Part 30

XIV. Audito Ambrosio, paulatim ab erroribus resipiscit. id.

LIBER SEXTUS.

I. Augustinus nec Manichæus nec catholicus. 82

II. Epulæ et synaxis apud sepulcra martyrum. 83

III. Occupationes et studia Ambrosii. 84

IV. Doctrinam Ecclesiæ Ambrosio concionante intelligit. 86

V. De sacrorum Librorum auctoritate et necessario usu. 87

VI. De miseria ambitiosorum, adducto exemplo mendici lætantis. 90

VII. Alypium a Circensium insania convertit. 91

VIII. Alypius capitur insania ludorum gladiatoriorum, a quibus antea abhorruerat. 93

IX. Alypius ut fur apprehenditur. id.

X. De integritate Alypii et adventu Nebridii. 95

XI. Anxius Augustinus de instituenda vita deliberat. 96

XII. Contentio inter Alypium et Augustinum de matrimonio et cælibatu. 98

XIII. Uxor quæritur Augustino. 99

XIV. De vita communi agenda cum amicis deliberat. 100

XV. In locum discedentis concubinæ alia succedit. 101

XVI. Mortis et judicii metum nunquam deposuit. id.

LIBER SEPTIMUS.

I. Deum cogitat tanquam aliquid corporeum per infinita spatia diffusum. 102

II. Momentum quo Nebridius confutarat Manichæos. 104

III. Liberum arbitrium causa peccati. 105

IV. Deum incorruptibilem esse oportet. 106

V. Quærit iterum unde malum, et quæ radix ejus. 107

VI. Mathematicorum divinationes rejicit. 108

VII. Misere torquetur inquirens unde sit malum. 111

VIII. Quomodo divina misericordia subvenerit Augustino. 112

IX. In Platonicorum libris Verbi æterni divinitatem, non incarnati humilitatem invenit. id.

X. Clarius innotescunt jam Augustino divina. 115

XI. Quomodo creaturæ sunt, et non sunt. 116

XII. Omnia bona, quæcumque sunt. id.

XIII. Omnia condita laudant Deum. 117

XIV. Sanæ mentis homini nihil displicet inter creaturas Dei. id.

XV. Quomodo veritas et falsitas in creaturis. 118

XVI. Omnia bona, licet quibusdam non apta. id. {303}

XVII. Quæ retardent a cognitione divinorum. id.

XVIII. Solus Christus via ad salutem. 119

XIX. Quid senserit de Christi incarnatione. 120

XX. Ex Platonicis libris peritior, sed inflatior evaserat. 121

XXI. Quid in sacris Libris invenerit, non inventum in Platonicis. 122

LIBER OCTAVUS.

I. Studio vitæ melius instituendæ ad Simplicianum ire statuit. 125

II. De Victorino rhetore converso. 126

III. Quod Deus et Angeli magis gaudent in peccatorum conversione. 129

IV. Quare plus lætandum sit in conversione nobilium. 131

V. Quæ remorabantur eum a conversione. id.

VI. Pontitianus narrat Antonii vitam. 133

VII. Rodebatur intus audito Pontitiano. 136

VIII. In hortum secedit; quid ibi egerit. 137

IX. Unde fit ut animus imperet sibi, et resistatur. 138

X. Adversus Manichæos qui ex duabus contrariis voluntatibus duas contrarias naturas asseverant. 139

XI. Lucta spiritus et carnis in Augustino. 141

XII. Vocis admonitu quomodo totus conversus. 142

LIBER NONUS.

I. Laudat Dei bonitatem, agnoscens suam miseriam. 145

II. Deserere rhetorices professione differt usque ad vindemiales ferias. 146

III. Verecundus concedit illi rus suum. 147

IV. Libri apud Cassiciacum scripti. Epistolæ ad Nebridium. Quibus coelitus perfusus gratiis, et quam vivido pietatis sensu, dum Psalmos evolvit. Acerrimo dolore dentium subito liberatur. 149

V. Ambrosium consulit quid legendum. 153

VI. Mediolani baptizatur cum Alypio et Adeodato. 154

VII. Ecclesiastici cantus institutio Mediolani. Inventio corporum SS. Protasii et Gervasii. 155

VIII. Evodii conversio. Matris obitus, ejusque a teneris educatio. 156

IX. Laudabiles matris suæ mores prosequitur. 159

X. Colloquium cum matre de regno coelorum. 160

XI. De ecstasi et morte matris. 162

XII. Quomodo luxerit mortem matris. Sacrificium pro defunctis. 163

XIII. Orat pro matre defuncta. 166

LIBER DECIMUS.

I. In Deo solo spes et gaudium. 168

II. Cum Deo nota sint arcana, quid est confiteri illi. 168

III. Quo fructu confitebitur deinceps quis sit, non quis fuerit. 169

IV. Quod magni sint fructus hujuscemodi confessionis. 170

V. Homo sese totum non novit. 171

VI. Quid amat, cum Deum amat; et quomodo ex creaturis Deus cognoscitur. id.

VII. Corporea aut sensitiva virtute Deus non invenitur. 173

VIII. Memoriæ vis. id.

IX. Memoria disciplinarum. 175

X. Disciplinæ in memoriam non introducuntur per sensus, sed ex ejus abditiore sinu eruuntur. id.

XI. Quid sit discere. 176

XII. Rerum Mathematicarum memoria. 177

XIII. Memoria meminisse nos meminimus. id.

XIV. Quomodo memoria continet affectus animi. Læta non læti quomodo recordamur. id.

XV. Etiam quæ absunt meminimus. 178

XVI. Et oblivionis memoria est. 179

XVII. Magna memoriæ vis, sed ultra progrediendum ut attingatur Deus. 180

XVIII. Non inveniretur ea res quæ excidit, nisi memoria teneretur. 181

XIX. Quid sit reminisci. id.

XX. Ut beatitudinem omnes appetant, oportet eam noverint. 182

XXI. Quomodo memoria beatam vitam continet. 183

XXII. Beata vita quæ, et ubi. 184

XXIII. Item prosequitur quæ sit beata vita, et ubi. id.

XXIV. Gratulatur quod sua in memoria Deus locum habeat. 185

XXV. In quo memoriæ gradu reperiatur Deus. 185

XXVI. Ubi invenitur Deus. 186

XXVII. Quomodo hominem rapiat Dei pulchritudo. id.

XXVIII. Miseriæ hujus vitæ. id.

XXIX. In Deo spes tota. 187

XXX. Confitetur ut se habet ad tentationes carnalis libidinis. id.

XXXI. Ut se gerit ad tentationes gulæ. 189 {304}

XXXII. Ut se gerit ad odorum illecebras. 191

XXXIII. Ut se gerit ad voluptates aurium. 192

XXXIV. Ut se gerit ad oculorum illecebras. 193

XXXV. Ut se habet ad secundum tentationis genus, quod est curiositatis. 194

XXXVI. Ut se habet ad tertium tentationis genus, quod est superbiæ. 197

XXXVII. Ut movetur laudibus humanis. 198

XXXVIII. Et virtuti periculum a vana gloria. 200

XXXIX. Amoris proprii vis et natura. id.

XL. Quod in se et cæteris rebus Deum investigavit. id.

XLI. Triplex cupiditas. 201

XLII. Nonnulli ad dæmones tanquam redeundi ad Deum mediatores infeliciter recurrerunt. id.

XLIII. Christus verus mediator. 202

LIBER UNDECIMUS.

I. Cur confitemur Deo scienti. 205

II. Petit a Deo Scripturarum sanctarum intelligentiam. id.

III. Quæ scripsit Moyses de creatione coeli et terræ, intelligere non potest nisi donante Deo. 208

IV. Creatura clamat creatorem Deum. 208

V. Ex nihilo conditus mundus. id.

VI. Quomodo Deus dixit, ut fieret mundus. 209

VII. Verbum Dei coæternum Deo. 210

VIII. Verbum Dei ipsum est principium quo docemur omnem veritatem. id.

IX. Quomodo Verbum Dei loquatur cordi. 211

X. Obtrectantes quid faceret Deus antequam coelum et terram conderet. id.

XI. Objectioni respondet quod æternitas Dei nescit tempora. 212

XII. Quid Deus fecerit ante mundi creationem. id.

XIII. Quod ante tempora a Deo creata nullum tempus fuerit. 213

XIV. Temporis differentiæ tres. id.

XV. Mensura temporis in quo. 214

XVI. Quale tempus metiri liceat, et quale non. 215

XVII. Ubi tempus præteritum et futurum. 216

XVIII. Quomodo præterita et futura tempora sint præsentia. id.

XIX. Non capit modum, quo Deus docet futura. 217

XX. Differentiæ temporis quomodo nominandæ. 217

XXI. Quomodo tempus liceat metiri. 218

XXII. Petit ænigmatis istius solutionem a Deo. 218

XXIII. Quid sit tempus. 219

XXIV. Tempus est quo metimur motum corporis. 220

XXV. Rursus Deum interpellat. id.

XXVI. Quomodo tempus metimur. 221

XXVII. Quomodo metimur tempus permanens in animo. id.

XXVIII. Animo metimur tempora. 223

XXIX. Se in temporalia distentum cupit in Deum colligi. 224

XXX. Coarguit rursum obtrectantes, quid fecerit Deus ante mundi creationem. id.

XXXI. Quomodo cognoscit Deus, quomodo creatura. 225

LIBER DUODECIMUS.

I. Difficilis inquisito veri. 226

II. De duplici coelo et terra. id.

III. Quid tenebræ super faciem abyssi. id.

IV. Quid terra invisibilis et incomposita. 227

V. Cur sic appellata videtur materia informis. id.

VI. Quid olim cum Manichæis senserit de materia informi, quid modo. id.

VII. Deus fecit de nihilo coelum, id est Angelos; et terram, id est informem materiam. 228

VIII. Materia informis ex nihilo; ex hac omnia visibilia. 229

IX. Cur absque dierum mentione scriptum est, Deum fecisse in principio coelum et terram. id.

X. A Deo cupit edoceri. 230

XI. Quid a Deo didicerit. id.

XII. Creatura duplex carens tempore. 231

XIII. Cur sine dierum commemoratione dicit Scriptura, quod in principio fecit Deus coelum et terram. 232

XIV. Scripturæ profunditas. id.

XV. Quæ de Deo deque Angelis et informi materia sentit Augustinus, non possunt oblocutores negare. 233

XVI. Rem habere non vult cum iis qui contradicunt veritati divinæ. 235

XVII. Ut coeli et terræ nominibus aliud et aliud intelligi potest. 236

XVIII. Quis error innoxius in Scripturis. 237

XIX. Quæ liquido vera. 238

XX. _In principio creavit_ etc. varie intellectum. id. {305}

XXI. _Terra erat invisibilis_ etc. varie intellectum. 239

XXII. Aliquid esse a Deo conditum, de quo sileat liber Genesis, nihil repugnat. 240

XXIII. Duo dissensionum genera in Scripturis interpretandis. 241

XXIV. Ex multis veris non debet fidenter asseri hoc aut illud sensisse Moysen. id.

XXV. Adversus eos qui aliorum interpretandi rationem temere rejiciunt. 242

XXVI. Qui sermo deceat Scripturam. 243

XXVII. Scripturam decet humile simplexque verborum genus. 244

XXVIII. Ut varie intelligitur ab eruditis Scriptura. id.

XXIX. Quot modis dicitur aliquid prius. 245

XXX. Tractatores Scripturæ diversa sentientes, concordent invicem charitate et studio veritatis. 247

XXXI. Sensisse putandus est Moyses quidquid veri potest in ipsius verbis inveniri. 247

XXXII. Veri Scripturæ sensus a Spiritu sancto revelantur. 248

LIBER DECIMUS TERTIUS.

I. Invocat Deum, cujus bonitate se præventum agnoscit. 249

II. Creaturæ ex Dei bonitate subsistunt et perficiuntur. id.

III. Ex Dei gratia omnia. 251

IV. Deus non eget rebus conditis. id.

V. Trinitas qui Deus est, ex primis verbis Geneseos intelligitur. 252

VI. Cur dictus est Spiritus superferri super aquas. id.

VII. Effectus Spiritus sancti. id.

VIII. Intellectuali creaturæ ad beatam requiem non sufficit quidquid Deo minus est. 253

IX. Cur solus Spiritus sanctus superferebatur super aquas. 254

X. Ex dono Dei omnia. id.

XI. Symbola Trinitatis in homine. 255

XII. Mundi creatio formationem Ecclesiæ præfigurat. 256

XIII. Renovatio hominis dum hic vivit nondum perfecta. 257

XIV. Fide et spe corroboramur. 258

XV. Explanat ver. 6. cap. 1 Gen. _Fiat firmamentum_ etc. Quid firmamentum, quid superiores aquæ. id.

XVI. Solus Deus se scit omnino sicuti est. 260

XVII. In ver. 9: _Congregentur aquæ_, Quid mare, quid arida. Explicatur ver. 11: _Germinet terra_ etc. id.

XVIII. In ver. 14: _Fiant luminaria_ etc. Quæ luminaria dividentia inter diem et noctem. 261

XIX. Tractat eumdem versiculum, _Fiant luminaria_ etc. 263

XX. In ver. 20: _Producant aquæ_ etc. Quæ reptilia, quæ volatilia. 264

XXI. In ver. 24: _Producat terra animam vivam_ etc. 265

XXII. In ver. 26: _Faciamus hominem ad imaginem_ etc. Renovatio mentis. 268

XXIII. In eumdem versiculum: _Et præsit piscibus maris_ etc. De quibus christianus judicet. id.

XXIV. In ver. 28: _Et benedixit eos Deus dicens_, _Crescite_ etc. 270

XXV. In ver. 29: _Ecce dedi vobis amnem herbam .... in escam_ etc. 272

XXVI. Voluptas et utilitas ex beneficio in proximum collato. id.

XXVII. Quid per pisces et cetos significetur. 274

XXVIII. In ver. 31: _Et vidit Deus omnia quæ fecit, et ecce bona valde_ etc. id.

XXIX. Quomodo intelligendum quod Deus octies vidit bona esse opera sua. 275

XXX. Manichæorum deliria. id.

XXXI. Piis idem probatur quod Deo placuit. 276

XXXII. Compendio enarrat opera Dei. 277

XXXIII. Omnia de nihilo sive de concreata materia. 278

XXXIV. Totius creationis mundi allegorica expositio. id.

XXXV. Optat pacem. 279

XXXVI. Diem septimum vespera quare non sequatur. id.

XXXVII. Deus in nobis quando quiescet. id.

XXXVIII. Aliter Deus, aliter homo videt creata. 280

EXPLICIT INDEX CAPITUM.

* * * * *

{307}

INDEX.

A.

Abrahæ sinus, 148, et n.

Abstinentia. Non immunditia obsonii timenda est, sed immunditia cupiditatis, 191.

Abyssus humanæ conscientia nuda est oculis Dei, 168.

Academici pro Scepticis male habiti, 75, et n. 80.

Accessio critica medicis vocatur, 83.

ADEODATUS Augustini filius de peccato, 154. Ætatis anno fere xv. cum ipso baptizatur, ib. Aug^o. horrori est illius ingenium, ib. Sensa ipsius sunt omnia quæ ex alterius collocutoris persona inseruntur in Aug^i. lib. _de Magistro_ edito Romæ cum esset in annis xvi. ib. præmatura morte rapitur, ib.

Adulantes amici pervertunt; inimici litigantes plerumque corrigunt, 158.

Ægyptius cibus, 114, et n.

Æneis cit. 11, 12, 14, 127.

Æneam venisse Carthaginem non est verum, 12.

Aerem deum esse credit Anaximenes, 172.

Æternitas Dei æternitas semper stans, 212. Æternum internum, 152.

Affectus. In Affectu tenebroso est longe a Dei vultu, 15, 228.

Agentes in rebus duo, cognita Antonii vita, nuntium sæculo remitttunt, 135.

Agriculturam nefas esse censebant Manichæi, 40, et n.

Alimentum sola salutis causa sumendum, 189. Aug. a Deo edoctus ut quemadmodum medicamenta sic alimenta sumpturus accedat, ib.

Altare. Ex eo dispensatur Victima Sancta, 167. Ad id fieri memoriam sui desiderat Monnica in extremis, 163.

ALYPIUS Thagaste oriundus, 91. Parentibus primatibus municipalibus, ib. Natu minor Aug^o. ib. A minore ætate magnam virtutis indolem præ se ferebat, ib. Augustino amicissimus a primis annis, ib. ab eoque frater cordis sui dictus, 150. et ejusdem Thagaste et Carthagine in Rhetorica auditor, ib. Carthagine spectaculis deditus, ib. a Circensium insania revocatur objurgatione Augustini, 92. ut fur apprehenditur, 94. sed mox liberatur, 95. Manichæorum superstitione cum Aug^o. involvitur, 92. Romam venit ante Aug. ut jus discat, 93. Spectaculis gladiatoriis incaute capitur, ib. Mediolanum cum Aug^o. proficiscitur, 65. Assessoris munere tertium fungitur, ib. 133. Dum assidet Comiti largitionum Italicianarum, ejus integritas a potentissimo senatore et pollicitationibus et minis tentatur, ib. Continentissime vivit, 98. Aug^m. ab uxore ducenda prohibet, quo simul sapientiæ libere vacent, ib. Disputat cum ipso de finibus bonorum et malorum, 101. Putat credi a Catholicis non esse in Christo animam et mentem hominis, ideoque ad fidem pigre movetur: At postea errorem hunc Apollinaristarum esse intelligens, Catholicæ fidei contemperatus est, 121. Aug^i. ad Deum conversi proposito bono sese adjungit, 144. Secedit cum illo in agrum Cassiciacum, Catechumenus cum Catechumeno, 150. Illic cum eo disputat "_de ordine, contra Academicos_" et _de vita beata_, 149, n. Christi nomen literariis illis lucubrationibus inseri dedignatur, sed postea resipiscit, 150. Remeat Mediolanum nomen inter baptizandos cum Augustino daturus, 154. Fortissimus domitor corporis, Italicum solum glaciale nudo pede obterit insolito ausu, ib. Baptizatur, ib. Fit tandem Episcopus Thagastensis, 95, n.

Ambitiosorum miseria, 90.

AMBROSIUS episcopus Mediolanensis laudatur, 79. Coelibatus ejus, occupationes et studia, 84, 85. Omni die Dominica verbum Dei tractat ad populum, 85. Ad veteris Legis interpretationem quasi regulam commendans, sæpe inter concionandum dicebat, "Littera occidit, Spiritus autem vivificat," 86. Benigne excipit Aug^m. qui studiose ipsum concionantem audit, 79. Diligitur a Monnica perinde atque Angelus Dei, 83. Aug^o. consulenti quid potissimum de Scripturis legere debeat, quo sese ad baptismum comparet, Isaiam præscribit, 153. Persecutionem a Justina Valentiniani regis matre Ariana patitur, 155, et n. {308} Excubat plebs in Ecclesia mori parata cum Episcopo, ib. Corpora SS. Protasii et Gervasii divinitus detegit, ib. Synaxes ad memorias Martyrum prohibet, 83.

Ambrosiana basilica, 156. Ambrosiani versus, 165.

Amicitia dulcis est propter unitatem de multis animis, 22. Non est vera nisi eam Deus adglutinet inter in hærentes Ipsi, 49. Malorum amicitia inimica, 26. Miser est omnis animus vinctus amicitia rerum mortalium, 51.

Amicus est beatus qui amat Deum, et amicum in Deo, et inimicum propter Deum, 50. Solus nullum carum amittit, cui omnes in illo cari sunt, qui non amittitur, ib. Bene Horatius dixit de amico suo, "_Dimidium animæ meæ_," 51.

Amicus Aug^i. quidam carissimus, quem in Manichæorum hæresin deflexerat, febri correptus et pene exanimis nesciens baptizatur. (49.) Mox recreatus, mirum in modum animo mutato, Aug^m. Baptismum ex more (Manichæorum sc.) irridentem exhorret et reprehendit, 50.

Amor ex amore laudantium accenditur, 57. pondus est, quo animus fertur quocumque fertur, 254. Nihil amamus nisi pulchrum, 56.

Amor Dei. Non amaretur Deus nisi per Spiritum sanctum, 252, 277. Deus amari se jubet ab homine, et nisi faciat, minatur ingentes miserias, 3. Omnia nobis dicunt ut Deum amemus, nec cessant dicere omnibus, ut sint inexcusabiles, 171. Non possumus metiri, ut sciamus quantum desit nobis amoris ad id quod sat est, 253. Minus Deum amat, qui cum Deo aliquid amat, quod non propter Deum amat, 187. Ibi est locus quietis imperturbabilis ubi non deseritur amor si ipse non deserat, 54.

Amor sui improbus. Sibi placentes, multum Deo displicent, 200.

Amor proximi. Si placent animæ, in Deo amentur, et ad eum rapiantur, 55.

Amor mundi. Amore subduntur homines creaturis, et subditi judicare non possunt, 172. Amari et timeri velle ab hominibus non propter Deum, misera vita est et foeda jactantia, 197.

Amphitheatrum ludorum gladiatoriorum, 93.

Anaximenes aerem Deum esse credit, 172.

Angeli natura mutabiles, 230, 234, n. 235, 106.