Virgilio nel Medio Evo, vol. I

Part 21

Chapter 213,375 wordsPublic domain

[122] «poeta verborum diligentissimus» II, 26, 11; «elegantissimus poeta» XX, 1, 54; «multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum» V, 12, 13.

[123] «grammatici aetatis superioris haud sane indocti neque ignobiles» II, 6, 1.

[124] «insulsa et odiosa scrutatio» (parla di una critica di Anneo Cornuto, vera sofisticheria) IX, 10, 5; «sed Hyginus nimis hercle ineptus fuit cum etc.» VII, 6, 5.

[125] Una volta è accennata la taccia d'improprietà con un semplice existimatur (X, 29, 4); per un altro luogo però essa è recisamente asserita (I, 22, 12)

[126] «ut Pindaro quoque, qui nimis opima pinguique esse facundia existimatus est, insolentior hoc quidem in loco tumidiorque sit... Audite nunc Vergilii versus, quos inchoasse eum verius dixerim quam fecisse» etc. XVII, 10, 8 sgg.

[127] «oves bidentes dictae quod duos tantum dentes habeant.» XVI, 6, 9.

[128] «Illi qui Lucilium pro Horatio et Lucretium pro Vergilio legunt... quos more prisco apud iudicem fabulantes non auditores sequuntur, non populus audit, vix denique litigator perpetitur.» _Dial. de Oratorib._ 23.

[129] «Ciceroni Catonem, Vergilio Ennium, Sallustio Coelium praetulit, eademque iactatione de Homero ac Platone iudicavit.» SPARTIAN. _Hadrian._ 16.

[130] SPARTIAN. _Hadrian_. 2; «quos versus (_Aen_. VI, 869 sgg.) cum aliquando in horto spatians cantitaret» SPARTIAN. _L. Ver._ 4. Il voluttuoso Lucio Vero, che portava seco anche in letto Ovidio ed Apicio, non sapeva meglio esprimere il suo amore per Marziale che chiamandolo il suo Virgilio. SPARTIAN. _L. Ver._ 5.

[131]

«Ennius est lectus, salvo tibi, Roma, Marone.» _Ep_. V, 10.

«Scribere te, quae vix intelligat ipse Modestus et vix Claranus, quid, rogo, Sexte, iuvat? non lectore tuis opus est, sed Apolline, libris; iudice te, maior Cinna Marone fuit. Sic tua laudentur: sane mea carmina, Sexte grammaticis placeant, et sine grammaticis.» _Ep_. X, 21.

[132] «legerat (Probus) in provincia quosdam veteres libellos apud grammatistam, durante adhuc ibi antiquorum memoria, necdum omnino abolita sicut Romae;.... quamvis omnes contemni magisque obprobrio legentibus quam gloriae et fructui esse animadverteret.» SVETON. _De gramm. et rhetorr._ 24.

[133] In una questione con un grammatico dappoco le autorità invocate sono Plauto, Sallustio, Ennio, Virgilio (VI, 17). In un altro luogo un grammatico cerretano dice a Gellio: «si quid ex Vergilio, Plauto, Ennio quaerere habes, quaeras licet.» (XX, 10, 2).

[134] «eoque ornamento acerrimi iudicii P. Vergilius _unice_ est usus» VIII, 3, 24; «vetustatis, cuius amator _unice_ Vergilius fuit» IX, 3, 14; «Vergilius amantissimus vetustatis» I, 7, 16.

[135] «Vergilius quoque noster non ex alia causa duros quosdam versus et enormes et aliquid supra mensuram trahentes interposuit, quam ut Ennianus populus agnosceret in novo carmine aliquid antiquitatis.» Presso GELLIO XII, 2.

[136] _Epist._ II, 1, 64 sgg.

[137]

«Curritur ad vocem iucundam et carmen amicae Thebaidos, laetam cum fecit Statius urbem, Promisitque diem; tanta dulcedine captos Afficit ille animos tantaque libidine vulgi Auditur. JUVENAL. VII, 82 sgg.

[138] Su questo modo d'interrogare la sorte in generale v. _Hist. lit. de la France_ III, p. 11 sgg. e i curiosi capitoli di RABELAIS, III, 10 sgg.

[139] «Sed et Vergili ac Titi Livi scripta et imagines paulum abfuit quin ex omnibus bibliothecis amoveret, quorum alterum ut nullius ingeni minimaeque doctrinae, alterum ut verbosum in historia negligentemque carpebat.» SVETON. IV, 34.

[140] «Vergilium autem Platonem poetarum vocabat, eiusque imaginem cum Ciceronis simulacro in secundo larario habuit, ubi et Achillis et magnorum virorum.» LAMPRID. _Alex. Sev._ 30.

[141] «quas (imagines) non habebat modo verum etiam venerabatur, Vergili ante omnes, cuius natalem religiosius quam suum celebrabat, Neapoli maxime ubi monimentum eius adire ut templum solebat.». PLIN. _Epist_. III, 7, 8. Questa venerazione per Virgilio, che pare fosse come una monomania di Silio Italico, è anche confermata da Marziale in più di un epigramma, VII, 63, XI, 48, 49. A Silio dedicava Cornuto un suo lavoro sopra Virgilio: «Annaeus Cornutus ad Italicum de Vergilio.» CHARIS. p. 100, cf. p. 102 (ed. KEIL).

[142]

«.... Maroneique sedens in margine templi Sumo animum et magni tumulis adcanto magistri.» STAT. _Silv_. 4, 54.

«.... nec tu divinam Aeneida tenta Sed longe sequere et vestigia semper adora.» STAT. _Theb_. XII, 815.

[143]

«Maiae Mercurium creastis Idus, Augustis redit Idibus Diana, Octobres Maro consecravit Idus. Idus saepe colas et has et illas Qui magni celebras Maronis Idus.»

MARTIAL. XII, 67. Marziale è pieno di enfasi quando rammenta Virgilio, ch'ei chiama: magnum (IV, 14), summum (XII, 4), immensum (XIV, 186), aeternum (XI, 52). L'idea già riferita sugl'Idi di Ottobre trovasi più tardi ripetuta da Ausonio (323, 23):

«Sextiles Hecate Latonia vindicat Idus, Mercurius Maias superorum adiunctus honori, Octobres olim Maro genitus dedicat Idus.»

[144] «amavit litteratos homines, vehementer eos etiam reformidans ne quid de se asperum scriberent.» LAMPRID. _Alex. Sev._ 3.

[145] SPARTIAN. _Antonin. Geta_ 5.

[146] «hic enim vita venerabilis, cum Platone semper, cum Aristotele, cum Tullio, cum Vergilio ceterisque veteribus agens etc.» CAPITOLIN. _Gordian_. 7.

[147] VOPISC. _Numerian_. 13.

[148] «omnem pueritiam in Africa transegit, eruditus litteris graecis et latinis mediocriter, quod esset animi iam inde militaris et superbi. Fertur in scholis saepissime cantasse inter puerulos: arma amens capio nec sat rationis in armis (_Aen_. II, 314).» CAPITOLIN. _Clod. Alb_. 5.

[149] «cantabat praeterea versus senex, cum Gordianum filium vidisset, hos saepissime: ostendent terris hunc tantum fata etc. (_Aen_. VI, 869 sg.).» CAPITOLIN. _Gord. iun._ 20.

[150] «si te nulla movent etc.» (_Aen_. IV, 274 sgg.) LAMPRID. _Ant. Diadum._ 8.

[151] «versus denique illius fertur, quem statim ad Aurelianum scripserat: «eripe me bis invicte malis» (_Aen_. VI, 365) TREB. POLL. _Trig. tyrann._ 24.

[152] δύο ἄνδρας τῶν ἐπιφανῶν ἀπέκτεινεν Ἰούλιον Κρίσπον χιλιαρχοῦντα τῶν δορυφόρων, ὄτι ἀχθεσθεὶς τῆ τοῦ πολέμου κακώσει ἔπος τι τοῦ Μάρωνος τοῦ ποιητοῦ παρεφθέγξατο, ἐν ᾧ κτλ. (_Aen_. XI, 371 sg.). DION. CASS., 75, 10.

[153] «egregius forma iuvenis, _dignus_ cui pater haud Maxentius esset» (_Aen_. VI, 862; XII, 275); CAPITOLIN. _Opil. Macrin._ 12.

[154] «et tu legisti «incanaque menta regis romani» (_Aen_. VI, 809) dixerunt decies.» VOPISC. _Tacit_. 5.

[155] La più antica raccolta di Centoni virgiliani trovasi nel famoso Codice Salmasiano che è il primo nucleo dell'Antologia latina e risale all'VIII secolo, almeno. Ne contiene dodici di vari autori e di varie età, fra i quali anche la _Medea_ di OSIDIO GETA. Uno solo fra questi è di argomento cristiano; esso non fu pubblicato nè dal BURMANNO nè dal MEYER nelle loro edizioni dell'Antologia latina; lo pose in luce il SURINGAR (_De ecclesia, anonymi cento virgilianus ineditus_. Traiect. ad Rh. 1867), ed ha trovato accoglienza nell'_Anthologia latina_ del RIESE (Leipz. 1869, I, p. 44).

Sui centoni in generale e sui virgiliani in particolare veggansi HASELBERG, _Commentat. de centonibus_, Puttbus 1846; BORGEN _De centonibus homericis et virgilianis_, Havniae 1826; _Revue analytique des ouvrages écrits en centons depuis les temps anciens jusqu'au XIX siècle_, par un bibliophile belge (DELEPIERRE), Londres (Trübner) 1868. _Tableau de la littérature du centon chez les anciens et les modernes_ (dello stesso). Lond. 1875. MÜLLER, _De re metr._ p. 465 sg.; MILBERG, _Memorabilia virgiliana_ p. 5-12.

[156] Notevole da questo aspetto è la _Ciris_ attribuita a Virgilio stesso, la quale se non è del tutto un centone virgiliano, è pur quasi tale.

[157] Cfr. ASCHBACH, _Die Anicier und die römische Dichterin Proba_ (Wien 1870) p. 57 sgg.

[158] Pubblicato da BURSIAN in _Sitzungsber d. Münch._ Ak. 1878, 2, 29.

[159] Tanta era la voga di questi centoni cristiani, che papa Gelasio nella sua nota dei libri canonici credette necessario dichiarare che quelli erano apocrifi. «Centimetrum de Christo, Vergilianis compaginatum versibus, apocryphum.» _Decret. Gelas. Pap._ (ann. 494) ap. LARBÉ, IV, 1264.

[160] Ausonio però se ne scusa nella lettera con cui manda il suo centone all'amico suo Paolo: «Piget vergiliani carminis dignitatem tam ioculari dehonestasse materia. Sed quid facerem? iussum erat; quodque est potentissimum imperandi genus, rogabat qui iubere poterat, S. imperator Valentinianus, vir meo iudicio eruditus.»

[161] Un'antica iscrizione romana dice: Silvano coelesti |Q. Glitius Felix| Vergilianus poeta d. d.; ORELLI-HENZEN n.º 1179. In una iscrizione greca di Egitto leggesi un centone omerico, di cui l'autore chiamasi «poeta omerico.» Ved. LETRONNE, _Inscript. de l'Egypt._ II, p. 397.

[162] Trovasi anch'esso nel Codice Salmasiano e lo ha pubblicato per primo il QUICHERAT in _Bibl. de l'école des chartes_, II, p. 132. Il SURINGAR che lo ha ripubblicato, credendolo inedito, dopo il _De ecclesia_ (p. 15), non ha indovinato nè il nome dell'autore, nè il tema. Non così il RIESE che per primo lo ha collocato nella _Anthologia latina_, I, p. 48.

[163] _Historia critica scholiastarum latinorum_ (Lugd. Bat. 1834) vol. II. Parecchi scritti speciali sono poi venuti a luce su taluni dei commentatori virgiliani, di WAGNER, TEUBER, RIESE ed altri. Un lavoro critico di riassunto si ha oggi nei _Prolegomeni_ di Ribbeck (p. 114-198), al quale però è indispensabile aggiungere quanto offre l'importante lavoro di HAGEN, _Scholia Bernensia ad Vergili Bucolica et Georgica._ Lips. 1867, p. 696 sgg.

[164] RIBBECK (_Prolegg_. p. 179) dice che si sa soltanto di un commento di Elio Donato alle Georgiche e all'Eneide, non alle Bucoliche. Ma egli ha torto. La biografia virgiliana, oggi superstite col nome di Donato, era premessa appunto al commento alle Bucoliche, e seguita quindi da notizie generali su queste che possediamo tuttora. Cfr. HAGEN, _Scholl. bern._ p. 740 sgg.

[165] «puto quod puer legeris Aspri in Vergilium et Sallustium commentarios, Vulcati in orationes Ciceronis, Victorini in dialogos eius et in Terenti comoedias praeceptoris mei Donati, aeque in Vergilium,» HIERONYM. _Apol. adv. Rufin._ I, p. 367.

[166] Veggansi i luoghi di Servio relativi a Donato riuniti da SURINGAR, op. cit. p. 37 sgg., e quanto osserva RIBBECK, _Prolegomm._ p. 178 sgg.

[167] SERV. _prooem. eclog._ p. 97; cf. anche un testo latino pubblicato da QUICHERAT in _Bibl. de l'école des chartes_ II, p. 128.

[168] Molto giovevole per tale studio riesce oggi l'edizione critica di Servio ed anche di altri commentatori virgiliani intrapresa da Thilo ed Hagen (Leipz. 1878 sgg.). Cfr. GEORGII, _Die alte Aeneiskritik_, Stuttg. 1891, p. 9 sgg.

[169] «ut Servius dicit» _ad Ecl._ I, 12; III, 20; IX, 1.

[170] Cfr. LAUER, _Gesch. der homer. Poesie_ p. 6 sg.; GRÄFENHAN, _Gesch. d. class. Philologie im Alterth._ II, p. 11 sg. Sugli ἐνστατικοί e i λυτικοί veggasi anche LEHRS, _De Aristarchi studiis homericis_ p. 199-224.

[171] SVET. _Tiber._ 70; cfr. GELL. XIV, 6; LAUER op. cit. p. 11.

[172] «cur» ovvero «quomodo dixit:...? Solvitur sic:...» _Ad Aen._ III, 203, 276, 341, 379; IV, 399, 545 ecc. ecc.

[173]

«.......... ut forte rogatus, Dum petit aut thermas aut Phoebi balnea, dicat Nutricem Anchisae, nomen patriamque novercae Anchemoli, dicat quot Acestes vixerit annis Quot Siculi Phrygibus vini donaverit urnas.» IUVENAL. VII, 231 sgg.

[174] «sciendum est locum hunc esse unum de XII (al. XIII) Vergili sive per naturam obscuris, sive insolubilibus, sive emendandis, sive sic relictis ut a nobis per historiae antiquae ignorantiam liquide non intelligantur.» SERV. _Ad Aen._ IX, 363 «sciendum tamen et locum hunc esse unum de his, quos insolubiles diximus supra» id. _ad_ IX, 412; cf. anche _ad_ XII, 74; V, 622. LEHRS, _de Aristarchi stud. hom._ p. 219 sg.; RIBBECK, _Prolegomm._ p. 109 sgg. A questa categoria appartengono anche le _antapodosis_ (quibus locis commemorantur quae non sunt ante praedicta) delle quali una è notata nel IX dell'Eneide v. 453 da Servio, come _la decima_. Cf. RIBBECK, _Prolegomm._ p. 108 sg.

[175] «Ergo per ramum virtutes dicit esse sectandas, qui est y litterae imitatio, quem ideo in silvis dicit latere, quia re vera in huius vitae confusione et maiore parte vitiorum virtutis integritas latet.» SERV. _Ad Aen._ VI, 136. Per questa osservazione trovansi, nelle più antiche edizioni di Virgilio, attribuiti a questo poeta i versi di MASSIMINO sul valore simbolico della lettera Y (_Anthol. lat._ n.º 632, ed. RIESE):

«Littera Pytagorae, discrimine secta bicorni, Humanae vitae specimen praeferre videtur» etc.

[176] «Refutandae enim sunt allegoriae in bucolico carmine, nisi cum ex aliqua agrorum perditorum necessitate descendunt» _ad Ecl._ III, 20.

[177] Cfr. SCHAPER, _Ueber die Entstehungszeit der Virgilischen Eclogen_, in _Jahrbb. f. Philolog. u. Paedag._ vol. 90 (1864) p. 640 sgg.

[178] SURINGAR, _Hist. crit. scholiastt. latinn._ II, p. 79. L'ediz. di LION, però invece di «_Arbusta_, fruteta idest scholastici» offre «_Arbusta_, fructeta scholastici vocabant.».

[179] _Ad Georg._ I, 230. Non mancano espressioni d'ammirazione, come: «unde apparet divinum poetam aliud agentem verum semper attingere» _ad Aen._ III, 349.

[180] «.... melius existimans loquacitate quadam te facere doctiorem, quam tenebrosae brevitatis vitio in erroribus linquere» _Praef._

[181] «Si Maronis carmina competenter attenderis et eorum mentem commode comprehenderis, invenies in poeta rhetorem summum; atque inde intelliges Vergilium non grammaticos sed oratores praecipuos tradere debuisse.» _Praef._

[182] Lo leggo in una edizione di Virgilio di Venezia (Giunti) 1544. Un'altra ve n'ha di Napoli 1535 ed una di Basilea (per cura di G. FABRICIO) 1561. Il CRINITO nel 1496 faceva alcuni estratti da un codice fiorentino di questo commento, ma con poca sua soddisfazione: «videtur opera ludi, non enim omnino doctus hic.... Donatus.» Cfr. MOMMSEN in _Rhein. Museum._ N. F. XVI, p. 139 sg. VALMAGGI in _Riv. d. filol. cl._ XIV (1886) p. 31 sgg. BURCKAS, _De Tib. Cl. Donati in Aen. comment._ Iena 1888.

[183] «... inveniemus Vergilium id esse professum ut gesta Aeneae percurreret, non ut aliquam scientiae interioris vel philosophiae partem quasi assertor assumeret» _Praef._ (Cfr. anche il principio della Pref., quanto allo scopo dell'Eneide).

[184] «Interea hoc quoque mirandum debet adverti, sic Aeneae laudem esse dispositam ut in ipsa exquisita arte omnia materiarum genera convenirent, quo fit ut Vergiliani carminis lector rhetoricis praeceptis instrui possit, et omnia vivendi agendique officia reperire». _Praef._

[185] Cfr. QUINTIL. II, 21.

[186] Cfr. HAGEN, _Scholia Bernensia_, p. 733, 984.

[187] _Rhetores latini minores_, ed. HALM, p. 38 sgg.

[188] Cfr. HAUPT, in _Hermes_ III. p. 223.

[189] «et Titianus et Calvus qui themata omnia de Vergilio elicuerunt et adformarunt ad dicendi usum, in exemplo controversiarum has duas posuerunt allocutiones, Venerem agere statu absolutivo cum dicit Iunoni «causa fuisti periculorum his quibus Italiani fata concesserunt», Junonem vero niti statu causativo et relativo, per quem ostendit non sua causa Troianos laborare, sed Veneris.» SERV. _ad Aen._ X, 18. Nello stesso secolo il medesimo uso di trarre temi da Virgilio era seguìto nelle scuole dei retori d'Africa come rileviamo da AGOSTINO, _Confession._ I, 17.

[190] «Qui in Vergilium scripsit declamationes de hoc loco hoc ait, etc.» SERV. _ad Aen._ X, 532. Abbiamo in prosa la declamazione di ENNODIO «Verba Didonis cum abeuntem videret Aeneam» sul tema _Aen._ IV, 365 sgg. (_Dictio_ XXVIII). Delle declamazioni in versi parleremo più tardi.

[191] Cfr. RIBBECK, _Prolegg._ p. 186 sg.

[192] «Post apicem divinitatis ego illa sum quae vel commendo si sint facta vel facio....; nos regna regimus et imperantes salubria iubemus.... Ante scipiones et trabeas est pomposa recitatio..... Poetica, iuris peritia, dialectica, arithmetica cum me utantur quasi genitrice, me tamen asserente sunt pretio.» Questo dice la retorica presso ENNODIO, _Opusc._ VI.

[193] All'uso di Virgilio nelle scuole in quest'epoca, e più tardi, oltre a MACROBIO, allude anche OROSIO (I, c. 18): «Aeneas qualia per triennium bella excitaverit, quantos populos implicuerit, odio excidioque afflixerit, ludi literari disciplina nostrae quoque memoriae inustum est»; ed anche, in modo più prossimo al punto di vista di Macrobio, FULGENZIO il quale parlando di Virgilio dice: «sed illa tantum quaerimus levia quae mensualibus stipendis grammatici distrahunt puerilibus auscultationibus.» _De Verg. contin._ p. 742; «si me scholarum praeteritarum non fallit memoria» ib. p. 748 «Unde et infantibus, quibus haec nostra (Vergili) materia traditur, isti sunt ordines consequendi» ib. p. 747. Nel quarto secolo, come rileviamo da AUSONIO, Virgilio ed Omero erano letti nelle scuole come al tempo di Quintiliano, e con essi Menandro, Terenzio, Orazio, Sallustio. _Idyll._ 4, 46 sgg. Un grammatico è detto da Ausonio (_Epigr._ 135) «arma virumque docens atque arma virumque peritus»; SIDONIO APOLLINARE (V sec.) nel carme panegirico in onore di Antemio, pone Virgilio come primo fra gli autori latini studiati da costui, e dopo di esso Cicerone, Livio, Sallustio, Varrone, Plauto, Quintiliano, Tacito; _Carm._ II, v. 184 sgg.

[194] «nullius disciplinae expers.» _In somm. Scip._ I, 6, 44; «disciplinarum omnium peritissimus» ib. I, 15, 12; «omnium disciplinarum peritus» _Sat._ I, 16, 12.

[195] «quem nullius unquam disciplinae error involvit» _in S. Scip._ II, 8, 1; «manifestum est omnibus quid Maro dixerit, quem constat erroris ignarum: erit enim ingeni singulorum invenire, quid possit amplius pro absolvenda hac quaestione conferri» _in S. Scip._ II, 8, 8.

[196] _Sat._ I, 25, 12 sgg.

[197] «Conrugato indicavere vultu plerique de considentibus Evangeli interventum otio suo inamoenum, minusque placido conventui congruentem. Erat enim amarulenta dicacitate et lingua proterve mordaci procax, ac securus offensarum, quas sine delectu cari vel non amici in se passim verbis odia serentibus provocabat.» _Sat._ I, 7, 2.

[198] «cumque adhuc dicentem omnes exhorruissent.» _Sat._ I, 24, 8.

[199] «Unde enim veneto rusticis parentibus, inter sylvas et frutices educto, vel levis graecarum notitia literarum?» _Sat._ V, 2, 4.

[200] «Qui enim moriens poema suum legavit igni, quid nisi famae suae, posteritati subtrahendo curavit? Nec immerito; erubuit quippe de se futura iudicia, si legeretur petitio Deae precantis filio arma a marito cui soli nupserat, nec ex eo prolem suscepisse se noverat, vel si mille alia multum pudenda, seu verbis modo graecis modo barbaris, seu in ipsa dispositione operis deprehenderentur» _Sat._ I, 25, 6, 7.

[201] _In S. Scip._ I, 6, 44. Il tenore di questa parte dell'opera si rileva dalle parole con cui se ne parla nel primo libro: «de astrologia totaque philosophia, quam parcus et sobrius operi suo, nusquam reprehendendus aspersit» _Sat._ I, 24, 18.

[202] La dottrina di Virgilio in cose greche è definita da Eustazio colla seguente iperbole: «Cave, Evangele, graecorum quemquam, vel de summis auctoribus, tantam graecae doctrinae hausisse copiam credas quantam sollertia Maronis vel adsecuta est, vel in suo opere digessit.» _Sat._ V, 2, 2.

[203] Altri oggi pensa che Macrobio non adoperasse il commento di Servio, ma piuttosto il testo di Servio fosse poi interpolato con notizie desunte da Macrobio; ved. WISSOWA, _De Macrobii fontibus._ Bresl. 1880, p 55.

[204] Lo dice egli stesso schiettamente nella prefazione (49: «nec mihi vitio vertas si res quas ex lectione varia mutuabor, ipsis saepe verbis quibus ab ipsis auctoribus enarratae sunt explicabo.... et boni consulas oportet si notitiam vetustatis, modo nostris non obscure, modo ipsis antiquorum fideliter verbis recognoscas.»

[205] «et quia nou est erubescendum Vergilio si minorem se Homero vel ipse fateatur, dicam in quibus mihi visus est gracilior auctore.» V, 13, 1.

[206] «Cui etiam gratia hoc nomine est habenda, quod nonnulla ab illis in opus suum quod aeterno mansurum est, transferendo, fecit ne omnino memoria veterum deleretur: quos, sicut praesens sensus ostendit, non solum neglectui, verum etiam risui habere iam coepimus. Denique et iudicio transferendi et modo imitandi consecutus est ut quod apud illum legerimus alienum, aut illius esse malimus aut melius hic quam ubi natum est sonare miremur.» _Sat._ VI, 1, 5, 6.

[207] «nam qualiter eloquentia Maronis ad omnium mores integra est, nunc brevis, nunc copiosa, nunc sicca, nunc florida, nunc simul omnia, interdum levis aut torrens; sic terra ipsa hic laeta segetibus et pratis, ibi silvis et rupibus hispida, hic sicca arenis, hic irrigua fontibus, pars vasta aperitur mari. Ignoscite nec nimium me vocetis qui naturae rerum Vergilium comparavi. Intra ipsum enim mihi visum est si dicerem decem oratorum, qui apud Athenas atticas floruerunt, stilos inter se diversos hunc unum permiscuisse.» V, 1, 19, 20.

[208] Tale, quantunque cristiano, mostrasi tuttavia nei suoi scritti anche Prisciano, almeno quanto alla scelta delle autorità; ben diverso in ciò dal poco posteriore Isidoro.

[209] Cfr. KEIL., _Grammat. lat._ II, p. IX sg.; XXIX sgg.; IV p. XXXV sgg.

[210] Un saggio ne offre il suo discepolo Eutyche, assai adoperato nel medio evo: «de quibus omnibus terminationibus et traductionibus quia romanae lumen facundiae, meus, immo communis omnium hominum praeceptor in quarto de nomine libro summa cum subtilitate disseruisse cognoscitur» etc. EUTHYCHIS _Ars de verbo_, ap. KEIL, _Gramm. lat._ V, 456. Cfr. THUROT, in _Notices et extraits_ t. XXII, p. 63.

[211] Gli esempi nell'_Ars maior_ di DONATO ascendono appena ad un centinaio, dei quali quasi ottanta sono di Virgilio. Prisciano nell'assieme dei vari suoi scritti, molto più estesi e dotti che quei di Donato, offre un grandissimo numero di citazioni. L'autore più frequentemente adoperato è Virgilio, il quale è citato più di 1200 volte; non raggiungono la metà di questo numero le citazioni di Terenzio, che è il più frequentemente adoperato dopo Virgilio; poi vengono Cicerone e Plauto; poi Orazio e Lucano; poi Giovenale e dopo di lui Sallustio, Stazio ed Ovidio; quindi Lucrezio, Persio etc.

[212] _Partitiones XII versuum Aeneidos principalium_, ap. KEIL, _Grammat. lat._ III, 459-515.

[213] «Quod ita elegantius auctore (Apollonio Rhodio) digessit ut fabula lascivientis Didonis, quam falsam novit universitas, per tot tamen saecula speciem veritatis obtineat et ita pro vero per ora omnium volitet, ut pictores fictoresque et qui figmentis liciorum contextus imitantur effigies hac materia vel maxime in efficiendis simulacris tamquam unico argumento decoris utantur, nec minus histrionum perpetuis et gestibus et cantibus celebretur» MACROB. _Sat._ V, 17, 5. «Quod Maro Phoenissae cantatur et Naso Corinnae» VICTORIN. _Ep. ad Salm._ 73. Cfr. AUSON. _Epigr._ 118. Al _Cupido cruci affixus_ di Ausonio serve di tema una pittura murale che nel triclinio di una casa di Treviri rappresentava i _lugentas campi_ del VI dell'Eneide.

[214]

«Aut Maro Traiano lectus in urbe foro»

VENANT. _Fort._ VI, 8, 26.

«Vix modo tam nitido pomposa poemata cultu Audit Traiano Roma verenda foro.»

Id. III, 20, 7.

[215] Cf. V. LABBE, _Biblioth. nova mss._ I, p. 688.

[216]

«In tantum prisci defluxit fama Maronis, Ut te Vergilium saecula nostra darent. Si fatuo dabitur tam sanctum nomen homullo Gloria maiorum curret in opprobrium» etc.

ENNOD. _Carm._ II, 118 sgg.