Part 14

Nos procedi ad predicta juxta ipsius hodieline nostre assignationis formam tenoremque & mentem, sic nos memoratus episcopus, judex & commissarius, visis insuper articulis inquisitionalibus super dicto statu ipsius ecclesie conceptis ac testium super eisdem debite examinatorum actestationibus aliisque dictis, propositis, productis, allegatis ac fieri requisitis & querelis supradictis, necnon aliis de jure videndis, sedentes pro tribunali more majorum, solum Deum & sanctas Scripturas, omni gracia, odio & timore postpositis, nostris pre oculis habentes, viaque regia & sine acceptatione personarum procedentes, & nichil de contingentibus in eisdem & circa ea obmictentes, sed servatis sollempnitatibus in talibus opportunis servarique debitis & solitis, Xpisti glorioso nomine, quod est supra omne nomen, devotissime invocato juxta Appostoli textimonium, dicentis quod in cujuslibet boni operis principio est nomen Domini nostri Jhesu Xpisti invocandum & signum sancte Crucis faciendum, dicentes: In nomine sancte & individue Trinitatis que sola est universorum principium, preter quod aliud inveniri non potest, Patris & Filii & Spiritus Sancti, amen; quia comperimus & legictime nobis constitit & constat dict. venerabilem ecclesiam Sancti Petri visitationis, correctionis & refformationis officio indigere, eapropter hiis & aliis justis de causis nos ad hec moventibus movereque debentibus, ad easdem nostras devenimus ordinationes in hunc qui sequitur modum: § IN PRIMIS statuimus & ordinamus quod ordinationes & cerimonias contenctas & descriptas in quodam libro pergameno, disponentes de & super divinis officiis & horis canonicis & ipsas & ipsa concernentibus, de parte ad partem, verbo ad verbum, sillaba ad sillabam firmiter teneant, observent & actendant domini prior & canonici sive capitulum ac chorearii & alii omnes servitores dicte ecclesie, & unusquisque injunctum sibi officium in choro vel ecclesia bene & diligenter persolvat: quod si aliquis ipsorum defficiat, corrigatur celeriter & incontinenti per magistrum chori vel alium ad quem spectat, & quilibet defficiens ad ipsius magistri chori preceptum vel alterius juxta consuetudinem ecclesie obtemperet, quod si non fecerit distributionibus illius diei qua defecerit & non obtemperaverit privatus sit ipso facto & comuni dicte ecclesie cedat illa distributio. § 2) DE DIVINO OFFICIO PERSOLVENDO. Super divino officio persolvendo & quo tempore, quo quisque debet esse, qualiter eciam non licet vagari per [claustra] extra ecclesiam nec capitula tenere tempore divinorum & de facienda tabula qualibet septimana vel mense, super omnibus istis & certis aliis divinum officium concernentibus precipimus efficaciter observari decreta sacri Basiliensis (concilii) inde edicta, quorum tenores sequntur: Si quis principem[1] ... pena. Quo tempore quisque debet esse in choro ... usurpat. De hiis qui tempore divinorum vagantur per ecclesiam ... cogatur. Irrictacio consuetudinum contra hoc decretum & de his qui ratione officialitatis percipiunt distributiones. Omnes autem consuetudines, statuta aut previlegia que huic nostro contradicunt decreto, nisi forte majores adicerent penas, cassamus & irritamus, & presertim illam consuetudinem qua prepositi[2] ... percipiunt. De tabula pendenti in choro ... amictat. De hiis qui in missa non complent ... castigetur. De tenentibus capitula tempore.... Ne cultus impediatur divinus, prohibet ... lucrentur. De spectaculis in ecclesia non faciendis ... permictant, quynimmo sic illos puniant quod & ipsis & ceteris terrorem incutiat. Item, quia per depositiones testium & informationes inde sumptas necnon per statuta & observantias ipsius ecclesie comperimus dd. priorem & canonicos diebus sollempnibus & majoribus festivitatibus anni teneri, scel. ipsum dom. priorem ad interessendum & incohandum horas canonicas magnamque missam, transgressores per ... quinto. § 3) ITEM statutum est quod, quandocumque contigerit aliquem canonicum vel clericum Sancti Petri intrare aliquam religionem, assumendo ibidem habitum novitiatorum vel professorum, quod ipso facto chorum amittant & beneficio ipsius ecclesie perpetuis temporibus sit privatus & nunquam in dicta ecclesia ut clericus ipsius ecclesie de cetero admittatur, nisi secum per capitulum misericorditer fuerit dispensatum, § 4) ITEM, quod nullus apostata recipiatur in canonicum seu clericum hujus ecclesie: apostatam intelligimus qui recedit ab ordine sumpte religionis, quam professus fuit tacite vel expresse. § 5) ITEM fuit statutum quod quicunque de cetero creabitur in canonicum hujus ecclesie non ascendat nec installetur supra chorum nec habeat vocem in capitulo nec intret in capitulo nec percipiat in pertendis canonicorum morientium, nisi vicesimum annum etatis sue compleverit & in sacris ordinibus fuerit constitutus. § 6) ITEM, cum ecclesia indigeat diversis ornamentis & capis, ideo statuimus quod quicunque qui deinceps creabitur vel instituetur canonicus in dicta ecclesia solvere teneatur unam capam vel pro capa quadraginta florenos antequam aliquid percipiat in pertendis nec vocem habeat in capitulo nec incipiat suam residentiam. § 7) ITEM, quod quocienscumque canonicus de novo creabitur vel auctoritate appostolica recipietur in hac ecclesia, quod ipse jurare teneatur supra sancta Dei Euvangelia posita supra majus altare & ab ipso corporaliter tacta jura, res, bona, previlegia clericis necnon & familiam ipsius ecclesie manutenere, servare & deffendere suo posse, consuetudines, statuta & constitutiones hujus ecclesie justas, possibiles, licitas & honestas, rationabiles & non obviantes libertati ecclesie tenere & observare, secreta capituli celare & secrete tenere & non revelare alicui qui non sit canonicus seu de capitulo. § 8) ITEM, quod canonici qui de novo creabuntur post creationem suam, antequam percipiant aliquid de divisionibus terrarum seu pertendarum canonicorum morientium, teneantur facere annuam residentiam personalem, saltem per modum inferius in nostris statutis contentum, ita tamen quod de toto illo anno in quo facient primam residentiam nichil percipiant de pertendis si contigerit aliquem canonicorum mori. § 9) ITEM, ipsi canonici ad hoc ut lucrentur octo sestaria frumenti, duas somatas vini, duos panes, duos capones & tres gallinas, teneantur in Burgo residentiam facere personalem & interesse in dicta ecclesia obsequiis & officiis divinis per tres menses, & qualibet die ipsorum trium mensium saltem in duobus horis principalibus diei, videl. in matutinis & altera missarum, vel altera missarum earumdem & vesperis, vel in matutinis & vesperis, ita quod qui intererit in altera missarum teneatur interesse & in processione, & ipsa residentia trium mensium conjunctim & per successivos dies fiat, videl. tempore Adventus Domini, in Quadragesima & mense Augusti: hoc nostro addicientes statuto, quod canonicus panaterius, duo curati, duo chorarii & alii chorarii dicte ecclesie qui per duas partes anni erunt & fuerunt residentes & personaliter intererunt obsequiis, officiis divinis in dicta ecclesia, saltim horis & temporibus quibus supra, percipiant videl. canonicus panaterius, ebdomadarius, curati & quilibet ipsorum octo sestaria frumenti, duas somatas vini, duos panes & tres gallinas, alii vero chorarii quatuor sestaria frumenti, unum panem, unum caponem, unam gallinam; addicientes etiam quod in aliis divinis & horis canonicis non defficiant, saltem illi duo primi cantores qui scribentur in tabula, sed intersint per se vel per alium cum aliis tenentibus chorum; volumus etiam unumquemque predicte ecclesie lucrari alias distributiones cothedianas diebus quibus intererunt personaliter obsequiis & officiis divinis ut supra. Si quis autem contra premissa vel aliquod ex eis contravenerit, nisi infirmitate aut alia legittima de causa examinanda per dict. canonicos excusetur, predict. suis distributionibus & fructibus applicandis communi predicte ecclesie sit eo ipso privatus nec possit capitulum super predicta residentia canonicorum vel servitorum dispensare, & quicquid factum fuerit in contrarium sit irritum & nullum ipso jure. § 10) ITEM fuit statutum quod illi canonici dicantur seu reputentur tantummodo residentes qui jacebunt de nocte & comedent semel saltim in die vel in prandio vel in cena in dicto Burgo vel parrochia dicti Burgi, & ad horas venient seu eis intererunt prout supra dispositum est. § 11) ITEM statuimus & ordinamus quod imposterum canonici, qui singulis annis in die beatorum Petri & Pauli appostolorum inceperint eorum residentiam & intererint officiis & horis divinis illa die ut supra, tales lucrentur partes suas bonorum canonicorum illo anno morientium & decimas agnorum, alias non; & si secus factum fuerit, irritum sit & inane. § 12) ITEM, quod quandocunque contigerit mori aliquem post festum appostolorum Petri & Pauli, quod omnes fructus & redditus obvenientes a dicto festo usque ad aliud festum proxime subsequens anno resoluto, quos quidem fructus, redditus dict. canonicus obtinebat in vita sua ratione canonicatus, percipiant & integre percipere debeant heredes seu exequutores canonici predicti deffuncti pro debitis, clamoribus & legatis ipsius solvendis & sedandis ac ejus disposicione ultima attendenda, sic tamen quod de dict. fructibus & redditibus ante omnes alios creditores, conquerentes & legatarios ipsi ecclesie satisfaciant & de debitis in quibus dicte ecclesie tenetur tempore mortis sue & legatis si que eidem ecclesie fecerit in ultima sua voluntate. § 13) ITEM statuimus & ordinamus quod in bonis decedentium canonicorum, si aliqua ad dividendum inter canonicos remaneant indivisa & ex post per alterum ex ipsis vel alium de ecclesia reperta fuerint, ille vel illi talia comperta revelare teneatur seu teneantur, sub pena perjurii, canonicis qui illa inter se dividant equis portionibus. § 14) ITEM fuit statutum quod quocienscunque contigerit aliquem canonicum mori extra civitatem Valentie ubicunque, per primo sero quo dicta mors erit certifficata debeant pulsari tria clasicula cum omnibus signis seu campanis, & in crastinum debeat celebrari in majori altari dicte ecclesie una missa mortuorum pro anima ejusdem canonici, & post dict. missam fieri processio in cimisterio vel claustro. § 15) ITEM, quod nullus canonicus extra capitulum prestet consensum vel assensum alicui de qualicunque negocio ecclesiastico vel seculari pertinente seu tangente hanc ecclesiam sive capitulum, ipsius licteram concedendo vel sigillum suum licteris apponendo vel promissionem per sacramentum faciendo, nisi prius sit positum & digestum in capitulo inter dd. canonicos de eorum mandato. § 16) ITEM statuimus quod nullus dict. dd. prioris & canonicorum faciat fraudem quovisimodo in emendo suo nomine rem aliquam, pro qua debeantur inde laudimia dicte ecclesie, ut rem ipsam postea remictat alteri, ut sic lucretur laudimia ipsa exinde sibi remissa favore sui: & si secus per quenquam ex dict. dd. priore & canonicis factum extiterit, talis teneatur infra mensem ex tunc computandum ad laudimia ipsa restituenda ipsi ecclesie seu communi ejusdem, & hoc sub pena excommunicationis quam incurrat ipso facto, a qua non possit absolvi donec restitutione ex integro per eum facta dicto communi eorumdem laudimiorum. § 17) ITEM fuit statutum quod si aliquis canonicus hujus ecclesie debuerit aliquid eidem ecclesie vel ratione anniversariorum ejusdem & monitus semel per correarium infra viginti dies satisfacere contempserit, ex tunc non intret nec vocem habeat in capitulo nec ad communes tractatus vocetur donec satisfecerit competenter. § 18) ITEM, quod amodo carta aliqua seu instrumentum aliquod continens contractum alienationis bonorum seu rerum ecclesie minime sigilletur nisi in capitulo generali, in presentia canonicorum. § 19) ITEM, quod pro sigillo litterarum institutionum, dimissoriarum, introitus chori aliorumque spiritualium & eidem annexorum nichil recipiatur, sed servetur decretum Basiliensis concilii super hoc providens, cujus tenor sequitur & est talis: «Sacrosancta[3] ... puniantur.» § 20) ITEM statuimus & ordinamus quod deinceps unus tantummodo ex canonicis eligatur correarius, qui queremonias audiat & justiciam ministret, ipseque sit thesaurarius & thesaurariam dicte ecciesie regat, prestetque in sui creatione juramentum super sancta Dei Evangelia in manibus canonicorum, quod bene & fideliter suo posse intendet super ipsis justicia & thesauraria & quod de omnibus tam canonicis quam aliis eque justiciam ministrabit & neminem indebite ledet sui officii pretextu, per quem volumus percipi unum modium vini secundum quod acthenus consuetum est cum emulimento sigilli & aliis consuetis: ita quod si sit jurista in dicta ecclesia, illum volumus & ordinamus preferri in dicto officio, graduatum non graduato & magis graduatum minus graduato, nisi justa causa & rationabilis aliter suaderit. § 21) ITEM statuimus quod ab inde unam ex clavibus thesaurarie antiquior canonicus, aliam correarius & aliam major procurator vel alias dicte ecclesie juxta quod visum fuerit capitulo dicte ecclesie custodiant. § 22) ITEM, quod quandocunque contigerit aliquem chorarium vel clericum, majorem tamen quatuordecim annis, de novo institui in hac ecclesia, prestet qui de novo instituitur juramentum quod ipse sit fidelis ecclesie & obediens priori & capitulo in licitis & honestis; clericuli vero impuberes cum ad tempora pubertatis pervenerint, ad requisitionem procuratoris vel alterius predict. subeant juramentum. § 23) ITEM, quod epissardi capucium ... cape indua ... in Burgo vel civitate Valencie, nisi infirmitatis vel alia justa causa, de licentia magistri scolarum. § 24) ITEM, quod si canonicus exeundo vel intrando transitum per chorum faciat, omnes clericuli de sub choro sedentes eidem assurgant canonico reverenter. § 25) ITEM _ut n^{o} 3_. § 26) ITEM, quocienscunque vacare contigerit aliquod benefficium altaris in hac ecclesia, ad faciendum collacionem dicti benefficii vocentur omnes canonici qui pro residentibus habeantur, nisi forent distantes a civitate Valencie per duas leucas. § 27) ITEM statuimus quod quilibet benefficiatus in ipsa ecclesia infra mensem a die adhepte paciffice possessionis sui benefficii de bonis tam mobilibus quam inmobilibus ipsius benefficii inventarium teneatur conficere & illud ad custodiam infra alium inde sequentem mensem capitulo tradere: qui vero in premissis fuerit remissus, per capitulum seu correarium coherceatur. § 28) ITEM statuimus & ordinamus quod si contingat aliquam peccuniam reddi alicui rectori cujusvis cappelle dicte ecclesie cui pertineat, rector dicte cappelle infra mensem a die receptionis dicte peccunie numerandum, vocatis correario & procuratore dicte ecclesie ac cum consillio illorum, peccuniam eandem cum omni effectu studeat alibi in acquestum ponere ad utilitatem dicte sue cappelle, sin autem deponat in thesauro dicte ecclesie communi vel in manibus procuratoris ejusdem custodiendam, quousque reperiatur ubi alocetur & tradatur peccunia de consilio & consenssu quorum supra: quod si is in cujus potestate devenit dicta peccunia in premissis fuerit remissus aut negligens, distributionibus suis cotidianis sit privatus quamdiu eo casu eandem peccuniam detinebit. § 29) ITEM statuimus quod procuratores ecclesie faciant fieri officia dd. canonicorum non residencium in dicto Burgo sufficienter & legittime, & solvant cuilibet facienti officium unius canonici sex grossos. § 30) ITEM statuimus ut supra quod deinceps dom. prior, canonici & alii servitores ecclesie contendentes sive litigantes & habere pretendentes aliquas pertendas sive aliquam partem pertendarum vel jura suorum benefficiorum, & quas & que ipsi vel alter ipsorum asserant sibi pertinere & deberi suis sumptibus propriis & non de bonis communibus dicte ecclesie prosequantur. § 31) ITEM ordinamus quod deinceps magister clericorum, qui ipsos instruere habet, recipiat libram unius episfardi ultra libram suam ordinariam. § 32) ITEM, quod vacante canonicatu panaterie per cessum vel decessum, prohibemus abinde loco illius aliquem subrogari, sed jura que percipit cedent communi. § 33) ITEM statuimus & ordinamus quod, cum aliquod quandocumque benefficium dicte ecclesie vacaverit, conferatur habituato dicte ecclesie qui, si non fuerit sacerdos, prestet juramentum capitulo in manibus dd. a capitulo deputatorum vel deputandorum quod, cessante legictimo impedimento, infra annum se faciat ad omnes sacros ordines promoveri; &, si tempore collationis sibi facte fuerit absens, teneatur & debeat postquam collatio huj^{di} fuerit sibi nota vere vel interpretative venire ad residenciam personalem faciendam; sin autem eo ipso dicto sit privatus benefficio: si vero is cui jam est facta collatio sit de presenti vel fuerit in futurum quandocunque absens a dicta ecclesia, si post monitionem ut resideat in eum incontinenti fiendam non venerit infra duos menses residenciam cum effectu facturus, sit itaque eo ipso benefficio eodem privatus, nisi in scolis vel studio vel alia quavis justa, legittima de causa & rationabili sit absens, cujus examinatio capitulo pertineat, salvo semper jure patronorum cui non intendimus derogare. § 34) Item statuimus & ordinamus quod quocienscunque continget aliquam de personis dicte ecclesie excommunicari, nichil exigatur pro absolutione ab huj^{di} excommunicatione occasione sigilli vel alia quacq. ultra sex denar. monete papalis pro qualibet die qua persisterit in ipsa excom^{ne} si fuerit prior aut canonicus, & si fuerit chorarius aliusque servitor dicte ecclesie inferior vel alias de juriditione dict. dd. prioris & canonicorum tres denar. dicte monete & non ultra exigatur ut supra. § 35) ITEM statuimus & ordinamus quod nullus canonicus, presbiter, chorarius vel servitor ecclesie excommunicatus, quamdiu in excommunicatione persistet, nullam libram recipiat; & si per procuratores dicta libra, ipsa durante excom^{ne}, persoluta fuerit, dict. procuratoribus in computis suis non intrant. § 36) ITEM ordinamus quod hospitia benefficiorum ecclesie, secundum ordinationem acthenus factam per correarios dicte ecclesie super reparatione ipsorum hospitiorum, perfficiantur & compleantur juxta dict. ordinationem & cum effectu reparentur infra duos annos, nisi emineret periculum ruine: quo casu celerius ovietur & provideatur per capitulum & illos quorum interest; qui vero huic nostre ordinationi cum effectu non paruerit, eo ipso per annum privatus sit fructibus sui benefficii a quo domus sive res reparanda dependet, sub pena valoris sui benefficii unius anni; addicientes insuper quod omnia que ordinata sunt per dict. correarios secundum sua inventaria compleantur infra dict. terminum sub eadem pena. § 37) Item, quia reperimus occulata fide argentum sive laminas argenti de uno cadrorum casse super altari magno situate necnon & de duabus crucibus & duobus bordonis argenteis fuisse subrectum & subrectas, ideo ordinamus quod predicta reparentur & ad prestinum reducantur statum, sumptibus & expensis dom. Johannis de Argento, tunc sacriste ecclesie, hinc ad proximum sestum Pasche: quod si non fecerit, ex tunc incontinenti procurator major ecclesie id fieri facere teneatur super prebenda & aliis fructibus ipsi d. Johanni pertinentibus, tantum sibi subtrahendo de illis quantitatibus (quantum) pro factura & reparatione premissis necesse foret. § 38) Item, quia reperimus in cappella Beate Marie pillaria lesa & corrosa aulamque reffectorii minari ruinam & etiam cappellam Beate Caterine sellas seu sedes chori pre vetustate consumptas, ordinamus predicta reparari debere per procuratorem majorem infra annum, & hoc sub pena decem librar. applicandarum communi: non intendentes propter hec commune dicte ecclesie obligare quoad reparationem aliarum cappellarum nec trahi ad ullam consequentiam. § 39) Item ordinamus quod major procurator capituli reparet reparanda & neccessaria in hospitali infra tres annos, sub pena predicta decem librar. § 40) Item, quia per visitationem nostram reperimus domum dom. prioris lesam & pati ruinam quasi in omnibus menbris suis, ordinamus quod infra tres annos dict. domum reparet, edifficet & pro quolibet anno dict. trium annorum imponat & implicet ad minus quindecim florenos, & deinde ultra usque ad plenam reparationem: alias emulimenta & fructus quos percipit ratione dicti sui prioratus ob deffectum dicte reparationis non facte ponantur & reducantur ad manus capituli, quos per presentes reducimus, & in dicta reparatione applicentur. § 41) ITEM ordinamus quod procurator reparet granerium capituli infra sex annos sic quod, si necesse foret, bladum debite possit in dicto granerio reponi. § 42) ITEM ordinamus quod procurator major reddat computum de bonis dom. Johannis de Ulmeto quondam infra annum & de reliquis e[mat] redditus juxta voluntatem testatoris. § 43) ITEM, quia reperimus canonicos suas pertendas augmentasse de sex libris annualibus ab antiquo spectantibus communi & inde pro illis debitam fecisse compensationem dicto communi, ordinamus quod denuo predicte sex libre pertendis dict. canonicorum sint & pertineant, & de illis computet major procurator: hoc addito quod si eveniant aliqua introgia ratione bajullarum, illa recipere possint secundum quod acthenus recipiebant ipsi canonici, dum tamen stipendia bajullarum non augmentent. § 44) ITEM statuimus & ordinamus, in hac parte approbando sententiam rev^{di} in Xpo patris dom. d. Jo(hannis) de Pictavia, Valentin. & Diensis episcopi & comitis, arbitrantis quod terragia quorumcunque bladorum & granorum pro tempore in quibuscq. terris vacantibus, que tenentur & teneri consueverunt de directo dominio communis ecclesie Sancti Petri, ac in bajulliis ejusdem excrescentium pertineant pertinereque debeant pleno jure communi dicte ecclesie levanda, & per consequens recipiendaque & exigenda ipsius communis nomine per procuratorem granerii sepedicte ecclesie vel per alium ad opus ipsius communis, juxta ritum & modum ipsius ecclesie fieri solitum & consuetum; preter pronunciamus & ordinamus quod (si) quis ex canonicis dicte ecclesie vel alius quivis aliqua ex terragiis ipsius ecclesie predict. exigerit & fuerit eidem communi obnoxius, actio contra eum & ejus successores & heredes ex integro salva remaneat dicte ecclesie seu communi ejusdem & procuratori ecclesie generalis, qui procurator teneatur exigere. § 45) ITEM, incitando officium prelibati rev^{di} in X^{o} patris & dom^{i} d. Jo. de Pictavia, Dei favente clementia episcopi & comitis Valentin. & Diensis, statuimus & ordinamus quod prefatus rev. in X^{o} pater & ejus successores, tam auctoritate dicte SS. sinodi quam sua ordinaria, faciat & faciant cum effectu dicta nostra, imo verius SS. sinodi, statuta inviolabiliter observari in casu negligentie, non observationis ipsorum & quotiens negligentia chorrearii sive capituli intervenerit, sub duplo penarum in dict. statutis contenttarum sue helemosine applicandarum, per censuram ecclesiasticam si viderint expedire, sibi dictisque suis successoribus ad hec nostras vices subdelegamus;... revocamus, irritamus penitusque & adnullamus quecumque statuta dict. ecclesie S^{i} Petri de Burgo jam facta....

[A] Texte établi d'après 3 peaux de parch., chacune sans commencement ni fin, débris de l'original qui ont dû être taillés pour servir de couverture, & complété à l'aide d'une copie du XVII^{e} siècle (10 p. 1/2 gr. form.) qui porte au dos: «Ce sont les Estatuts de l'Esglise colegiale de S^{t} Pierre employés pour faire voyr que cellut qui est receu chanoyne de l'esglise ne peut participer aux partandes ou prebandes des chanoines decedés qu'il n'aye 25 ans, constitué dans les ordres sacrés.--PEYSSON.»-- Pour fixer la date de ce document, dont les notes chronologiques ont disparu, il faut user des synchronismes offerts par le concile de Bâle, au nom duquel les statuts furent promulgués, & l'évêque de Valence & Die, Jean de Poitiers.

[1] Voir ces textes (moins corrects) dans LABBE & COSSART, _Concilia_, t. XII, c. 553, § 3, 4 & 6.

[2] Ibid., c. 553-4, § 4, 7, 8, 10 & 11.

[3] Ibid., c. 552, § 1.

* * * * *