clamat_, βοᾷ, v. ad III, 471.

522. _monti_ malebat N. Heins.

Non, mihi Mæoniæ redeat si gloria linguæ, 525 Centenasque pater det Phœbus fundere voces, Tot cædes proferre queam, quot dextera magni Consulis, aut contra Tyriæ furor edidit iræ.

525 sqq. Poetæ, rem memorabilem relaturi, plura sibi ora pluresque linguas optare solent. Conf. IX, 340 sq. Silio præivit Virg. Ge. II, 43, et Æn. VI, 625 sq. XII, 500 sq. ut huic Hom. Iliad. β, 488 sq. quibus locis Drak. addit Ovid. Trist. I, iv, 53 sq. Val. Fl. V, 218 sq. VI, 36 sq. Claud. de laud. Stil. 185, et Cons. Hon. VI, 436, et Cons. Olybr. et Prob. v. 55 sq. ubi vid. Barth. De ipsa pugna cf. Liv. XXI, 55, 56, et Polyb. III, 71, 74; vide etiam _Guischard Mém. mil._ tom. I, ch. 6. --_Mæonius_, seu _Mæonides_ dicitur Homerus a Mæone patre, vel potius a patria Colophone, seu Smyrna, oppidis Mæoniæ h.e. Lydiæ, quæ olim Ioniam quoque, vel certe partem ejus complectebatur. 528. _Tyriæ furor iræ_, h.e. iratus Hannibal. Cf. ad v. 601, et I, 71.

526. _fundere_ scripti, probb. N. Heins. et Drak. Vulgatum _rumpere_, quod c. Tell. et antt. edd. habent, retinuit Lef. Cf. ad I, 95. [“ad I, 95”: in Not.]

Murranum ductor Libyæ, ductorque Phalantum Ausonius, gnaros belli, veteresque laborum, 530 Alter in alterius fuderunt comminus ore. Monte procelloso Murranum miserat Anxur, Tritonis niveo te sacra, Phalante, profundo.

530. _laborum veteres_, peritos, diu in iis versatos, qui longa experientia usuque labores belli et perficere et tolerare didicerant. Sic _vetus operis ac laboris, v. scientiæ cærimoniarumque, vetus regnandi_ ap. Tac. Ann. I, 20, extr. (ubi vid. Lips. et Ern.); VI, 12, et 44. Cf. inf. VI, 616; XI, 26; XVII, 297, et ad VI, 254, in V.L. [“XVII, 297” recte 292] 531. _fuderunt_ vid. ad II, 113. --_in ore_, conspectu, ἐν ὄψει. 532. _Anxur_ Volscum nomen urbis Latii ad mare, quæ postea Græcis ac Romanis _Tarracinæ_, seu _Tarracina_ et, ut nunc, _Terracina_ dicebatur; (Plin. III, 5; Liv. IV, 59) quæque hodie quidem ad radices montis, sed olim in ipso ejus vertice sita erat, in quo etiamnum reliquiæ ædium et murorum reperiuntur. Hinc _monte procelloso_ dixit poeta. Cf. VIII, 390; Hor. Sat. I, v, 26; Lucan. III, 81; Stat. Silv. I, iii, 86; Cluver. Ital. ant. pag. 1009; Heyne ad Virg. Æ. VII, 799. 533. _Tritonis_, palus Libyæ, _sacra_ Palladi, (vid. ad III, 322.) vel ut κρήνης ἱερὸν ῥόον ap. Apollon. I, 1208; Theocr. VIII, 33, et alia passim obvia. Vid. ad III, 501.

532. _Monte salebroso_, vel _e præcelso_, conj. N. Heins. Sed _procellosus_ est epith. alti montis, ut _nubifer nivalis_, etc. _Axur_ emend. Lef. quia _atzur_ in lingua Punica _rupes_ dicatur; cf. ad VIII, 390. 533. _Libyco_ pro _niveo_ malebat N. Heins. prob. Drak. coll. IX, 297. Sed hoc nimis a literarum ductu recedit, et _nivea aqua_ est, quæ alias _nitida_, _lucida_, _argentea_ vocatur v.c. Martial. VII, xxxi, 11; Sen. Hippol. 504, et Œdip. 427; _Sarra_ pro _sacra_ R. 3; quod recepit Lefeb. quoniam _Pallas Libycis Tritonidos edita lymphis_ IX, 297, dicitur; _Sarrani_ autem sint _Libyes_. Sed _Sarra_ est priscum Tyri nomen (vid. ad I, 72), _Triton_ vero fluvius et _Tritonis_ palus Africæ, non Asiæ; cf. not. [“ad I, 72”: in Not.]

Ut primum insigni fulsit velamine consul, Quanquam orbus partem visus, unoque Cupencus 535 Lumine subficiens bellis, citat inprobus hastam, Et summæ figit tremebundam margine parmæ. Cui consul, namque ira coquit: «Pone, inprobe, quidquid Restat in ore fero, et truncata fronte relucet.» Sic ait, intorquens directo turbine robur, 540 Et dirum tota tramittit cuspide lumen.

534. _insigni velamine_ cf. ad v. 517. 535. _orbus partem visus_, μονόφθαλμος. 536. _citat_, vibrat, movet, concitat, ut _gladium_ IX, 592; _arma_ ap. Stat. Th. VIII, 144. 538. _ira coquit_ vid. ad II, 327. --_inprobus_, audax, ut ap. Virg. Æn. XI, 512. 539. Observa variationem ejusdem sententiæ. --_quidquid Restat_, etc. h.e. alterum oculum. --_truncata_, vel _trunca frons_ IX, 400, in qua aliquid deest. 540. _intorquens turbine_ ut ap. Virg. Æn. XI, 284. Cf. ad II, 135.

535. _Cupencus_, non _Cupentus_, Col. vid. Intpp. ad Virg. Æn. XII, 539. 536. _improbus_ mox repetitur. Vellem _impiger_, vel simile quid scripsisset poeta. 537. _agit_ Put. unde _affigit_ conj. N. Heins. 539. _feri_ malebat Livin. vel Corte: _reducet_ Ox. _reluce_ Parm. _relucta_ R. 3, unde _relictum est_ suspic. N. Heins. quod admodum languet. 540. _derecto_ Col. ut et VI, 228, et IX, 583, quod prob. Drak. et recepit Lefeb. Conf. ad II, 92.

Nec levior dextra generatus Hamilcare sævit: Huic cadit infelix niveis Varenus in armis; Mevanas Varenus, arat cui divitis uber Campi Fulginia, et patulis Clitumnus in arvis 545 Candentes gelido perfundit flumine tauros.

543. _niveis_, splendidis. 544. _Mevania_, hodie _Bevagna_, Umbriæ Cisapenninæ urbs, prope quam _Tiniæ_ fl. qui nunc _Topino_ dicitur, miscetur _Clitumnus_, (_Timia_) cujus aqua pota olim putabatur _candidos boves_ facere, quorum in his locis magna copia erat, quique in _victimarum_ inprimis usum alebantur. Conf. VIII, 450, 452; VV. DD. ad Virg. Ge. II, 146 sq. quem locum Silius ante oculos habuit, Claud. Cons. Hon. VI, 506 seq. Prop. II, xix, 25, 26, inpr. Plin. Ep. VIII, 8; Cluver. Ital. ant. II, 10, p. 701; Oberlin. V.C. ad Vib. Sequestr. p. 101 sq. 211 sq. Keyssleri Itin. p. 887, ed. pr. et de Mevania inf. VI, 645 sq. Cluv. l.c. p. 628. 544. _divitis uber Campi_ ut tota Umbria, teste ejus alumno Prop. I, 22, extr. 545. _patulis_ ut _latis arvis campis_ VI, 645. --_Fulginia_, seu Fulginium, urbs vicina, ad Tiniam sita, hod. _Foligno_, seu _Fuligno_. Conf. VIII, 460, et Cluver. l.c. p. 628. 546. _perfundit flumine_ ut VIII, 450, ex Virg. Ge. II, 147 --_gelido_, nam _rigor aquæ certaverit nivibus_; _nec color cedit_, teste Plin. l.c.

542. _levior dextræ_, ut _opum levior_ II, 102, volebat N. Heins. qui hanc loquendi formam pluribus exemplis illustravit ad V, 363; VIII, 515; et XII, 563. Sed ubivis vulgatam tuetur Drak. Junge h.l. _levior sævit_. 543. _Hinc_ Rom. 3; _Huc_ Put. Male: ἀυτῷ πίπτει pro ἐπ᾽ αὐτοῦ, ut sup. v. 391 et al. passim. _Varenus_, non _Varrenus_, Col. et Ox. Nomen notum vel ex Cic. Or. pro Vareno. 544. _Mevanas_ Col. ut _Hispellas_, _Privernas_, _Arpinas_, _Larinas_, _Aquinas_ et alia, quæ vid. in Ind. et ap. Heins. ad Claud. Eutrop. II, 248, et Salmas. ad Pollionis Gallien. c. 2, quos laud. Drak. Cf. Jani ad Hor. Od. I, xvi, 14; _Mevano_ Ox. Put. R. 3; Parm. Vulgo _Mevanus_. 546. _perfundit_ scripti et priscæ edd. vid. not. Vulgata _profundit_ ex Juntina in alias edd. venit et metro contraria est.

Sed tristes Superi, atque ingrata maxima cura Victima Tarpeio frustra nutrita Tonanti. Instat Iber levis, et levior discurrere Maurus. Hinc pila, hinc Libycæ certant subtexere cornus 550 Densa nube polum; quantumque interjacet æqui Ad ripas campi, tantum vibrantia condunt Tela, nec artatis locus est in morte cadendi.

547. _tristes_, adversi, vel duri; vid. ad I, 147. --_maxima Victima_, taurus, ut ap. Virg. Ge. II, 146; ubi _gregibus_ obponitur. 550. _pila_ propria Romanorum tela, quæ vel majora, vel minora, (utrumque autem legionarius ferebat) et vel rotunda, ut plane manum inplerent, vel quadrata, ambitu quatuor digitorum, erant. Majoris pili lignum æque ac ferrum, quod hamatum et crassitie digiti unius ac dimidii esse solebat, tricubitale erat, ita tamen, ut dimidia ferri pars hastæ infixa esset; vid. Heyne ad Virg. Æn. VII, 664; XII, 121; ad Tibull. IV, i, 90; Veget. II, 15; Plut. vit. Marii pag. 419, D; de forma Lips. Mil. Rom. III, 4, et, qui eam ex numo exhibuit, Guther. de vet. jure Pontif. III, 16, p. 329. Cf. inf. v. 631 sq. (ubi locus class. Dionys. lib. V, a Dausq. laudatur) V, 216; IX, 336. --_cornus_, vid. ad II, 124. Ipsam vocem, si arborem significet, et secundæ et quartæ declinationis esse, monet Drak. ad X, 132; coll. Stat. Th. VII, 647, et Ovid. Her. X, 107. --_subtexere nube polum_ ut ap. Virg. Æn. III, 582; ubi vid. Heyne. Cf. ad I, 311. 552. _vibrantia_ v. ad I, 539. 553. Comparant Lucan. II, 201 sq. et Stat. Th. VIII, 422.

547. _ingratæ_ (quia inutilis est et nil proficit) _maxima curæ_ corrig. N. Heins. Non male!

Allius, Argyripa Daunique profectus ab arvis Venator, rudibus jaculis et Iapyge campum 555 Persultabat equo, mediosque invectus in hostes Appula non vana torquebat spicula dextra. Huic horret thorax Samnitis pellibus ursæ, Et galea annosi vallatur dentibus apri.

554. _Argyripa_, Ἀργύριππα, seu Ἄργος ἵππιον, alias _Arpi_, urbs Apuliæ, a Diomede condita. Cf. XIII, 30; XVII, 326, et Heyne in not. et Exc. I ad Virg. Æn. XI, 246. --_Dauni_ vid. ad I, 291. 555. _Iapyge_ conf. ad I, 51. 556. _Persultabat_ ut ap. Virg. Ge. III, 117, et Æn. XI, 600. 557. _non vana dextra_, certo ictu. 558. Ad Allium bene transtulit habitum venatorium Ornyti ap. Virg. Æn. XI, 677 sq. ubi vid. Heyne. Cf. et Æn. V, 37; VII, 666 sq. Hom. Iliad. κ, 263 sq. et sup. ad II, 156. --_horret_ exquisite pro, est. Conf. ad I, 423. --_Samnitis ursæ_, ut _Sabellicus sus_ ap. Virg. Ge. III, 255. 559. _vallatur_ ut ap. Sen. Herc. Œt. IV, 1935; Ovid. Her. IV, 159, et Fast. III, 449.

Verum ubi turbantem, solo ceu lustra pererret 560 In nemore, aut agitet Gargano terga ferarum, Hinc Mago, hinc sævus pariter videre Maharbal, Ut, subigente fame, diversis rupibus ursi Invadunt trepidum gemina inter prælia taurum, Nec partem prædæ patitur furor: haud secus acer 565 Hinc atque hinc jaculo devolvitur Allius acto.

561. _Garganus_, Apuliæ mons, silvis abundans, nunc _Monte di S. Angelo_. Conf. Virg. Æn. XI, 247; Hor. Od. II, ix, 7. --_terga_, corpora, ut ap. Virg. Æn. VII, 20, «in vultus ac terga ferarum». 562. _Mago_ in insidiis collocatus ap. Liv. XXI, 54, 55; Polyb. III, 71. 563 seq. Egregia comparatio, sed translata ex Hom. Iliad. π, 756 sq. nam in Marone eam legere non memini. 565. _partem prædæ_ h.e. eam partiri, dividere. 566. _devolvitur_ sc. ex equo.

It stridens per utrumque latus Maurusia taxus: Obvia tum medio sonuerunt spicula corde, Incertumque fuit, letum cui cederet hastæ. Et jam, dispersis Romana per agmina signis, 570 Palantes agit, ad ripas, miserabile! Pœnus Inpellens trepidos, fluvioque inmergere certat.

567. _taxus_ v. ad v. 255. --_Maurusia_, Afra. Cf. tamen ad III, 339. --_stridens_ ut ap. Virg. Æ. IX, 419, 632 (ubi vid. Heyne); XI, 863. 568. Comparant Lucan. III, 585, 589, qui nimis in hac re lusit. 569. _letum cui_, etc. cuinam hastæ esset _letum_ h.e. honos quasi et gloria mortis inlatæ. Schmid. τὸ _cederet_ explicat traderet, permitteret.

569. _crederet_ malebat idem, non improbante Drakenb. Sed vellem sensum quoque, qui tum verbis inest, simul nos docuissent, qui ex tot, quot adferunt, exemplis non satis perspicitur; vid. not. 570. _En_ tacite dedit Lefeb. ut passim.

Tum Trebia infausto nova prælia gurgite fessis Inchoat, ac precibus Junonis suscitat undas. Haurit subsidens fugientum corpora tellus, 575 Infidaque soli frustrata voragine sorbet; Nec niti, lentoque datur convellere limo Mersa pedum penitus vestigia: labe tenaci Hærent devincti gressus, resolutaque ripa Inplicat, aut cæca prosternit fraude paludis. 580

573 seq. Hic, non sine aliqua jucunditate, exornavit verba Liv. XXI, 54, et 56, qui memorat, aquam Trebiæ nocturno imbri pectoribus tenus auctam fuisse, et, qui flumen petierint, aut inter cunctationem ingrediendi ab hostibus obpressos, aut gurgitibus haustos periisse, quum orti solis calore, liquescente nive, increvisset amnis, ut nec stare propter aquæ altitudinem, nec nare ob arma possent: præterea imbrem nive mixtum et intolerandam vim frigoris homines multos et jumenta absumsisse. Cf. Polyb. III, 72, et Appian. b. Hannib. c. 6, 7. [574.] In verbis _precibus Junonis_ poetam agnosce. 575. _tellus subsidens_, vestigiis cedens, mollis, propter _limum_ et liquefactam nivem: hinc et frustrabatur _infida voragine soli_. Sic ap. Curt. VIII, 14, pr. «imber violentius quam alias fusus campos lubricos fecerat, gravesque currus inluvie et voraginibus hærebant... aliorum turbati equi in voragines lacunasque præcipitavere curricula, etc.» Schmid. jungit verba, _tellus soli frustrata_, quæ frustra credita est solum. 577. _convellere_, evellere, extrahere. --_lento limo_ id. qd. mox _tenaci labe; lento_ Lefeb. explicat γλίσχρῳ, viscoso, unde _lentor_ de humoribus viscosis apud medicos, et eodem forte sensu _tabo lento acrique_ II, 463. 578. _labe_, limo, vel quod facile laberentur, vel potius, quod esset causa perniciei; Schmid. 579. _resoluta_ imbri _ripa_, propr. nix in ripa. Sic mox _putri cespite_.

578. _Labes_, ut _pestis_, quævis res noxia et mala. Sed præstiterit, puto, _tabe tenaci_, hoc est humore fœdo et lutulento e nive liquefacta. Sic _fluentem tabem liquescentis nivis ingrediebantur... et in levi glacie tabidaque nive volutabantur_ dixit Liv. XXI, 36; ubi vid. Gronov. _tabes nivis_ Lucan. lib. X, v. 225; _humor calore tabescit_, h.e. liquefit, Cic. Nat. D. II, 10.

Jamque alius super atque alius per lubrica surgens, Dum sibi quisque viam per inextricabile litus Præripit, et putri luctatur cespite, lapsi Obcumbunt, seseque sua pressere ruina. Ille, celer nandi, jam jamque adprendere tuta 585 Dum parat, et celso connisus corpore prensat Gramina summa manu, liquidisque emergit ab undis, Contorta ripæ pendens adfigitur hasta. Hic hostem, orbatus telo, complectitur ulnis, Luctantemque vado permixta morte coercet. 590

581. _super atque_, ἐπὶ καὶ, et insuper. 583. _Præripit_, præoccupat. 585. Conf. Virg. Æn. VI, 358. 590. _Luctantem_, qui emergere conabatur. --_permixta morte_, promiscua; simul cum eo moriens.

582. _inextricabile_ scripti et R. 3. Vulgatum _inexplicabile_ metro adversatur. 586. _connisus_, non _connixus_, Col. vid. ad II, 123. Forte leg. _pressat_, quoniam _adprendere_ modo præcessit. 590. _Luctantemque_ duo scripti. Vulgo _Undantemque_ prob. Dausq. ut ἀντίθεσις sit, et alter _adfixus ripæ_ moriatur, alter _undans vado_, fluitans, jactatus, huc illuc pulsus.

Mille simul leti facies. Ligus occidit arvis; Sed projecta viri lymphis fluvialibus ora Sanguineum hauserunt longis singultibus amnem. Enabat tandem medio vix gurgite pulcher Irpinus, sociumque manus clamore vocabat; 595 Quum rapidis inlatus aquis, et vulnere multo Inpulit asper equus, fessumque sub æquora mersit.

591. _facies_, spectacula, vel genera, ut ap. Virg. Ge. I, 506, et _formæ_ Æn. VI, 626; conf. Ind. et Drak. ad h.l. Burm. ad Val. Fl. VI, 279. 593. _longis singultibus_ ut ap. Virg. Ge. III, 506, et Æn. IX, 505. --_Sanguineum amnem_, aquam sanguine mixtam. 595. _socium_, sociorum, _manus vocabat_, non, quod Cell. putabat, _clamore manus_, gestu et indicio manu facto, Drak. 597. _Inpulit_, ut mox v. 650, et ap. Virg. Æn. XII, 380. --_asper_, exasperatus, incensus.

595. _Irpinus_, non _Hirpinus_, Col. _Pulcher_ (nom. propr.) _Hirpinus_ (a patria) conj. N. Heins. 596. _Quem_ emend. Burm. ut v. 649, non improb. Drak. quos mireris omissione pronom. _eum_ offensos fuisse. 597. _fessusque_ priscæ edd.

Adcumulat clades subito conspecta per undas Vis elephantorum turrito concita dorso. Namque vadis præceps rapitur, ceu proruta cautes 600 Avulsi montis, Trebiamque insueta timentem Præ se pectore agit, spumantique incubat alveo.

598. Conf. Appian. b. Hannib. c. 7, et Liv. XXI, 55, 56, ubi tamen elephanti non in fluvio pereunt, et aversi inprimis sub caudis fodiuntur. 599. _turrito dorso_, cf. IX, 239 sq. --_Vis elephantorum_, h.e. multitudo eorum, vel, ut abstractum pro concr. positum sit, multi, sive robusti elephanti, ut _vis canum_ ap. Virg. Æn. IV, 132 (ubi vid. Heyne), βίη Ἑλένοιο, et doctius βίη Ἡρακληείη, ἱερὸν μένος Ἀτρείδαο, Ἄρηος, μένος ὀξὺ θυμοῦ, πυρὸς δεινὸν, et ἀνέμων, ἱερὴ ἴς Τηλεμάχοιο, ἴς ἀνέμοις, σθένος Ὠρίωνος ap. Hom. Iliad. β, 658 (ubi vid. Kœppen et ad v. 851); γ, 105; ξ, 182; λ, 268; ν, 758; ς, 264, 485; Odyss. β, 409; ε, 478; ν, 276, al. Conf. App. et ad I, 71; VI, 338; VII, 523; Jani ad Hor. Od. I, iii, 36; III, v, 13; xxi, 11, et id. in Arte poet. lat. p. 475; Weitz. ad Val. Fl. I, 561. Vulgo putant, substantiva _vim_, βίην, μένος et alia ejusmodi redundare, vel periphrasi cuidam servire. Sed vid. Cl. Schelleri præcept. stili bene lat. T. I, p. 304. 600. Cf. Virg. Æn. XII, 684 sq. _insueta_, ut ap. Virg. Æn. VIII, 248 (vid. ad v. 378), vel pro insuetos, nunquam antea visos elephantos. 601. _timentem_, cf. ad I, 48.

601. _timentem_ scripti. Vulgo _trementem_, vulgari, sed non infelici variatione.

Explorant adversa viros, perque aspera duro Nititur ad laudem virtus interrita clivo. Namque inhonoratam Fibrenus perdere mortem 605 Et famæ nudam inpatiens, «Spectabimur, inquit, Nec, Fortuna, meum condes sub gurgite letum.

603. _Explorant adversa viros_, ut _secunda felices, adversa magnos probant_ dixit Plin. Paneg. c. 31, ubi vid. Intpp. et ad Plin. Ep. IX, xxvi, 4; Lucret. III, 55; Sen. de Prov. 4, et. al. Cf. sup. ad III, 574. --_per aspera duro_, etc. Cf. II, 578; VI, 120, et ipsa Virtutis verba XV, 101 sqq., quæ ex pulcherrimo loco Hes. Ἔργ. 289 sq., petita sunt. Add. Sen. de const. Sapientis c. 1; Xenoph. Memorab. Socr. II, §. 20 sq.; Stat. Achill. II, 376, ubi vid. Barth. 604. _Nititur_, enititur, ut ap. Virg. Ge. II, 428, et Æn. II, 443. 605. _perdere mortem_, vid. ad v. 137. --_inhonoratam mortem_, vid. ad III, 123. 606. _Spectabimur_, spectata erit virtus nostra, vid. ad I, 77, et III, 574. 607. _meum condes sub gurgite letum_, non perficies, ut obscuram et _inhonoratam mortem_ in undis inveniam, vid. ad III, 123, et inf. ad v. 671 sq.

605. _perdere mortem_ scripti, (nisi quod in Puteol. _pendere_ legitur) et editt. antt. ante Juntinam, in qua Nicander primus _cernere m._ dedit, quod putant dictum pro oppetere, vel propr. decernere mortem, seu moriendi certum esse. 606. _famæ undam_ Col. et Ox. unde _nudam_ recte emend. Modius. Vulgg. _famæ mundam_, quod nemo facile cum Dausq. defendere ausit, quamvis formarum loquendi καθαρὸς ἀδικίας, καθαραὶ ψόφων ὁδοὶ, ἁγνὸς φόνου, γάμων, ἀφροδισίων, Δήμητρος _sceleris purus_, etc. memor sit. _Spectabitur_ Col. et R. 3; _Spectabimus_ in aliis.

Experiar, sitne in terris, domitare quod ensis Non queat Ausonius, Tyrrhenave permeet hasta.» Tum jacit adsurgens, dextroque in lumine sistit 610 Spicula sæva feræ, telumque in vulnere linquit. Stridore horrisono penetrantem cuspidis ictum Bellua prosequitur, laceramque cruore profuso Adtollit frontem, ac lapso dat terga magistro.

610. _adsurgens_ in hastam, ut in ensem et ictum, ap. Virg. Æn. V, 443; X, 797; XI, 284, ubi vid. Heyne. Sic ἐρείδειν, ἐπερείδειν τὸ ἔγχος ap Hom. Iliad. γ, 358; ε, 856, al. cf. v. 208; I, 400. Similiter quoque _insurgere_ et _incumbere remis_ dixit Virg. Æn. III, 207, 560; V, 15, 189: ἐπεῤῥώοντ’ ἐλάτῃσι Apollon. II, 663; ἐμβαλεῖν κώπαισι Pind. Pyth. IV, 356. 612. Junge _prosequitur ictum stridore_, percussa horrendum clamorem edidit: quem elephanti clamorem Florus quoque I, xviii, 12, _stridorem_ dixit.

609. _Tyrrhenave permeet_ Col. _Tyrrhenave pervidet_ Put. Vulgo _Tyrrhenaque pernecet_. Citra necessitatem _perneget_, vel _Tyrrhena nec enecet_ conj. N. Heins. 611. _in lumine_ Ox. et Put. cum plerisque edd. antt. quod non displicuit Drak. Equidem in Ovidio, qui in ejusmodi repetitt. ludere solet, ferrem, non in poeta epico; _linquit_, non _liquit_, Col. et Ox.

Tum vero invadunt jaculis crebraque sagitta, 615 Ausi jam sperare necem, inmensosque per armos Et laterum extentus venit atra cuspide vulnus. Stat multa in tergo et nigranti lancea dorso, Ac silvam ingentem concusso corpore vibrat, Donec, consumtis longo certamine telis, 620 Concidit, et clausit magna vada pressa ruina.

617. _laterum extentus_, ut _laterum passus_ (qs. pansus, expansiones), et _tractus_ ap. Stat. Silv. I, i, 29, et Theb. IV, 173. --poeta in mente habuit loca Virg. Æn. X, 892; XI, 638 sq., et _laterum extentus_ sunt latera vasta, extenta, ut _obtentus frondis_ apud Virg. Æn. XI, 66, pro frondibus obtentis. Ern. 618. _nigranti dorso_, vid. ad III, 463, in V.L. 619. Drak. comparat Stat. Th. V, 533. Sed huic et nostro poetæ præivit Virg. Æn. X, 887. 621. _vada_, Trebiam fl. vel ejus aquas (vid. ad I, 52) et quidem h.l. earum cursum mole sua _clausit_, præclusit, obstruxit, ut VI, 708; XI, 138, et ap. Virg. Æn. XI, 298. --_pressa_, ut _corporibus premitur Peuce_ dixit Claud. Cons. Hon. IV, 630.

617. _extentus_, non _extensus_, scripti et Parm. 621. Ita Col. Vulgo _magna depressa ruina_ prob. Dausq. qui _clausit_ positum putat pro defecit, vel potius _clausa_, occœcata est bestia, coll. v. 612. Vide ad quam duras rationes more suo confugiat, ne Modio et veritati victas manus dare cogatur. Ceterum ὁμοιοτέλευτα auribus parum grata.

Ecce per adversum, quanquam tardata morantur Vulnere membra virum, subit inplacabilis amnem Scipio, et innumeris infestat cædibus hostem. Corporibus, clipeisque simul, galeisque cadentum 625 Contegitur Trebia, et vix cernere linquitur undas. Mazæus jaculo, Gestar prosternitur ense; Tum Pelopeus avis Cyrenes incola Telgon. Huic torquet rapido conreptum e gurgite pilum, Et, quantum longo ferri tenuata rigore 630 Procedit cuspis, per hiantia transigit ora.

622. Scipionem huic prælio interfuisse negat Liv. XXI, 52, 53 et 57; sed adfirmat Nepos Hannib. c. 4. quod jam alii monuere. 623. _Vulnere_, ad Ticinum accepto. 628. _Pelopeus avis_, h.e. propter majores, Cyrenarum conditores, vid. ad III, 252. 629 seq. Cf. ad v. 550. 630. _ferri rigore_, pro ferro rigido, et hoc simpl. pro ferro, ut ap. Virg. Ge. I, 143. 631. _Procedit_, prominet.

627. _Mazæus_, non _Mezeus_, scripti et priscæ edd. Μαζαῖοι, ἔθνος τῶν Παννονίων, ap. Strab. VII, p. 217. Versus 628, 669, in comment. quidem illustravit, sed in contextu prorsus omisit Dausq. 629. _Huic_, non _Hinc_, scripti et R. 2. Idem conjecerat Dausq. _Intorquet_ olim in mentem veniebat N. Heins.

Pulsati ligno sonuere in vulnere dentes. Nec leto quæsita quies: turgentia membra Eridano Trebia, Eridanus dedit æquoris undis. Tu quoque, Thapse, cadis, tumulo post fata negato. 635 Quid domus Hesperidum, aut luci juvere Dearum, Fulvos aurifera servantes arbore ramos?

633. Cf. V.L. --_turgentia_, aqua absorpta. [634.] _æquoris_ Hadriatici. 636, 637. Cf. III, 283 sq. et de tota orationis forma Virg. Æn. X, 319 sq., ubi vid. Heyne.

633. _leto_ ex Col. bene restituit Modius, ut ne in morte quidem invenerit quietem, sed fluctibus jactatus sit; _jacta_ Ox. Vulgg. _jacto_, quod tuetur Dausq. ut sit projecto, vel jactato. 635. _Thapse_ Col. vid. ad III, 261; _Tapse_ Ox. R. 3; Parm. Med. _Taxe_ Put. _Lanse_ ed. Martini Herbipol. _Lapse_ Mars. et post eum alii. 637. _Sacros_ præstiterit, ut ap. Virg. Æn. IV, 485; _Fulvos_ certe languet, quia cum _aurifera_ jungitur.

Intumuit Trebia, et stagnis se sustulit imis; Jamque ferox totum propellit gurgite fontem, Atque omnes torquet vires: furit unda sonoris 640 Vorticibus, sequiturque novus cum murmure torrens.

638. Manifeste h.l., quod jam alii viderunt, imitatur Hom. Il. φ, 136... 384, inpr. v. 234 seq., ubi Xanthus in Achillem insurgit. Silii figmentum inde ortum notat Drak. quod fluvius imbri increverit, de quo vid. ad v. 573. Similem locum Stat. Th. IX, 404 sq., comparari jubet Lefeb. --_stagna_, maris, seu fluvii profunda, vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 126. 640. _omnes torquet vires_, ut VII, 529, h.e. movet, vel effundit, ut _torquere bella_, _hastam_, _murmura_, _sibila_, quæ vid. in Ind. nisi malis cum Schmidio interpretari: intendit, quoniam contorta sunt validiora. 641. _novus torrens_, quatenus ad fluctus inusitatos excreverat et ante non visos. Ern.

638. _Intonuit_ Ox. et Put. quod, judice Drak., ex Hom. Iliad. φ, 237, defendi quodammodo potest; conf. Burm. ad Ovid. ex. P. II, iii, 27, et Heins. ad Ovid. Met. I, 187.

Sensit, et adcensa ductor violentius ira, «Magnas, o Trebia, et meritas mihi, perfide, pœnas Exsolves, inquit: lacerum per Gallica rivis Dispergam rura, atque amnis tibi nomina demam, 645 Quoque aperis te fonte, premam; nec tangere ripas, Inlabique Pado dabitur: quænam ista repente Sidonium, infelix, rabies te reddidit amnem?»

642 seqq. Non tam animosus fingitur Achilles ab Hom. l.c. [“Hom. l.c.” = Iliad. φ 136-384] 644 sq. Similiter, quod Drakenb. monet, Sicorim fl. punit Cæsar ap. Lucan. IV, 141 sq., et Gyndem Cyrus ap. Sen. de ira III, 21. --_lacerum_, etc., in rivos diducam. 646. _premam_, obturabo, fontes tuos obstruam; quod tamen ab his quæ Scipio vss. 644, 645, minatur, abhorrere putat Lenz. Equidem non video, cur utrumque locum habere non possit; alioquin _quove_ pro _quoque_ substituerem. --_nec tangere ripas_, retinere ripas suas. Lenz ad ripas Padi refert. 648. _Sidonium_, Sidoniis h.e. Pœnis faventem, ut _undis socialibus_ v. 701. Cf. ad I, 118. Schmidius expressa putat Gr. μηδίζειν, φιλιππίζειν. --_infelix_, vid. ad II, 667.

642. _violentius_ Ox. et Put. cum priscis edd. _violentior_ R. 2, Basil., Colinæi et aliæ edd. quas secuti sunt D. Heins. Cell. et Lefeb. Nostra lectio, fateor, glossa videri potest, sed ad aures gratior est, et auctoritate MSS. nititur: nam de c. Col. nihil h.l. dixere Modius et N. Heins. 643. _mi_ ex emendat. Scalig., et Voss. recepit Cell. ut suavius inter tot dactylos. Drak. adposuit simil. loc. Propert. II, iv (al. 5), 3; _meritas in perfide_ Med. _meritas_, _imperfide_ quidam alii. 647. Forte leg. _quianam_; vid. ad I, 443.

Talia jactantem consurgens agger aquarum Inpulit, atque humeros curvato gurgite pressit. 650 Arduus adversa mole incurrentibus undis Stat ductor, clipeoque ruentem sustinet amnem. Nec non a tergo fluctus stridente procella Spumeus inrorat summas adspergine cristas.

649. _jactantem_, ut ap. Virg. Æ. I, 102. 650. _Inpulit_, ὦσε ap. Hom. l.c. v. 235; conf. ad v. 597. --_curvato gurgite_, vid. ad I, 472. 651. _Arduus adversa mole stat_, elegantius quam στῆναι ἐναντίβιον ap. Hom. l.c. v. 266; cf. Virg. Æn. X, 771. --_adversa undis_, quam undis obponit. 653. _stridente procella_, ut ap. Virg. Æn I, 102. 654. _inrorat_, adspergit, aqua roris instar guttatim destillante.

649. _agger_, non _aggere_, scripti. 651. _incurrentibus_, non _irrumpentibus_, Col. _adverso cumulo_ aliquando tentabat N. Heins. ut ad Trebiam referri possit; quod vel sinc lect. mutatione licet. Sed vid. not. 652. _sustulit_ scripti et R. 3. Sed recte præferunt vulg. lect. _sustinet_; ut _retinere amnem manibus et clipeis_ dixit Flor. III, 3.

Ire vadis, stabilemque vetat defigere gressum 655 Subducta tellure Deus; percussaque longe Raucum saxa sonant; undæque ad bella parentis Excitæ pugnant, et ripas perdidit amnis.

655. _stabilemque vetat defigere gressum_, ὀυδε πόδεσσιν εἶχε στηρίξασθαι ap. Hom. v. 241, et _Suducta tellure_, κονίην δ᾽ ὑπέρεπτε ποδοῖϊν, v. 271. 656. _Deus_, Trebia, ut Xanthus μέγας θεὸς ap. Hom. v. 248. 657, 658. _ad bella parentis Excitæ_, a parente ad auxilium sibi præstandum advocatæ. --_ripas perdidit amnis_, exspatiatus est supra ripas; Lenz. --_parentis_, Trebiæ, non Eridani, quod Dausq. putabat; vid. ad I, 606.

655. _Nare vadis_ corrig. N. Heins. Sed nare quidem poterat, subducta tellure, non vero ire et stabilem gressum defigere: quod jam monuit Draken. 657. _parentis_, non _patentes_, Col. Oxon. R. 3, Parm. cf. Gron. Obss. IV, 17.

Tum madidos crines, et glauca fronde revinctum Adtollit cum voce caput: «Pœnasne superbas 660 Insuper, et nomen Trebiæ delere minaris, O regnis inimice meis? quot corpora porto Dextra fusa tua! clipeis galeisque virorum, Quos mactas, artatus iter cursumque reliqui. Cæde, vides, stagna alta rubent, retroque feruntur. 665 Adde modum dextræ, aut campis incumbe propinquis.»

659. Cf. Virg. Æn. VIII, 31 sq.; X, 205, et inf. v. 726. 660. _cum voce_, ut X, 432, et ap. Virg. Æn. X, 667, «cum voce manus ad sidera tendit.» 662. _regnis_, v. Burm. ad Val. Fl. II, 621. 663. _fusa_, vid. ad II, 113. --Cf. Hom. l.c. 217 sq. Virg. Æn. V, 806 sq. 664. _Adde modum_, fac finem, _dextræ_, cædibus. 666. _incumbe_, ut ap. Virg. Georg. II, 311, et Æn. I, 84, ubi videndus Heyne.

760. _Pœnosne superbos_ conj. D. Heins. Sed cf. sup. v. 645: _superbus_ emend. N. Heins. quod merito placet Draken. 662. _quot_, non _tot_, Col. et Ox. 666. _aut_, non _et_. Put. et prisci libri ante Marsum editi. Sensus verborum est: fac modum, seu finem cædibus, aut, si pugnare cupis, non in alveo meo pugna, sed in campis.

Hæc, Venere adjuncta, tumulo spectabat ab alto Mulciber, obscuræ tectus caligine nubis. Ingravat ad cælum sublatis Scipio palmis: «Di patrii, quorum auspiciis stat Dardana Roma, 670 Talin’ me leto tanta inter prælia nuper Servastis? fortine animam hanc exscindere dextra Indignum est visum? redde o me, nate, periclis;

667, 668. Conf. Hom. Iliad. φ, 328 sq. Junonis partes Silius detulit Veneri, Romanis faventi. 669. Similes preces ac vota Achillis ap. Hom. l.c. v. 272 sq., et Ulyssis Odyss. ε, 298 sq., ex quo loco desumta est oratio Æneæ ap. Virg. Æn. I, 93 sq., ut ex hac Hannibalis verba inf. XVII, 260 seq., ubi Drak. monet, veteres vehementer mortem in undis exhorruisse, tum quod animam igne constare (vid. Virg. Æn. VI, 130 sq.), adeoque aqua exstingui putarent; tum quod naufragio absumtis raro sepultura obtingere posset. Cf. ad I, 154; Jani ad Hor. Od. I, xxviii, 23; viros doctos ad Valerium Flaccum, I, 633; Burm. ad Petron. c. 103 et 114; Cuper. Obss. I, 8; Guther. de jure man. I, 10. --_Ingravat_, ut ap. Virg. Æn. XI, 220, eodemque sensu _asperare_ inf. v. 774, et _acerbare_ VI, 116; Drak. 670. _Dardana_, vid. ad lib. I, 14. 671. _Taline leto_, tam fœdæ morti in undis; λευγαλέῳ θανάτῳ dixit Homerus Iliad. φ, 281; Odyss. ε, 312. 672. _fortine_, etc., cf. ad II, 705. 673. _redde_, etc., ut apud Virg. Æn. II, 669; X, 61. --_nate_, qui me ad Ticinum servasti.

672. _fortine_, non _fortunæ_, Col. et Mars.

Redde hosti! liceat bellanti arcessere mortem, Quam patriæ fratrique probem.» Tum percita dictis 675 Ingemuit Venus, et rapidas direxit in amnem Conjugis invicti vires: agit undique flammas Dispersus ripis ignis, multosque per annos Nutritas fluvio populatur fervidus umbras.

675. _fratrique_, Cn. Corn. Scipioni Calvo, qui notus est ex Liv. XXI, 32, 60. --Conf. Hom. Il. φ, 328... 384. 676 sq. _Ingemuit_, gravius μέγ᾽ ἄϋσε Hom. 679. _umbras_, arbores, Trebiæ ripam obumbrantes, ut ap. Virg. Ecl. V, 40; Ge. I, 157; IV, 511, al. cf. Ind.

676. _direxit_ Col. ἐς ποταμὸν τρέψε φλόγα παμφανόωσαν dixit Hom. Iliad. φ, 349; _detexit_ Ox. et Put. unde _derexit_ olim scriptum fuisse suspicabatur Drak. quod tacite edidit Lefeb. conf. ad II, 92. Vulgg. _detrusit_. 677. _inviti_ malebat N. Heins. quia Vulcanus semper Trojanis ac proinde Romanis infensus fuerit. Sed ut alias Junoni, matri suæ, sic nunc uxori obsequi potuit, et Silius, puto, expressit τὸ ἀκάματον πῦρ Hom. Iliad. ς, 225, et φ, 341, unde et Virg. Æn. V, 680, _vires indomitas flammarum_ hausit, ut Noster VII, 370, _indomitos ignes_: Ἥφαιστ᾽, οὔτις σοί γε θεῶν δύνατ᾽ ἀντιφερίζειν, etc. dixit Hom. Iliad. φ, 357; conf. mox v. 681; Burm. vulgatam lect. præferebat, quia Vulcanus ipse lampadem jacit v. 693 seq. _flammas_, non _flammam_, Col. et Oxon. quos secutus sum. 679. _umbras_, non _undas_, iidem scripti cum priscis edd.

Uritur omne nemus, lucosque effusus in altos 680 Inmissis crepitat victor Vulcanus habenis. Jamque ambusta comas abies, jam pinus et alni; Jam, solo restans trunco, dimisit in altum Populus adsuetas ramis habitare volucres. Flamma vorax imo penitus de gurgite tractos 685 Absorbet latices, sævoque urgente vapore Siccus inarescit ripis cruor: horrida late Scinditur in rimas, et hiatu rupta dehiscit Tellus, ac stagnis altæ sedere favillæ.

681. Conf. Virg. Æn. V, 662, et Georg. II, 307; inf. XVII, 96, et ad VI, 556. --_crepitat_, vid. Bentl. ad Hor. Od. IV, xi, 11. 682 sq. Imitat. Hom. Iliad. φ, 350 seq. --_comas_, frondes, vel folia, ut χαίτη ap. Anacr. XXII, 3, et Callim. H. in Del. v. 81: κόμη, τρίχες, τριχῶδες, seu τριχομανὲς de arboribus et plantis, ὄρος κεκομημένον ὕλῃ, ap. Callim. H. in Dian. v. 41, ubi vid. Spanh. 684. _Populus_, definite pro quav. arbore. 685. Conf. Ovid. Met. II, 211, et ad vss. 691... 695, ibid. v. 264 sqq., quem locum Silius expressit; Lenz. --_imo de gurgite_, fundo, βυσσόθεν, absorbet, ἀναῤῥοιβδεῖ. Reliqua minus ornata, quam ap. Hom. l.c. v. 361 sq. ubi Xanthus aheno, igne ebullienti, comparatur. 686. _vapore_, ut ap. Virg. Æn. V, 683; τεῖρε δ᾽ ἀϋτμὴ Hom. l.l. 366. [687.] _horrida_, squalida.

686. _sævumque_ conj. N. Heins. Non male.

Miratur pater æternos cessare repente 690 Eridanus cursus; Nympharumque intima mæstus Inplevit chorus adtonitis ululatibus antra. Ter caput ambustum conantem adtollere, jacta Lampade, Vulcanus mersit fumantibus undis: Ter conrepta Dei crines nudavit arundo. 695

690. Ipse Padus, in quem Trebia influit, magnam incendii, quo hic ardebat, vim sensit: quod præclare poeta expressit. --_pater_, vid. ad I, 606, et cf. IX, 187, et Virg. Ge. I, 482. --_cursus æternos_, ut ἀΰπνους Sophocl. de fontibus; D. Heins. 691. _Nympharum_, Nereidum. 695. _Arundo_, sertum ex ea, tegens caput Dei fluvialis, _nudavit crines Dei_, quia _conrepta_ est flammis, vel combusta. Conf. v. 659.

693. _jactu_ Put. In aliis _tacta_.

Tum demum admissæ voces et vota precantis, Orantique datum ripas servare priores; Ac tandem a Trebia revocavit Scipio fessas Munitum in collem, Graccho comitante, cohortes.

698, 699. Cf. ad v. 483, et Liv. XXI, 56.

696. Cum Lefeb., qui Virg. Æn. IV, 460, comparat, in contextum recepi ingeniosam emendat. Gronov. ad Liv. XXXI, 5, quæ etiam a N. Heins. et Drak. probatur, nititurque auctoritate c. Oxon., nisi quod in eo _voce_ pro _vota_ legitur. _admissæ_ Col. Ox. R. 2, h.e. exauditæ, ab effectu, quod jam notavit Drak. coll. Senec. Consol. ad Marc. c. 2; _voces_ Ox. et Put. Vulgaris lectio _amissæ vires et voce precantis_ idoneo sensu destituitur, quanquam τὸ _vires_ sive ad Vulcanum, sive ad Trebiam (ut Ξάνθοιο δάμη μένος ap Hom. Iliad. φ, 383) retuleris, vel _admissæ vires_ cum Drak. reposueris: nec difficultates tollit conj. Barthii _devota precanti_; vel Cell. _et voce precanti_. 698. _Sic tandem_ omnino legendum videbatur Withofio.

At Pœnus, multo fluvium veneratus honore, 700 Gramineas undis statuit socialibus aras, Nescius heu! quanto Superi majora moverent, Et quos Ausoniæ luctus, Trasymene, parares.

700. _honore_, vid. ad III, 218. 701. _Gramineas aras_, e cespite, βωμοὺς ἀυτοσχεδίους, ut ap. Virg. Æn. XII, 118; Ovid. Met. VII, 240, al. cf. Ind. --_undis socialibus_ cf. ad v. 648. 703. Silius silentio prætermittit prælia, hiberno tempore prope Placentiam commissa, de quibus vid. Liv. XXI, 57 et 59.

701. _statuit_ Col. trahit Put. Vulgo _stravit_.

Boiorum nuper populos turbaverat armis Flaminius, facilisque viro tum gloria belli, 705 Corde levem atque astus inopem contundere gentem. Sed labor haud idem Tyrio certasse tyranno. Hunc, lævis Urbi genitum ad fatalia damna Ominibus, parat imperio Saturnia fesso Ductorem, dignumque virum veniente ruina. 710

704 sq. C. Quinctius Flaminius Nepos Cos. A.U. DXXX, adeoque sex annis ante alterum consulatum, in quo ad Trasymenum lacum, quod nunc poeta memorabit, periit, victoriam de _Boiis_ reportaverat, quam tamen tribunis suis debebat temerarius imperator, qui imperitia sua eam pæne prodiderat. Eam ob causam, et quoniam auspicia, prodigia ac literas, quibus Romam revocabatur, spreverat, non nisi privatus et plebe indignante triumphabat. Cf. V, 107 sqq., 646 sq.; Liv. XXI, 63; XXII, 6; Oros. IV, 13; Flor. II, 4; inpr. Polyb. II, 31... 34, et Plut. in Marcell. p.m. 299, et in Flamin. 706. _Corde levem_, v. ad v. 50. --_contundere_ gravius quam vincere, domare, ut ap. Virg. Æn. I, 264, «populosque feroces Contundet, etc.» cf. Broukh, ad Tib. III, vi, 14. 708. _lævis Ominibus_, adversis fatis: vel _omina_ ad Flaminii genesin, seu horoscopum spectant. 709. _Saturnia_, cui poeta omnium, quæ Romanis contingunt, malorum causam adtribuere solet. --_fesso_, malis, cladibus, bello; conf. ad I, 566. 710. _ruina_, insigni clade.

705. _dum_ Col. _data gloria_, vel _facilisque v. tum gloria, bellis_, etc. emend. N. Heins. _facilique bello_, ut ap. Justin. VII, 3, conj. Burm. ut _tum_ facili bello hostes contundere ei gloriæ fuerit, quam nunc ipsi fortuna denegaverit. Vulgatam lect. tuetur Lefeb. et explicat: facilis ei fuit gloria in hoc bello, contundere, etc.

Inde ubi prima dies juris, clavumque regendæ Invasit patriæ, ac sub nutu castra fuere; Ut pelagi rudis, et pontum tractare per artem Nescius, adcepit miseræ si jura carinæ, Ventorum tenet ipse vicem, cunctisque procellis 715 Dat jactare ratem: fertur vaga gurgite puppis Ipsius in scopulos dextra inpellente magistri.

711. _prima dies juris_, calendæ Januariæ, quibus consulatum iniit. 713... 717. Cf. ad I, 687 sq. --_artem_ κατ᾽ ἐξ. esse peritiam navis gubernandæ, monent Barth. ad Stat. Th. III, 29, et Drak. ad h.l. et ad XIV, 454. 714. _jura carinæ_, ut _regna_ et _imperium navis_, ap. Val. Fl. I, 418 (ubi vid. Burm.), et V, 14. 715. _Ventorum tenet vicem_, est loco ventorum, et imperitia sua facit, quod venti solent. 716. _Dat jactare_, cf. ad V, 324; Virg. Æn. I, 319. «dederatque comas diffundere ventis.» 717. _magistri_, gubernatoris navis, inter quos Liv. quidem XXIX, 25, et XLV, 42, non vero poetas distinguere, monet Drak.

712. _ac_, non _et_, Col. Quinque, qui sequuntur, versus turbati sunt in c. Puteol. 714. _miser ut si_ corrig. Barth. Adv. X, 24. Sed _misera_ est navis, quia tali committitur gubernatori.

Ergo agitur raptis præceps exercitus armis Lydorum in populos, sedemque ab origine prisci Sacratam Corythi, junctosque a sanguine avorum 720 Mæonios Italis permixta stirpe colonos.

719 sq. Etruriam intellige, et de _Lydorum populo_, a quo, vulgari Romanorum a Græcis adscito errore, Etruscorum, seu Tyrrhenorum origo repetitur; vid. Heyne ad Virg. Æn. VIII, 479; IX, 11, et Exc. III, ad Æn. VIII; Lips. et Ernesti ad Tac. Ann. IV, 55; de _Corytho_ autem, Etruriæ principe ac conditore _Cortonæ_ urbis (unde montes _Cortonenses_, quos Trasymenus subit, mox v. 823.) Heyne ad Æn. III, 170; IX, 10; X, 719, et Exc. VI, ad Æn. III; it. Cluver. Ital. ant. p. 590 sq. Cf. V, 9 sq., et ad VIII, 472. 721. _Mæones_, prisci Lydiæ coloni, et hinc Etrusci; cf. Virg. Æn. VIII, 499; XI, 759; Herodot. I, 7, et Ind.

720. _Corithi_ et _Coriti_ vulgo vitiose scribitur; vid. Heyne ad Virgil. Æneid. lib. III, v. 170, et IX, 10.

Nec regem Afrorum noscenda ad cœpta moratur Laude super tanta monitor Deus: omnia somni Condiderant, ægrisque dabant oblivia curis, Quum Juno, in stagni numen conversa propinqui, 725 Et madidæ frontis crines circumdata fronde Populea, stimulat subitis præcordia curis, Ac rumpit ducis haud spernenda voce quietem.

722. vid. V.L. --_miscenda ad cœpta_, h.e. turbanda consulis consilia, suspicatur vir doctus in _Allg. Lit. Zeit._ 1796, _N._ 139. 723. _Deus_, vel omnino est numen divinum, vel pro dea, ut ἡ θεὸς; cf. Virg. Æn. II, 632; VII, 498, et Vulp. ad Tibull. I, vi, 43. --In his poetæ animo oculisque obversabatur locus Virg. Æn. VIII, 26... 67, ubi vid. Heyne, et ad Æn. II, 268 seq. 724. _curis ægris_, quæ ægros, miseros faciunt homines, cf. ad I, 85, in V.L. 725. _stagni_, Trasymeni lacus. 726. Cf. Virg. Æn. VIII, 31 sq., et sup. v. 659.

722. _nascenda_ scripti et priscæ edd. ante Basil., in qua primum _noscenda_ reperitur. Prius recepit Lefeb. et exponit, mox futura. Male! _pascenda_ conj. N. Heins. non improb. Drak. coll. sup. v. 9, et VII, 497. Neutrum vulgatæ lect. præferendum, cujus hæc, puto, sententia est: Juno Hannibalem non moratur, quominus, h.e. exhortatur, (nam λιτότης esse videtur) ut consulis cœpta, seu conatus propius noscat, eumque in Etruriam subsequatur, _super T. laude_, propter tantam, quam sibi ita parare possit, gloriam: nisi verba _laude s. t. monitor_ jungere malis. Sed vix dubito, quin _molienda_ legendum sit, hoc sensu: Juno adhortatur H. ad præclara, sed gravis moliminis facinora obeunda pro tanta, quæ inde redundet, laude et gloria. Ita Silius plane exscripsit Virg. Æn. IV, 233; sed et præter poetarum morem primam syllabam corripuit, vel tribus vocem syllabis extulit, ut _Pelio_ sup. III, 495, et alia. 725. _numen_ Col. Pro vulgata _juvenem_ male pugnat Dausq. 727. Vox _curis_ modo præcesserat. Forte poeta scripsit _jussis_, ut ἔπεα πτερόεντα ap. Hom. 728. Hic versus merito ejiciendus videbatur N. Heins. qui bene monebat, dormienti hæc Hannibali, non vigilanti oblata esse, et frigere illud _haud spernenda voce_. Lente contra hunc versum, pro majestate Divæ, procedere putat Lefeb. et interpretatur: Juno turbat quietem somni voce plurimi facienda; κατ᾽ ἀντίφρασιν, ut _morum non spernendus_ ap. Tac. Ann. XIV, 40.

«O felix famæ, et Latio lacrimabile nomen, Hannibal, Ausonia si te Fortuna creasset, 730 Ad magnos venture Deos! cur fata tenemus? Pelle moras: brevis est magni fortuna favoris.

729. _Latio lacrimabile nomen_, cf. I, 110 sq., et III, 73. --_nomina_, ut ὀνόματα, pro hominibus ponuntur, ut VI, 298; XI, 513, al.; cf. Heyne ad Tibull. III, iv, 61, et Bentl. ad Hor. Od. III, xxvii, 34. Passim quoque _nomen_ redundat; v. ad V, 161. [“XI, 513” recte XI, 511] 730. Qui Deus olim futurus esses, si in Italia nasci tibi contigisset, ubi tales viri, qualis tu es, in Deorum numero referri solent. Drak. comparat inf. VII, 36, 37, et Cic. pro Muræna c. 36, «gratias egit Diis... quod ille vir in hac republica potissimum natus esset;» add. inf. XVII, 403, 404. 731. _cur fata tenemus_, retinemus, remoramur? ut _fatis currentibus obstare_ VII, 307, et contra _urgere fata_ VII, 224; _fata irritare_ V, 234; _incumbere fortunæ_ VII, 241; _Præcipitare fatum_ I, 691; _lacessere fata_ XV, 36, vel _fato urgenti incumbere_ ap. Virg. Æn. II, 653.

730. _Ausoniæ_; conj. Dausq. et N. Heins. Prior tamen et Draken. _Ausonia_ etiam pro _in A._ dici posse monent; _fortuna favoris_, ut v. 732, Col. culpa librarii male festinantis. Conf. ad VIII, 468. 731. _cur_ Col. et Put. _cui_ Ox. Vulgo _quum f. t._ quod Cell. exponit: dum per fata nobis licet nocere Romanis; _cur tanta_ Put.

Quantum vovisti, quum Dardana bella parenti Jurares, fluet Ausonio tibi corpore tantum Sanguinis, et patrias satiabis cædibus umbras. 735 Nobis persolves meritos securus honores. Namque ego sum, celsis quem cinctum montibus ambit Tmolo missa manus, stagnis Trasymenus opacis.»

734. _Jurares_, cf. I, 113 sq. 735. _satiabis_, placabis, ut ap. Virg. Æn. II, 587. 736. Imitat. Virg. Æn. VIII, 61 sq. 738. _Tmolo_, ex Lydia, cujus mons est Tmolus. --_missa manus_, h.e. Etrusci, cf. ad v. 719, et VII, 210.

736. _meritos_ scripti et editi ante Marsum, qui primus _merito_ refinxit; _persolve emeritos_ in mentem veniebat N. Heins. 738. _stagni opaci_ corrig. idem.

His agitur monitis, et lætam numine pubem Protinus aerii præceps rapit aggere montis. 740 Horrebat glacie saxa inter lubrica, summo Piniferum cælo miscens caput, Apenninus. Condiderat nix alta trabes, et vertice celso Canus apex structa surgebat ad astra pruina. Ire jubet: prior exstingui labique videtur 745 Gloria, post Alpes si stetur montibus ullis.

739. _numine_, ejus monitis. Cf. ad I, 93, in V.L. 741. Cf. omnino Liv. XXI, 58, cujus narrationem cur tam strictim adtigerit Silius mireris, quum tamen poeticum ornatum et res admittat, et ipse diligenter sectetur. --_Horrebat_, etc. Cf. Virg. Æn. IV, 249, 251; XII, 702 sq. 744. _pruina_, vid. ad III, 533. 746. Si, post Alpes superatas, aliis iisque minoribus montibus iter impediatur et obstruatur.

739. _lætus_ edidit Lefeb. invitis membrr. quasi non exercitus quoque hoc visu lætari possit. 744. _structa_, non _stricta_. Colon. quod multis exemplis illustrarunt Drak. et, quos laudavit, Salmas. ad Tertull. de Pall. p. 286 seq. Zinzerl. Promuls. crit. c. 49; Gonsal. ad Petron. c. CX, et Gronov. Diatr. Stat. p. 90. 745. _lubet_, vel _juvat_ malebat N. Heins.

Scandunt prærupti nimbosa cacumina saxi, Nec superasse jugum finit, mulcetve laborem. Plana natant, putrique gelu liquentibus undis Invia limosa restagnant arva palude. 750

748. _mulcet laborem_, minuit, ut XII, 220. --Delet hunc versum Col. Imo vero ex eo quodammodo pendent sequentia, cum quibus cohæret: dicit enim, superato jugo jam nondum finitum fuisse laborem (_superasse jugum_, græco more pro superatus montis adscensus), sed quasi novum ex paludibus in plano campo objectum. Ern. 749 sq. Nam Apenninum transgressos _plana natantia_ h.e. planities, seu campi paludosi (quos Silius solita verborum luxuria depingit) remorabantur. Liv. XXII, 2, «Propiorem viam (in Etruriam) per paludem petit, qua fluvius Arnus per eos dies solito magis inundaverat.» Proprie hoc iter non continuo H. ingressus est, simul atque Apenninum superavit; vid. Liv. XXI, 59. Sed poeta res levioris momenti omittere solet. --_putri_, resoluto, nondum indurato _gelu_ impediti rivi se late diffundunt; ut solent, quæ calore liquescunt; Cellar. coll. Virg. Ge. I, 43.

748. Totus deest versus c. Col. prob. N. Heins. qui ejus loco unum alterumque desiderari, vel certe _finis cumulusque laborum_ legendum putat. Sed recte, opinor, hunc versum vindicat, codicemque Col., teste Modio, suas quoque lacunas habere monet Lefeb. cf. mox ad v. 750; _mulcetve_, non _mulcetque_, Put. quod recepi cum Lefeb. 749. _liquentibus_, non _linquentibus_, Parm. Bas. Mars. Junt. Ald. Gryph. Nut. prob. etiam Dausq. 750. Totus versus abest. c. Col. _Invia_ Ox. Put. Tell. et editi ante Marsum, qui primus _Invida_ dedit, quod tamen jam in R. pr. legi testatur Lefeb. _Invia_ jam conj. Dausq. vel _Uvida_, quod in mentem quoque venit N. Heins. ut et mox _duci nudus_.

Jamque ducis nudus tanta inter inhospita vertex Sævitia quatitur cæli, manante per ora Perque genas oculo: facilis sprevisse medentes, Optatum bene credit emi quocumque periclo Bellandi tempus: non frontis parcit honori, 755 Dum ne perdat iter: non cetera membra moratur In pretium belli dare, si victoria poscat;

751 seq. Hannibal, quod jam Drak. observasse video, Apenninum transgressus, sæva tempestatis vi, in via per paludem et profundas Arni fl. voragines, alterum amisit oculum, testibus Polyb. III, 79; Liv. XXII, 2, et Corn. Nep. c. 4; (qui tamen non omnino cum illis consentit, de quo vid. ej. Intp. et Drak. ad Liv. l.c.) non a frigore in Alpibus, quod Schol. Juven. ad Sat. X, 153, adnotavit. 751. _tanta inhospita_, tam i. loca, ut VI, 308. 753 sq. «Quia medendi nec locus nec tempus erat, altero oculo capitur,» Liv. et Polyb. l.c. quæ poeta exornavit. --_facilis sprevisse_ (ἀοριστῶς) h.e. facile spernebat, ut I, 225; VIII, 59. 754. _bene_, h.e. vili pretio, parvi _emi_; quam locutionem, vel tironibus notam, magna exemplorum copia illustravit Drak. ad h.l. ad V, 601, et VII, 620. 755. _frontis honos_, possit esse decora facies, ut ap. Stat. Silv. I, ii, 113. Sic _honor capitis_, ap. Plin. Paneg. 8, id. qd., _caput honestum_, ap. Virg. Ge. II, 392. Sed h.l. est frontis decus h.e. oculi, ut cornua Tacito _gloria frontis_ dicuntur Germ. c. 5; _honores_, pulchritudo, _formæ_ inf. XII, 243; _h. togæ_ VI, 394; _h. croceus_, color rutilus et pulcher VIII, 442; cf. Heyne ad Virg. Æn. I, 591, et Jani ad Hor. Od. II, xi, 9.

753. Vulgo distingunt, _Perque genas, oculo f. sprev. medentes. Optatum_, etc. quod præferendum videtur Schmid. 756. _moretur_ volebat N. Heins.

Satque putat lucis, Capitolia cernere victor Qua queat, atque Italum feriat qua comminus hostem. Talia perpessi tandem inter sæva locorum 760 Optatos venere lacus; ubi deinde per arma Sumeret amissi numerosa piacula visus.

761. _lacus_, ad Trasymenum lacum. 762. _piacula_, solatia.

759. _petat_ pro _queat_ R. 2, Benes. et alii, teste ac prob. Lef. ut _petat cernere_ sit pro _eat c._, ut _ite precari_ inf. v. 793. Sed quis unquam ita locutus est, vel ex forma dicendi _petere locum_ hoc efficiet?

Ecce autem Patres aderant Carthagine missi: Causa viæ non parva viris; nec læta ferebant. Mos fuit in populis, quos condidit advena Dido, 765 Poscere cæde Deos veniam, ac flagrantibus aris (Infandum dictu!) parvos inponere natos.

765. Poeta, ornatus et variationis studiosissimus, facile in episodium hoc incidere poterat, memor libri III, 64 seq. --_Mos_, Pœnis a Phœnicibus, quorum Moloch a Saturno parum diversus fuisse videtur, traditus, pluribusque barbaris gentibus communis, de quo vid. præter VV. DD. ad h.l. Column. ad Ennii Ann. I, p. 28; Ill. Meiners de relig. varior. popul.; Hendreich de republ. Carthag. II, i, 4; Bryant. de sacrif. hum. et Michaelis Jus Mos. T. V, §. 247. Notandum vero ex v. 768, sacrificium hoc annuum fuisse sortique commissum. --_condidit_, vid. ad I, 28, in V.L. 766. _Poscere Deos veniam_, vel _pacem_, pro gratiam et opem ab iis petere, vel simpl. illos placare, ut in formulis precum, inpr. pontificum, passim occurrit. Conf. XV, 437; Virg. Æn. III, 261; IV, 50; Liv. I, 16; VII, 2, al.

Urna reducebat miserandos annua casus, Sacra Thoanteæ ritusque imitata Dianæ. Cui fato sortique Deum de more petebat 770 Hannibalis prolem discors antiquitus Hannon. Sed propior metus armati ductoris ab ira, Et magna ante oculos stabat genitoris imago.

768. _annua_ quotannis. --_casus_, sacrificium. 769. _Diana Thoantea_, ut XIV, 260, et ap. Val. Fl. VIII, 208, h.e. Taurica, seu Scythica, cui hostiæ humanæ mactabantur; quem deæ cultum, ex fabulis de Iphigenia, Oreste ac Pylade notissimum, _Thoas_, rex Taurorum, primus instituisse dicitur; vid. Herodot. IV, 103; Strab. V; Diodor. IV, 45; Pausan. III, 16; IX, 19; VV. DD. ad Ovid. ex Ponto III, ii, 45... 96, et Trist. IV, iv, 63... 82; Hygin. fab. 98, et 120; Serv. ad Virg. Æn. II, 116; Spanh. ad Callim. H. in Dian. v. 173, 174; Muncker. ad Antonin. Liberal. fab. 27, et Eurip. Iphig. v. 39. 770. _petebat_, destinabat. Cf. II, 29. 771. _discors Hannon_, cf. ad II, 277. 772. _metus propior_, cf. I, 32.

773. _genitoris_, non _redeuntis_, Col.

Asperat hæc fœdata genas, lacerataque crines, Atque urbem complet mæsti clamoris Imilce. 775 Edonis ut Pangæa super trieteride mota It juga, et inclusum suspirat pectore Bacchum.

774. Præclare adfectus materni vis singulis Imilces factis verbisque exprimitur. --_Asperat_, auget, _hæc_, metum hujus iræ paternæ, Imilces, conjugis, mœror, ut _asperare ignes_ dixit Val. Fl. V, 369; _a. iram_ Tac. hist. II, 48; cf. ad v. 669. 776 sq. Conf. Virg. Æn. IV, 300 sqq. (ubi vid. Heyne de _orgiis trietericis_ et _motis sacris_), et Lucan I, 674 sq. --_Edonis_, Baccha, ab Edonis, populo Thraciæ, ubi orgia Bacchi potissimum celebrabantur. Conf. Intpp. ad Theocr. VII, 111; Bentl. ad Hor. Od. III, xxv, 9, et viros doctos, in V.L. laudatos. --_Pangæa juga_, ut II, 73. 777. _suspirat_, ἀναπνεῖ, pro spirat, πνεῖ, ut XII, 136, et XIII, 426; D. Heins. Similiter _totum spirant præcordia Phœbum_, Drak. monente, dixit Claud. de R. P. I, 6; cf. ad III, 240 et 697; Burm. ad Val. Fl. II, 278.

774. _Asperat_ Col. Recte. _Asperad_ Oxon. Vulgo _imago Aspar: ad hæc_, etc. ut _Aspar_ sit Hannibalis filius et nomen Punicum, ut _Bostar_, _Gestar_, _Hamilcar_, et alia. _Aspera ad hæc_ conj. Dausq. et Scalig. quod recepit Cell. 776. In _Edonis_, Gr. Ἠδωνίς, ut alii in _Bistonis_ et _Sidonis_, secundam corripuit etiam Lucan. I, 675, ubi _Odonis_ scribendum putabat Salmas. ad Solin. c. 9, pag. 153, al. 109, quia Ὀδονὲς ἑλκεσίπεπλοι Dionysio sunt populus Thraciæ, quod probavit Berkel. ad Steph. Byz. Ethn. voc. Ἠδωνοί. Sed vid. Heins. et Burm. ad Virg. Æn. XII, 365; ad Ovid. Rem. Am. v. 593; Oudendorp. ad Lucan. l.c. Heyne ad Virg. Cir. v. 165, et quos Drak. laudat, Silium nostrum V, 463; VIII, 57, 412, 578, 579; XV, 15, 337, (quibus locis eadem utitur licentia) Heins. ad Ovid. Trist. IV. i, 42; Broukh. ad Prop. I, iii, 5; IV, ii, 61; Spanhem. ad Callim. H. in Apoll. v. 73; Bentl. ad Hor. Od. I, xxv, 11; III, xxv, 9; Barth. ad Stat. Silv. I, vi, 64, et Theb. V, 78, Serv. ad Virg. Æ. I, 343, et Intpp. ad Catull. Nupt. Pel. et Thet. v. 37; conf. sup. ad III, 252, et ad VI, 303.

Ergo inter Tyrias, facibus ceu subdita, matres Clamat, «Io conjux! quocumque in cardine mundi Bella moves, huc signa refer: violentior hic est, 780 Hic hostis propior! tu nunc fortasse sub ipsis Urbis Dardaniæ muris, vibrantia tela Excipis intrepidus clipeo, sævamque coruscans Lampada, Tarpeiis infers incendia tectis.

778. _facibus subdita_, propr. facibus subditis, igni admoto combusta, unde _clamat_; vel simpl. pro incitata sc. furore, ut _faces subjicere invidiæ_, _bellis_, etc., et _subdere ignem seditioni_ Liv. VIII, 32: vel _subdita_, subjecta, permissa, adeoque stimulata _facibus_, h.e. ceu Mænas, quæ adcensis facibus noctu per montes ac nemora cum clamore discurrit. Ejusmodi certe faces contextui aptiores sunt. Cf. V.L. 779 seq. Tota oratio spirat furentem ac bacchicum mentis fervorem, quo instincta Imilce in absentem maritum acerrime invehitur; et gravissimæ indignationis adfectum, qui, elevata herois laude ac gloria, tenerrimos paterni amoris sensus agitat et v. 787 sq., cum amara inrisione permiscetur; sed, quod minus exspectes et probes, nimis abrupte v. 791, (ubi τὸ _porro_ ῥητορικῶς magis, quam δεινῶς dictum) ad pios philosophicosque, etsi præclaros, sensus descendit, quibus enthusiasmi impetus, qui subito v. 796, iterum effervescit, interrumpitur. --_Io conjux_, ut _Io Bacche!_ cf. ad V, 634, in V.L. --_cardine mundi_, plaga, seu regione. 781. _propior_ tibi, tanquam patri; ad te magis spectat. 782. _vibrantia_ se, vibrata; vid. ad I, 539.

778. _concita_, vel simile quid legendum semper putavi cum Burm. In vulgata certe lect. quocumque te vertas (vid. not.), duri quid inest, cujus tamen rei culpa in ipso forte poeta residet. De facibus Bacchicis agi videtur; unde non satisfaciunt Schmid. et Lefeb. qui Vulgatam defendunt ex VII, 351; X, 228; XVII, 224; ut sit hypallage et græcismus.

Interea tibi prima domus atque unica proles 785 Heu! gremio in patriæ Stygias raptatur ad aras. I nunc, Ausonios ferro populare penates, Et vetitas molire vias! I, pacta resigna Per cunctos jurata Deos! sic præmia reddit Carthago, et tales jam nunc tibi solvit honores! 790

788. _molire vias_, ut ap. Virg. Æn. X, 477, et VI, 477; ubi vid. Heyne. --_vetitas_, vid. ad III, 501. --_pacta resigna_, irrita fac, rumpe, propr. sigillo ablato. Schmid. adcipit pro simpl. _signa_, firma. [789 sq.] Vis verborum _sic_ et _tales_ voce et gestu declaranda.

786. _gremio in p._ scripti; _gremio e. p._ malebat N. Heins. h.l. et XI, 587. Vulgg. _gremio patriæ_ prob. Lefeb. 790. _solvit_ Col. _fovit_ Ox. et Put. _vovit_ libri editi.

Quæ porro hæc pietas, delubra adspergere tabo? Heu primæ scelerum causæ mortalibus ægris, Naturam nescire Deum! justa ite precari Ture pio, cædumque feros avertite ritus.

791. Notum est, priscos homines sanguinis effusionem religioni habuisse, iisque morem fuisse θεοὺς καρποῖς, h.e. ἀπαρχαῖς ἀγάλλειν, hisque frugum primitiis ac libaminibus solum deinde tus sine hostiis addere. Cf. loc. class. Ovid. Fast. I, 337... 454, et IV, 409 seq. 792. _ægris mortalibus_, ut ap. Virg. Ge. I, 237; cf. ad I, 85, in V.L. 794. _Ture pio_, quo pietatem in Deos testamini, ut ap. Tibull. II, ii, 3; III, iv, 10, et Virg. Æn. IV, 637; V, 745. 795. Conf. Intpp. ad Act. Apost. XVII, 28, 29; Dausq. citat Cic. Leg. I, 8; Epictet. I, iii, 9; Polyb. Ecl. 25, et al. --_hactenus_, id tantum, _sit satis_; sufficiat certe animalia, non homines mactasse. Conf. XIII, 270, et IX, 347, ubi Drak. laudat Gronov. Obss. I, 15, et Obss. in Script. Eccles. c. 22. Lefeb. qui vers. 791, _tabum_ etiam de sanguine humano intellexerat, h.l. vertit: _contentons-nous à l’avenir de n’immoler que des animaux sur les autels_. Ernesti toto h.l. non victimas humanas, sed in genere cruenta sacrificia reprehendi putat, quoniam his sublatis et illæ tollantur, ideoque jungit _hactenus sit satis_, hoc sensu: desinite nunc tandem cruentis sacrificiis Deos colere; aut si firmiter vobis persuasistis, Superis tale nefas placere posse, me immolate. Neuter mihi quidem sententiam suam persuasit.

793. _ite precati_ Col. Ox. R. 3, Parm. Med. Sed exquisitius est vulgatum _ite precari_ h.e. precatum, ut _veni sperare_, _ruit animare_, et similia græce dicuntur; vid. quos Drak. laudat. Prop. I, i, 12; Stat. Silv. V, iii, 11; Ovid. Am. II, ii, 21; Vulp. ad Prop. I, vi, 34; Heins. ad Claud. R. P. III, 386, 387, et in Rufin. II, 98; conf. sup. ad I, 170, et inf. ad XIV, 581; ubi Drak. citat Stat. Th. VII, 177.

Mite et cognatum est homini Deus: hactenus, oro, 795 Sit satis ante aras cæsos vidisse juvencos; Aut si, velle nefas Superos, fixumque sedetque, Me, me, quæ genui, vestris absumite votis.

797. _nefas_, nefaria hæc sacrificia, sc. humana. --_fixumque sedetque_, cf. Virg. Æ. IV, 15. 798. _absumite_, perdite, mactate, _vestris votis_, victima vota, vel votorum, quæ fecistis quorumque rei estis, solvendorum causa. Cf. Virg. Æ. III, 279, et ibi Heyne.

796. _fudisse_ conj. N. Heins. quod languet, quia vox _cæsos_ eandem exprimit notionem. 798. _absumite_, non _assumite_, Col. et Put.

Cur spoliare juvat Libycas hac indole terras? An flendæ magis Ægates, et mersa profundo 800 Punica regna forent, olim si sorte cruenta Esset tanta mei virtus prærepta mariti?»

799. _hac indole_, hoc puero tantæ indolis. 800. _Ægates_, ut I, 61. --_mersa Punica regna_, jactura tot navium hominumque, qua simul imperium maris nobis ereptum, et populus nomenque Pœnorum ad internecionem prope redactum est. 802. _virtus mariti_, ut μένος Ἄρηος, etc., vid. ad v. 599.

801. _sorte_ non _forte_, Col. R. 3, Parm. Med. 802. _præcepta_ Ox. h.e. ante diem intercepta, propr. ante capta, ut _prævertere_ III, 329, et _præsumta_ V, 209; VI, 300; prob. N. Heins. quem vid. ad Val. Fl. IV, 341, 751; ad Virg. Æ. X, 277; ad Claud. Cons. Mall. v. 262; ad Ovid. Epist. XVII, 107, et Fast. IV, 940; cf. ad VI, 300; XV, 659; XVI, 338, et Gronov. ad Liv. XXII, 41. [“XV, 659; XVI, 338” recte XV, 656; XVI, 337]

Hæc, dubios vario Divumque hominumque timore, Ad cauta inlexere Patres; ipsique relictum, Abnueret sortem, an superum pareret honori. 805 Tum vero trepidare metu vix compos Imilce, Magnanimi metuens inmitia corda mariti.

803. _Hæc_, verba. 804. _cauta_, consilia. --_ipsique_, Hannibali. An ut αὐτὸς ἔφα?

803. _hominisque_ Ox. Put. R. 3, Med. h.e. Hannibalis, cujus vindictam, filio cæso, non minus quam deorum iram, sacrificio neglecto, extimescebant. Id probavit Barth. Adv. VI, 3, et recepit Lefeb. nec spernendum crediderim, quia tum τὸ _ipsique_ v. seq. minus durum est, et facilius intelligitur, cur v. 810, ipse Hannibal _æquatus Superis_ sibi videatur; _Superum Hannibalisque favore_ conj. Heins. Lenior certe medicina foret, _Divum Hannibalisque timore_, vel _Divumque ducisque t._, nisi malis _regique_ pro _ipsique_ refingere. 806. _sui_ pro _metu_ scribendum censebat N. Heins. ut _sui_ exciderit ob cognatas literas voc. _vix_. Equidem leviori mutatione reponerem _trepidat mentis_. Pro vulgata lect. stat Lefeb., quum _compos_ absolute dicatur inf. XVII, 226. Sed ibi v. 222, integra loquendi forma _mentis compos_, quæ repetitur, præcesserat, et præterea τὸ _metu_ merito supposititium videbatur N. Heins. quum _metuens_ mox subsequatur. Itaque aut versus 806 et 807 corruptos, aut, quo magis fere sententia mea qualiscumque inclinat, a mala manu insertos laciniasque esse, e margine adsutas, necesse est.

His avide auditis ductor sic deinde profatur: «Quid tibi pro tanto non inpar munere solvat Hannibal æquatus Superis? quæ præmia digna 810 Inveniam, Carthago parens? noctemque diemque Arma feram; templisque tuis hinc plurima faxo Hostia ab Ausonio veniat generosa Quirino.

809 seq. Oratio bene convenit ingenio Hannibalis, quod in gratia quoque referenda superbiæ indicia prodit. 810. _Hannibal æquatus Superis_, quod divina res et sacrificii causa ejus arbitrio permittitur; Cellar. coll. Plinio, Epist. I, 7, pr. Non male. Confer tamen ad v. 803, in variis lectionibus. 813. _ab Ausonio Quirino_, a populo Romuli, h.e. Romano.

809. _nunc impar_ rectius putabat N. Heins. ut imparem se fateatur. Sed Drak. monet, vulgatæ lect. eundem sensum esse: Quid tibi solvam pro tanto munere, quod ei non inpar sit? 813. _veniet_ R. 2, non inprob. Lefeb. coll. Terent. Eunuch. II, ii, 53, _faxo insultabis_, pro _insultes_.

At puer armorum et belli servabitur heres. Spes, o nate, meæ, Tyriarumque unica rerum, 815 Hesperia minitante, salus, terraque fretoque Certare Æneadis, dum stabit vita, memento. Perge, patent Alpes; nostroque incumbe labori. Vos quoque, Dî patrii, quorum delubra piantur Cædibus, atque coli gaudent formidine matrum, 820 Huc lætos vultus totasque advertite mentes. Namque paro sacra, et majores molior aras.

817. _stabit_, vid. ad II, 639, in variis lectionibus. --_certare memento_, confer ad III, 118. 820. _formidine matrum_, præclare pro cædibus et sacrificiis, quæ matres potissimum horrent et reformidant. 822 seqq. Color orationis fere ut apud Virg. Æneid. XI, 515 sq. --_sacra_ majora, stragem Romanorum.

816. _nutante_, vel _titubante_ conj. N. Heins. invita Minerva. Nam, quod Drak. jam bene animadvertit, nulla duci gloria nascitur ex eo, quod saluti sit patriæ suæ adversus hostem vel _nutantem_, vel _titubantem_. 822. _Namque operosa sacra_ emend. N. Heins. qui vulgatam frigere putabat; _majores_, non _meliores_, Col. Put. et R. 2. Inter hunc et sq. versum nonnulla λείπειν, Scaliger notavit ad marg. Silii sui.

Tu, Mago, adversi conside in vertice montis: Tu lævos propior colles adcede, Choaspe: Ad claustra et fauces ducat per opaca Sychæus. 825 Ast ego te, Trasymene, vago cum milite præceps Lustrabo, et Superis quæram libamina belli. Namque haud parva Deus promissis spondet apertis, Quæ spectata, viri, patriam referatis in urbem.»

823... 827. Conf. Liv. XXII, 2, et inpr. 4; Polyb. III, 82, extr. 823. _mons_ et _colles_ sunt montes Cortonenses, cf. ad v. 720. De _Sychæo_ et _Choaspe_, cf. III, 245, 317. 825. _claustra_ et _fauces_, angustiæ saltus et montium. Cf. V, 42 sqq. 826. _vago milite_, expedito. 827. _libamina belli_, cf. v. 822. 828. _Deus promissis spondet apertis._ Confer v. 722 sqq., 733 sq. 829. _viri_, legati.

824. _lectos_ R. 3, et Med. _bivios colles_ conj. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Epist. XVII, 178.

* * * * * * * * *

Errata: Liber IV

13v. (φάλου) [_) deest_] 91n. [90] 213n. [212] 341n. [340] 530n. Cf. inf. VI, 616 ... ad VI, 254, in V.L. [IV, 616 ... IV, 254] 653n. [652] 660v. [760] 704n. [706]

* * * * * * * * * * * * * *

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER QUINTUS.

ARGUMENTUM.

Hannibal solis occasu loca insidiis nata, ubi maxime montes Cortonenses Trasymenus subit, militibus obsederat; 1-23.

Flaminius autem postero die, vix dum satis certa luce, agmine incomposito, et majore lixarum fere quam militum numero, angustias superat; 24-52.

Quo facto, confestim pugnæ signum proponit, et, neque variis prodigiis territus, neque Corvini aliorumque, qui salutaria magis, quam speciosa suadebant, monitis precibusque motus a proposito deflectit; 53-104.

Quin potius inanem hostis et periculi metum graviter increpat, omnibusque jam ad prælium rite præparatis animum suorum, magna ex parte fractum, verbis confirmat; 105-185.

Hannibal ubi, id quod petierat, hostem lacu montibusque clausum habet, suis quoque copiis tuba signum dat simul invadendi: quo audito, omnes ex pluribus vallibus pariter decurrunt, et Romanis, quorum sortem Dii quoque, excepta Junone, lugent, undique circumfunduntur; 186-207.

Tum Picentes pugnam capessunt, et Pœnis secunda fortuna, Romanis ira ac desperatione adcensis, diu dubia utrimque victoria dimicatur; 208-228.

Ex Romanis Lateranus et Lentulus in medios hostes ruunt; 229-257.

Nerius et Volunx pereunt; 258-267.

Inter reliquos vero eminet Appius juvenis, qui in fortissimum quemque impetum facit; sed postremo a Magone, qui ad mortem Isalcis, generi sui, vindicandam adproperat, hasta trajicitur; 268-332.

Nec minus tristem vitæ exitum habet Mamercus, qui, dum cæso signifero Lusitano vexilloque ei erepto fœdam suorum fugam sistit, permultis vulneribus confossus cadit; 333-343.

Magonem ab Appio vulneratum ex pugna subducit Hannibal, ut a Synhalo in castris sanetur; 344-375.

Quos ubi ex acie excedere videt consul, optatam sibi rei bene gerendæ occasionem oblatam ratus, animum recipit, et Bogum, Pagasum, Othryn, giganti similem, ingentemque aliorum Pœnorum numerum prosternit; 376-456.

Dum hæc in campo geruntur, multi Romanorum et Siculi, auxilio ipsis ab Hierone missi, in colles et silvas confugiunt, ubi Sychæus Tauranum aliosque trepidos cædit, et arbores, in quas conscenderant, vel bipenni succidit, vel igne circumdat, donec eum successu elatum consul, gladio per latus adacto, jugulat; 457-529.

Interim, Hannibal cum fratre sanato in prælium redit, et præter alios Fontanum, Butam, Lævinum, Viridasium, Fadum, Labicum et Herminium obtruncat; 530-583.

Qua hostium strage edita, ex mæsto vultu et clamore Pœnorum, qui exanimum Sychæi corpus in castra deferunt, jacturam tanti viri animo præsagit, cujus ulciscendi causa Flaminium ad singulare certamen provocat, quod et temerarius hic vir non detrectat; 584-610.

Sed repente ingens terræ motus oritur, qui duces, ad impetum faciendum jam paratos, dirimit, Romanosque metu perculsos in fugam convertit; 611-631.

Quos dum revocat consul, Ducarius, Insuber eques, facie eum noscitans, populares suos ad vindicandam cladem, olim ab eo acceptam, incitat: quo facto Flaminius magno telorum numero, et fortissimorum juvenum, qui omni spe abjecta voluntariam sibi mortem consciscunt, acervo obruitur; 632-666.

Prælio ita confecto, Hannibal cum fratre campum perlustrans, signa virtutis Romanæ, in mortuorum quoque vultu corporibusque conspicuæ, admiratione spectaculi obstupefactus suis commendat, et inminente jam nocte in castra redit; 667-678.

Ceperat Etruscos occulto milite colles Sidonius ductor, perque alta silentia noctis Silvarum anfractus cæcis insiderat armis.

1 sq. Cf. Liv. XXII, 4, et Polyb. III, 83. 3. _cæcis armis_, insidiis. _Cæca_ passive dici occultata, ἀόρατα, obscura, quæ non videntur, seu latent, et hinc quoque ignota, obscura, ignobilia, multis exemplis probarunt Heinsii et Drak. ad h.l. et ad VI, 7. Plura desideranti suppeditabunt Burm. ad Val. Fl. VI, 422; Heins. ad Ovid. Fast. II, 214, et Met. I, 307; III, 490; XI, 517, ad Val. Fl. VIII, 329, et Gifan. Ind. Lucret. Cf. inf. ad VI, 75, et Ind.

1. _occulto limite_ malebat N. Heins. ut conveniat cum _latebrosis collibus_ v. 192, et _opacis_ IV, 825. Sed Draken. jam recte monuit, quosdam milites non occulta tantum via missos fuisse, sed occultatos quoque et in insidiis latentes consedisse. 3. _insiderat_, non _insederat_, Col. el Put. quod recepere Drak. et Lefeb. Omnino quidem diversa sunt verba _insideo_, h.e. sedeo, seu sum alicubi, locum teneo obsessum, et _insido_, sessum eo, demitto me ad sedendum, seu quiescendum, sedem capio, occupo. Sed præteritum utriusque verbi est _insedi_, si fides habenda lexicographis, nec potius vulgaris est error, a stupore librariorum profectus, qui ubivis hæc verba confundunt; vid. Burm. ad Petron. c. 96, p. 458, ad Ovid. Metam. I, 367, ad Lucan. III, 407; Heins. et Burm. ad Virg. Æn. I, 719; III, 565; et, quos Drak. laudat, Gronov. Obss. IV, 16, 17, et ad Liv. XXII, 30; XXVI, 45; Broukh. ad Prop. III, vii, 37; Heins. ad Ovid. Met. I, 307; XI, 517; ad Val. Fl. VIII, 329; conf. inf. ad VII, 132.

At parte e læva, restagnans gurgite vasto, Effigiem in pelagi lacus humectabat inertis, 5 Et late multo fœdabat proxima limo: Quæ vada, Faunigenæ regnata antiquitus Arno, Nunc volvente die Trasymeni nomina servant.

5. _in Effigiem_, in modum, instar. 8. _volvente die_, ut ap. Virg. Æn. I, 269, et Ge. II, 402, ad quæ loca vid. Heyne. Cf. sup. ad III, 579.

4. _parte e dextra_, quod Lefeb. edidit, legendum, vel poetam humani quid h.l. passum esse, ut IX, 268, bene suspic. Drak. Nam _colles lævi_ dicuntur IV, 824; quare non litus quoque Trasymeni Pœnis ad lævam esse potuit; et præterea idem lacus Romanis quoque, qui Pœnis obversi erant, ad lævam est inf. v. 95; ubi propterea _dextra_ corrig. Cluver. Ital. ant. II, 3, p. 585; qua tamen ratione difficultas ex lib. IV, 824, mota, non tollitur; _vasti... pelagi_ Ox. Non male. 5. _humectabat_ Col. (in quo propr. _umectabat_, de quo vid. ad II, 125) Parm. Benes. Junt. Ald. Gryph. Nut. ut ὑγραίνειν et ὑδραίνειν, quod multis locis, Virg. Ge. IV, 126; Æn. XI, 90; Claud. R. P. II, 121; et aliis illustrant N. Heins. et Drak. conf. Ind. _invetabat_, vel _innetebat_ Ox. unde _incedebat_ parum feliciter corrig. Barth. Adv. V, 15; ut tarditas sensim progredientis exprimeretur; _invitabat_ Put. R. 3; Med. _inundabat_ Veneta Marsi et Martini Herbip. claudicante metro, unde _exundabat_ edit. Basil. Wolfii et quæ inde fluxerunt; _pelagi inertis_ ex emendat. Barth. et N. Heins. recepi cum Drak. et Lefeb. Sic _iners aqua_ ap. Ovid. Epist. XVIII, 121; _iners Styx_ ap. eund. Met. IV, 434; _iners humor_ et _tarda palus unda_ ap. Virg. Ge. IV, 25, 479, et, quæ Drak. comparavit, _lenta stagna_, _iners Bosporus_, _tarda palus_, _piger Avernus_, _ignavum flumen_, _lentum marmor_, inf. VIII, 605; Lucan. V, 436; Varr. Atac. ap. Serv. ad Virg. Ge. I, 375; Stat. Th. XI, 588; Appul. Met. IV, p. 145; Virg. Æn. VII, 27. Sed vulgatum _inerti_ etiam servari potest, si _multum_ relingas, ut verba _inerti limo_ jungantur. _Iners_, gravis, immobilis, vel inutilis, ut _i. terra_, _gleba_, etc. ap. Hor. Od. III, iv, 45; Virg. Ge. I, 94 et al. Conf. ad VI, 146. [“ad VI, 146”: in Not.] 7. _Arno_ Col. et R. 2, h.l. et VI, 109; quod cum Lefeb. recipere non dubitavi, ut _Arnus_ sit heros ἐγχώριος Etruriæ, quam secat _Arnus_ fl. (hod. _Arno_) ex Apennino ortus, de quo ex instituto egit Ferd. Marozzi in _Raggionamento istorico dello stato antico e moderno del fiume Arno_, etc. Conf. Heyne ad Virg. Æn. XI, 700; in Varr. L. _Auno_ Tell. et editi tantum non omnes, quod defendunt ex Virg. l.c. ubi tamen de Liguria agitur; _auro_ Ox. et Put. in cujus marg. _auno_ legitur; _Anno_ corrig. Rupert. ad Sallust. p. 144; sed Merula ad Ennii Ann. I, p. 95, _Amno_, qui, teste Manethone, Aboriginum rex fuit, Fauni prisci filius, Martis Itali pater.

Lydius huic genitor, Tmoli decus, æquore longo Mæoniam quondam in Latias advexerat oras 10 Tyrrhenus pubem, dederatque vocabula terris; Isque insueta tubæ monstravit murmura primus Gentibus, et bellis ignava silentia rupit. Nec modicus voti natum ad majora fovebat.

9 seqq. Cf. ad IV, 719. 9. _Tmolus_, Lydiæ urbs (ap. Herodot. I, 84, et Tac. Ann. II, 47, ubi vid. Ern.) et mons, vino generoso, sed et croco abundans, de quo dubitat quidem Heynius ad Virg. Ge. I, 56. Sed vid. Columel. III, viii, 4, ibique Gesn. 12. Hanc inventionem Tyrrheno Pisæo tribuit Plin. VII, 56; Tyrrheno Herculis f. Hygin. fab. 274, ubi vid. Muncker. incolis Vetuloniæ Sil. VIII, 488; alii aliis populis, sed plerique omnino Tyrrhenis; vid. ad II, 19. 13. _bellis ignava silentia rupit_, sustulit, morem belli segnius gerendi sine tubarum cantu, qui milites ad pugnas adcendit, Drak. Cf. IV, 169 sq. --_ignava silentia_, ignavos milites reddentia: nam tubis alacres ad pugnam animi fiunt. Ern.

9. _æquore longo_, h.e. longinquo, ut I, 584, emend. N. Heins. quod recepere Drak. et Lef. Non male, vid. not. ad III, 422. Sed vulgata non minus ferri et eodem sensu accipi potest; _longas_ Oxon. 12. _tubæ_, non _tuba_, Col. _primis_ Oxon. quod doctius videri potest.

Verum ardens puero, castumque exuta pudorem, 15 (Nam forma certare Deis, Trasymene, valeres) Litore conreptum stagnis demisit Agylle, Flore capi juvenum primævo lubrica mentem Nympha, nec Idalia lenta incaluisse sagitta.

15. _puero_, Trasymeno juvene, Tyrrheni f. --_ardere aliquo_, ut _tepere_, _calere_, _perire_ et mox v. 19, _incalescere_. Veteres _ardere in aliquo_, _aliquem_ (propter a.), _in aliquem_, sed plerumque _aliquo_ dixisse, monet Drak. Conf. Broukh. ad Prop. I, iv, 12. 17. _stagnis demisit_, more Naiadum. --_Agylle_, Nympha Trasymeni lacus, unde dicta putatur _Agylla_, Tuscia urbs, quæ etiam _Cære_, et nunc _Cervetere_ vocatur; vid. Plin. III, 5, et Heyne Exc. III, ad Virg. Æn. VIII, 478 sqq. --Formosos juvenes a Nymphis aliisque Diis rapi, satis nota res est. De origine et sensu hujus mythi vide Heyne in _Antiq. Aufsätzen_ Fasc. I; et commentat. meam in S. V. Henkii _Magazin für Religions philosophie_, vol. VI, Fasc. I, p. 194... 210. 18. _lubrica capi_, quæ facile raptimque capiebatur. 19. _sagitta Idalia_, hoc est Veneris, cui sacrum erat Idalium, Cypri opp. et mons. vid. Intpp. ad Virg. Æn. I, 681. --_sagitta incaluisse_, ἀοριστως et venuste: nam amor, igni et flammæ similis, urit ac torret, (Anacr. X, 15; XXI, 7; Theocr. II, 40; III, 17, al.) unde etiam poetæ Cupidini ἰοὺς πυρφόρους tribuunt, _ardentes sagittas_ Hor. Od. II, viii, 15 (ubi vid. Jani), ὀϊστοὺς πυριπνεύστους Musæus v. 88; πυρόεντα βέλη Anthol. IV, 470, et πυριβλήτους (forte, πυριφλέκτους) ἀκίδας auctor carm. Meleagri. Cf. inf. XI, 391 et 398, ubi Drak. laudat Mosch. I, 23. [“XI, 391 et 398” recte XI, 389 et 396]

17. _demersit_ malebat N. Heins. prob. Drak. Sed vulgata exquisitior; vid. not. ad I, 439. 18. _juvenem mentem_ Col. et Tell. quod probavit Modius Epist. 59, et recepit Cell.

Solatæ viridi penitus fovere sub antro 20 Naides, amplexus undosaque regna trementem. Hinc dotale lacus nomen, lateque hymenæo Conscia lascivo Trasymenus dicitur unda.

20 seq. Naiades consolabantur Trasymenum, qui undas extimescebat et amplexus Nymphæ, quæ mox ei lacus imperium in dotem dabat. --_fovere_, metum et dolorem levarunt, ut vulnus, cui fomenta adhibentur. --Respexit Silius ad hæc Theocriti, Ειδ. ΙΓ, 53 sq. Νύμφαι μὲν σφετέροις ἐπὶ γούνασι κοῦρον ἔχοισαι Δακρυόεντ᾽, ἀγανοῖσι παρεψύχοντ᾽ ἐπέεσσιν. Quod apud nos carmine suaviori imitatus est egregius ille veterum æmulator, morte infelicissima Musis et Patriæ ereptus juvenis, Andreas _Chénier_: _Sur leur sein, dans leurs bras, assis au milieu d’elles, Leur bouche en mots mielleux, où l’amour est vanté, Le rassure, et le loue, et flatte sa beauté. Leurs mains vont caressant sur sa joue enfantine De la jeunesse en fleur la première étamine, Ou sèchent en riant quelques pleurs gracieux, Dont la frayeur subite avait rempli ses yeux._ Idyll. Hylas. --Ed. 22. _dotalis_ propr. ipse lacus, qui _nomen_ inde adcepit. 23. _Conscia_, vid. ad III, 395. --_lascivo hymenæo_, ut _lasciva licentia_ et _lascivi amores_, ap. Hor. Od. I, xix, 3, et II, xi, 7.

20. _Solatæ_, non _Sollicitæ_, scripti et Parm. 21. _Naïdes_, Ναΐδες, non Naiades, Ναϊάδες, quod quadrisyllabum est, Put. quod recte in textum recepit Drak. qui laudat Pier. ad Virg. Eclog. X, 10; Gronov. ad Senec. Hippol. v. 778, et Heins. ad Claud. R. P. II, 55; Add. Burm. ad Grat. Cyneg. v. 17. 23. _Trasymenia_, vel _Trasymenis unda_ volebat N. Heins. quod magis poeticum est, ut _Thybris unda_ et alia, quæ notavit ad Ovid. Epist. VII, 145; conf. sup. ad I, 14. Posterius probavit Drak. et recepit Lefeb. _Thrasymentis_ c. Tell. _diditur_, coll. I, 186, conj. idem Heins. ne poeta bis idem dicat.

Et jam curriculo nigram nox roscida metam Stringebat, nec se thalamis Tithonia conjux 25 Protulerat, stabatque nitens in limine primo, Quum minus abnuerit noctem desîsse viator, Quam cœpisse diem: consul carpebat iniquas, Prægrediens signa ipsa, vias, omnisque ruebat Mixtus eques; nec discretis levia arma maniplis, 30 Insertique globo pedites, et inutile Marti Lixarum vulgus, præsago cuncta tumultu Inplere, ac pugnam fugientum more petebant.

24. Vario ornatu expressa crepusculi matutini descriptio. Dausq. comparat Ovid. Her. XIV, 21, 22, et Met. IV, 399 sq. et Amor. I, v, 5; Apollon. II, et alios, quibus Drak. addit Ovid. Met. VII, 706, et Sen. Herc. Fur. 671. Flaminium _vix dum certa luce_ et εὐθέως ὑπὸ τὴν ἑωθινὴν angustias superasse, memorant Liv. XXII, 4, et Polyb. III, 83, extr. --_metam_, ut ap. Virg. Æn. V, 835, ubi vid. Heyne et Exc. II, ad Æn. II, de noctis curru et equis. Forma loquendi _stringere metam_ petita a circo, ubi currus proxime metam ita flectendus erat, ut tamen eam non tangeret; περὶ νύσσαν Ἀσφαλέως κάμπτοντα τροχῷ σύριγγα φυλάξαι Theocrit. XXIV, 118; conf. VIII, 48; XIII, 299, et inpr. XVI, 361, 362, ubi Drak. laudat Nonn. Dionys. XXXVII, 195, et Sophocl. Electr. 746. Eodem sensu _meta teri_, vel _radi_ dicitur poetis et εὖ περὶ τέρμαθ᾽ ἑλίσσειν, στρέφειν ἐγγύθεν et μάλ᾽ ἐγχρίμψαι νύσσῃ Hom. Iliad. ψ, 306... 348. Cf. ad IV, 350; Heins. ad Ovid. Am. III, xv, 2, et Jani ad Hor. Od. I, i, 4. 26. _nitens_ ore, nitida, pulchra, nisi malis pedem figens, ut ap. Virg. Æn. II, 380. --_in limine primo_, ut ibid. v. 269, et inf. XVI, 230. 30. _levia arma_, ut ap. Virg. Æn. XI, 512. 32. Τηλικοῦτον γὰρ προενεβεβλήκει κατελπισμὸν τοῖς ὄχλοις, ὥστε πλείους εἶναι τῶν τὰ ὅπλα φερόντων τοὺς ἐκτὸς παρεπομένους, τῆς ὠφελείας χάριν, κομίζοντας ἁλύσεις καὶ πέδας, καὶ πᾶσαν τὴν τοιαύτην παρασκευήν Polyb. III, 82. 33. _fugientum more_, sine ordine.

24. _En_ tacite, ut passim, dedit Lefeb. etsi non male. 27. _abnuerit_, non _adnuerit_, vel _annuerit_, Col. et Ox.

Tum super ipse lacus, densam caligine cæca Exhalans nebulam, late conruperat omnem 35 Prospectum miseris, atque atræ noctis amictu Squalebat pressum picea inter nubila cælum.

34 sq. _Orta ex lacu nebula, campo quam montibus densior sederat_, Liv. XXII, 4. Cf. Polyb. III, 84. --_super_, insuper. 37. _cælum pressum_, circumdatum, ut XII, 131, vel tectum, opertum, _amictu_, nigro quasi peplo noctis. --_picea nubila_, νέφος μελάντερον ἠΰτε πίσσα Il. δ, 277. Cf. V.L. --_Squalebat_, vid. ad I, 211.

37. _spissum_ malebat N. Heins. _Spissæ_ quidem et _piceæ nubes_, _tenebræ_, _caligo_, etc. passim occurrunt, nec opus erat tot exemplis quot congessit Drak. Sed _spissum amictu_ legere haud memini.

Nec Pœnum liquere doli: sedet ense reposto Abditus, et nullis properantem obcursibus arcet. Ire datur; longeque patet, ceu pace quieta, 40 Incustoditum, mox inremeabile, litus. Namque sub angustas artato limite fauces In fraudem ducebat iter, geminumque receptis Exitium, hinc rupes, hinc undæ claustra premebant.

38. Cf. Liv. XXII, 4, et Polyb. III, 83. --_Nec Pœnum liquere doli_, Hannibal, fecundum in fraudes ingenium, sua arte fallendi usus est. Male Marsus exponit: doli Pœnorum non patuere. --_sedet Abditus_, ἐνεδρεύων, vel potius quietus in castris, quæ in aperto ac patentiori campo locaverat, nec prohibet Romanos, in angustias, inter lacum et montes, quos leviter armatis obsederat, ingredi, et propius ad castra sua, quæ spernebant, adcedere; ut ita vario discrimine, quod angustiæ, montes, lacus et insidiæ minabantur, undique urgerentur Cf. v. 93 sq., 198 sq. 44. _undæ claustra_, lacus obstans.

40. Hic versus abest a R. 3, et aliis edd.

At cura umbroso servabat vertice montis 45 Hostilem ingressum, refugos habitura sub ictu.

45. _cura_, Pœnus curiosus et ad omnia intentus; vel, notante N. Heinsio, excubitorum et speculatorum custodia ac statio. 46. _sub ictu_, vid. ad IV, 42.

45. _At cura_ Col. probb. Lef. et N. Heins. qui tamen _Par cura_ malebat, quod placet Drak. _At castra u. servabant_ vetus ed. Non male. _At circa_ Ox., ut inf. v. 94, non improbb. Barth. et N. Heins. _servabat_, h.e. observabat, (vid. not. ad III, 380) scripti. Vulgo _At contra u. servabant_. Hunc versum sequenti postponendum putabat Dausq. ut minus durum esset, τὸ _habitura_ ad _claustra_ referre, quo non opus est, si _cura_ legas; _turma_, h.e. equites, ingeniose pro _cura_ conj. Schrader in Obss. libro (Franeq. 1761, 4.) coll. Liv. XXII, 4, 3; (_Equites ad ipsas fauces saltus, tumulis apte tegentibus, locat. ut, ubi intrassent Romani_, objecto equitatu, _clausa omnia lacu ac montibus essent_) et ipsius Silii loc. sim. VII, 273, 278, ubi etiam _turma palus_, seu _undæ_, et _rupes_ junguntur. 46. _refugos habet ira_, virtus, _sub ictu_, acie gladii, quum hostem circumire posset Pœnus, corrig. Barth. Adv. V, 15; Male.

Haud secus ac vitreas sollers piscator ad undas, Ore levem patulo texens de vimine nassam, Cautius interiora ligat, mediamque per alvum, Sensim fastigans, compressa cacumina nectit, 50 Ac fraude artati remeare foraminis arcet Introitu facilem, quem traxit ab æquore, piscem.

47 sq. Egregia comparatio, cui similem vid. inf. VII, 500 sq. «Non aliter, quam qui sparsa, etc.» [48.] _nassa_, calathus vimineus angusti colli, ἐκ σχοίνων λαβύρινθοι Theocr. XXI, 11, κύρτος, de quo v. Oppian. Ἁλιευτ. III, 85 et 341 sq. Draken. adposuit verba Sapph. in Anthol. Gr. III, iv, 1, et Festi, «piscatorii vasis genus, quo quum intravit piscis, exire non potest.» Hæc _nassa_ γραφικῶς h.l. definitur. 50. _fastigans_, acuens, in artum contrahens. Hoc verbum ubivis fere in optimis codicibus, quibus lex metri h.l. faveat, _fastigare_, non _fastigiare_, scribi, et vel a _fastu_, vel a _fastigio_ formari, copiosius docuit Drakenb. --_cacumina_, τὰ ἄκρα, vimina summa. 52. _Introitu facilem_, active, qui facile intrat. Cf. ad I, 615.

50. _vestigans_ priscæ edd. _castigans_, h.e. angustiora reddens, premens, emend. Withof. coll. XII, 355; Stat. Silv. II, i, 43, et Theb. IX, 687; Brit. Philipp. VII, 80.

Ocius interea propelli signa jubebat Excussus consul fatorum turbine mentem, Donec flammiferum tollentes æquore currum 55 Solis equi sparsere diem: jamque, orbe renato, Diluerat nebulas Titan, sensimque fluebat Caligo in terras nitido resoluta sereno.

53. Consul signa, quæ convelli non possunt (v. 66 sq.), jam præcesserat v. 29 sq., adeoque nunc iterum, ut moverentur, edixisse videtur. Teste Liv. XXII, 3, signa effodi jusserat, antequam agmen incedere et in angustias intrare cœpisset. Ibid, tamen c. 4, quum pridie solis occasu ad lacum pervenisset, inexplorato, postero die, vix dum satis certa luce, angustiis superatis, in patentiorem campum agmen pandit. 54. _Excussus mentem_, vid. ad II, 592, in V.L. --_fatorum turbine_, cursu, vid. ad IV, 731. 55. Teste Liv. XXII, 4 et 6, non nisi inclinata re, adeoque prælio finito, nebula incalescente sole dispulsa diem aperuit. 56. _orbe renato_, ut _luce renata_, ap. Sen. Herc. Fur. 127. Cf. Virg. Æn. IV, 119. 58. _sereno_, αἰθρίᾳ, serenitate, ut XII, 4, ubi Virg. Ge. I, 393; Lucan. I, 530; VI, 55, Stat. Th. IX, 135, et alia loca conferunt Dausq. et Drak.

58. Semper hæsi in verbis: _fluebat C. in terras_, h.e. defluebat, decidebat, quoniam udæ sunt nebulæ, ut ap. Virg. Æn. XI, 828 et al. Nam caligo et nebulæ h.l. non demum in terram demissæ, sed solis radiis resolutæ dicuntur. Hinc legendum videtur, _fluebat C. in terris_, h.e. diffluebat, vel discedebat, fugiebat, ut ap. Virg. Æn. II, 169; Cic. Marc. 8; Or. 3 al. conf. Gronov. ad Liv. XXVII, 17; Burm. ad Virg. Ge. III, 67.

Tunc ales, priscum populis de more Latinis Auspicium, quum bella parant, mentesque Deorum 60 Explorant super eventu, ceu præscia luctus, Damnavit vesci, planctuque alimenta refugit. Nec rauco taurus cessavit flebile ad aras Inmugire sono, pressamque ad colla bipennem Incerta cervice ferens, altaria liquit. 65

59. Hæc pugnæ præsagia et historici memorant. Cf. ad VIII, 624 sq. et de ostentis, prodigiis ac monstris omnino Heyn. Opuscul. Acad. Vol. III, p. 198... 215, pag. 255... 275, et ad Virg. Ge. I, 466 sq., ad Tibull. II, v, 71. --Hujus prodigii Cic. de Div. I, 35, mentionem facit; eodemque contemto, P. Claudium b. Punico I male pugnasse, notum ex Liv. Epit. XIX, et Flor. II, 2, quod jam alii notarunt. Loco ejus aliud memorat Liv. XXII, 3. 62. _Damnavit_, vid. ad II, 595, et III, 331. 63 sq. Idem omen evenisse Syphaci inf. XVI, 264 sq., et Pompeio ap. Lucan. VII, 165; sed Flaminio ante hanc pugnam, quum magistratum iniret, teste Liv. XXI, 63, jam monuit Drak. Poeta autem ante oculos habuit Virg. Æn. II, 223 sq., ubi vid. Heyne. 65. _Incerta cervice ferens_, vulnere non certo et letali adcepto.

61. _eventum_ Colon. _eventus_ Dausq.

Signa etiam adfusa certant dum vellere mole, Teter humo lacera nitentum erupit in ora Exsultans cruor, et cædis documenta futuræ Ipsa parens miseris gremio dedit atra cruento:

66. Notum est hoc prodigium ex Liv. XXII, 3; Fl. II, 6 (qui apum quoque examen signis insedisse tradit, de quo vid. ad VIII, 635), et Cic. de Div. I, 35. Sed poeta illud ornat augetque, respiciens forte fabulam Virg. Æn. III, 26 sq.; cf. ad v. 91. De causa portenti et de rivis sanguinis vid. Heyne Opusc. Acad. T. III, p. 265 sq., et p. 213, not. i. --_vellere_, ut VIII, 240; nam signa terræ infigebantur in castris, hisque movendis evellebantur. 67. _humo lacera_, convulsa, effossa. --_nitentum_, qui convellere conabantur. 69. _parens_, terra.

66. _affusa mole_ militum, scripti, R. 3, Parm. Med. prob. N. Heins. vid. ad IV, 251; _effusa mole_ Tell. et plurimæ edd. quod præferunt Drak. Lef. et Burm. qui _effundere_ propr. de conante (sed plerumque frustra conante, qui omnibus viribus laborat, nec quidquam proficit) dici docuit ad Val. Fl. VII, 34. Hinc iidem viri docti, præeunte Marso, exponunt: omni vi et conatu, totis viribus effusis. Simplicius forte est, de _mole_ militum _effusa_ intelligere, ut sup. II, 151, vel ut _labor effusus_ ap. Virg. Ge. IV, 492, h.e. frustra consumtus.

Ac super hæc Divum genitor, terrasque fretumque 70 Concutiens tonitru, Cyclopum rapta caminis Fulmina Tyrrhenas Trasymeni torsit in undas, Ictusque ætherea per stagna patentia flamma Fumavit lacus, atque arserunt fluctibus ignes.

70. Hujus prodigii non alius meminit, nisi forte cum Dausq. et Drak. huc referre velis verba Plin. II, 107. «Trasymenum lacum arsisse totum Valerius Antias narrat.» Causa ejus ab ignibus subterraneis, sub aqua ardentibus, repetenda; vid. Heyne l.c. Forte lacus ejusdem fere naturæ est, vel fuit, cujus nunc est _Lago di bagni_, seu _Solfatora_. Hujus aqua sulphurea est, et perpetuo fervet. Cf. Cluver. Ital. ant. II, 3, p. 589, et sup. IV, 677. Eadem res vario ornatu exponitur. 71. _Cyclopum caminis_, fabricis. Cf. Virg. Ge. IV, 170 sq. et Æn. VI, 630.

73. _Ictusque_ scripti et R. 3; _Littusque_ Parm. et Med. proxime verum. Vulgatum _Litus et_ tuentur Barth. et Dausq. qui tamen suspic. _Intus et_, ut _Latus et_ N. Heins. _ætherea_, non _ætheria_, Colon. quod rectius videtur Drak. qui laudat Pier. ad Virg. Æn. V, 517.

Heu vani monitus, frustraque morantia Parcas 75 Prodigia! heu fatis Superi certasse minores!

75. Justo poeta dolori indulget ob ferociam consulis, hæc prodigia spernentis. --_Parcas_ fatum. --_morantia_, de conatu. 76. _fatis Superi certasse minores_, ut _tanto certare minorem_ dixit Hor. Serm. II, 3, 313, ubi vid. Bentl. Sic et ἥττων ὀργῆς et alia; vid. Burm. ad Val. Fl. VII, 349. Fatis autem Dii quoque inpares credebantur. Nota sunt Pittaci verba, ἀνάγκῃ δὲ οὐδὲ θεοὶ μάχονται ap. Plat. Leg. VII, pag. 818, et alios; Liv. IX, 4, «necessitas, quam ne dii quidem superant.» Δοῦλοι βασιλέων εἰσιν, ὁ δὲ βασιλεὺς θεῶν, ὁ Θεὸς Ἀνάγκης, dixit Philiscus ap. Stob. Serm. LX, p. 33; πρὸς τὴν Ἀνάγκην ουδ᾽ Ἄρης ἀντίσταται Sophocles, et similiter alii ap. eund. l.c. et Ecl. Phys. c. 8, p. 10, et in Excerptis p. 127. Conf. inf. v. 201; IX, 543; Menag. ad Laert. I, p. 48; Burm. ad Ovid. Her. I, 28; Spanh. ad Callim. H. in Del. 122, et de P. et U. N. XIII, p. 639 (IX, p. 839, ed. 2), ubi _Fata Victricia_ ex numis illustrat.

76. _certare_ Col. et Tell. probb. N. Heins., Lefeb., qui id recepit, et Drak. qui cum Bentl. putat, hæc verba ex Horatio petita esse; vid. not. Sed _certasse_ doctius est et ἀοριστῶς positum.

Atque hic, egregius linguæ, nomenque superbum, Corvinus, Phœbea sedet cui casside fulva Ostentans ales proavitæ insignia pugnæ, Plenus et ipse Deûm, et socium terrente pavore, 80 Inmiscet precibus monita, atque his vocibus infit:

77. Sic omnes frustra in concilio salutaria suadent ap. Liv. XXII, 3, et Polyb. III, 82, quorum verba Silius amplificavit. --_egregius linguæ_, ut Drances _linguæ melior_ dicitur Virg. Æn. XI, 338, ex emendat. VV. DD. Poeta autem respexisse videtur M. Valerium Messalam Corvinum, summum oratorem, philosophum et historicum, nec minus rei civilis, quam militaris peritissimum, de quo vid. Jani ad Horat. Od. III, 21, in Argum., Ernesti Clav. Cic. et Heyne ad Tibull. I, iii, 1, et alibi passim. --_nomen_, vid. ad IV, 729, et cf. XI, 514. [recte XI, 511] 78. Corvinus fingitur unus esse ex posteris M. Valerii M. F. Corvini, seu Corvi, cujus pugna cum Gallo et cognomen a corvo, in galea ejus considente, ipsi inditum vel tironibus notum est ex Liv. VII, 26; Flor. I, 13; Val. Max. VIII, 15, et Gell. IX, 11, qui et statuæ meminit, ab Augusto ei positæ, ad quam, nescio quare, poetam respexisse suspicatur Drak. --_Phœbea ales_, corvus, vid. Spanh. ad Callim. H. in Apoll. v. 66, et Ælian. V. H. I, 48. 79. _Ostentans_, etc., cf. ad I, 415. 80. _Plenus Deûm_, perturbatus prodigiis, vel ἔνθεος, vid. ad III, 698. [“III, 698” recte III, 697]

78. _furva... ales_ volebat D. Heins. Sed verba _casside fulva_, h.e. aurata, seu ærea, jungenda esse, jam notarunt Dausq. et alii; cf. not. ad II, 399. 80. _Deum, et s._, non _Deum s._, scripti.

«Iliacas per te flammas, Tarpeiaque saxa, Per patrios, consul, muros, suspensaque nostræ Eventu pugnæ natorum pignora, cedas Oramus Superis, tempusque ad prælia dextrum 85 Opperiare: dabunt idem camposque diemque Pugnandi; tantum ne dedignare secundos Exspectare Deos: quum fulserit hora, cruentam Quæ stragem Libyæ portet, tum signa sequentur Nulla vulsa manu, vescique interritus ales 90 Gaudebit, nullosque vomet pia terra cruores.

82. Conf. Virg. Æn. IX, 258 sqq. --_Iliacas flammas_, sacra Vestæ, vid. ad I, 543. 83. _suspensa_, sollicita; vel suspensa ex eventu, quorum salus ex eo pendet. 86. _camposque diemque_, h.e. locum et tempus ad prælia aptum. Cf. V.L. Utrumque v. 88... 96, illustratur. 91. Cf. sup. v. 67 sq., et VIII, 644, 645, ubi Drak. laudat Liv. XLV, 16; Curt. IV, 2; Appul. Met. IX, p. 201, ed. Pric.

82. _per te_, non _te per_, Colon. et Oxon. vid. ad lib. I, v. 658. 86. _camposque_, non _tempusque_, Colon. probb. N. Heins. et Drakenborch. Ille monet, _tempus_ proxime præcessisse; hic vero, non solum tempus Hannibalis adgrediendi infaustum memoratis ante prodigiis declaratum, sed etiam callido Pœnorum imperatori locum circa Trasimenum lacum ponendis insidiis nimis commodum fuisse; de quo utroque Flaminium monuerit Corvinus in sequentibus: præterea _campos_ memorari a Silio, quod exercitus Romanus, circumjacentibus montibus cinctus, locum aciei explicandæ aptum non habuerit. Vulgatam lect. præter Dausq. et virum doctum, qui, teste Draken., ad marg. Silii locum Corn. Nep. (vid. Pelop. c. 2) adscripsit, et ad Bosium ibi consulendum provocavit; propugnat Schmidius, qui docet, easdem voces sæpius repeti, et nihil eo tempore magis timendum fuisse Romanis, quam campos patentes et apertos, quia equitatu potissmum valuerit Hannibal, cujus nullus usus in montanis. Sed h.l. agitur de temerario duce, qui ejusmodi periculum spernebat. Conf. etiam v. 92 sq. 89. _portet_, non _poscet_, Col. _adportet_ conj. N. Heins. vulgare substituens poetico et exquisitiori. Nec adsentior Lefeb. qui τὸ _portet_ interpretatur, portendat, coll. Virg. Æn. III, 539.

An te præstantem belli fugit, inproba quantum Hoc possit Fortuna loco? sedet obvius hostis Adversa fronte; at circa nemorosa minantur Insidias juga, nec læva stagnantibus undis 95 Effugium patet, et tenui stant tramite fauces.

92. _inproba fortuna_, ut ap. Virg. Æn. II, 80. 93 sqq. Cf. v. 38 sq.

92. _præstantem belli_ Col. prob. N. Heins. coll. Virg. Æn. XII, 19. Vulgo _p. bellis_, ut inf. v. 175. 94. _at_, non _ac_, Col. 95. _dextra_ conj. Cluver. de quo vid. ad v. 4; _lævam_ scilicet versus, edidit Lefeb. qui in tribus antiquis _læva_ reperit. 96. _instant_ conj. N. Heins. Sed _stant_ poeta dixit pro, sunt; vid. ad III, 94.

Si certare dolis et bellum ducere cordi est, Interea rapidis aderit Servilius armis, Cui par imperium, et vires legionibus æquæ. Bellandum est astu: levior laus in duce dextræ.» 100

97. _ducere_, trahere, protrahere, differre. 98. _Cn. Servilius_, alter consul, qui placandis Romæ diis trahendoque delectui operam dabat; vid. Liv. XXII, 1 et 2, pr. 100. Lefeb. adscripsit verba Val. Fl. IV, 622: _sæpe acri potior prudentia dextra_, et Hor. Od. III, iv, 65; _vis consilii expers mole ruit sua_.

97. Ita scripti cum edd. Marsi et Martini Herbip. _Sic... cordi est_ R. 3, Parm. Med. Vulgata _Sit certare dolis et bellum ducere cordi_ auctorem habet Nicandrum; alioquin non inepta est. 98. _raptis armis_ in mentem veniebat N. Heins. Vulgatum ex XII, 482, firmat Drakenb. 100. _in duce dextræ_ Col. et Put. quod et conjecerat Dausq. _in duce dextra_ Ox. prob. Barth. Adv. V, 15; idque recepit Lefeb. Parum interest, utrum præferas. Vulgo _indice dextræ_, quod Dausq. exponit, cujus index est dextra, et Cellar. si actiones bellicæ, priusquam fiant, digito quasi indice, hostibus præmonstrentur; _vindice dextra_ dedit Rapheleng.

Talia Corvinus, primoresque addere passim Orantum verba, et divisus quisque timori Nunc Superos, ne Flaminio, nunc deinde precari Flaminium, ne Cælicolis contendere perstet.

104. Cf. Liv. XXI, 63.

102. _Oranti_, scilicet Corvino, malebat N. Heins. Sed ex vulgata idem fere sensus exoritur, et _orantum verba_ sunt preces; _diversus quisque timori_, h.e. pro suo timore, ex R. 2, recepit Lefeb. quo judice vulgatum est glossema. Mihi potius contrarium probabilius videtur, et _divisus_ ni fallor. est δαϊζόμενος κατὰ θυμὸν διχτάδι, ut ap. Hom. Iliad. ξ, 20, et ἀμφὶς φράζεσθαι Iliad. β, 67; conf. Heyne ad Virg. Æn. IV, 285; Heins. ad Ovid. Met. III, 381, et ad Claud. in Rufin. II, 25. Si quis tamen _timore_ scribendum censuerit, non repugnem. 103. _ne Fl._ ex emendat. Dausq. et N. Heins. cum Drak. recepi, reclamante Lefeb., qui tamen vulgatum _de F._ adducto loco Cic. in Pis. c. 20, §. 46, mihi non persuasit. 104. _ni c._ Tell. prob. Lefeb. vid. ad I, 374.

Acrius hoc adcensa ducis surrexerat ira, 105 Auditoque furens socias non defore vires: «Siccine nos, inquit, Boiorum in bella ruentes Spectastis, quum tanta lues vulgusque tremendum Ingrueret, rupesque iterum Tarpeia paveret?

106. In hac oratione singularum sententiarum vim, verborum dilectum, ferocisque animi signa et adfectum quilibet facile percipiat. Primæ quasi lineæ reperiuntur in verbis Flaminii ap. Liv. XXII, 3 (unde expressi v. 121 sq.), et Polyb. III, 82. --_Auditoque_, quum audivisset, ablat. absol. vid. App. et Drak. ad XIV, 97. 107. Cf. ad IV, 706. --_Siccine nos Spectastis_, tales nos cognovistis, etc. Conf. Turni oratio ap. Virg. Æn. XI, 396 sq., in qua etiam a v. 392, non minus omnia in majus augentur. 108. _lues_, ut _pestis_, pernicies, ab hoste timenda, vid. Ind. 109. _iterum_, ut olim, quum Galli Senones Romam diriperent et incenderent.

105. _se erexerat_, ut IV, 278; malebat N. Heins. Vulgatam præferendam ducebat Drak. coll. Virg. Æn. XII, 494; et Val. Fl. II, 165. Præstiterit _duci s. ira_, ut ap. Virg. Æn. X, 814.

Quas ego tunc animas dextra, quæ corpora fudi, 110 Irata tellure sata, et vix vulnere vitam Reddentes uno! Jacuere ingentia membra Per campos, magnisque premunt nunc ossibus arva.

110. _corpora Irata tellure sata_, monstra corporum: nam Γαῖα, omnia fere, quæ unquam exstitere, monstra genuisse fingitur. Cf. VI, 151, 254; Barth. ad Stat. Th. V, 506; Heins. ad Ovid. Met. III, 102; Intpp. ad Virg. Æn. IV, 178; Cl. Hermann Mythol. Lyric. p. 31... 35. Poetam tamen potissimum procreationem Gigantum respexisse, Draken. inde probat, quod Galli Ὀψίγονοι Τιτῆνες, Titanes serius nati, vel Gigantum posteri, dicuntur Callim. H. in Del. v. 174. His bene comparari possunt tam ob bellum, Brenno duce, Jovi quasi Capitolino et Delphico Apollini inlatum, quam ob corporum inprimis proceritatem, de qua præter h.l. vid. sup. IV, 149; Liv. XXXVIII, 17; Flor. I, 13; (ubi hæc gens corporum mole, armis ingentibus et omni genere adeo terribilis fuisse dicitur; _ut plane nata ad hominum interitum videretur_) App. de reb. Gall. T. I, p. 73, 74, 78, ed. Cl. Schweigh. quem vid. T. III, p. 171; Pausan. X, p. 647; Cæs. B. Gall. II, 30, et alios ap. Dausq. 111. _vix vulnere_, etc. Cf. I, 280 sq., et Virg. Æn. VIII, 566.

112. _uno_ scripti, Parm. et Med. quod ad immensa Gallorum corpora spectat; vid. not. Vulgg. _imo_, quod placet Lef. ob locum Flori II, 7, _vulnera ultra mortem patebant_. Mallet forte critica prurigine laborans aliquis hic legere _ullo_, ut Silius ad Alcyoneum, Antæum similiaque Terræ monstra respexerit.

Scilicet has sera ad laudes Servilius arma Adjungat, nisi diviso vicisse triumpho 115 Ut nequeam, et decoris contentus parte quiescam? Quippe monent Superi: similes ne fingite vobis, Classica qui tremitis, Divos: sat magnus in hostem Augur adest ensis, pulchrumque et milite dignum Auspicium Latio, quod in armis dextera præstat. 120

114. _Scilicet_ per ironiam et amaritudinem negat cum et sine interrogatione, ut ap. Virg. Æn. IV, 379, et al. --_laudes_, ut κλεα, facta laude digna et quibus laus parari solet ac potest; vel decus et præmia victoriæ; cf. Heyne ad Virg. Ecl. IV, 26, et Æn. I, 461; V, 355; VIII, 273; IX, 197, 252; X, 825; XI, 708. 117. _Quippe_ est indignantis et cum amara irrisione sibi quid opponentis, vel aliorum objectiones repetentis, ut VII, 397, et ap. Virg. Æn. I, 39. --_monent_, vid. ad IV, 120. 118... 120. Ex virtute pendet victoria, non ex diis et auspiciis. Cf. v. 126; Liv. XXII, 5, et quos comparant Virg. Æn. X, 773 (ubi vid. Cerda), Apollon. I, 466 sq., et Stat. Th. III, 615, 648... 668. Nec tamen hunc locum ex illo Maronis adumbratum crediderim cum Drak., sed potius cum Dausq. ex Homerico Iliad. μ, 243, ubi Hector his verbis, Εἷς οἰωνὸς ἄριστος, ἀμύνεσθαι περὶ πάτρης, Polydamantem auspicem objurgat, et v. 237 sq., auguria spernit ac ridet, ut Flaminius h.l. et v. 162 sq.

117. _movent_ Parm.

An, Corvine, sedet, clausum se consul inerti Ut teneat vallo? Pœnus nunc occupet altos Arreti muros, Corythi nunc diruat arcem? Hinc Clusina petat? postremo ad mœnia Romæ Inlæsus contendat iter? deforme sub armis 125 Vana superstitio est: Dea sola in pectore Virtus Bellantum viget. Umbrarum me noctibus atris Agmina circumstant, Trebiæ qui gurgite, quique Eridani volvuntur aquis, inhumata juventus.»

121. Cf. Liv. XXII, 3. --_sedet_, vid. ad II, 385. 123. _Arretium_, _Cortona_ et _Clusium_ (hod. _Arezzo_, _Cortona et Chiusi_) in numero XII antiquorum Etruriæ oppidorum erant. --_altos muros_, quoniam pars Arretii in colle, pars vero in planitie sita. --_Corythi arcem_, vid. ad I, 7, et IV, 719. Cf. Liv. XXII, 2... 4. 124. _Clusium_, olim Camers dictum, Porsenæ regia. 129. _Eridani_, quia Ticinus et Trebia eo miscentur. --_inhumata juventus_, vid. ad IV, 669.

126. _Una superstitio_ Col. prob. N. Heins. ut mens poetæ sit: deforme armato est, soli se superstitioni dare. Sed non minus viro forti turpe est, vana et anili superstitione nimis imbutum esse et terreri, quo majorem potius prodigiorum contemtum innui monet Drak. Quis vero sibi persuadeat, Silium cogitasse Maronianum illud Æn. XII, 817? Ibi eadem quidem verba (ut nostra Æn. VIII, 187) sed longe alio sensu adhibentur; _est_ ex scriptis addidit Drak.

Nec mora: jam medio cœtu signisque sub ipsis 130 Postrema aptabat nulli exorabilis arma. Ære atque æquorei tergo flavente juvenci Cassis erat munita viro; cui vertice surgens Triplex crista jubas effundit crine Suevo:

132. Conf. Virg. Æn. XI, 486 sq., ubi vid. Heyne. --Non minus galeam Ulyssis ornat Hom. Iliad. κ, 261 sq. --Cassis ærea erat tecta pelle vituli marini, seu phocæ. Morem ferinas pelles in galeas formandi, Dausq. et Draken. illustrarunt multis vett. scriptt. locis, v.c. Virg. Æn. VII, 688 (ubi vid. Cerda); X, 680; Strab. I, et VII, de Albanis, Amazonibus et Roxolanis, Ovid, Met. XII, 380, et al.; cf. ad II, 156. Κυνέη ταυρείη, κτιδέη, etc., ex Homero nota. 134. _Triplex crista_, τριλοφία, τρυφάλεια. Cf. Heyne ad Virg. Æn. VII, 785; Barth. ad Stat. Th. IV, 130; Val. Fl. III, 62, et inpr. Kœppen ad Hom. Iliad. γ, 371, ubi τριφάλεια scribendum putat. Ferrem, nisi toties libri ad lectionem τρυφάλεια conspirarent, unde probabilius videtur, galeam innui, cujus conus sit perforatus, seu politus, a τρύειν. --Dausq. docet, innui vel veras jubas, sed crine Suevo concolores, h.e. flavas (vid. Lucan. II, 51), vel cristas ex _crine Suevo_, præduro et prælongo, quod præferendum videbatur Drak. Conf. Tac. Germ. 38; Claud. Cons. Hon. IV, 655, et Diodor. V, de Gallis, παχύνονται γὰρ αἱ τρίχες ἀπὸ τῆς κατεργασίας, ὥστε μηδὲν τῆς τῶν ἵππων χαίτης διαφέρειν. Flaminium autem bello Gallico hanc cassidem reportasse, et in eo Boios ac fortasse Suevos fuisse suspicatur Dausq. Lipsius de Mil. Rom. III, 5, putat Flaminio _Suevum_, sc. Germanicum crinem adfingi, quia triumphaverit de Gallis, qui a poetis hujus ævi confundantur cum Germanis.

134. _crine severo_ Col. et Put. _Sueno_ Ox.

Scylla super, fracti contorquens pondera remi, 135 Instabat, sævosque canum pandebat hiatus: Nobile Gargeni spolium, quod rege superbus Boiorum cæso capiti inlacerabile victor Aptarat, pugnasque decus portabat in omnes.

135. _Scylla_, ut Chimæra in Turni galea ap. Virg. Æn. VII, 785; conf. ad II, 306. 137. _Gargeni spolium_ Drak. comparat inf. v. 323, et Virg. Æn. XII, 94; conf. Heyne ad Æn. V, 260 sq.

137. _Gargævi_ Col. quod in contextum recepit Lefeb., quia urbs Galliæ _Gergeau_, vel _Jargeau_ ad Ligerim, ubi antiquæ Boiorum sedes; _Gargæni_ R. 2; _Gargheni_ Put. _Gergani_ Ox. _Gergeni_ R. 3, et Parm. _Gargani_ Dausq. et al. quod fuit montis nomen sup. IV, 561; _Gargeni_ plerique, Aldum et Marsum secuti. Non absurde forsan corrigas _Gergovi_ a Gergovia, Boiorum urbe ap. Cæs. B. G. VII, 10. 138. _impenetrabile_, ut II, 402, et IV, 16, vel _interebrabile_ conj. N. Heins. Vulgatam lect. Draken. bene firmat ex Virg. Æn. XII, 98, et Sophocl. Ajac. flagell. v. 578, ubi ἄῤῥηκτον σάκος. 139. _portarat_ R. 2.

Loricam induitur; tortos huic nexilis hamos 140 Ferro squama rudi, permixtoque asperat auro. Tum clipeum capit, adspersum quem cædibus olim Celticus ornarat cruor, humentique sub antro, Ceu fetum, lupa permulcens puerilia membra, Ingentem Assaraci cælo nutribat alumnum. 145

140. Cf. ad II, 401, et Virg. Æn. IX, 707; et XI, 487 sq. --_nexilis_, propter _hamos tortos_, h.e. annulos, catenulas. 141. _squama_, laminæ. --_rudi permixtoque auro_, intell. loricam auro bilicem, seu trilicem. --_asperat_, cf. ad II, 431. [“II, 431” recte II, 430] 142 sq. Clipeum ornabat Celticus, seu Boiorum cruor, et lupa (proprie cælata ejus imago), quæ nutriebat Romulum _cælo_, h.e. ut in cælum aliquando reciperetur. --_cædibus_, ut I, 525. 145. _Assaraci alumnum_, vid. ad III, 566 et 702. [recte 701]

142. _capit_ quatuor scripti et R. 2. Vulgatum _quatit_ propugnat Lefeb. coll. II, 454, et arridere potest. 145. _nutrivit_ Tell. et R. 2; _nutriebat_ et _Assarici_ in aliquot edd.

Hinc ensem lateri, dextræque adcommodat hastam. Stat sonipes, vexatque ferox humentia frena, Caucasiam instratus virgato corpore tigrim. Inde exceptus equo, qua dant angusta viarum, Nunc hos, nunc illos adit, atque hortatibus inplet: 150

146. Drak. comparat Virg. Æn. II, 393, et gladium, belli certe Punici temporibus, ad dextrum latus ab humeris pependisse, probat ex Polyb. VI, 21, cui alii auctores et numi quoque adversantur. Conf. quos laudat, Salmas. ad Spart. Sever. c. 6; Barth. ad Stat. Silv. I, i, 43; Fabrett. ad Column. Trajan. c. 2, et, qui Romanos mutasse et aliter atque aliter gladios gestasse putat, Lips. Milit. Rom. III, 3. 147. Verba Virg. Æn. IV, 135. 148. _virgato corpore_, pelle longis macularum ductibus lineata, Drak. coll. Sen. Hippol. 344. et Herc. Œt. 146; Claud. Laud. Stil. I, 66, et Salmas. Exerc. Plin. p. 148. --_tigrim_ sub Augusto demum in Italia visam tradit Plinius VIII, 18. Sed poetæ in ornatu orationis ad talia non respiciunt, neque ad eam subtilitatem sunt exigendi. Conf. Heyne ad Virg. Æn. V, 37. Præterea pellem ignotæ feræ advehi potuisse monet Lips. Mil. Rom. III, 7. 149. _exceptus equo_, ut ap. Virg. Æn. X, 867. Drak. --_dant_, διδοῦσι, permittunt. 150. _hortatibus inplet_, cf. ad I, 105. --_subfixa_, adfixa hastis.

147. _spumantia_, vel _undantia_ malebat N. Heins. prob. Drak. coll. X, 320; XII, 254; et Virg. Æn. IV, 135. Sed cur poetæ variare non liceat.

«Vestrum opus est vestrumque decus, subfixa per Urbem Pœni ferre ducis spectanda parentibus ora. Unum hoc pro cunctis sat erit caput: aspera quisque Hortamenta sibi referat: meus, heu! meus atris Ticini frater ripis jacet: at meus alta 155 Metitur stagna Eridani sine funere natus.

153 sq. Quisque graves iræ causas, quibus sponte ad pugnam et virtutem excitetur, a morte cognatorum repetat: 157, sed cui vestrum non privata doloris causa est, _ingentia_ sc. hortamenta _e medio_ certe, h.e., e publico et communi, e rebus, quæ ad totam remp. spectant, sumat, perfractas sc. Alpes, eversionem Sagunti etc. An _e medio_ est, ex rebus vulgaribus, satis notis? Sic _verba e medio tollere_ h.e. verbis vulgaribus uti, dixit Cic. Or. III, 45, et _non quæsita ex occulto, sed sumta de medio_: id. pro Domo 54, pr. 154. _atris_, vel funestis, vel sanguineis; Drak. 156. _Metitur_ corpore, ut ap. Virg. Æn. XII, 360. --_sine funere_, exsequiis, quo rei acerbitas augetur. Conf. ad I, 154, et IV, 669.

154. _atris_, non _acris_, scripti, Med. et Benes. 155. Iidem _at meus_, non _ac m._ Sed _et_, _meus_, etc. (ut duo hortamenta distinguantur) conj. Cel. Ern., qui etiam v. 161, _limen Iberi_ tentat. 156. _sine vulnere_ etiam legi posse notat N. Heins. ut undis eum occubuisse innuat. Sed vulgata haud dubie præstat; vid. not.

Hæc sibi quisque: sed est vestrum cui nulla doloris Privati rabies, is vero ingentia sumat E medio, fodiant quæ magnas pectus in iras; Perfractas Alpes, passamque infanda Saguntum, 160 Quosque nefas vetiti transcendere nomen Iberi, Tangere jam Thybrim: nam dum vos augur, et extis Quæsitæ fibræ, vanusque moratur haruspex, Solum jam superest, Tarpeio inponere castra.»

[159.] Formam dicendi _fodere pectus in iras_ Dausq. repetit a leone, qui, pugna adpetente, osseo stimulo, qui in cauda est, latera fodicat, μαστίεται, irasque suscitat, ut ap. Hom. Il. υ, 170, et Hesiod. Scut. H. 430. Sed vid. sup. ad I, 113. 161. Conf. ad I, 294. --_nomen Iberi_ græce pro, Iberum. Cf. ad IV, 729; Drak. ad h.l. et ad XIV, 70; Burm. ad Petron. c. 80 et 123. Sed vid. V.L.

157. _sed et_ emend. N. Heins. prob. Drak. Sed nulla mutatione opus, modo minor distinctio post _est_, et major post _iras_ v. 159, deleatur; vid. not. 161. Pro _nomen_ forte leg. _flumen_, seu _flumina_, h.e. aquas, vel _limitem_. Cf. ad v. 155, _limen Iberi_ conj. Ern.

Turbidus hæc, visoque artis in millibus atras 165 Bellatore jubas aptante: «Est, Orphite, munus, Est, ait, hoc certare tuum; quis opima volenti Dona Jovi portet feretro suspensa cruento? Nam cur hæc alia pariatur gloria dextra?»

165. _Turbidus_, vid. ad I, 477. --_atras jubas_, forte rubras, judice quoque Drak., ut _rubra crista_ ap. Virg. Æn. IX, 50, 270; XII, 88, _sanguineæ jubæ_, ibid. IX, 731, et inf. XII, 171, _puniceæ_ ap. Stat. Th. IV, 218. Sic et _atrum vinum_, _ater_, vel _niger cruor_, seu _sanguis_, (vid. Drak. ad IX, 365) αἷμα κελαινόν et μέλαν, ap. Hom. Iliad. γ, 828, 844; υ, 470. Forte ita quoque _atrum fulmen_ sup. IV, 431, et _ater ignis_ XVII, 181, et IX, 441, ubi Drak. comparat πυρὸς μέλαιναν αἴγλαν Eurip. Troad. v. 547, et _atros ignes_ Virg. Æn. XI, 186. Sed vid. ibi Heyne, et Burm. ad Val. Fl. II, 236; cf. sup. ad IV, 431, et III, 211. --Hoc etiam probat Ernesti, apud quem «Flaminius facta ad milites adhortatione pugnam inchoaturus, tribus militibus, suis cuique meritis insignibus, mandata dictat, _Orphito_ (_aptanti jubas_, cristas galeæ, _atras_ sive ob colorem, sive terribiles, sævas, quia maxime serviebant terrori augendo), ut ducem Pœnorum maxime petat, _Murrano_, ut angustas vias patefaciat, _Æquano_, ut in copias hostiles inruat.» [166.] _jubas_, cristas, λόφον ἵππειον, seu ἱππιοχαίτην, unde κόρυς ἱπποδάσεια et ἵππουρις. Male Cell. _jubas_ proprie capit, quibus erectis equus bellator signum alacritatis dederit. Dausq. exponit: viso hoste, leni manu jubam equi componente. Sed judice Drak. poeta _jubas aptare_ dixit, ut XII, 170; et Virg. Æn. XII, 88. --_Orphitus_ nomen equi _bellatoris_, quem Flaminius adloquitur, judicio Modii, Buschii, Dausq. Cell. et Lefeb. Cf. ad IV, 265. Sed nomen viri _bellatoris_ esse putant N. Heins. et Drak. qui spolia opima non a duce solum, sed a quovis etiam milite referri potuisse, modo duci hostium detracta essent, a Perizon. hist. anim. c. 7, probatum docet. Sed vid. Liv. IV, 20, etsi probabilis hæc sententia videri potest, quia consul mox Murranum Æquanumque similiter ad virtutem incitat. 167, 168. Cf. ad I, 133. --_Jovi volenti_, propitio, ut VII, 174, et _serenato_ mox v. 181. Nota est solennis precum formula, _volens propitius_, vel ex Liv. I, 16; VII, 26; XXIV, 21, 38; Cf. Burm. ad Val. Fl. II, 324, et Heyne ad Virg. Ge. II, 41. Stolida autem Flaminii ferocia, qui, omnibus ad perniciem jam profligatis et perditis, ne spoliorum quidem opimorum spem abjicit. 169. _alia dextra_, sc. quam tua. Qui Orphitum de equi nomine adcipiunt, supplent, quam mea.

165. _hirtas jubas_ volebat N. Heins. qui _atris jubis_ militem Romanum fuisse usum non putabat, quod ater color esset ominosus. Possis et _albas_, _altas_, vel _rubras_ tentare. _Afro Bellatore_, h.e. Hannibale, ex c. Tell. recepit Lefeb. cui lect. versus 167, 169, magnam probabilitatis speciem conciliant; vid. not. 166. _tubas_ Basil., Nutii Antuerp. et al. operarum errore, ut VI, 8, et IX, 505; _En_ pro _Est_ tacite dedit Lefeb. 167. _Est, ait, o certare tuum_ corrig. N. Heins.

Hinc prævectus equo, postquam inter prælia notam 170 Adcepit vocem; «Procul hinc te Martius, inquit, Murrane, ostendit clamor, videoque furentem Jam Tyria te cæde: venit laus quanta! sed, oro, Hæc angusta loci ferro patefacta relaxa.»

171. _Martius clamor_, quo milites ad virtutem incendis. 174. Angustias et fauces, cæsis hostibus, _relaxa_, aperias; cf. v. 269, et VI, 319.

170. _prævectus_, ante suos vectus, in scriptis, ut VII, 117; IX, 572; conf. Heins. ad Claud. R. P. II, 122, et ad Virg. Æn. VII, 166; _profectus_ Med. Vulgo _provectus_. 171. _vocem procul, Hic_ malebat N. Heins. ne τὸ _hinc_ inconcinne repetatur.

Tum Soracte satum, præstantem corpore et armis, 175 Æquanum noscens, patrio cui ritus in arvo, Quum pius Arcitenens adcensis gaudet acervis, Exta ter innocuos lætum portare per ignes:

175 sq. Totum hunc locum poeta concinnavit ex Virg. Æ. XI, 785 sq. ubi vid. Heyne. Conf. ad II, 150. Hæc sacra non Apollini, sed Deæ Feroniæ fieri docet Strabo V, pag. 226 (al. 156). Sacerdotes autem sæpius pugnantibus interesse, monui ad II, 149. [“II, 149” recte 150] --_Soracte_, seu _Sorax_ (_Monte di S. Silvestro_, seu _Tresto_), mons Etruriæ in Faliscis, Apollini sacer. Conf. Ind. et Hor. Od. I, ix, 2. 177. _pius Arcitenens_, τοξοφόρος, ut ap. Virg. Æn. III, 75, ubi tamen _pius_ alio verborum contextu dicitur, quem Silius forte non respexit. Cellar. explicat _pium_ in matrem Latonam, quod Pythonem, ad eam persequendam a Junone immissum, occiderit. 178. «Sacrificio annuo, quod fit ad montem Soractem Apollini, super ambustam ligni struem ambulantes non aduruntur,» Plin. VII, 2; qui locus class. est. Conf. Eckhard de ritu antiq. per ignes et carbones candentes incedendi, in _Magazin für Philologen_, T. II, p. 36... 48; _Brem._ 1797.

«Sic in Apollinea semper vestigia pruna Inviolata teras, victorque vaporis ad aras 180 Dona serenato referas solennia Phœbo; Concipe, ait, dignum factis, Æquane, furorem Vulneribusque tuis: socio te cædis et iræ Non ego Marmaridum mediam penetrare phalangem Cinyphiæque globos dubitarim inrumpere turmæ.» 185

179. _Sic_, ut οὕτως, solennis obtestandi formula, de qua vid. ad II, 301, in V.L. et Jani ad Hor. Od. I, iii, pr. ubi æque ac h.l. preces votis postponuntur. Nam vulgaris ratio fuisset: _Æquanum noscens--ait, Concipe furorem--sic_ h.e. ea conditione vicissim opto, ut _teras_, etc. --_teras vestigia_, ut _premere vestigia_, ap. Virg. Æn. XI, 788, de lento incessu, ubi ex Silio et MSS. _victores_ pro _cultores_ reponi jubet Lefeb. frustra. 180. _victor vaporis_, ne quidem prunarum adflatum sentias; Dausq. Sed _vapor_, ut apud Virgilii Æneid. lib. V, 683, 698. Mens autem Silii et Maronis, D. Heins. monente, est, sic sacer semper et inviolatus sacerdos maneas: experimentum enim, quo sacerdotes a profanis, pios ab impiis distinguebant, erat ignis, cui salvi si insistebant, puri erant et a noxa alieni. Ita Heins. coll. Sophocl. Antig. 269, et aliis. Sed vid. Intpp. ad Virg. l.l. 181. _serenato_, placato, benevolo, ut γαληνιόων, ap. Orph. D. Heins. 185. _Cinyphiæ_, vid. ad II, 60; III, 275. Dausq. conf. Hom. Iliad. κ, 246.

181. Vulgo post _Phœbo_ punctum ponitur, quod male retinuit Lefeb. cujus tamen parenthesin expressi, ut sententia loci magis in oculos incurrat. 182. _fatis, A., f. Numinibusque tuis_ ingeniose conj. N. Heins. et _fatis... Muneribusque_ Burm. quem secutus est Lefeb. ut ad vatum furorem adludatur, et _fatis_ sit pro _effatis_, quod tamen exemplis adductis nemini facile persuadebit. Equidem vulgatam scripturam non omnino spreverim: nam, ut alia taceam, Æquanus vir fortis esse, et forte, in bellis adversus Boios, vel alios hostes gestis, specimina virtutis dare potuit, etsi Silius rerum ab eo gestarum haud meminit. Videtur autem omnino ficta esse persona, ut Murranus et tot alii, qui non minus fortes finguntur more poetæ, qui hominem, nominum rerumque varietate lectores delectare studet. Ceterum vulgatæ non obstat, quod sacerdos fuit; vid. not. 185. _pugnæ_ R. 3.

Nec jam ultra monitus et verba morantia Martem Ferre valet, longo Æneadis quod flebitur ævo. Increpuere simul feralia classica signum, Ac tuba terrificis fregit stridoribus auras.

188 sq. Cf. Liv. XXII, 4, et Polyb. III, 84. --_Increpuere_, etc., ut ap. Virg. Æn. IX, 503.

189. _Ac_, non _At_, scripti et Parm.

Heu dolor, heu lacrimæ, nec tot post secula seræ! 190 Horresco ut pendente malo, ceu ductor ad arma Exciret Tyrius: latebrosis collibus Astur, Et Libys, et torta Baliaris sævus habena Erumpunt, multusque Maces, Garamasque, Nomasque:

191. _Horresco referens_, ut ap. Virg. Æn. II, 204, ac si nunc malum illud nobis inpenderet, et Hannibal suos contra nos duceret, Cellar. Poeta paucis quidem, quibus dolor uti solet, verbis, sed gravibus deplerat tristem sortem tot civium, qui consulis temeritate pereunt. 193. _torta habena_, ut _verbere torto_, ap. Virg. Ge. III, 106, et Tibull. I, vi, 46; ix, 22; cf. Ind. et ad I, 315. [“I, 315” recte I, 305?]

190. _post prælia_ R. 2; _secula longæ_ Tell. 191. _Ut pendente malo horresco_ R. 2; _Horresco impendente m._ conj. N. Heins. Lenior forte oratio procedit, si refinxeris: _Horresco ut p. m._ vel _impendente malo. Quum ductor_, etc. 192. _Exciret_ Col. et Ox. quod multis exemplis, quibus non opus est, vindicant N. Heins. et Drak. Vulgo _Excitet_, media, ut in _exitus_, producta, judice Dausq. qui et _Excieat_, vel _Excutiat_ substitui posse censebat; _Excitet hic Tyrius_ Parm. et Med. ut metro consulatur; _Excipiet_ Nut.

Tum, quo non alius venalem in prælia dextram 195 Ocior adtulerit conductaque bella probarit, Cantaber, et galeæ contemto tegmine Vasco. Hinc pariter rupes, lacus hinc, hinc arma, simulque Consona vox urget, signum clamore vicissim Per colles Tyria circumfundente corona. 200

195. De Cantabris, bellicosissima natione, cf. ad III, 326 seq. --_venalem_, etc. Drak. comparat XV, 502 sq. 196. _conducta bella_; propr. milites mercede conducuntur. 197. _galeæ contemto tegmine Vasco_, conf. ad III, 358. 198 sq. Cf. Liv. XXII, 4, et ad v. 38 seq. --_arma_, armati in castris, quæ Hannibal in patentiore campo inter montes et lacum posuerat. --_simulque Consona vox_, militum levis armaturæ, qui _per colles_, in monte, de quo jam undique decurrunt, _signum_, scilicet signa, exercitum Romanorum (unde _signis_ forte legendum est) _circumfundebant_, h.e. circumdabant: nisi forte sensus est, _Tyriam coronam_, nimirum ipsos Pœnos, in monte circumcirca locatos, _signum_ invadendi, ab Hannibale datum, _percolles_ cum _clamore circumfudisse_, h.e. circum cecinisse, ut fere _fundere_ vocem, preces, sonos, etc. [199.] _urget_, vid. Heyne ad Tibull. II, i, 79. --_Arma_ et _consona vox_ explicantur adjectis verbis: _Tyria corona_, Pœnis, _circumfund._ spargentibus _signum_; arma sua, una cum _clamore_; Lenz.

199. _signum clangorque vicissim_ corrig. N. Heins. prob. Drakenb. ut non ad _clamorem_, quem poeta per _consonam vocem_ jam designarit, sed ad tubas referatur, quae utrimque simul increpuerint. Conf. vers. 188. Sed quare verborum luxuries ac variatio in Silio nos offendat? et nonne, illa conj. admissa, inter verba _signum et clangor_ nihil differret, adeoque hæc lectio non minus langueret? Lenior forte medicina foret _clangore_, vel potius _signum_ Hannibalis _clamorque_ Pœnorum _vicissim_ tanquam vox consona urget, _Tyria corona circumfundente_ Romanos. Nec tamen video, cur non feramus τὸ _clamore_, quum Silius verba _signum clamore... corona_ ad _consonam vocem_ explicandam adjecisse videri possit, modo comma post _vicissim_ deleatur, ut _circumfundente_ ad signum spectet: etsi forte præstiterit _circumlatrante_, vel _circumvolvente_, vel _circumstridente_: nisi malis _signum... circumvellente_. Pro vulgata etiam pugnat Lefeb. et τὸ _clangorque_ ineptum putat.

Avertere Dei vultus, fatoque dederunt Majori non sponte locum: stupet ipse tyranni Fortunam Libyci Mavors; disjectaque crinem Inlacrimat Venus; et Delum pervectus Apollo Tristem mærenti solatur pectine luctum. 205 Sola, Apennini residens in vertice, diras Exspectat cædes inmiti pectore Juno.

201. Ipsi dii, crudeli Junone excepta, sortem Romanorum, necessitate fatorum, quam solvere quidem et rescindere cupiunt, nec tamen possunt, constitutam lugent, et a spectaculo tam lugubri oculos avertunt. Non poterat fortius exprimi adfectus doloris, cui poeta ipse jam v. 75 et 189, indulserat. --_fato Majori_ cesserunt, vid. v. 75. 204. _Inlacrimat Venus_, ut apud Virg. Æneid. lib. I, 228, et Apollo, doloris leniendi causa, procul a tristi pugnæ loco, lyram plectro pulsat. Utraque pictura dulcissima et miserationis plena! Conf. ad II, 476. 206. Conf. Virg. Æn. XII, 134 sq., et Heyne Exc. ad Æn. IX, 638. 207. _Exspectat cædes_ tanquam rem desiderabilem et exoptatam, Drak. recte, ut VIII, 5; Liv. XXVIII, 27 (ubi vid. Gronov.); Terent. Adelph. V, 4, 20, et al. Pro adspectat (ut ap. Stat. Silv. V, ii, 23, et Petron. 17, ubi vid. Burm.), vel potius pro _espectat_, h.e. spectando e vertice præstolatur, positum existimat Lefeb. qui præterea Junoni comparat Ἐριν Hom. Iliad. λ, 73 sq.

202. _stupet_ Col. probb. N. Heins. et Drak. idque recepi cum Lefeb. Præclare Mars ipse tam admiratione Hannibalis, quam metu et dolore, ob calamitatem Romanis, quorum pater est, inpendentem, defixus et adtonitus quasi torpere dicitur; _Stupet fortunam_ ut ap. Virg. Æn. II, 31. et, quos Drak. laudat, Val. Flac. V, 96; Stat. Th. IV, 448; VIII, 150, et Petron. c, 29; ubi vid. Burm. Vulgo _timet_. 206. _diras_, non _duras_, Colon. 207. _Adspectat_ conj. Casaub. ad marg. ed. Gryph. quæ in biblioth. Lugd. servatur. Sic Virgil. Æneid. lib. X, v. 4, et XII, 136; _Despectat_ corrig. N. Heins. h.l. ut VI, 185, et VII, 421; Possis et _Inspectat_ legere, ut εἰσορόων ap. Hom. Iliad. θ, 52, et λ, 82. Sed vid. not. _immiti_ Col. Vulgg. _inimico_, non minus bene.

Primæ Picentum, rupto ceu turbine fusa Agmina et Hannibalem ruere ut videre, cohortes Invadunt ultro, et pœnas pro morte futura, 210 Turbato victore, petunt adcensa juventus; Et, velut erepto metuendi libera cælo, Manibus ipsa suis præsumta piacula mittit.

208. _Picentum_, cf. VIII, 424 sq. --_rupto turbine_, ut ap. Virg. Æn. II, 416. --_fusa_, effusa e montibus, _ruere_. 211. _turbato victore_, turbando victorem, impetu in hostes facto; Lenz. 212. _metuendi libera_, h.e. a metu libera, vid. ad II, 441, in V.L. et Burm. ad Ovid. Her. I, 80. --_erepto cælo_, cæli lumine, luce, vita et ejus spe. 213. _ipsa mittit piacula_, inferias, _præsumta_, ante mortem suam (cf. VI, 300, et ad IV, 802, in V.L.) _Manibus suis_; et _pœnas petunt pro morte futura_, quam cæsis hostibus in antecessum ulcisci conantur.

211. _ductore_ Med. 212. _Et_, ut mox _Manibus ipsa suis_ et _mittit_ scripti cum priscis edd. Recte: nam _manes_ h.l. intell., quod et vidit Dausq. Vulgo sic editum: _At velut e. m. l.c. Ipsa suis manibus p. p. mittens, Inferias mactat bellis accensa juventus. Primæ Picentum... Turbato v. petunt, Martemtque reposcunt. Funditur unanimo_, etc. Sed meliorem verborum ordinem ex c. Oxon. et Put. restituere N. Heins. et Gronov. Obss. IV, 17. Verba _Inferias mactat b. a. i._ sunt laciniæ, a Nicandro adsutæ.

Funditur unanimo nisu et concordibus ausis Pilorum in Pœnos nimbus, fixosque repulsi 215 Submittunt clipeos curvato pondere teli. Acrius hoc rursum Libys, ut præsentia sævi Exstimulat ducis, hortantes se quisque vicissim Incumbunt, pressoque inpellunt pectore pectus.

215. _Pilorum nimbus_, vid. ad I, 311, et IV, 552. --_repulsi_, Pœni. --_clipeos fixos_, transfixos telis curvatis et magni ponderis vix sustinere possunt. Cf. V.L. 217... 219. _Libys incumbunt_, nituntur, vel inruunt; vid. Ind. et ad III, 288, in V.L. 219. _pressoque_, etc. Cf. ad IV, 352.

215. _fixoque_ Put. Mox _curvato_, non _curvati_, scripti et antt. edd. _fixoque r. S. c. curvatos p. t._ conj. N. Heins. Sed hastilia, cuspidibus clipeo infixis, non clipei curvantur. 217. _ut_ h.e. postquam, pro _et_, ex emend. Dausq. et N. Heins. recepit Drak. Forte τὸ _et_ ferri potest, si verba _et præsentia ... ducis_ παρενθετῶς sumseris. --_Libyes (præsentia s. E. d.) hortantes_, etc. edidit Lefeb., ne admonitis quidem lectoribus: sed ob similem locum Virg. Æn. IX, 73, arridere potest. 220. _fluidamque e sanguine m._ ut ap. Virg. Æn. IX, 651; emend. N. Heins. cf. Bentl. ad Horat. Epod. XVI, 33; _ac fœdam_, vel _atramque a s. m._ tentabat Burm. _furvam_ satis confidenter, etsi non male, scripsit Lefeb. de quo voc. copiose ct docte egit Heins. ad Ovid. Met. III, 273; cf. ad I, 119. Possis et _fulvam_ (ut _fulva nubes_ et _caligo_ ap. Lucret. VI, 460; Virg. Æn. XII, 792, et Stat. Th. IX, 727) et quot non alia? substituere. Sed omnibus forte his non opus est; vid. not. ad I, 438.

Ipsa facem quatiens, ac flavam sanguine multo 220 Sparsa comam, medias acies Bellona pererrat. Stridit Tartarea nigro sub pectore Divæ Letiferum murmur, feralique horrida cantu Buccina lymphatas agit in certamina mentes.

220. Locus class. de figura Bellonæ. Cf. ad IV, 440; Hom. Iliad. ε, 592, inpr. Quint. Smyrn. lib. VIII, (ap. Barth. ad Stat. Th. VII, 73) et Stat. Th. IV, 5 sq., ubi et _facem_ hastamque in signum belli quatit. 221. _acies pererrat_, ut ap. Virg. Æn. X, 761, «Tisiphone media inter millia sævit.» 222. _Tartareæ Divæ_, quæ in Tartaro sedem habet. Drak. coll. Claud. in Eutrop. II, 144, (_quid dudum inflare moraris Tartaream, Bellona, tubam_) et Petron. c. 124, ubi vid. Burm. De _tuba_ Bellonæ, vid. Intpp. ad Val. Fl. III, 61.

His iras adversa fovent, crudusque ruente 225 Fortuna stimulus spem projecisse salutis: Hos dexter Deus, et læto Victoria vultu Adridens acuit, Martisque favore fruuntur.

225. _His_, Romanis. --_iras fovent_, adcendunt, vid. ad III, 505. --_crudus_, acer, seu acerbus iis _stimulus_ erat desperatio. Cf. ad I, 405, et IV, 35. 226. _projicere spem_, _vitam_, _animam_, etc., tanquam rem nullius pretii, pro nihilo habere, spernere, ut _abjicere vitam_, ap. Cic. Att. III, 19, pr. et Gr. ἀπορῥίπτειν κίνδυνον, παραβάλλειν ἑαυτὸν, et ap. Plut. προΐεσθαι τὸν ἑαυτοῦ βίον. Cf. ad I, 225; Drak. ad X, 42, et Intpp. ad Virg. Æn. VI, 436. 227. _Hos_, Pœnos. --_Deus dexter_, propitius, vid. Ind.

225. _monent_ corrig. Burm. quod merito rejecit Schmid. quum iras jam gesserint, quæ itaque non erant movendæ, sed potius _fovendæ_, h.e. augendæ.

Abreptus pulchro cædum Lateranus amore, Dum sequitur dextram, in medios penetraverat hostes. 230 Quem postquam florens æquali Lentulus ævo Conspexit, nimium pugnæ, nimiumque cruoris, Infestas inter non æquo Marte catervas Fata inritantem, nisu se concitat acri;

229. _Abreptus_, ut _oblitus suî dulcedine cædum_ IV, 422, et _auferri_ alias dicitur. Conf. Drak. et quos laudat Gronov. ad Liv. XXXV, 11; Heins. ad Ovid. Her. XV, 140, et ad Claud. Cons. Olybr. et Prob. v. 153. 230. _sequitur dextram_, faustis cædibus instat, Barth. Adv. V, 15. 232. _nimium_, nimis cupidum. 233. _non æquo Marte_, non parem hostibus, quia solus inruerat. 234. _Fata inritantem_, temere in discrimen se inferentem, vid. ad I, 268 et IV, 731.

229. _Abreptus_ Col. et quædam edd. antt. _Abrectus_ Marsi ed. _Arrectus_ Put. R. 3; Med. prob. Dausq. qui et mox _dextra_ legendum, vel post _sequitur_ distinguendum putabat. Vulgo _Arreptus_.

Inmitemque Bagam, qui jam vicina serebat 235 Vulnera pugnantis tergo, velocior hasta Occupat, et socium duris se casibus addit. Tunc alacres arma adglomerant, geminaque corusci Fronte micant; paribus fulgent capita ardua cristis.

237. _Occupat_, φθάνει πλήξας, ut ap. Virg. Æneid. lib. IX, 770; X, 699.

235. _Bogam_ Put. Parm. Med. Alius _Bagas_ sup. II, 111, et _Bogus_ mox v. 403, memoratur; Draken. _serebat_ scripti et R. 2; cf. ad I, 394; _Vulnera_ de telis intelligit Lefeb. de quo vid. ad I, 397. Vulgatum _ferebat_ non modo Dausq. et Cell., sed, nisi scripti libri repugnarent, etiam Drak. præferendum videbatur, qui bene monet, _seri_ vulnera, vel tela, si passim et in diversos hostes mittantur, hic autem Bagan unius Laterani _tergo vicina ferre vulnera_; vid. ad III, 365. 236. _velociter_ alii. 238. _inglomerant_ ex R. 3; coll. Stat. Th. I, 350, recepit Lefeb. cui tamen lectio c. Put. _glomerant_ verissima videtur, ut posterior syllaba voc. _arma_ propter seq. _gl._ longa sit; _coruscis_ Col. et Ox. _geminique corusca_ mavult Lefeb. 239. _fulget_ Col.

Actus in adversos casu (namque obvia ferre 240 Arma quis auderet, nisi quem Deus ima colentum Damnasset Stygiæ nocti?) præfracta gerebat Syrticus excelso decurrens robora monte; Et quatiens acer nodosi pondera rami, Flagrabat geminæ nequidquam cædis amore. 245

240. _adversos_, Lateranum et Lentulum. 242. _Stygiæ nocti_, conf. ad II, 574, et Heins. ad Ovidii Metamorph. III, 695. 245. _geminæ_, Laterani et Lentuli.

242. _perfracta_ Put. et priscæ edd. ante Basil. Marsum in notis _præfracta_ legere, sed male dura et inflexibilia exponere monet Drak., quum potius sint robora parte superiori fracta, ut ap. Ovid. Metam. XII, 360; _regebat_ Put. Parm. Med.

«Non hic Ægates, infidaque litora nautis, O juvenes, motumque novis sine Marte procellis Fortunam bello pelagus dabit: æquoris olim Victores, media sit qualis discite terra Bellator Libys, et meliori cedite regno.» 250

246 sq. Non ut olim in mari, nunc in campo victores eritis. 250. _meliori regno_, nobiliori victoriæ Pœnorum, quam Romanorum apud Ægates; Cl. Ernesti. Cf. V.L.

250. _cedite cunctis_ Col. _regnis_ Ox. Male, etsi nec vulgata satis placet. Suspicor potius, τὸ _regno_ ex interpolat. ortum et ex vestigiis veterrimi cod. reponendum esse: _meliori_ (mihi uni, sed fortiori viribusque superiori) _cedite juncti_, vos ambo; quod melius cum anteced. cohæret.

Ac simul infesto Lateranum pondere truncæ Arboris urgebat, jungens convicia pugnæ. Lentulus huic frendens ira: «Trasymenus in altos Adscendet citius colles, quam sanguine roret Iste pio ramus.» Subsidensque ilia nisu 255 Conantis suspensa fodit: tum fervidus atro Pulmone exundat per hiantia viscera sanguis.

253. Sic passim ἀδύνατον exprimitur in omnibus fere linguis; Drak. laudat Ovid. Her. V, 29, et Trist. I, vii, 1 sq.; Prop. II, xii, 33 sq.; III, xvii, 5 sq.; Sen. Phœniss. 85 sq., et Claud. in Eutrop. I, 350 sq.; Cf. Cerda ad Virg. Ecl. I, 60; VIII, 27; Burm. ad Lotich. II, xv, 45; IV, i, 23; Jani ad Hor. Od. I, xxix, 10; xxxiii, 7, et Intpp. ad Theocr. I, 132 sq. Shakesp. in Romeo, _then shall water be turned in fire_. 254. _sanguine pio_, gravius quam nostro, ut innuantur Romani, pium bellum gerentes, et fide ac religione superiores Pœnis inpiis, perfidis, fœdifragis. 255. _Subsidens_, ὑφιζάνων, _fodit ilia_, corpus Syrtici, _conantis_ arborem in Lateranum conjicere, unde _suspensa ilia_, h.e. prominentia, vel tenta, ut ap. Virg. Georgic. III, 507, «imaque longo Ilia singultu tendunt.»

251. _pondere_ Col. Put. Tell. R. 2; Med. probb. Modio, Cell. et Lefeb. Vulgatum _vulnere_, quia _pondera rami_ (sed interpositis demum sex versibus), præcessere, retinuerunt Dausq. N. Heins. et Drak. qui _vulnus_ de telo accipiunt, ut I, 397, ubi vid. not. Hæc ratio merito dura videbatur Burm. qui _verbere_ scribendum censebat. 255. _subsidensque_, non _subsidens_, Col.

Nec minus adcensis in mutua funera dextris Parte alia campi sævit furor. Altus Iertes Obtruncat Nerium; Rullo ditissimus arvi 260 Obcumbis, generose Volunx; nec clausa repostis Pondera thesauris, patrio nec regia quondam Præfulgens ebore, et possessa mapalia soli Profuerunt. Quid rapta juvant? quid gentibus auri Numquam exstincta sitis? modo quem Fortuna fovendo 265 Congestis opibus donisque refersit opimis, Nudum Tartarea portabit navita cymba.

259. _Parte alia campi_, apud Romanos. 260, 261. _Rullo Obcumbis_, ab eo interficeris; vid. Burm. ad Val. Fl. VI, 286. --Ad opes Volusii ap. Tac. Ann. XIV, 56, adludi putabat Lips. ad l.c. Drak. autem, quia _Volunx_ h.l. Afer est, ad Bocchi Maurorum regis filium, qui _Volux_ vocatur Sallust. b. Jug. c. 105 sq., unde, vel ibi _Volunx_, vel h.l. _Volux_ dicendus sit. 262. _patrio_, Africano. 264 seq. Ita sæpius philosophatur Horatius, v.c. Od. I, iv, 7, 9; II, iii, 11, 14; Cf. XIII, 777, ubi Drak. comparat Prop. III, iii, 35; Claud. R. Pros. II, 300 sq.; Auson. Epigr. 54, ubi vid. Vinct. 266. _Congerere opes_ de avaris proprie dici notum est, vid. Drak. 267. _Nudum_ opibus. Conf. simil. loc. Tibull. III, iii, 10 sq.

259. _Iërtes_, non _Hiertes_, Col. _Hiantem_, Nut. 260. _arvi_ Colon. unde recepi, etsi vulgatum _agri_ eundem præbet sensum et exemplis citra necessitatem confirmatur a Draken. 261. _Volux_ tacite et libris non addicentibus edidit Lefeb. vid. not. 264. _Profuerunt_ Col. et Ox. quod jam conjecerat Dausq. nec obstat metrum. Conf. loca a Drak. adscripta, X, 61; XIII, 304; XIV, 46; XV, 280; XVI, 698; Virg. Ecl. IV, 61; et quæ addit Heins. ad Val. Fl. IV, 432; ad Claud. laud. Stil. I, 372; ad Ovid. Epist. II, 141; VII, 166, et Met. IV, 225; X, 55. Vulgo _Profuerint_. Mox _parta juvant? quid habentibus_, h.e. divitibus, vel _mentibus_ suspic. N. Heins. Sed _rapta_ majori cum vi dictum, et _gentes_ poetis vocantur homines, ut Horat. Od. I, iii, 28; II, xiii, 20. 267. _portabit_ Put. probb. N. Heins. Draken. et Lefeb. Vulgatum tamen _portavit_ non prorsus ineptum videtur.

Juxta bellator juvenilibus Appius ausis Pandebat campum cæde; atque, ubi plurima virtus, Nullique adspirare vigor, decus inde petebat. 270

269. _Pandebat campum_, viam patefaciebat, ut _laxare campum ferro_ VI, 319; _laxare cuneos_ IX, 364; _angusta relaxare_ V, 174. Sic et _limitem agere_ IX, 379. Cf. ad IV, 462. --_ubi plurima virtus_, ubi maximus fortissimorum virorum numerus erat. 270. _nullique adspirare vigor_, h.e. _nec cuiquam propius adcedere virtus_, ut utar verbis Virg. Æn. X, 712. Sic _adspirare_ passim occurrit, v.c. inf. v. 442, et ap. Cic. Sull. 18; Pis. 5, et Tusc. Qu. V, 5.

268. Poeta forte _juvenalibus_; scripsit; vid. ad II, 312.

Obvius huic Atlas, Atlas a litore Ibero, Nequidquam extremæ longinquus cultor arenæ Inpetit os hasta; leviterque e corpore summo Degustat cuspis generosum extrema cruorem.

273. _leviterque e corpore summo_ (capite, ob v. 277.) 274. _Degustat_, ἀκρότατον δ᾽ ἄρ᾽ ὀϊστὸς ἐπέγραψε χρόα φωτὸς Hom. Iliad. δ, 139; η, 187; λ, 388; ν, 553: _umbonem detersit ictu_ inf. v. 297; _parce perstrinxit corpus_ XV, 760; _parco summum violasset vulnere corpus_ XVI, 111; cf. IV, 119; 350 (ubi vid. not.); IX, 523; Virg. Æneid. X, 344, 478, et inprimis XII, 376, ubi videndus omnino Heyne. Similiter γεύεσθαι, apud Homerum, Iliad. υ, 258; _bibere_ inf. VI, 293; (ubi Drak. laudat XV, 632; Virg. Æn. XI, 804, et Anthol. I, 22; Epigr. I, et 4: ἀσπὶς et βέλος αἷμ᾽ ἔπιεν) _libare_ et _delibare_ h.e. leviter perstringere inf. IX, 523, ubi Drak. citat Stat. Th. V, 587; VIII, 527; Iscan. b. Troj. V, 322; VI, 311, 337, et al. Hinc _exsatiare enses cruore_ VII, 535; _satiata sanguinis hasta_ IV, 435; _sitit hasta cruorem_ XII, 264; βέλη λιλαιόμενα χροὸς ἆσαι Homer. Iliad. ο, 317; ἐγχείη ἱεμένη χροὸς ἄμμεναι ἀνδρομέοιο Iliad. φ, 70.

271. _Atlas a. l. I._ quatuor scripti (nisi quod _Athlans_ in Oxon. est), et R. 2; vid. quos Drak. laudat, Prop. IV, vi, 37; Val. Fl. I, 365; Liv. XXXI, 23; Intpp. ad Petron. c. 38; conf. sup. ad I, 431; _Atlas a sanguine I._ R. 3, Parm. Med. Vulgo _a sanguine clarus I._ 274. Vox _extrema_, h.e. extrema parte, aptissima quidem et genuina videtur, sed, quia modo præcessit, minus placet. An leg. _externa_, ut ap. Val. Fl. VII, 422?

Intonuere minæ, violentaque lumina flammis 275 Exarsere novis: furit et diffulminat omnem Obstantum turbam; at clausum sub casside vulnus Martia commendat mananti sanguine membra.

275. _lumina flammis exarsere_, conf. ad I, 126, et Heyne ad Virg. Æn. VI, 300 (in V.L.), et XII, 101, 102. 276. _diffulminat_, dissipat et contundit, instar fulminis; vocab. a poeta effictum. 278. _commendat_, ornat sanguis membra, pulchriora facit, Mars. 279 sq. Similis locus Hom. Iliad. γ, 30... 37, ubi Paris, conspecto Menelao, _in sociis se condit_, ἀψ ἑτάρων εἰς ἔθνος ἐχάζετο, et αὖθις καθ᾽ ὅμιλον ἔδυ Τρώων. Cf. et. Iliad. π, 813, et ε, 596 sq., ubi Diomedes Hectorem ἰδών ῥίγησε καὶ ἀνεχάζετο. Comparationes, quibus poeta utitur, passim reperias.

277. _turbam_ scripti et priscæ edd. ante Marsum, qui primus _turmam_ habet, quod ne Dausq. quidem placuit; _at_ Col. _ac_ reliqui scripti et edd. antt. Vulgo _et_, quod prorsus omisit Cell. sed servavit Lefeb.

Tum vero adspiceres pavitantem, et condere semet Nitentem sociis juvenem; ceu tigride cerva 280 Hyrcana quum pressa tremit; vel territa pennas Conligit accipitrem cernens in nube columba; Aut dumis subit, albenti si sensit in æthra Librantem nisus aquilam, lepus ore citato. Ense ferit tum colla viri, dextramque micantem 285 Demetit, ac mutat successu sævior hostem.

281, 282. _Hyrcana_ ornat, ut ap. Virg. Æn. IV, 367. --Conf. Hom. Iliad. φ, 493 sq. --_pressa_, vid. varias lectiones. --_pennas colligit_, forte alas, ad volatum jam expansas, contrahit, in columbarium recedit et volatum cohibet, ut fere _colligere gradum_ VI, 399; VII, 695, nisi potius poeta expressit Maroniana, _Radit iter liquidum, celeres neque commovet alas_, Æn. lib. V, 217, ubi videndi sunt interpretes. --_territa pennas Colligit_, ut πτώσσειν, vel πτήσσειν et ὑποπτήσσειν de avibus animalibusque, quæ frigoris, vel metus causa pennas et membra contrahunt. Conf. Kœppen ad Hom. Iliad. β, 312; δ, 476; ε, 634, et _Ephemerid. Goetting. a._ 1795, p. 84. 285. _micantem_, jactantem, quatientem, Schmid. Sed vid. ad IV, 211. 286. _mutat hostem_, uno dimisso alium adoritur, ut VI, 238; Conf. Burm. ad Val. Fl. VI, 614; Heins. ad eund. VII, 587, et ad Ovid. Met. XIII, 937.

279. _adspiceres_ Col. et R. 2; conf. loca, a Drak. citata, VI, 684; XVI, 501; Virg. Æn. VIII, 650; Ovid. Met. VI, 23; Stat. Th. V, 596; Claud. in Rufin. II, 176; Petron. c. 7; ubi vid. Intpp. Vulgg. _adspiciens_; Male! _credere_ emend. N. Heins. vel mox _in sociis_, quod Drak. recepit. Sed τὸ _in_ centies omittitur a poetis in formis loquendi _condere se silvis_, _aquis_, _umbris_, _terra_, etc. 281. _prensa_ R. 3, Parm. Mediol. Sed notionem _premendi_, hoc est urgendi, instandi, persequendi, aptiorem hoc loco esse, quam _prehendendi_, vel capiendi, docet Drak. Mox _pennis Remigat_ quondam in mentem mihi veniebat. 283. _dumis_ scripti et (si Mediol. exceperis, in qua vitiose _divini_ scriptum) omnes edd. antt. ante Basil. in qua primum _dumos_ exstat. Utrumque recte dici exemplis evincunt Drak. ad h.l. et Heins. ad Ovid. Met. XIII, 611. Sed _dumis_ per se doctius est; vid. Heyne ad Virg. Æn. VII, 161. 284. _nisus_ scripti, prob. Draken. quum _librare visus_ sit undique circumspicere, at _librare nisus_ intentius et omni nisu volare. Nam _librari_ propr. dicitur hasta, quæ impetus augendi causa libratur et vibratur: unde ad volatum avium traducitur; vid. not. ad I, 317. Sed vulgata lect. _visus_ non prorsus contemnenda propter locum Homeri, qui Silio ante oculos fuisse videtur, Iliad. ρ, 674 seqq. Πάντοσε παπταίνων, ὥστ’ αἰετὸς, ὅν ῥά τε φασὶν Ὀξύτατον δέρκεσθαι ὑπουρανίων πετεηνῶν, etc. _orbe citato_ corrig. Barth. Adv. V, 15; quod non displicet N. Heins. et Drak. ita tamen, ut non ad aquilam referatur, sed ad leporem, per multos gyros orbesque refugientem. Ego potius olim suspicabar, poetam scripsisse _ore levato_, quo sensu _sublimi fugere anhelitu_ dixit Hor. Od. I, xv, 31. Nunc video, eundem sensum vulgatæ tribui a Lefeb. quod tamen ab usu loquendi abhorret.

Stabat fulgentem portans in bella bipennem Cinyphius; socerique miser Magonis inire Optabat pugnam ante oculos, spe laudis, Isalces, Sidonia tumidus sponsa, vanoque superbus 290 Fœdere promissæ post Dardana prælia tædæ. Huic inmittit atrox violentas Appius iras, Conantique gravem fronti librare securim, Altior insurgens, galeam super exigit ictum: At fragilis valido conamine solvitur ensis 295 Ære in Cinyphio; nec dispar sortis Isalces Umbonem incerto detersit futilis ictu.

288. _Cinyphius_, vid. ad II, 60, nisi h.l. et v. 296, simpl. est Libycus. 290. _vano_, ob inminentem sponsi mortem. 294. _insurgens_, vid. ad I, 400. 295. _solvitur_, confringitur, dissultat, _in ære_ galeæ. 296. _dispar sortis_, vid. Heins. ad Sabini Epist. I, 35.

292. _Atrox_ Col. Parm. Benes. _atras_ Put. Vulgo _ovans_. Non male! 295. _At_, non _Et_, Col. adsent. Dausq. 297. _detersit_ scripti et antt. edd. probb. N. Heins. et Drak. qui coll. XIV, 383, interpretatur: perstrinxit vano ictu, quem Appius super scutum excepit. Recte: nam Isalces _non dispar sortis_ fuit, h.e. eodem irrito conatu, quo Appius, ictum dedit. Conf. not. sup. ad v. 273; _detorsit_ Med. Marsi Veneta et recentt. edd., h.e. repellere conatus, ut gladio nudum latus hauriret.

Tum quod humo haud umquam valuisset tollere saxum, Ni vires trux ira daret, contorquet anhelans Appius, et lapsu resupino in terga cadentem 300 Mole premit scopuli, perfractisque ossibus urguet. Vidit conjuncto miscens certamina campo Labentem socer; et lacrimæ sub casside fusæ Cum gemitu; rapidusque ruit: data fœdera nuper Adcendunt animos exspectatique nepotes. 305

298 sq. Comparant Virg. Æn. XII, 896 sq., ubi vid. Cerda ct Heyne. 302. _conjuncto_, propinquo, vicino; vid. Gronov. ad Liv. XXII, 20, in gustu ad Stat. Th. VI, 250, et Diatr. ad Stat. c. 43. 303. Femina ita generi jacturam excusatius queritur; Ernesti V.C. Sed non graviores ob causas heroes passim ap. Hom. lacrimant, et ipse Hercules apud Virgilium, Æn. X, 465, «... magnumque sub imo Corde premit gemitum, lacrymasque effudit inanes.» --_socer_, Mago. 304. _data fœdera_, sponsalia facta.

298. _tollere_, non _vellere_, Col. 299. _contorquet_ et _resupino_ Col. et R. 2. Vulgo _torquebat_, ut ap. Virg. Aen. XII, 901, et _resupina_. 304. _rata_ conj. N. Heins. h.l. et ad Ovid. Met. II, 757. Sed recte vulgatam ex VI, 517, firmari posse arbitratur; conf. Heyne ad Tibull. I, ix, 2.

Jamque aderat, clipeumque viri atque inmania membra Lustrabat visu; propiorque a fronte coruscæ Lux galeæ sævas paulum tardaverat iras. Haud secus, e specula præceps delatus opaca, Subsidens campo submissos contrahit artus, 310 Quum vicina trucis conspexit cornua tauri, Quamvis longa fames stimulet, leo; nunc ferus alta Surgentes cervice toros, nunc torva sub hirta Lumina miratur fronte; ac jam signa moventem, Et sparsa pugnas meditantem spectat arena. 315

306... 308. Non male: si coll. v. 268 sq. et 329 sq., reputaveris, quantus vir Appius fuisse fingatur. 309... 313. Cf. Virg. Æn. X, 454 sq., ubi vid. Heyne. 314, 315. _signa moventem. Et sparsa_, etc. Maroniana Ge. III, 234, 236, et Æn. XII, 106, ubi vid. Heyne.

310. _Subsidet_ Puteol. _Subsidit_ Colon. et Oxon. quod recepit Lefeb. nec refragatur N. Heins. modo _et_ post _campo_ interponatur, quod probabilius est. 313. _sub irca_ Oxon. unde _hirqua_ suspic. Barth. Adv. V, 15; quam nugacem correctionem ei in mentem venire potuisse mirabatur N. Heins. 315. _Et sparsa in pugnas m._, ut inf. XVII, 439, et ap. Virg. Æn. X, 455, aliquando conjiciebam, et nunc idem N. Heinsio, qui præterea _exspectat_ scribendum putat, in mentem venisse video. Exquisitior certe loquendi forma est, quam illustravit Heyne ad Virg. l.c. et non intellexit Lefeb. qui hunc versum sic male lacessi existimat.

Hic prior intorquens telum sic Appius infit: «Si qua tibi pietas, ictum ne desere fœdus; Et generum comitare, socer.» Per tegmina velox Tunc ærisque moras lævo stetit hasta lacerto.

316. _infit_, paucis et amaris verbis, ut irati solent et heroes. 318. _generum_ in spe, cum irrisione. --_tegmina_, ut al. terga boum, corium taurinum, clipeo inductum, quod multiplex esse solebat, unde βοείας θαμειὰς dixit Hom. Iliad. μ, 296; σάκος ἑπταβόειον Ajacis, Iliad. η, 220; σάκος τετραθέλυμνον Teucri Iliad. ο, 479; πέντε σάκεος πτύχες Achillis Iliad. ς, 481. Cf. Heyne ad Virg. Æn. X, 783 sq.; Drak. ad h.l. Ernesti ad Callim. H. in Dian. 53, et inpr. Obss. Miscell. T. I, p. 32. 319. _æris moras_, æs clipei, quod hastam morari poterat, ut IX, 218; Virg. Æn. XII, 541, --«nec clypei mora profuit ærei.» Val. Fl. VI, 97 (ubi vid. Burm.), al. Drak. qui et recte monet, a Marso perperam _æris moras_ ad loricam et galeam referri, quum hasta _in lævo lacerto stet_; vid. ad IV, 387, et I, 479.

316. _Huic_, ut v. 292, conj. N. Heins. 317. _dictum fœdus_, ut _dicere legem_ et similia, emend. Burm. dubitans. num _ici fœdus_ de sponsalibus recte dicatur. Sed vid. Heyne ad Tibull. I, v, 7; ut taceam, in filiabus olim consensu et pacto signato despondendis non minus, quam in nuptiis coemtione, ἕδνοις vel usu et confarreatione contrahendis, fœdus quoddam initum fuisse, vel conseq. pro anteced. poni posse, unde Isalces quoque jam gener vocatur. 319. _Cunta ærisque_ vetus ed. teste N. Heins. unde _Cuncta_, in quod facile quis incidet, emend. Drakenb. quod recepit Lefeb. ut telum omnia tegmina, clipeo Magonis inducta, æreamque laminam tegminibus subtextam perforaverit. A vulgata lect. nimis abeunt conjecturæ N. Heins. _Suta ærisque moras_, (vid. eum ad Virg. Æn. X, 313) vel _Per tunicæque moras_, vel denique _Thoracisque m._ Præterea h.l. de clipeo agi, recte monet Drak. cui _Per cratisque moras_ in mentem venit; _ferrique_ pro _ærisque_ c. Tell. a m. sec. quod et in textum R. 2, in qua _Tunc æris ferrique moras_ exstat, inrepsit, etsi inepta merito glossa videtur Lefeb. qui copiose docet, quod vel tironibus notum est, veteribus æs pro ferro in usu fuisse, ut et hodie Siberiæ et Americæ populis.

At contra non dicta Libys, sed fervidus hastam 320 Perlibrat, magni donum memorabile fratris, Cæso quam victor sub mœnibus ille Sagunti Abstulerat Durio, ac spectatæ nobile pugnæ Germano dederat portare in prælia pignus.

321 sq. Hastam donum Hannibalis (is enim _frater_ est et _victor_) facit, more poetarum, qui ita heroum arma ornant et commendant. Cf. XII, 224 sq.; XV, 260, XVI, 459 sq. inpr. Virg. Æn. V, 260 sq.; IX, 359; X, 700, ad quæ loca vid. Heyne. 323. _Durio_, vid. I, 438. 324. _dederat portare_, ut _donat habere_, δῶκε φέρειν, seu φορῆναι, δωκεν ἄγειν, seu ἔχειν et ἀρέσθαι, ὄπασσε κομίζειν et ὀπάσαιμι φερέσθαι, ap. Hom. Iliad. ο, 532; φ, 297; ψ, 151, 612; ω, 581, et al. Virg. Æn. V, 262; IX, 362; X, 701.

Telum ingens, perque arma viri, perque ora, doloris 325 Adjutum nisu, letalem pertulit ictum; Exsanguesque viri conantis vellere ferrum In vulnus cecidere manus: jacet æquore nomen Clarum Mæonio, atque Italæ pars magna ruinæ Appius: intremuere lacus, corpusque refugit 330 Contractis Trasymenus aquis; telum ore cruento Exspirans premit, atque admorsæ inmurmurat hastæ.

325, 326. _doloris Adjutum nisu_, conf. ad II, 123. 328, 329. _æquore Mæonio_, campo Etrusco. cf. ad IV, 721. --_Clarum nomen_, etc. cujusmodi nominibus clarissimorum suæ superiorisque ætatis virorum carmen suum poeta exornare solet, inpr. lib. VIII. --_Italæ pars magna ruinæ_, ut ap. Virg. Æn. X, 737, et inf. VIII, 426; X, 223; Dausq. conf. Virg. Æn. II, 6; VII, 707; X, 427. 330. _Appius_ autem prænomen fuit antiquissimæ et nobilissimæ gentis Claudiæ, quæ et patricia fuit et plebeia, acerrimaque majestatis Patrum propugnatrix, quod vel tironibus ex Livio et Sueton. Tib. 1, 2, notum est. Cf. VIII, 412 sq. --Cf. ad I, 49, et III, 463. Ipsa oratio nimis fere turgida; sed v. 332, præclare summa adumbratur indignatio et rabies. Similiter Meges ψυχρὸν ἕλε χαλκὸν οδοῦσιν, ap. Hom. Iliad. ε, 75. 332. _inmurmurat hastæ_, ut _terræ_, ap. Stat. Th. XI, 63; _iræ_ inf. VII, 156; _insibilat ori_ et _membris_ IX, 517; XII, 616.

326. _Admissum_ Put. _Adjunctum_ Med. _pertulit_, non _protulit_, scripti præter Tell. Cf. cum Drak. Virg. Æn. X, 786; XII, 907. 327. _viro conanti_ malebat N. Heins. 330. _tortusque_ ex c. Tell. recepit Lefeb. coll. v. 625. Non male! 334. _hastæ_ etiam legi posse notat N. Heins. 336. _cæsi_ Col. cum R. 2, et recentt. edd. _teli_ Oxon. et Put. cum priscis edd. quod præferunt Dausq. et Scalig. si signiferi nomen sit, unde _Teli_ dedit Cell.

Nec fati melior Mamercus corpore toto Exsolvit pœnas, nulli non saucius hosti. Namque per adversos, qua Lusitana ciebat 335 Pugnas dira manus, raptum cum sanguine cæsi Signiferi magna vexillum mole ferebat, Et trepida infelix revocabat signa suorum. Sed furiata cohors, ausisque adcensa superbis, Quodcumque ipsa manu gestabat missile, quidquid 340 Præbebat tellus, sparsis vix pervia telis, Injecit pariter; pluresque in corpore nullo Invenere locum perfossis ossibus hastæ.

333. _corpore toto_, nullo non corporis membro saucius; Drak. coll. X, 513. 334. _pœnas_, quarum causa v. 336 sqq. adfertur. 341. _sparsis vix pervia telis_, tantum telorum in terra sparsum erat, ut vix iri posset; Barth. Adv. V, 15.

341. _pervid_ Ox. quare _pervida_, quæ per tela vix cerni potest, suspic. Barth. Adv. V, 15, merito propterea vapulans censura N. Heins. qui conj. _quidquid... sparsi teli_, et mox, _Ingessit pariter_. 342. _nullum_ omnes libri scripti, teste et prob. Drak. ut non ea poetæ mens sit, neminem pluribus telis vulneratum esse, quam Mamercum; sed tot tela in corpore ejus stetisse, ut pluribus locus non fuerit. Non male! Sed τὸ _nullo_ etiam ferri potest, quod in c. Col. et Tell. reperiri contendit Lefeb. 343. Modius ex Col. restituit hunc versum, qui reliquis MSS. priscisque edd. deest, et in cujus vicem in edd. Basil., Colin. et Dausq. successit alius: _Unius hæserunt Romani militis hastæ_, qui acumen interpolatoris, lacunam utcumque explere conantis, redolet.

Advolat interea fraterni vulneris ira Turbatus Libyæ ductor, visoque cruore, 345 Num lateri cuspis, num toto pondere telum Sedisset, fratremque amens sociosque rogabat.

344. Manifesta imitatio Virgilii, Æneid. lib. X, v. 383... 424, ubi videndus est Heyne et Excursus IV. Sed non minus Silio ante oculos fuisse videtur Homer. Iliad. δ, 148... 219, ubi Agamemnon similiter ad fratris vulnus expavescit, et Menelaus, data fide, illud non letale esse, metum ejus levat.

347. _fratremque_ scripti et R. 2. Pro vulgata _fremuitque_ perperam stat Dausq.

Utque metum leti procul, et leviora pavore Cognovit, proprio tectum gestamine præceps Ex acie rapit, et tutis a turbine pugnæ 350 Constituit castris. Medicas hinc ocius artes, Et senioris opem Synhali vocat: unguere vulnus Herbarum hic succis, ferrumque e corpore cantu Exigere, et somnum tacto misisse chelydro, Anteibat cunctos: nomenque erat inde per urbes 355 Perque Parætoniæ celebratum litora Syrtis.

348. _leviora pavore_, vulnus levius esse, quam metuebat. 349. _gestamine_, clipeo. 353. Veteres ἰατροὶ, quod notum, sola fere vulnera sanabant, et quidem _herbarum succis_, φαρμάκοις (Hom. Iliad. δ, 191, 218; ε, 900; λ, 829), et _cantu_, h.e. incantatione (ut sup. III, 301), ἐπαοιδῇ Hom. Odyss. τ, 457; Pind. Pyth. III, 91. 354. _Exigere_, extrahere et innoxium facere carmine magico; Schmid. --_somnum tacto misisse chelydro_, cf. ad I, 412. 355. _Anteibat ungere_, ut _Martem regere haud cederet Hannibali_ VI, 307 sq., διαφέρει τὸ φρονεῖν, et alia. 356. _Parætoniæ Syrtis_, vid. ad III, 225.

352. _Synhali_, non _Synali_, Col. ubique. 354. _tacto_ scripti; vid. ad I, 412, et III, 302. Vulgatum _toto_ contradicendi studio tuetur Dausq. _torto_, scilicet in gyros, vel orbes, corrig. Marsus et D. Heins. _tacito_ Parm. _immisisse_ conj. N. Heins. Sed. vulgata doctior.

Ipse olim antiquo primum Garamanticus Hammon Scire pater dederat Synhalo, morsusque ferarum, Telorumque graves ictus sedare medendo. Atque is deinde suo moriens cælestia dona 360 Monstravit nato, natusque heredis honori Tramisit patrias artes; quem deinde secutus Haud levior fama Synhalus, Garamantica sollers Monstrata augebat studio, multaque vetustum Hammonis comitem numerabat imagine patrem. 365

357. _Garamanticus Hammon_, confer ad lib. I, vers. 414. Is Synhalum, hujus Synhali proavum, quoniam in arte medica excelluerat, ipse eam docuisse fingitur, ut Chiron Machaonem Iliad. δ, vers. 219, et Apollo lapidem Virgilii, Æneid. lib. XII, 391. 358. _Scire dederat_, vid. ad v. 324. 361. _heredis honori_; claro heredi, ut _virtus Catonis_, _sapientia Lælii_, etc. (vid. ad IV, 599), vel heredi, in ejus honorem, seu tanquam munus. 363, 364. _Garamantica Monstrata_, ut supra, _cælestia dona_ et mox _proavita medicamina_, quorum usum _monstraverant_, vel docuerant Hammon et proavus.

361. _Monstravit_ scripti, quod testatur N. Heins. sed negat Lefeb. qui propterea vulgatam _Monstrarat_ revocavit. 363. _Haud melior_ Put. R. 3, Med. _lenior famæ_ suspic. N. Heins. qui ejusmodi elegantias ubivis sectatur; vid. ad IV, 542; _forma_ Ox. et Put. cum R. 3; et Med. 365. _patrum_ emend. N. Heins vel v. 358, _patri_. Sed auctor etiam generis, et proprie forsan, _pater_ dicitur.

Tum proavita ferens leni medicamina dextra Ocius, intortos de more adstrictus amictus, Mulcebat lympha purgatum sanguine vulnus. At Mago, exuvias secum, cæsique volutans Hostis mente necem, fraternas pectore curas 370 Pellebat dictis, et casum laude levabat: «Parce metu, germane; meis medicamina nulla Adversis majora feres: jacet Appius hasta Ad manes pulsus nostra: si vita relinquat, Sat nobis actum est; sequar hostem lætus ad umbras.» 375

366. ἤπια, vel ὀδυνήφατα φάρμακα πάσσων Iliad. δ, 218; η, 900; λ, 829. 367. _de more_ medicorum, quo expeditiores essent vulneribus sanandis; Draken. qui laudat Gevart. Lection. Papin. c. 34, et Gonsal. ad Petron. c. 19. Cf. inpr. Virg. Æn. XII, 400 sq., et ibi Heyne Exc. IV. 368. Cf. Hom. Iliad. λ, 828, 844, et inf. ad VI, 91. 371. _laude_, vid. ad v. 114. 372. _Parce metu_, ut ap. Virg. Æn. I, 257. 373. _Adversis meis_, mihi in calamitate mea non melius remedium et solatium adferes morte Appii. Cf. X, 44, 45.

Quæ dum turbatos avertunt æquore campi Ductores, valloque tenent; ex agmine Pœnum Cedentem consul tumulo speculatus ab alto, Atque atram belli castris se condere nubem, Turbidus extemplo trepidantes milite mæsto 380 Invadit cuneos, subitoque pavore relaxat Jam rarescentes acies: tum voce feroci Poscit equum, ac mediæ ruit in certamina vallis.

376 sqq. Similiter Turnus, Ænea saucio ex pugna subducto, plenus spei in hostes inruit, Æn. XII, 324 sq. --_æquore campi_, ut Æn. VII, 781. 379. _Atra belli nubes_, Hannibal cum fratre et comitibus, qui nubem telorum sparserant, vel potius Hannibal solus, ut Μάντιν Οἰκλείδαν πολέμοιο νέφος dixit Pind. Nem. X, 16, et _fulmina belli_ Virg. Æn. VI, 843; cf. sup. ad I, 311. 380. _milite mæsto_, vel ad Pœnos (quæ ratio præstat), ob discessum Hannibalis vulnusque Magonis tristes, vel ad Romanos, propter Appii mortem mæstos, referri posse, monet Drak. De ira adcipit Lefeb. coll. Val. Fl. V, 568. 381 sq. _relaxat Jam rarescentes acies_, dissolvit jam minus densos militum ordines, ut XVII, 427; Cf. Heyne ad Virg. Æn. III, 411.

377. Hunc et seqq. versus Marsus in ed. Veneta a. 1492, inf. libro VI, intexuit, et lib. VI, vss. 96, 141, huc retraxit, quem errorem, quales in ed. Dausq. passim deprehendas, primum a se notatum miratur Lefeb. Ceterum vulgo male post _Pœnum_, non post _tenent_ distingui monuit N. Heins. qui v. 380, _milite lecto_ conj. ut _multo_ Burm. non improb. Drak.

Sic ubi torrentem crepitanti grandine nimbum Inlidit terris, molitur Juppiter altas 385 Fulmine nunc Alpes, nunc mixta Ceraunia cælo, Intremuere simul tellus, et pontus, et æther, Ipsaque commoto quatiuntur Tartara mundo.

384. Poeta egregie in rem suam convertit, et magis exornavit locum Virg. Ge. I, 328 sq., ubi vid. Heyne. --_crepitanti_ in tectis, ut ap. Virg. Ge. I, 449. 385. _moliri_ h.l. est vel simpl. movere, quo sensu centies obvium est, (vid. ad I, 645) vel jacere, (v.c. monente Drak. _molitus sagittas_ et _robora_ dixere Ovid. Met. V, 367, et Stat. Th. VI, 539) et hoc exquisite pro ferire, percutere, _nach etwas werfen_, ut passim βάλλειν, ἀκοντίζειν, et _jaculari_, ut _rubente dextera sacras jaculatus arces_, ap. Hor. Od. I, ii, 3, quæ verba nostris ita prorsus responderent. 386. _Ceraunia_, τὰ Κεραύνια (vid. ad IV, 363), vel _Ceraunii montes_ (hod. _il monte della Chimera_) a κεραυνῷ, fulmine, quo propter altitudinem sæpius percutiuntur, sic dicti, qui in Epiri litore in mare procurrunt, et prominente jugo, seu promont. Ionium mare ab Hadriatico dirimunt. Cf. ad VIII, 630, et Jani ad Horat. Od. I, iii, 20, ubi _alta Ceraunia_, ut h.l. --_mixta cælo_, et ὄρη ἠλίβατα, ap. Dionys. Per. 389. Alii _montes Ceraunii_ sunt in Asia inter Euxinum et Caspium mare.

385. Formam loquendi _Alpes fulmine moliri_, quæ proprie a fundamentis et radicibus cruere ac transponere significet, non concoquebat Burm. et ad exemplum Virg. Ge. I, 329, emendabat, _molitus J. alto_ (ex cælo) _Fulmina_; _nunc Alpes, nunc m. C. c. Intremuere_; _simul_, etc. quod probare videtur Drak. et recepit Lefeb. _Fulmina_ Put. et R. 3; vid. not. _Jaculatus_ conj. Withof. 391. _conspecti_, non, ut vulgo, _conspectus_, scripti cum R. 3, Parm. Med. Veneta Marsi et Martini Herbip. _conspectu_ volebat Davis. ad Cic. Tusc. Qu. III, 22. Sed τὸ _conspecti_ doctius.

Incidit adtonitis inopino turbine Pœnis Haud secus inprovisa lues, gelidusque sub ossa 390 Pervasit miseris conspecti consulis horror. It medius, ferroque ruens densissima, latum Pandit iter: clamor vario discrimine vocum Fert belli rabiem ad Superos, et sidera pulsat.

389. _turbine_ gravius quam impetu. 390. _lues_, ut _pestis_ et λοιμὸς, calamitas, pernicies, vel ipse consul, vir pestifer. 392. _ruere_ transitive est facere ut aliquid ruat, agere, movere, eruere, prosternere, inpellere, perrumpere. Conf. Lucr. I, 173; Virg. Æn. I, 35; XI, 211; Ge. I, 105; II, 308, et Intpp. ad Val. Fl. III, 102. --_densissima_, hostium globos ordinesque densissimos. 393. _Clamor_ et Pœnorum, et victorum, qui παιαν᾽ ἐφύμνουν, ut ap. Æschyl. Pers. 393. 394. _sidera pulsat clamor_, ut _lacessit_ XVII, 387, et _ferit sidera_, Virg. Æn. II, 488; V, 140.

Ceu pater Oceanus quum sæva Tethye Calpen 395 Herculeam ferit, atque exesa in viscera montis Contortum pelagus latrantibus ingerit undis.

395 seq. Clamorem pugnantium fragori ventorum et undarum, scopulis litorique inlisarum, comparat Silius, exemplo Homer. Iliad. ξ, 394 sq. --_pater Oceanus_, cf. ad I, 606, et Virg. Ge. IV, 382. --_Tethys_, Oceani soror et conjux. --_sæva_, maris epith. ut alibi _alta_, _cana_, _vaga Tethys_. --_Calpen ferit_, cf. Lucan. I, 554. 396. _Herculeam_, quia una ex columnis Herculis. Cf. I, 141. 397. _pelagus_, fretum Gaditanum, ut v. 400 _gurges_. --_latrantibus undis_, vid. ad III, 471.

395. _sævior æthere C._ libri editi; _sævo sub æthere_ Put. _scene cetre_ Oxon. si fides habenda Barth. Adv. V, 15. Sed _sævæ cetre_, teste N. Heins. _sæva cethye_ Col. unde _sæva Tethye_ ingeniose corrig. idem Heins. quod cum Draken. et Lefeb. recipere non dubitavi; conf. Heins. ad Ovid. Met. VII, 297, et ad Claud. R. P. II, Præf. v. 45. 396. _atque_ scripti et R. 2. Vulgo _et_, quo in metrum non peccari putabat Dausq. coll. IX, 335; Claud. Gigant. v. 60, et Ovid. Epist. XVI, 141, quæ loca ulceribus, librariorum manu inflictis, fraudi ei fuisse, ad illa et ad h.l. docuit N. Heins. qui tamen _exesi_ malebat, cui conject. non tam exempla, a Drak. congesta, favent, quam mos librarr., adjectiva et partic. ad propius vocab. flectendi. Sed nec vulgata male se habet.

Dant gemitum scopuli; fractasque in rupibus undas Audit Tartessos latis distermina terris, Audit non parvo divisus gurgite Lixus. 400

398. _Dant gemitum scopuli_, στόνῳ βρέμουσι δ᾽ ἀμφιπλῆγες ἀκταὶ Sophocl. Antig. v. 603; Ὄχθαι δ᾽ ἀμφὶ περὶ μεγάλ᾽ ἴαχον, Hom. Il. φ, 10. 399. Hyperbole, qualis IX, 468, 469, et XVII, 596; vid. Burm. ad Val. Fl. II, 620. --_Tartessos_, cf. ad III, 399. 400. _non parvo gurgite_, Herculeo freto. --_divisus_ a Colpe. --_Lixus_, fl. et urbs; vid. ad III, 258.

398. Forte leg. _fractosque in r. æstus_, et vox _undas_, quæ modo præcessit, ex interpretam. et marg. in textum irrepsit.

Ante omnes jaculo tacitas fallente per auras Obcumbit Bogus, infaustum qui primus ad amnem Ticini rapidam in Rutulos contorserat hastam. Ille sibi longam Clotho; turbamque nepotum Crediderat, vanis deceptus in alite signis. 405 Sed non augurio Parcarum inpellere metas Concessum cuiquam: ruit inter tela cruentis Suspiciens oculis cælum, Superosque reposcit Tempora promissæ media jam morte senectæ.

401 sqq. Cf. IV, 131 seq. --_jaculo fallente_, ut ap. Virg. Æn. X, 754, ubi vid. Heyne. Sic _tacita penna_ v. 446. 404. Imitat. Virg. Æn. X, 548 sq. --_Clotho_, vitæ filum, quod Clotho κλώθειν, nere credebatur. 405. _vanis in alite signis_, vano augurio. Cf. XIII, 820. 406. Orationis color qualis ap. Hom. Iliad. β, 858 sq.; Virg. Æn. VII, 756; IX, 327, 328; ad quæ loca vid. Heyne et Cerda. --_metas Parcarum_, terminum vitæ fatalem, ut _metas mortis_, _ævi_, etc.; cf. V.L. --_inpellere_, propellere, procul amovere, prorogare. --_augurio_ et ejus interpretatione. 407. _cruentis_, iratis, vel pro _cruentus_, cruoris cupidus.

405. _navis_ Ox. 406. _Parcarum telas_ conj. N. Heins. Non male! Insolentior certe duplex metaphora, a Parcis et meta circi petita, nec uspiam _Parcarum metas_ reperire memini.

Nec Pagaso exsultare datur, ne inpune relictum 410 Consulis ante oculos vita spoliasse Libonem.

410. Cf. Virg. Æn. X, 550. --_ne_ possit esse pro _ne quidem_, vid. Davis. ad Cic. Fin. I, 16, et Burm. ad Sueton. Aug. 35. Sed præstat adcipere pro _nedum_, μήτι, μὴ γὰρ, μὴ δῆτα, μὴ οἷον, μὴ ὅτι, et jungere cum verbis. 411. _Consulis ante oculos_, quæ summa Pagasi audacia erat, et digna quæ puniretur. Sic τὸ _ne_ occurrit ap. Cic. ad Div. IX, extr. et Verr. IV, 23; conf. Gron. ad Liv. III, 52, extr. et Cort. ad Sallust. b. Cat. 11, fin. --_Libo_ cognomen Scriboniæ gentis, de qua vid. Ern. clav. Cic., Indices Tac. et Livii, et, quos Dausq. laudat Prop. IV, ii, 31; Sen. Ep. 70; Plin. XXXVI, 15; Eutrop. II, 9, extr. Dion. et Cassiod.

410. _Pagaso_ Col. quo nomine a Virg. Æ. XI, 670, adpellatur comes Æneæ, qui eum forte ex Africa secutus est, et ad quem Silius respicere potuit, judice Drak. _Bigaso_ Ox. Put. R. 3 Parm. Med. Vulgo _Basago_, vel _Bagaso_. Vocem _ne_, quæ c. Oxon. deest, prorsus explodendam censebat Barth. Adv. V, 15, ut _Pagasus_ exsultare voluerit, cædem Libonis impune sibi relictam. _Nec P. e., datur ne i. r._ Col. quod et conjecerat Dausq. _Nec P. e. datum, atque i. r._ audacter emend. N. Heins. quod tamen recepit Draken. Vulgatam lect. recte, puto, servavit Lefeb. nisi forte _datum_ præstiterit; vid. Obs. 411. _vita_, non _victum_, scripti.

Laurigeris decus illud avis navaque juventa Florebat: sed Massylus subciderat ensis Pubescente caput mala, properoque virentes Delerat leto bellator barbarus annos. 415 Flaminium inplorasse tamen jam morte suprema Haud frustra fuit: avulsa est nam protinus hosti Ore simul cervix; juvit punire feroci Victorem exemplo, et monstratum reddere letum.

412. _Laurigeris avis_, majoribus triumphalibus. --_decus_ Italiæ, ut ap. Virg. Æn. XI, 508. Juventutis notio variis modis declaratur. 418 sq. _Ore simul_, vid. ad III, 268. --_juvit punire Victorem_ audaci, quod ille præbuerat, exemplo, et eodem leti genere, quod ipse monstraverat, quo Libonem adfecerat. --_feroci exemplo_, crudeli morte, avulsa nimirum cervice: nisi mavis jungi _victorem feroci exemplo_ h.e. simpl. ferocem, sævum, quasi dicas exemplar victoris ferocis; Ern. Sed hæc ratio durior est, et h.l. _monstratum letum_ respondet _feroci exemplo_.

412. _navaque_ Col. vid. ad I, 549. Vulgo _vanaque_, quia juvenis interiit, Dausq. et Cell. Male! 416. _voce suprema_ conj. N. Heins. Sed conf. quos Drak. laudat. Virg. Æn. II, 447; Stat. Th. III, 69; Gonsal. ad Petron. c. 89, et inpr. Bentl. ad Horat. Epist. II, ii, 173. 417. _jam_ Col. Locus de mendo suspectus videbatur N. Heins. 419. _Auctorem_, qui auctor ejus exempli fuerat, suspic. N. Heins. quo auctore etiam τὸ _et_, quod omnibus libris deest, invexi cum Drak.

Quis Deus, o Musæ, paribus tot funera verbis 420 Evolvat, tantisque umbris in carmine digna Quis lamenta ferat? certantes laude cadendi Primævos juvenes, mortisque in limine cruda Facta virum, et fixis rabiem sub pectore telis? Sternitur alternus vastis concursibus hostis: 425 Nec spoliare vacat, prædæque advertere mentem.

420. Imitat. Virg. Æn. II, 6...8, et 361 seq. --Cf. sup. II, 650 seq. 421. _tantis umbris_, tantorum virorum morti, cf. ad VIII, 146. [“VIII, 146” recte VIII, 145] 423, 424. _cruda facta_, vid. ad I, 405, et observa h.l. copiam verborum.

421. _Evolvat_ Col. Vulgo _Evolvet_, et quidam _Evolvens_. 423. _limina_ Ox. _cruda_, non _crudæ_, Col. et Ox. 424. _sub pectore_ Col. Vulgo _s. pectora_, prob. Lefeb. Conf. Virg. Æn. VI, 101; VII, 457; IX, 718; ubi vid. Heins. et Heyne.

Urget amor cædum, clausis dum detinet hostem Fraternum castris vulnus, funditque ruitque Nunc jaculis, nunc ense, modo inter millia consul Bellantum conspectus equo, modo Marte feroci 430 Ante aquilas et signa pedes. Fluit inpia rivis Sanguineis vallis, tumulique et concava saxa Armorum sonitus, flatusque imitantur equorum.

427. _hostem_, Hannibalem. 431, 432. _inpia vallis_, Lefeb. dicta videtur, ut lib. VII, v. 48; _porta scelerata_ (propter cædem Fabiorum, qui ea exierant) et ap. Stat. Th. VIII, 141, _currus humus inpia sorbet_. Drak. quoniam gentilem Romanorum sanguinem tam avide bibit, quod Africa non nisi _invita_ fecisse dicitur XVII, 417. Omnino tenendum est, _inpia_ poetis etiam dici tristia, noxia, abominanda, v.c. Ovid. Am. I, viii, 104; Plaut. Most. II, ii, 73; Horat. Od. II, xvii, 22, ubi vid. Jani et Lambin. Similiter _inprobus_, ap. Virg. Ge. I, 119, 388, 431; Æn. II, 80; IV, 412, al. 433. _imitantur_, ut ap. Virg. Ge. IV, 72, unde Echo ibid. v. 50, et Horat. Od. I, xii, 4; xx, 8; _vocis imago_ dicitur. --_flatus_, ut ap. Virg. Æn. XI, 911, «flatusque audivit equorum.»

429. Major distinctio post _ense_ tollenda videtur, ut verba _funditque ruitque consul_ jungantur. 431. _intima_ malebat N. Heins. vel _invia_, ut sup. v. 341; quod non improbat Draken. Sed. vid. not.

Miscebat campum, membrorum in prælia portans Celsius humano robur, visaque paventes 435 Mole gigantei vertebat corporis alas Othrys Marmarides: lati super agmen utrumque Ingens tollebant humeri caput: hirtaque torvæ Frontis cæsaries, et crinibus æmula barba Umbrabat rictus; squalore huic hispida diro, 440 Et villosa feris horrebant pectora sætis.

434 sq. _Miscebat campum_, h.e. prælia, vel agmina in campo, vid. ad I, 69, et Heyne ad Virg. Æn. X, 721. 437. _Othrys_, mons, et h.l. magnæ molis homo, cujus species, luxurioso ornatu depicta, non minus terribilis, quam Cryxi sup. IV, 250 sq., 277 sq. 440. _hispida_ et _villosa pectora sætis_, ut Caci, ap. Virg. Æn. VIII, 266; λάσιον κῆρ, στήθεα λασία et λαχνήεντα, ap. Hom. Iliad. α, 189; β, 743 et 851, ad quæ loca vid. Kœppen.

440. _hic_ Put. Non male, si mox _horrebat_ e c. Col. recipias.

Adspirare viro propioremque addere Martem Haud ausum cuiquam: laxo ceu bellua campo, Incessebatur tutis ex agmine telis.

442... 444. Comparant IX, 611, et, quem Silius utroque loco expressit, Virg. Æ. X, 712 sq.; cf. sup. ad v. 269. --_propiorem addere Martem_, cominus pugnare. --_tutis_, ex tuto remotoque loco emissis.

442. _mortem_ quædam edd. 443. _ausum_, non _visum_, scripti et R. 2; _Haud virtus cuiquam_ conj. Withof. quasi imitator Virgilii ipsis ejus verbis utatur necesse sit. 444. _tutis_ Col. _cutis_ R. 2, proxime verum. Vulgo _cunctis_. Sed τὸ _tutis_ aptius est et confirmatur loco Virg. Æn. X, 713.

Tandem, vesanos palantum in terga ferenti 445 Cum fremitu vultus, tacita per nubila penna Intravit torvum Gortynia lumen arundo, Avertitque virum. Fugientis ad agmina consul Intorquet tergo jaculum, quod tegmine nudas Inrupit costas, hirtoque a pectore primum 450 Mucronem ostendit: rapidus convellere tentat Qua nasci ferrum fulgenti cuspide cernit, Donec, abundanter defuso sanguine, late Procubuit moriens, et telum vulnere pressit: Spiritus exundans vicinum pulvere moto 455 Perflavit campum, et nubem dispersit in auras.

445. _palantum_, fugientium Romanorum. Cf. ad II, 162. 446. _tacita penna_, vid. sup. ad v. 401. 447. _Intravit_, penetravit. --_Gortynia arundo_, vid. ad II, 90, 101. 450. _a pectore_, e pectore prominentem, exstantem, ut contra _a tergo_ II, 120. 452. _nasci_, se ostendere, adparere, exstare, prominere. 453. _late Procubuit moriens_, κεῖτο μέγας μεγαλωστὶ, Hom. Iliad. π, 776; ς, 26; Odyss. ω, 40. 454. _telum vulnere pressit_, ut _ore_ sup. v. 332, vel _ore tenet presso_ VII, 719, corpori vulnerato inpressit, vel denique vulnere condidit, texit, ut ap. Virg. Æn. IV, 147; IX, 612, al.

450. _Irrupit_ et _ostendit_ scripti. Vulgg. _Irrumpit_ et _ostentat_; _e pectore_ maluerit N. Heins. et v. 451, _rabidus_, h.e. vulneris accepti dolore furens: quod feritati hujus semiferi exprimendæ magis conveniat. Vulgatam e VI, 256, firmari docet Drak. _rapidus_ est pro rapide, raptim. 454. _telum in v. p._ volebat N. Heins. _pondere_ reposuit Lefeb. coll. Lucan. III, 725; unde perperam id petitum putat.

Nec minor interea tumulis silvisque fremebat Diversis Mavors, variaque per ardua pugna, Et saxa et dumi rorantes cæde nitebant. Exitium trepidis, letique et stragis acerbæ 460 Causa Sychæus erat: Murranum ille eminus hasta Perculerat; quo non alius, quum bella silerent, Dulcius Œagrios pulsabat pectine nervos.

461. _Sychæus_, cf. III, 245 seqq. 463. _nervos Œagrios_, lyram, qualis erat Orpheo Thraci: nam Œagrus Orphei pater, (vid. Hyg. f. 14; Ovid. in Ibid. 482; Apol. I, 25, et alios ap. Dausq.) vel certe Thraciæ rex.

458. _Diversis_ scripti et R. 2, probb. N. Heins. Drak. et Lef. coll. XVII, 547. Vulgo _fremebat Diversus_, h.e. a diversis partibus sæviebat, ut _minor_ pro minus. 459. _tepebant_ maluerit N. Heins. ut alius forte _natabant_, vel _rubebant_, vel _madebant_. Sed _dumi cæde_, φονῳ, sanguine, _nitent_, ut caput unguentis, et humeri oleo (Æn. V, 135), _nitere_, h.e. madere, vel ut purpura fulgere et ardere dicitur. Cf. ad I, 126, et Jani ad Hor. Od. I, iv, 13; II, vii, 7. 463. _Œbalios_ conj. N. Heins. quia Græci et Romani secundam syll. voc. _Œagrius_ producere solent. Sed vid. ad IV, 776; _pulsavit_ Col.

Obcubuit silva in magna, patriosque sub ipso Quæsivit montes leto, ac felicia Baccho 465 Æquana, et Zephyro Surrentum molle salubri. Addiderat misero comitem, pugnæque ferocis Gaudebat tristi victor novitate Sychæus.

465. _quæsivit montes patrios_, quia oculus morientis vix adhuc res externas cognoscere potest. --_felicia Baccho_, feracia uvis, vid. ad IV, 357. Surrentini colles vitiferi, et vinum Surrent. in generosis Italiæ; vid. Stat. l.c. v. 4 sq.; Plin. XIV, 8; XXIII, 1; Hor. Sat. II, iv, 55; Ovid. Met. XV, 710, et Martial. XIII, 110. 486. _Surrentum_, Murrani patria, urbs Campaniæ maritima (hod. _Sorrento_), prope quam est vicus Æquensis, unde h.l. _Æquana_, scilicet juga; vid. Cluver. Ital. ant. IV, 3, pag. 1161, et Holsten. in Ortel. pag. 6; Locus class. est Stat. Silv. II, 2, tot. --_molle Zephyro_, cf. Stat. l.l. v. 26 sq. 467. _Addiderat misero_ Murrano _comitem_ mortis Tauranum, ut apud Virgil. Æneid. XII, 362. 468. _novitate_, insolentia _pugnæ_ ac cædis, quæ v. 473, 474, describitur.

465. _felicia Bacchi_, ut _f. famæ_, _uteri_, _necis_, _leti_, etc. Heinsio non in mentem venisse mireris.

Palantes nam dum sequitur, pervaserat altam In silvam, et priscæ reclinis ab ictibus ulmi 470 Terga tuebatur trunco, frustraque relictos Tauranus comites suprema voce ciebat. Transegit juvenem, ac perfossis incita membris Hæsit in obposito cuspis Sidonia ligno.

471. _Tauranus, reclinis trunco priscæ ulmi... frustraque ciebat comites relictos_, quos sequutus, sed nondum adsequutus erat; Lenz. 474. _Exit_ Oxon.

470. _reclinis_ scripti, quod jam conjecerat Dausq. Vulgo _reclivis_, quod de loco, ut illud de homine adhiberi docet Drak. et, quos laudat, Intpp. ad Virg. Æn. X, 835; Heins. ad Val. Fl. II, 92; ad Ovid. Met. XV, 737; Barth. ad Stat. Th. I, 388, et Silv. I, ii, 161, etc.

Quid vobis? quænam ira Deûm, vel mente sinistra 475 Quæ sedit formido, viri? qui, Marte relicto, Ramorum quæsistis opem: non æquus in artis Nimirum rebus suasor metus: arguit asper Exitus eventu pravi consulta timoris.

475. Commentum poetæ, ad quod lectores prologo quodam præparavit, ad animos eorum rerum varietate excitandos, et ad magnitudinem formidinis adumbrandam aptissimum. Conf. VII, 667 sq. et, ne totam hanc scenam ab ipsa rerum natura narrationisque probabilitate alienam, vel adeo absurdam censeas, Tac. Ann. II, 17, extr. ubi timor idem intutum subfugium suasisse dicitur Cheruscis, quorum «quidam turpi fuga in summa arborum nisi, ramisque se occultantes, admotis sagittariis, per ludibrium figebantur; alios prorutæ arbores adflixere.» Ibid. Gronov. locum simil. Dionis laudavit. 476. _Marte_ pro campo. 477. _Non æquus_, iniquus, malus, vel noxius (vid. ad III, 260). 478. _suasor metus_, ut, monente Drak. _Pessimus in dubiis augur timor_, ap. Stat. Th. III, 6, ubi vid. Barth.

475. _Quæ vobis?_ malebat N. Heins. 477. _artis_, non _arctis_? Col. ubivis et passim optimi quique codd. vid. Stœber. ad Manil. p. 525; Ill. Harles. ad Cellar. Orthog. p. 180; et, quos Drak. ad VI, 194, et VII, 280, citavit, Bentl. ad Hor. Od. III, xii, 11; Pier. ad Virg. Æneid. I, 293; II, 146; Gron. ad Sen. Œd. v. 277; Broukh. ad Tibull. I, v, 53; Lambin. ad Lucret. I, 71; Castal. ad Rutil. Itin. II, 20. Rectius tamen _arctus_ scribi crediderim, ab _arceo_, h.e. contineo. 479. Forte poeta scripsit, _arguit asper_, infelix, _Exitus inventa et pravi c. t._ vel _inventi_, vel _eventi_.

Annosa excelsos tendebat in æthera ramos 480 Æsculus, umbrosum magnas super ardua silvas Nubibus insertans altis caput, instar, aperto Si staret campo, nemoris, lateque tenebat Frondosi nigra tellurem roboris umbra. Par juxta quercus, longum molita per ævum 485 Vertice canenti proferre sub astra cacumen, Diffusas patulo laxabat stipite frondes, Umbrabatque coma summi fastigia montis.

485. _molita_, vid. ad I, 645. 486. _Vertice canenti_, ob senectutem. 488. _coma_, conf. ad IV, 682. Ceterum in toto h.l. a v. 480... 488, expende varios altitudinis designandæ modos.

480. _in_, non _ad_, scripti. 481. _Æsculus_, non _Esculus_, Col. et priscæ edd. Conf. Heins. ad Virg. Ge. II, 16. et Serv. ad Ge. II, 291. 483. _tegebat_ emend. D. Heins. frustra. 484. _nigra_ Col. Put. R. 2.

Huc Hennæa cohors, Triquetris quam miserat oris Rex, Arethusa, tuus, defendere nescia morti 490 Dedecus, et mentem nimio mutata pavore, Certatim sese tulit, adscendensque vicissim Pressit nutantes incerto pondere ramos.

489. Poeta, ne Romanorum virtuti labem adspergeret, Siculos, auxilio ipsis ab Hierone rege, sed, Livio teste, post hanc demum pugnam (vid. ad VIII, 613 sq.) missos, præ metu in arbores adscendisse comminiscitur. --_Hennæa_, vid. ad I, 93. --_Triquetra_, nomen Siciliæ, a tribus promont. ut _Trinacria_, vel a figura potius triquetra, teste Plin. III, 8, pr. _Triquedram_ a tribus quadris dicendam putabat Schol. ad Hor. Sat. II, vi, 55; conf. Quintil. I, vi, 30. 490. _Arethusa_, notus Siciliæ fons ad Syracusas; vid. ad XIV, 53 sqq. --_defendere_, arcere, prohibere, propulsare, ut passim, vid. Drak. ad VII, 170, et XIII, 99. _Defendere dedecus morti_, a morte avertere, ut _dedecus leto arcere_ IX, 370, vel pro, defendere mortem a dedecore h.e. fortiter in pugna cadere. Sic ἀρῆξαι φόνον τέκνοις, dixit Eurip. in Med. et ἀμύνειν νηυσὶ πῦρ, Hom. Iliad. ι, 435; ἀρὴν ἑτάροισιν ἀμύναι, Iliad. μ, 334; ἀνδράσι λοιγὸν ἀμύναι, Iliad. ο, 736; conf. et Odyss. θ, 525; Heyne ad Virg. Ecl. VII, 47; Jani et Lamb. ad Hor. Od. I, xvii, 3; Intpp. ad Plaut. Mostell. IV, ii, 20, et inpr. Heins. ad Ovid. Her. V, 16, et ad Claud. Cons. Stilic. III, 171. 491. _mentem mutata_, ἀλλοιόφρων, ἔκφρων, Schmid.

489. _Hennea_ Col. _Henea_ Ox. _Æneam_ Put. Vulgo _Ætnæa_; vid. ad I, 93. 490. _morti_, non _morte_, Col. et R. 2; vid. not.

Mox alius super, atque alius consistere tuto Dum certant, pars excussi; nam fragmine putri 495 Ramorum, et senio male fida fefellerat arbor: Pars trepidi celso inter tela cacumine pendent.

495. _pars excussi_, collective et respectu generis nobilioris, ut _mixti cohors_ VIII, 489; _pars inplevere divisi_ IX, 301; _animæ, qui_ XV, 503; τέκεα ἐπαναβοῶντες pro ὑιοὶ ἐπ. ap. Aristoph. Plut.