Part 13

[A] Nous ne donnons qu'un extrait de cette sentence dont l'orig. parch. a une centaine de lig.; outre les longueurs, nous avons supprimé le texte de la consultation des avocats de la ville, pleine de citations empruntées au _Corpus juris_ & dont les motifs sont tirés de la charte de l'évêque Falques.

* * * * *

LXXVII. 9 février 1433.

[_Sententia arbitralis dom. Johannis de Pictavia episcopi Valentin. et Diensis circa jura et emolumenta portus Rodani_][A].

IN nomine Domini, amen. Ex hujus veri & publ. instrumenti serie cunctis ... indubitanter appareat manifestum, quod cum lites & controversiæ diversimode verterentur ... majoresque verti & agitari sperarentur ... inter nobilem & potentem virum dom. Girardum Basteti militem, dominum loci Cruceoli & baroniæ ejusdem, nomine suo..., & ven^{le} capitulum ecclesiæ Sancti Petri de Burgo Valentiæ, nomine ecclesiæ prædictæ..., ex parte una, & universitatem civitatis Valentiæ & sindicos ejusdem ac burgenses, cives, incolas & habitatores ipsius civitatis, ex parte altera, ipsis domino Cruceoli & ven^{li} capitulo asserentibus quod, licet ipsi sint & diu fuerint domini portus Rhodani secus Valentiam & Burgum ejusdem ejusque territoria teneri & exerceri soliti, & ipsi domino Cruceoli pro tertia & ecclesiæ prædictæ pro duabus partibus jura, emolumenta & proventus dicti portus pleno jure pertinuerint & pertineant, eisque & pontonibus per ipsos pro tempore deputatis licuerit & liceat in dicto portu pro exercitio ipsius portus tot & tanta navigia magna & parva tenere & habere quot & quanta voluerint, exercitiumque dicti portus secus dict. civitatem tenere ac navigia quæcumque ipsius portus in moeniis rippariæ dictæ civitatis pro suo libito voluntatis alligare & quibuscumque Rhodanum transire volentibus, cum animalibus, rebus & bonis quibuscumque, pedester & equester, per portalia dictæ civitatis & ripariæ ejusdem liberum gressum & egressum habuisse & habere ad navigia dicti portus & ab ipsis navigiis ad dict. civitatem, absque eo quod burgenses, cives & incolæ aut alii quicumque habitatores civitatis prædictæ & suburbiorum ejusdem in limitibus dicti portus navigia causa lucri seu minuendi jura portus tenere aut exercitium passagii ipsius portus ibidem habere debuerint vel debeant aliter quam modo & forma latius contentis in instrumento cujusd. sententiæ per bo. me. rever. in Christo patrem & dom. nostrum d. Falconem miser. div. quondam episcopum Valentiæ ... (_suit la ch. XIV_); nihilominus plures ex burgensibus, civibus, incolis & habitatoribus præfatis ordinationes & declarationes in dicta sententia contentas temporibus retro lapsis de facto pluries infregerint & dietim infringere non cessant, non permittentes ipsos dominos & pontonarios dicti portus ibidem pacifice tenere & cum eis transire, etc.; &, quod deterius est, quædam parva navigia & rasseria nuncupata in portu prædicto causa lucri tenentes & cum eis portum exercentes, ultra montanos (petentes) & limina sanctorum visitantes, nec non quadrupedia ac ceram, mel, ferrum & cætera ... prohibita, Rodanum transeundo & retranseundo, ac jura & emolumenta portus prædicti ... minuendo & conductoribus ipsorum rasseriorum minime juste appropriando pontaneriosque dict. dominorum ... diversimode perturbando, & transire volentes ad transeundum ... indifferenter in huj^{di} rasseriis invitando, recipiendo & inde transducendo, licet navigia dicti portus essent ad transitum peracta, ac ipsos pontanerios in curia seculari Valentiæ multimode in questum de die in diem procurando, in processibus involvendo ac per rev. in Ch^{o} pat. & dom. nost. d. Joannem de Pictavia mis. div. Valent. & Diensem episcopum & comitem, tunc arbitrum... electum..., capitulo ecclesiæ S^{i} Petri non vocato, inadvertenter ac nulliter etiam post finitum compromissum in favorem ipsius universitatis & præjudicium ecclesiæ & dom^{i} Cruceoli pronunciari & ordinari procurando...: quæ, ut dicebant, cedunt in ipsorum dominorum præjudicium non modicum & jurium dicti eorum portus diminutionem & justitiæ læsionem.... Hinc est quod anno salutiferæ Incarnationis Domin. M^{o}CCCC^{o}XXXII^{o}, indict. XI^{a} & die IX^{a} mensis februarii, pontificatus SS. in Ch^{o} pat. & dom. nos. d. Eugenii sup. provid. papæ IV^{i} anno II^{o}..., constituti personaliter supranomin. dom. Giraldus Basteti.. & discretus vir d. Joannes de Ulmeto, presbiter & procurator ecclesiæ S^{i} Petri de Burgo, assistentibus cum eodem ac infra scripta tractantibus ac consentientibus egregiis viris dd. Pontio de Alto Vilarii, in legibus licenciato, præposito ecclesiæ Valentiæ ac abbate & canonico ecclesiæ prædictæ S^{i} Petri, Symone Messes, in decretis licenciato, vicario & officiali Valentiæ, Jausserando Silvionis, sacrista ecclesiæ Valentiæ, canonicis dictæ ecclesiæ S^{i} Petri, prout constat ... publ. instrumento recepto ... manu Bertrandi Alnulphi quond. notarii.. sub anno Dom. 1429 & die 27 mens. junii..., ex parte una, & hon^{les} viri Maretus de Bello Castro & Joannes de Colomberia, sindici universitatis civitatis Valentiæ, prout constat.. publ. instrumento recepto.. manu mag. Reynaudi de Sala not. sub anno dom. Incarn. 1432 & die 6 mens. decembris..., ex parte altera, assistentibus.. & consentientibus egregio viro Giraudo Chabatii, legum doctore, assessore dict. sindicorum, necnon providis viris Claudio Ploverii, Joanne de Casta, Petro Magistri, Guilhelmo Sextoris, Petro Chinardi, mercatoribus, Joanne Michalha, Guillelmo Cajani, Stephano Batilhionis & Antonio Novelli, consiliariis dictæ universitatis pro anno præsenti seu loco consiliariorum deputatis, honorabilibusque viris Joanne de Salliente, Joanne de Genasio, Ludovico de Genasio, Joanne Palmerii, Antonio de Montecluso, Arnaudo Perolerii & Petro Champelli, mercatoribus & burgensibus civitatis prædictæ...; quæ quidem partes..., cupientes de questionibus & controversiis ante dict ... ad bonam, veram & amicabilem concordiam devenire..., compromiserunt altæ & bassæ.. in rever. in Christo patrem & domin. nostrum dom. Joannem de Pictavia, miser. div. Valent. & Diensem episcopum & comitem, ibidem præsentem & huj^{di} compromissum in se gratis suscipientem..., dantes & concedentes, _etc., etc_. Acta fuerunt hæc Valentiæ, in aula magna domus solitæ habitationis supra dicti dom. Josserandi Silvionis, sacristæ ecclesiæ Valent..., præsentibus ibidem ven^{bus} & egregiis viris dom. Guillelmo de Pictavia, decano ecclesiæ Valent., mag. Alphonsio de Polombario, magistro in medicina habitatore Valentiæ, nobilibus Philipo Bastardo de Pictavia, Guinoto Salmia, Guillelmo de Venonis, castellano Cruceoli, Petro Silvionis correrario Valentiæ, providisque viris mag. Petro Bernardi, procuratore fiscali Valent., Joanne de Bergomasio, de Sancto Petro Valent. dioecesis, & Humberto Poleti, Valentiæ notariis; & me Petro Gauterii, notario publ.--Postque vero, anno prædicto..., indict. & die supradict., paulo post recitationem compromissi supra scripti partes superius nominatæ comparentes coram.. dom. Joanne de Pictavia, episcopo & comite Valent. & Dien., arbitro..., petierunt & humiliter suplicaverunt ... pronunciari sententiam & ordinari...; unde prælibatus d. noster episcopus & comes..., visis & auditis..., plenarie informatus ... pronunciavit & per suas arbitrales sententias in scriptis ordinavit ut sequitur: Imprimis, visa sententia arbitrali alias per ipsum dom. nostrum.. prolata, quia.. non constat dom. procuratorem & capitulum dictæ ecclesiæ S^{i} Petri ... in ipsum episcopum compromisisse, nam post factum compromissum tunc inter dict. dom. Cruceoli & sindicos Valentiæ prolata fuit inadvertenter sententia arbitralis..., igitur ex his & aliis rationalibus causis.. dict. sententiam.. de consensu partium perinde habuit, declaravit & ordinavit ac si numquam prolata fuisset; item pronunciavit ... quod quicumque ex burgensibus, incolis, piscatoribus & habitatoribus dictæ civitatis Valent. & suburbiorum ejusdem tenentes ... in flumine Rodani rasseria, possint & eis licitum sit ... quoscumque ultra montanis & visitantibus limina sanctorum, non commorantibus in civitatibus vel dioecesi Valentin. & Diensi exceptis, Rodanum transire & retransire cum rasseriis prædict., una cum rebus & mercibus quibuscumque usque tamen ad pondus pro quolibet & qualibet vice quod ad collum vel caput hominis faciliter de domicilio deferentis seu ad ipsum domicilium deferri poterit: proviso quod in hoc fraus non fiat, videl. quod chargia animalis per particulas non dividatur ad effectum fraudandi jura portus, & etiam proviso quod huj^{di} rasseriorum conductores seu cum eis navigantes in qualibet passata ... ultra septem personas inclusis ipsis conductoribus simul transire non possint nec debeant, & hoc sub poena decem solid. monetæ in Valentia pro tempore currentis.. totiens quotiens.. committenda & pro medietate eidem dom. episcopo & comiti ... & pro alia domino Cruceoli..., absque tamen alia poena seu multa, ratione inquestarum vel alia..; item pronunciavit..., quod præfati dict. rasseriorum conductores seu cum ipsis rasseriis navigantes ... possint & valeant in dict. rasseriis transire vitulos lactis, motones, oves, caprinos, agnos, porcellos & similia animalia & quadrupedia..., dict. dominis portus salvo quod ipsi dict. rasseriorum conductores seu cum ipsis navigantes jura & emolumenta, quæ pontaneriis dominorum portus deberentur ratione portus seu passagii si in eorum navibus transivissent, ab illis qui huj^{di} quadrupedia transire fecerunt exigere teneantur & illa jura & emolumenta integre sine fraude tradere & solvere teneantur pontaneriis dominorum portus..., & si illi quorum fuerint huj^{di} quadrupedia in navibus dict. dominorum transire voluerint, hoc eis liceat pro suo libito voluntatis..., sub poena prædicta _ut supra_; item continuo pronunciavit ... quod domini dicti portus... & pontonerii eorumdem possint & valeant ac eis licitum sit in dicto portu habere & tenere pro exercitio dicti portus duas vel plures naves, quarum major sit vel esse debeat latitudinis septem pedum & minoris necnon ut unum solum carratonum qui non sit minoris latitudinis quatuor pedum, & cum eis quoscumque volentes pedester vel equester Rodanum transire & retransire; proviso tamen quod in dicto carratono nisi esset latitudinis quinque pedum vel supra agnos vel alia grossa animalia similia transire non debeant neque possint, proviso etiam quod per naves & carretonum prædict. seu pontanerios dict. dominorum rasseria prædicta seu conductores ipsorum in suo transitu eundo & redeundo aut transire volentes recipiendo non impediant in aliquo nec extra, sed hinc inde modis præmissis liber fiat transitus & regressus: cesset tamen ab utraque parte ... invitatio, sub poena decem solidor...; item, quia plerumque tam ex parte pontoneriorum dict. dominorum dicti portus quam etiam ex parte tenentium rasseria prædicta & cum eis navigantium plures excessus, fraudes, extorsiones & abusus committi solent super exactione mercedis eis debitæ ad causam transitus ejusdem portus, igitur ... prælib. dom. arbiter ... pronunciavit ... quod de cætero non liceat dominis & pontoneriis ... exigere ratione mercedis transitus ipsius portus a quocumque ex burgensibus, civibus, incolis & habitatoribus præfatis pedester Rodanum transeunte cum rebus & mercibus quas portaverit pro qualibet vice..., Rodano non existente excessivo, ultra tres denarios monetæ papalis pro tempore in Valentia communiter currentis, & a quocumque ... equester seu cum uno equo aut alio æquipolenti animali ... transeunte ultra duodecim denarios ejusdem monetæ, & pro quolibet grosso animali onerato mercantiis quibuscumque ultra duodecim denarios, similiter pro quolibet bove, vacca ultra sex denarios, & pro grosso animali porcino ultra tres denarios, & pro vitulo lactis ultra tres denarios, pro ædulis seu caprinis lactis unum denarium ejusdem monetæ, pro quolibet mutone & qualibet ove ultra duos denarios, pro qualibet vice...: quæ limitatio quantum ad extraneos nullatenus extendatur seu intelligatur, sed quoad illos ut est ab antiquo consuetum, excessu & extorsione evidentibus cessantibus, merces pontoneriorum per ipsos exigatur; Rodano pro excessivo existente vel extra rippas fluente vel urgente temporis asperitate, frigore, nemio seu impetu ventorum cessante, tunc prædicti pontonerii mercedem suam ... secundum temporis & laboris qualitatem sine alia limitatione, ut est ab antiquo consuetum, exigere possint & eis licitum sit, excessu & extorsione evidentibus cessantibus..; item pronunciavit ... quod non liceat tenentibus.. rasseria huj^{di} a quocumque pedester in suis rasseriis Rodanum cum bonis & mercibus ... transeunte, dicto Rodano non existente excessivo, ultra tres denarios monetæ supra dictæ exigere vel habere pro sua mercede...; item deinde pronunciavit ... quod de cætero perpetuo liceat dominis dicti portus & ... pontoneriis ipsorum ... libere & impune sua ... navigia in flumine Rodani secus dict. civitatem Valentiæ in locis magis aptis tenere & in moeniis ripariæ dictæ civitatis totiens quotiens eis placuerit alligare & alligata tenere ac per portalia ipsius civitatis ad hoc apta ad dicta eorum navigia decentem & liberum aditum & gressum & regressum habere, & portum supradict. ibidem tenere, habere & exercere..., absque eo quod per universitatem ac burgenses ... præfatos ... in aliquo impediantur, prædictæque universitatis burgenses, cives, incolæ & habitatores ab omni impedimento super hoc inferendo totaliter desistere teneantur; & si per dict. pontonerios ... seu navigia dict. dominorum in moeniis dictæ civitatis seu ripariæ ejusdem damnum aliquod inferatur, illud dicti pontonerii emendare teneantur, absque tamen eo quod super hoc inquestentur, nisi appareret quod scienter & malitiose ... intulissent; item subsequenter pronunciavit ... quod ... alia in eorum plenaria remaneant firmitate, absque alia novatione...; item continue pronunciavit ... quod quælibet dict. partium solvat & suportet suas expensas, damna & interesse ex controversiis prædict..., item postremo pronunciavit ... quod partes ... ordinata & declarata per ipsum in continenti laudent, approbent & emologent, _quod & fecerunt_. Acta & recitata fuerunt hæc Valentiæ, ubi supra..., præsentibus ibidem supra nominatis.. testibus.--Subsequenter, anno prædicto, xi^{a} indict. & die xxi^{a} mens. februarii..., ad quam quidem diem continuatum erat capitulum generale dictæ ecclesiæ S^{i} Petri novissime celebratum, convenerunt in capella Sanctæ Catharinæ situata in claustro dictæ ecclesiæ, in qua actus capitulares ipsius ecclesiæ communiter consueverunt exerceri, ven^{les} viri dom. Pontius de Altovillari, in juribus legitime licenciatus, Joannes de Argento, Simon Messes, in decretis licenciatus, Guillelmus Martelli & Petrus de Sala, canonici capitulantes & capitulum ipsius ecclesiæ ... in absentia ven^{lis} viri dom. Stephani Ploverii, in decretis licenciati, prioris ecclesiæ prædictæ, tunc in remotis agentis, tenentes & celebrantes, informati de pronunciationibus ... per dom. nostr. episcopum & comitem ... prolatis ... per lecturam notæ præsentis eisdem ... de verbo ad verbum lectæ & explicatæ, _eas_..., ad requestam Mareti de Bello Castro sindici & mag. Reymondi de Sala notarii Valentiæ, procuratoris generalis dictæ universitatis..., laudaverunt, approbaverunt, emologaverunt & expresse confirmaverunt.... Acta & recitata fuerunt hæc in dicta capella..., præsentibus ibidem discretis viris dom. Guillelmo de Claromonte, Petro Cuilionis, Petro de Carreria, presbyteris dictæ ecclesiæ, magg. Humberto Polleti, Mathæo Locelli, notariis Valentiæ, & Bertono Mathæi, habitatore in fusana dicti Burgi....

[A] Texte dans un cahier de 41 pag. in-4^{o} suivi de la procuration donnée à Jean _de Ulmeto_ par les chanoines du Bourg, le 27 juin 1429, & de celle confiée à Maret _de Bello Castro_ & à Jean _de Colomberia_ par les citoyens de Valence, le 6 décembre 1432, & précédé d'une supplique des «consuls, manants & habitants» de Valence en date du 29 août 1594.

* * * * *

LXXVIII. 22 janvier 1443.

[_Tributa concessa levari per consiliarios Burgi_][A]

ANNO Domini M^{o} CCCC^{o} XLII^{o}, indictione vi^{a} & die xxii^{a} mensis januarii..., venerunt ad præsentiam egregii viri dom. Damiani Sextoris, in legibus licenciati, ecclesiæ Valentiæ præpositi & abbatis ecclesiæ Burgi, & etiam in præsentia ven^{lium} virorum dd. Joannis de Argento, Symonis Messes, decretorum doctoris, Guillermi Agarcelli, Joannis Perrini & Joannis Silvionis, canonicorum dictæ ecclesiæ Burgi, nomine dd. prioris & capituli dictæ ecclesiæ ... vocati, Reymondus de Vallibus, Bartholomeus Michaelis alias Berthole, sindici dicti Burgi, Berthonus Focherii, Joannes Mundonis, Guillermus Rege & Petrus Tachonis, dicti Burgi consiliarii, & Perononus Dorerii dicti Burgi, & eidem dom. præposito & abbati benigne requisierunt & supplicaverunt ... ut eisdem concederet tributa sequentia: primo, quoddam tributum appellatum communia, cum intrata vini, prout utitur in civitate Valentiæ, ad & per xxiii annos die festi Natalis Domini proxime præteriti inceptos & finitos de dicta die in xxiii annis, pro clausura, fortificatione, reparatione, constructione & custodia dicti Burgi, & pro muris construendis, potissime cum omnibus emolumentis quæ ex dict. communia, intrata vini & indictis in macellis Burgi positis poterunt provenire durante dicto tempore, in dict. muris, fortificatione & ædificatione laudabiliter & utiliter applicabunt, etiam attento quod nihil habent in communi de quo possent supportare clausuram atque fortificationem huj^{di}. Qui quidem dom. præpositus & abbas, auditis dict. requestis tamque justis & consonis rationi, & etiam informatus de prædictis ... & habita deliberatione cum supradict. dominis de capitulo ... & eorum consensu, dicta tributa communiæ & intratæ vini & indicti positi in macellis dicti Burgi pro fortificatione, reparatione & constructione dicti Burgi, ut supra, convertendi ac modo & forma quibus in civitate Valentiæ levantur & exiguntur ac universitati prædictæ concessum extitit levandi, recuperandi seu vendendi dict. sindicis, consiliariis...; & per dict. d. abbatem & dominos dicti capituli... ante & post retentum, & per dict. sindicos, consiliarios & alios ibidem adstantes concessum: & primo, quod communia & intrata vini ratione tributi... concessi ... eidem dom. abbati & suis successoribus solvantur annuatim per dict. sindicos & eorum successores, videl. quinque floreni monetæ currentis in quolibet festo Natalis Domini; itemque nec dict. d. abbas neque sui successores ad nullam intratam vini ... infra dict. Burgum ponendi pro necessitate seu provisione vini banni sui vendendi in dicto Burgo annuatim, ut est de more, non teneatur prout non tenetur, nisi de vino quod remaneret in sotulo banni post venditionem dicti banni & de resta quæ debeat solvi intrata, fraude quacumque cessante. Et similiter domini de capitulo retinuerunt ... quod ipsi neque alii domini dictæ ecclesiæ neque ille qui emet quindenam vini dictæ ecclesiæ quæ venditur annuatim in dicto Burgo de mense augusti ad nullam intratam vini ... pro vino ponendo infra dict. Burgum pro provisione quindenæ vini teneantur prout nec tenentur, nisi de resta vini quod remaneret in taberna...; itemque ratione indicti... concessi, dicti sindici & corum successores dicto d. abbati seu ejus bajulo & suis successoribus annuatim, dicto tempore durante, in dicto festo Natalis Domini teneantur solvere quinque florenos ... & dom. correario ecclesiæ dicti Burgi, cujus sunt linguæ & numbli de animalibus quæ venduntur in macellis dicti Burgi, attento quod essent plures macellarii qui non sunt de præsenti, casu quo dict. indictum ... non fuisset positum haberetque plurimas linguas & numblos quam non habet de præsenti, solvere teneantur annuatim ... XVIII grossos monetæ currentis...; & ulterius quod ultra prædicta recipiat ... a macellariis linguas & numblos., ut consuevit..; & ulterius quod dicti sindici teneantur solvere dicto d. abbati arreragia quæ eidem deberi poterunt ratione dict. v florenorum ab una parte & aliorum v floren. ab altera..., & similiter dom. correario dictæ ecclesiæ ... arreragia dict. XVIII grossorum, & de XX florenis concessis dicto d. abbati quando alias concesserat tributum macelli, ipsos.. confessus fuit habuisse a dict. sindicis per manus Joannis de Fabrica ... Dicti sindici ... promiserunt ... De quibus ... Actum Valentiæ, in domo hæredum egregii viri dom. Hugonis de Genasio quondam, decretorum doctoris & decani ecclesiæ Valentiæ, scil. in aula bassa dictæ domus, testibus præsentibus ibidem discretis viris dd. Durando de Chabreriis, Goneto Sautonis, Joanne Ferralhonis, presbyteris ecclesiæ Valentiæ, & Stephano scutifero dicti d. præpositi & abbatis...; & mag. Humberto Polleti, notario publ. curiæque Valentiæ jurato....

[A] Copie de _vidimus_ délivré par Félix Bouviac, juge de la cour du prieuré.

* * * * *

LXXIX. (circ. 1440).

_Statuta venerabilis ecclesiæ collegiatæ S^{ti} Petri Burgi Valentiæ_[A].

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .