Part 14

Sic dixi: illis vero confractum-est carum cor: desidentesque illic flebant, vellebantque capillos. Verum enim non ullus profectus fiebat lugentibus.

At quando jam ad navem celerem et litus maris 570 ibamus tristes, uberes lacrimas defundentes: interea profecta Circe ad navem nigram masculam alligavit ovem, feminamque nigram, facile clam-prætergressa: _nam_ quis deum nolentem oculis viderit, aut huc aut illuc vadentem?

[TR1] "im" -> "in" [TR2] "speculam." -> "speculam," [TR3] "dixit" -> "dixi" [TR4] "terram." -> "terram,"

Odysseæ XI.—Necromantia.

ARGUMENT: THE DESCENT INTO HELL.

Ulysses continues his narration. How he arrived at the land of the Cimmerians, and what ceremonies he performed to invoke the dead. The manner of his descent, and the apparition of the shades: his conversation with Elpenor, and with Tiresias, who informs him in a prophetic manner of his fortunes to come. He meets his mother Anticles, from whom he learns the state of his family. He sees the shades of the ancient heroines, afterwards of the heroes, and converses in particular with Agamemnon and Achilles. Ajax keeps at a sullen distance, and disdains to answer him. He then beholds Tityus, Tantalus, Sisyphus, Hercules; till he is deterred from further curiosity by the apparition of horrid spectres, and the cries of the wicked in torments.

TEXT:

1 Ac quando ad navem devenimus et mare, navem quidem omnium-primum deduximus in mare divinum, malumque imposuimus et vela navi nigræ; atque inde pecudes sumtas induximus; atque etiam ipsi 5 inscendimus dolentes, uberes lacrimas defundentes. Nobis vero dein pone navem cærulea-prora secundum ventum immisit implentem-velum, bonum socium, Circe pulcris-comis, potens dea, vocalis. Nos autem armamentis singulis instructis per navem 10 sedimus; hanc vero ventusque gubernatorque dirigebat. Hujus autem tota-die extendebantur vela per-pontum euntis; occiditque sol, obumbrabanturque omnes viæ.

Illa vero ad fines pervenit profunde-fluentis Oceani. Ibi autem Cimmeriorum est virorum populusque civitasque, 15 _qui_ caligine et nebula tecti: neque unquam eos Sol lucidus aspicit radiis, nec quando vadit ad cœlum stelliferum, nec quando rursus in terram de cœlo devertitur: sed nox perniciosa intenditur miseris mortalibus. 20 Navem quidem illuc profecti appulimus; sed pecudes extraximus; ipsi vero deinde propter fluentum Oceani ivimus, donec in locum perveniremus, quem dixerat Circe.

Hic victimas quidem Perimedes Eurylochusque tenebant; ego vero, gladio acuto extracto a femore, 25 fossam fodi, cubitalem quantam hinc et illinc: circa eam autem libamina fundebam omnibus manibus, primum mulso, postea vero dulci vino, tertio rursus aqua; ac farinam albam inspergebam. Multum autem supplex-orabam manium inania capita, _vovens_ 30 _me_ reversum in Ithacam, sterilem bovem, quæ _sit_ optima, sacrificaturum in ædibus, pyramque impleturum bonis-rebus; Tiresiæ vero _me_ seorsum arietem sacrificaturum soli, totum-nigrum, qui inter-pecudes excellat nostras. Hos vero postquam votis precibusque, gentes mortuorum, 35 exoraveram, inde pecudes prehensas jugulavi in fossam; fluebat autem sanguis ater: ac congregabantur animæ ex Erebo manium defunctorum. [sponsæque, cœlibesque, et multa-passi senes, virgunculæque tenellæ, recenti-luctu-affectum animum habentes; 40 multi quoque vulnerati æratis hastis, viri in-bello-occisi, cruentata arma habentes; qui multi circa fossam obambulabant aliunde alius immenso clamore: me vero pallidus timor cepit.] Tum vero deinde socios adhortatus jussi, 45 pecudes, quæ jam jacebant mactatæ sævo ære, excoriatas adolere, votaque-facere diis, præpotentique Plutoni, et venerabili Proserpinæ: ipse autem, gladio acuto stricto a femore, sedebam, nec sinebam manium inania capita 50 ad-sanguinem prope accedere, priusquam Tiresiam sciscitatus- essem.

Prima vero anima Elpenoris venit socii: nondum enim sepultus-erat sub terra spatiosa: cadaver enim in Circes domo reliqueramus nos indefletum et insepultum; quoniam labor alius urgebat. 55 Illum quidem ego flevi conspicatus, miseratusque-sum animo et ipsum compellans verbis alatis allocutus-sum:

Elpenor, quo-pacto venisti sub caliginem obscuram? prius-venisti pedibus quam ego cum navi nigra.

Sic dixi: ille vero mihi plorans respondebat sermone: 60 [generosissime Laertiade, sollers Ulysse,] læsit me dæmonis fatum malum, et copiosum vinum; Circes autem in domo cubans non adverti retrorsum descendere, accedens ad scalam longam, sed recta de-tecto decidi: ac mihi cervix 65 ex-articulis fracta-est: anima vero ad Orcum descendit. Nunc vero te per-eos quos post _te_ (_domi_) _reliquisti,_ oro, non præsentes, per uxoremque et patrem, qui te nutrivit parvulum, Telemachumque, quem unicum in ædibus reliquisti: novi enim, quod hinc profectus e domo Plutonis 70 insulam in Ææam appelles fabrefactam navem: ibi te deinde, rex, hortor recordari mei, ne me indefletum, insepultum, profectus pone relinquas, digressus, ne qua tibi deorum indignatio fiam: sed me combure cum armis, quæcunque mihi sunt, 75 tumulumque mihi aggere cani in litore maris, viri infelicis, etiam posteri ut-sciant: et hæc mihi perfice, figeque in tumulo remum, quo etiam vivus remigabam, quum-essem inter meos socios.

Sic dixit: atque ego ipsum respondens allocutus-sum: 80 hæc tibi, o infelix, perficiamque et præstabo.

Nos quidem sic verbis alternantes tristibus sedebamus; ego quidem seorsum super sanguine gladium tenens, simulacrum vero ex-altera-parte socii multa loquebatur.

Venit autem inde anima matris defunctæ, 85 Autolyci filia magnanimi, Anticlea, quam vivam reliqui, profectus ad Ilium sacrum. Hanc quidem ego flevi conspicatus, miseratusque-sum animo; sed neque sic sinebam priorem, valde licet dolens, ad-sanguinem prope accedere, priusquam Tiresiam sciscitatus- essem.

90 Venit vero inde anima Thebani Tiresiæ, aureum sceptrum tenens: me autem agnovit et allocuta-est:

[Generosissime Laertiade, sollers Ulysse,] cur vero, o infelix, relicto lumine solis, venisti, ut videas manes et inamabilem locum? 95 verum recede a fossa, amoveque gladium acutum, de-sanguine ut bibam, et tibi vera dicam.

Sic dixit: ego vero recondens gladium argenteis-clavis- distinctum vaginæ infixi: is autem ut biberat sanguinem nigrum, tum vero me verbis alloquebatur vates eximius:

100 Reditum quæris dulcem, splendide Ulysse; hunc vero tibi difficilem reddet deus: non enim puto _te_ latiturum Neptunum, qui in-te iram reposuit animo, iratus, quod ei filium carum excæcasti. Verum adhuc quidem vel sic, mala licet patientes, perveneritis, 105 si velis tuum animum cohibere et sociorum, quando primum appuleris fabrefactam navem Trinacriam ad-insulam, elapsus violaceum pontum: pascentesque inveneritis boves et pingues pecudes Solis, qui omnia videt et omnia audit. 110 Has si quidem illæsas sinas reditusque sis-memor, etiam adhuc in Ithacam, mala licet patientes, perveneritis: sin vero lædas, tum tibi prædico exitium navique et sodalibus: ipse vero etiamsi effugeris, sero male redibis, amissis omnibus sociis, 115 nave in aliena; inveniesque mala domi, viros insolentes, qui tibi victum absumunt, ambientes divinam uxorem, et munera-sponsalia dantes: sed sane illorum injurias ulcisceris redux. Ac postquam procos in ædibus tuis 120 interfeceris, sive dolo, sive palam, acuto ære, proficiscere jam deinde, sumto fabrefacto remo, donec ad illos perveneris, qui haud norunt mare viri, nec sale conditum cibum edunt; neque sane hi norunt naves proris-rubris, 125 nec fabrefactos remos, qui alæ navibus sunt. Signum vero tibi dicam valde manifestum, nec te latebit: quando utique tibi obviam-factus alius viator dixerit _te_ ventilabrum habere super splendido humero, tum vero terræ infixo fabrefacto remo, 130 factisque sacris pulcris Neptuno regi, ariete, tauroque, suesque ineunte verre, domum revertere, faciasque sacras hecatombas immortalibus diis, qui cœlum latum tenent, omnibus prorsus ordine: mors vero tibi ex mari ipsi 135 lenis admodum talis adveniet, quæ te occidat senectute sub molli confectum: circum autem cives felices erunt: hæc tibi vera dico.

Sic dixit: atque ego ipsum respondens allocutus-sum: Tiresia, hæc quidem fere decreverunt dii ipsi. 140 Sed age mihi hoc dic et vere enarra: matris hanc video animam defunctæ; illa autem tacita sedet prope sanguinem, nec suum filium ausa-est coram aspicere neque alloqui. Dic, rex, quo-pacto me agnoscat talem esse.

145 Sic dixi: ille vero me respondens allocutus-est: facile tibi verbum dicam, et in mente ponam; quemcunque quidem sinas manium defunctorum ad-sanguinem prope accedere, ille tibi verum dicet: cui vero invideas, ille tibi _tacitus_ abibit retro.

150 Sic locuta, anima quidem abiit in domum Plutonis Tiresiæ regis, postquam vaticinia ediderat. At ego illic manebam constanter, donec mater advenit, et bibit sanguinem nigrum: statim vero agnovit, et me lugens verbis alatis allocuta-est:

155 Fili mi, quo-pacto venisti sub caliginem obscuram, vivus quum-sis? difficile vero _est_ hæc viventibus videre: [in-medio enim magni fluvii _sunt_ et gravia fluenta; Oceanus quidem primum, quem nequaquam licet trajicere pedibus, nisi quis habeat fabrefactam navem.] 160 Num nunc demum a-Troja errans huc venisti cum-navique et sociis, longo tempore? necdum pervenisti in Ithacam? nec vidisti in ædibus uxorem?

Sic dixit: atque ego ipsam respondens allocutus-sum: mater mea, necessitas detulit me in Plutonis _domum,_ 165 animam consulturum Thebani Tiresiæ. Nondum enim prope veni Achaiam; neque aliqua nostram terram attigi; sed semper habens ærumnam erro, ex quo primum secutus-sum Agamemnonem divinum Ilium ad insignem-bonis-equis, ut cum-Trojanis pugnarem. 170 Sed age mihi hoc dic et vere narra: quodnam te fatum domuit longam-sternentis mortis? utrum diuturnus morbus? an Diana sagittis-gaudens suis mitibus telis superveniens _te_ occidit? dic vero mihi et de-patre, et filio, quem reliqui, 175 utrum adhuc penes illos _sit_ meum munus, an aliquis jam virorum alius habeat, me autem non-amplius putent rediturum. Dic etiam mihi nuptæ uxoris consiliumque mentemque, utrum maneat cum puero, et salva omnia custodiat; an jam eam duxerit Achivorum quicunque optimus.

180 Sic dixi: ac statim respondebat veneranda mater: et perquam illa quidem manet afflicto animo tuis in ædibus; ærumnosæ autem ei semper consumuntur noctesque diesque lacrimas-fundenti. Tuum vero nondum quisquam habet pulcrum munus; sed quietus 185 Telemachus prædia colit, et convivia æqua epulatur, quæ decet principem virum curare; omnes enim invitant. Pater autem tuus illic manet in-agro, neque in-urbem devenit: neque ei lecti _sunt_ strata et lænæ, et stragula splendida; 190 sed ille hieme quidem dormit, ubi servi in domo, in pulvere prope focum; vilia vero corpore vestimenta induit; ac quando venit æstasque, florensque anni-tempus, undique illi per fertilem-partem horti vitiferi ex-foliis delapsis humiles strati-sunt lectuli; 195 hic ille jacet dolens, magnumque in-mente dolorem auget, tuum fatum deflens: molesta autem _eum_ insuper senectus incessit. Sic enim et ego perii, et fatum obii: nec me quidem in ædibus certa-jaculatrix Diana suis mitibus telis superveniens interemit; 200 neque aliquis me morbus invasit, qui maxime tabe invisa ex-membris tollere-solet animum: sed me tuique desiderium, tuique cura, inclyte Ulysse, tuaque benignitas _usque memorem_ dulci animo privarunt.

Sic dixit: atque ego volebam mente cogitans 205 matris meæ animam prehendere defunctæ: ter quidem aggressus-sum, amplectique _eam_ me animus jubebat: ter autem mihi e manibus, umbræ instar vel etiam somnii, avolavit; mihi vero dolor acutus oriebatur in-animo magis: et ipsam compellans verbis alatis allocutus-sum:

210 Mater mea, cur me non manes prehendere _te_ cupientem ut etiam in Orco,[TR1] caris manibus circumamplexi, ambo tristi oblectemur fletu? nunquid mihi simulacrum hoc inclyta Proserpina immisit, ut adhuc magis lamentans ingemiscam?

215 Sic dixi: ac statim respondit veneranda mater: væ mihi, fili mi, supra omnes infelix viros, minime te Proserpina, Jovis filia, deludit, sed hæc conditio est mortalium, quum mortui-fuerint non enim amplius carnesque et ossa nervi habent, 220 sed ea quidem ignis valida vis ardentis absumit, ubi primum reliquerit alba ossa animus: anima vero, tanquam somnium, avolans volitat. Sed in-lucem celerrime contende: hæc vero omnia scito, ut etiam in-posterum tuæ dicas uxori.

225 Nos quidem sic verbis colloquebamur: ac mulieres accesserunt (incitabat enim inclyta Proserpina), quotquot optimatum uxores erant, atque filiæ; hæ vero circa sanguinem nigrum frequentes congregabantur. At ego consultabam, quo-pacto interrogarem singulas; 230 illud autem mihi in animo optimum videbatur consilium: stricto acuto gladio crasso a femore, non sinebam bibere simul omnes sanguinem nigrum. Illæ vero se-excipientes accedebant; et unaquæque suum genus enarrabat; ego vero interrogabam omnes.

235 Ibi nempe primam Tyro vidi nobili-patre-natam, quæ dixit Salmonei eximii _se_ prolem esse; dixitque Crethei _se_ uxorem esse Æolidæ; quæ Fluvium amavit, Enipeum divinum, qui longe pulcerrimus fluviorum super terram labitur: 240 et _ea_ propter Enipei versabatur pulcra fluenta. Huic vero quum-se-assimilasset terram-cingens Neptunus, in ostiis fluvii _ei_ accubuit vorticosi: purpureus autem fluctus circumstitit, monti æqualis, curvatus: absconditque deum mortalemque feminam. 245 [solvit autem virgineam zonam, ac somnum _ipsi_ offudit.] Sed postquam perfecerat deus amatoria opera, inhæsit inde ei manu, verbumque dixit et elocutus-est:

Gaude, mulier, amore _hoc;_ circumvolvente autem anno paries inclytos liberos; quoniam haud inanes concubitus 250 immortalium: tu vero eos cura enutrique. Nunc autem abi domum, et contine-te, neu memora: at ego tibi sum Neptunus terræ-concussor.

Sic locutus, pontum subiit fluctuantem. Illa autem gravida-facta, Peliam peperit et Neleum; 255 qui fortes ministri Jovis magni fuerunt ambo: Pelias quidem in spatiosa Iolco habitabat abundans-pecore; hic vero in Pylo arenosa. Ceteros Cretheo peperit regina mulierum, Æsonemque, ac Pheretem, Amythaonemque equestrem-bellatorem.

260 Post hanc vero Antiopen vidi, Asopi filiam; quæ etiam Jovis gloriabatur in ulnis _se_ dormiisse; et peperit duos filios, Amphionemque Zethumque, qui primi Thebes sedem condidere septem-portas-habentis, turribusque-munierunt; quia non sine-turribus poterant 265 habitare spatiosam Thebem, fortes licet essent.

Post hanc autem, Alcmenam vidi, Amphitryonis uxorem, quæ Herculem invictum, animum-leonis-habentem, peperit, in ulnis Jovis magni congressa: et Megaram, Creontis magnanimi filiam, 270 quam habuit Amphitryonis filius, robore semper indomitus.[TR2]

Matremque Œdipodis vidi, pulcram Epicasten, quæ magnum facinus commisit insipientia mentis, nupta suo filio; ille vero suum patrem ubi-interfecerat, _eam_ uxorem-duxit: statim vero _hæc_ vulgata dii fecere hominibus. 275 Sed ille quidem in Thebe amœnissima dolores patiens, Cadmeis imperabat, deorum dira per consilia: illa autem abiit in Orcum validas-portas-habentem, firmum, deligato laqueo sublimi ab alto conclavi, suo dolori implicata: illi vero dolores reliquit pone 280 valde multos, quotquot matris Furiæ efficiunt.

Et Chlorin vidi perpulcram; quam olim Neleus uxorem-duxit suam ob pulcritudinem, postquam dederat innumera sponsalia, minimam-natu filiam Amphionis Iasidæ, qui olim in Orchomeno Minyeo fortiter imperabat: 285 ea vero in-Pylo regnabat, peperitque illi inclytos liberos, Nestoremque, Chromiumque, Periclymenumque magnanimum. Post hos autem eximiam Pero peperit, miraculum mortalibus, quam omnes ambiebant vicini: neque omnino Neleus ulli dabat, qui non camuras boves latis-frontibus 290 e Phylace abegisset roboris Iphiclei difficiles _abactu:_ has vero solus pollicitus-est vates eximius _Melampus_ abacturum _se:_ grave autem dei fatum _eum_ impedivit, vinculaque sæva, et bubulci agrestes. Sed quum jam mensesque et dies exacti-essent, 295 rursus circumvolvente anno, et advenerant horæ, tum vero demum ipsum solvit vis Iphiclea, vaticinia omnia elocutum: Jovis autem perficiebatur consilium.

Et Ledam vidi, illam Tyndarei uxorem, quæ sub Tyndareo magnanimos peperit filios, 300 Castoremque equûm-domitorem, et pugilatu-strenuum Pollucem: quos ambos vivos detinet alma terra; qui etiam infra terram, honorem a Jove habentes, modo quidem vivunt alternis-diebus, modo autem rursus mortui-sunt: honorem vero sortiti-sunt æqualiter diis.

305 Post hanc autem Iphimediam, Aloei uxorem, aspexi, quæ sane dicebat Neptuno se-congressam-esse: et peperit duos filios (brevis autem vitæ fuerunt), Otumque deo-parem, inclytumque Ephialten; quos procerissimos enutrivit alma Terra, 310 et longe pulcerrimos, post inclytum quidem Orionem. Novennes etenim hi etiam novem-cubitorum erant latitudine: at longitudine erant novem-ulnarum. Qui etiam immortalibus minabantur in Olympo certamen allaturos _se_ tumultuosi belli: 315 Ossam Olympo conati-sunt imponere, at Ossæ Pelium nemorosum, ut cœlum _ipsis_ scansile esset. Et sane perfecissent, si ad-pubertatis mensuram pervenissent: sed perdidit _eos_ Jovis filius, quem peperit pulcris-comis Latona, ambos, antequam ipsis sub temporibus pili 320 florerent, tegerentque mentum florenti lanugine.

Phædramque, Procrinque vidi, pulcramque Ariadnen,[TR3] filiam Minois exitiosi, quam olim Theseus ex Creat in fœcundum-solum Athenarum sacrarum duxit quidem, sed non potitus-est; antea vero ipsam Diana occidit 325 Dia in circumflua, Bacchi testimonio _damnatam._

Mæramque, Clymenamque vidi, odiosamque Eriphylen, quæ aurum pro-suo marito accepit pretiosum. Omnes vero non ego dixero, neque nominavero, quotquot heroum uxores vidi, ac filias: 330 prius enim etiam nox abiret divina: sed et hora dormiendi _mihi,_ sive ad navem celerem digresso ad socios, sive hic: deductio autem diis vobisque curæ-erit.

Sic dixit: illi vero omnes muti facti-sunt silentio; voluptateque tenebantur per ædes umbrosas. 335 His vero Arete candidis-ulnis exordiebatur sermonem:

Phæaces, quomodo vobis vir hic videtur esse, formaque, magnitudineque ac mente intus æqua? Hospes vero itidem meus est; unusquisque autem _vestrûm_ particeps-est honoris hujus: ideo ne festinantes dimittite, neu dona 340 sic egenti præcidite: multa enim vobis bona in ædibus, deorum benignitate, jacent.

Inter-hos autem et locutus-est senex heros Echeneus: [qui Phæacum virorum maximus-natu erat:]

O amici, non utique nobis præter rem nec præter decorum 345 loquitur regina prudens; sed obedite: Alcinoo autem ex ipso pendet opusque dictumque.

Huic autem rursus Alcinous respondit, dixitque: hoc quidem ita vere stabit verbum, si ego vivus Phæacibus navigandi-studiosis impero. 350 Hospes autem sustineat, valde licet reditum desiderans, omnino jam exspectare in crastinum, donec totum munus perficiam: deductio autem viris curæ-erit omnibus, maxime vero mihi, cujus imperium est in populo.

Hunc autem respondens affatus-est ingeniosus Ulysses: 355 Alcinoe rex, omnium nobilissime civium, si me etiam in annum jusseritis hic manere, deductionemque apparaveritis et splendida dona dederitis, etiam hoc mallem, et multo utilius esset, pleniore cum manu caram in patriam pervenire; 360 et magis honorabilis et carior viris essem omnibus, quotquot me in-Ithacam viderent reversum.

Huic autem rursus Alcinous respondit, dixitque: o Ulysse, hoc quidem neutiquam te suspicamur aspicientes, impostoremque _te_ esse et fallacem, qualiter multos 365 pascit terra nigra late-dispersos homines, mendaciaque concinnantes, unde quis neque suspicaretur: tibi vero inest quidem species verborum, inest et mens bona; historiam vero, ut et cantor, scite enarrasti omniumque Argivorum tuique ipsius dolores tristes. 370 Sed age mihi hoc dic, et accurate narra, si quos eximiorum sociorum videris, qui una te ipsum ad Ilium simul comitati-sunt, et illic fatum obierunt. Nox autem hæc valde longa, immensa; neque adhuc tempus dormiendi in ædibus: tu autem mihi dic mirifica opera. 375 Etiam ad auroram divinam sustinerem, quando mihi tu sustineres in ædibus tuos dolores narrare.

Hunc autem respondens allocutus-est ingeniosus Ulysses: Alcinoe rex, omnium nobilissime civium, tempus quidem multi sermonis, tempus vero et somni: 380 sin vero adhuc audire utique cupis, haud equidem hæc tibi invidebo et miserabiliores alios narrare dolores meorum sociorum, qui jam post-hæc perierunt: qui Trojanorum quidem effugerant luctuosum bellum, in reditu vero perierunt, malæ causa feminæ (_Helenæ_).

385 Ac postquam animas quidem disperserat huc illuc casta Proserpina mulierum feminarum, venit deinde anima Agamemnonis Atridæ dolens; circumque aliæ congregatæ-erant, quæcunque simul cum-eo domo in Ægisthi perierunt et fatum obierunt. 390 Agnovit vero statim me ille, postquam biberat sanguinem nigrum: flebat autem is acute, uberes lacrimas destillans, extendens ad me manus, attingere cupiens: sed non amplius ei aderat vis firma, neque omnino potentia, qualis quidem antea erat in flexilibus membris. 395 Illum quidem ego flevi conspicatus, misertusque sum in-animo, et ipsum compellans verbis alatis allocutus-sum:

Atride augustissime, rex virorum, Agamemno, quodnam te fatum domuit longum-sternentis mortis? utrum te in navibus Neptunus domuit, 400 excitato sævorum ventorum immenso flatu? an te hostiles viri læserunt in terra, boves abducentem atque ovium greges pulcros, an pro urbe pugnaturum sive feminis?