Virgilio nel Medio Evo, vol. I

Part 22

Chapter 223,375 wordsPublic domain

Si è creduto a torto da taluno che qui si tratti del Virgilio grammatico, di cui parleremo a suo luogo. Molti ebbero o presero il nome di Virgilio nella decadenza e nel medio evo. Cfr. OZANAM, _La civilisat. chrét. chez les Francs_, p. 426.

[217] Ved. su questo cod. RIBBECK, _Prolegg._ p. 209 sgg.

[218] «Si mihi nunc altius evagari poetico liceret eloquio, totum de novo saeculo Maronis excursum, vati similis, in tuum nomen excriberem. Dicerem de coelo redisse iustitiam etc. etc.» SYMM. _Laud. in Gratian aug._, 8, ed. MAI p. 27.

[219] Cfr. AM. THIERRY, _Saint Jérome_, II, p. 191 sgg.

[220] Nel carme panegirico in onore di Avito, SIDONIO APOLLINARE fa dire al re dei Goti (v. 495 sgg.):

«mihi Romula dudum Per te iura placent; parvumque ediscere iussit Ad tua verba pater, docili quo prisca Maronis Carmine molliret scythicos mihi pagina mores.»

[221] «Sicuti cum poetam dicimus nec addimus nomen subauditur apud Graecos egregius Homerus, apud nos Vergilius.» IUSTIN. _Institution._ § 2; «.... et apud Homerum, patrem omnis virtutis.» id. _in fin. prooem. Digest._ Cfr. CASSIODOR. _De artibus_ etc. 559 (1151 MIGNE) «ut poeta dictus intelligitur Virgilius, orator enuntiatus advertitur Cicero.»

[222] Cfr. RITSCHL, _Quaestiones Varronianae_, Bonn, 1845; MERCKLIN, in _Philologus_ XIII, p. 736 sgg. JAHN, _Ueber die röm. Encyklopädien_, in _Berichte d. sächs. Gesell. d. Wiss._ 1850, p. 263 sgg.

[223] CASSIODOR. _Variarum_, lib. IX, c. 21.

[224] «De operibus Vergili, legis Theodosianae libris, arteque calculi adprime eruditus est.» GREGOR TURON. IV, 47.

[225] «Grammaticorum imbutus initiis, nec non Theodosi edoctus decretis», ap. MABILLON, _Act._ S. III, p. I, p. 90.

[226] «Et si aliquis de Aquitanis parum didicerit grammaticam, mox putat se esse Vergilium». ADEMAR. _Epist._ (XI sec.) ap. MABILLON, _Annales ord. S. Bened._ IV, 725; GIESEBRECHT, _De litterar. studd._ etc. p. 18.

[227] Questa mania di compendiare arriva fino a fabbricare grammatiche _da viaggio_. Tale si vanta di essere quella di FOCA (V. sec.) come dicono i versi del preambolo:

«Te longinqua petens comitem sibi ferre viator Ne dubitet parvo pondere multa vehens.»

_Ars Phocae grammatici de nomine et verbo_, ap. KEIL, _Gramm. lat._ V, p. 410.

[228] Veggasi l'importante lavoro del THUROT, _Notices et extraits de divers manuscrits pour servir à l'histoire des doctrines grammaticales au moyen age_. Paris, 1868 (è il 22.º volume delle _Notices et extraits des manuscrits de la bibl. imp._).

[229] Nella leggenda di Carlo Magno è detto che: «premièrement first Karlemaine paindre dans son palais gramaire qui est mère de tous les ars.» Nella _Image du monde_ a questa prevalenza della grammatica è assegnata la mistica ragione che la grammatica è la scienza della parola, e colla parola Iddio creò il mondo.

«Par parole fist Dex le monde Et tous les biens qui ens habunde.»

Ved. JUBINAL, _Oeuvres complètes de Ruteboeuf_, II, p. 417.

[230] Lo scopo dei nostro scritto non ci chiama ad occuparci che dell'occidente; perciò lasceremo da parte quanto ci sarebbe da dire sugli studi classici nei paesi di cultura greca e nella chiesa orientale. Ci basti notare di volo che la somma è presso a poco quella stessa che risulterà dal nostro studio sull'occidente, salvo questo, che la chiesa orientale si mostra in ciò, come in più altre cose, più illuminata e più tollerante della chiesa latina. È notissima la omilia di Basilio sulla lettura dei libri de' gentili.

[231] ἄτοπον μὲν οἶμαι τοὺς ἐξηγουμένους τὰ τούτων ἀτιμάζειν τοὺς ὑπ’ αὐτῶν τιμηθέντας θεούς. IULIAN. _Epist._ 42, p. 412. Il divieto portava che i cristiani non potessero essere maestri di grammatica e di retorica (AMMIAN. MARCELL. XXII, 10, 7; JOH. CHRYSOST. II, p. 579, etc.), quindi naturalmente che non frequentassero queste scuole, poichè a pagani non avrebbero affidato i loro figli. Cf. LASAULX, _Der Untergang des Hellenismus_ p. 65; KELLNER, _Hellenismus und Christentum_ (Köln, 1866) p. 226 sg.

[232] Fra i più notevoli giovi rammentare ISIDORO.-SMARAGDO (IX sec.) trae anch'egli esempi dalla vulgata (Cfr. THUROT, op. cit. p. 63), e dice di farlo espressamente: «... quem libellum non Maronis aut Ciceronis vel etiam aliorum paganorum auctoritate fulcivi, sed divinarum scripturarum sententiis adornavi, ut lectorem meum iocundo pariter artium et iocundo scripturarum poculo propinarem, ut grammaticae artis ingenium et scripturarum pariter valeat comprehendere sensum.» SMARAGD. _Prolog. tractat. in part. Donat._ ap. KEIL, _De quibusdam grammaticis latinis infimae aetatis_ (Erlangen, 1868) p. 20. Anche in fatto di retorica ebbe luogo un simile procedimento. BEDA l'adotta di proposito nel suo _De schematibus et tropis_: «Sed ut cognoscas, dilectissime fili, cognoscant omnes qui haec legere voluerint, quia sancta scriptura ceteris scripturis omnibus non solum auctoritate quia divina est, vel utilitate quia ad vitam ducit aeternam, sed et antiquitate et ipsa praeeminet positione dicendi, placuit mihi collectis de ipsa exemplis ostendere, quia nihil huiusmodi schematum sive troporum valent praetendere saecularis eloquentiae magistri, quod non illa praecesserit» ap. HALM, _Rhett. latt. minores_ p. 607.

[233] Come autorità canonica non si possono considerare le _Costituzioni degli apostoli_, apocrife, quantunque assai antiche. In queste norme nelle quali spira l'aura semplice del primitivo cristianesimo, la lettura dei libri de' gentili viene sconsigliata, rimandando alla Bibbia come ad una specie di enciclopedia nella quale tutto quanto in quelli è di buono si ritrova. (_Constitut. apostolor._ I, c. 4).

Nel IV Concilio Cartaginese (V sec.) trovasi (cap. XVI): «Ut episcopi libros gentilium non legant, haereticorum autem pro necessitate et tempore» e ISIDORO nel _Liber sententiarum_ (III, cap. 13) dice: «prohibetur christianis figmenta legere poetarum» e ne dichiara a lungo le ragioni. È chiaro però che tutto questo non va inteso alla lettera, ed ha valore piuttosto di consiglio o di avvertimento diretto a moderare, che di una legge diretta a proibire affatto lo studio degli autori antichi. Sanzione non ne viene stabilita alcuna, e tutto è rimesso alle coscienze. Isidoro stesso prova coll'esempio de' suoi lavori com'egli intendesse quel ch'ei scriveva in quel capitolo del _Lib. sent._

Il luogo d'Isidoro e il canone del Concilio cartaginese trovansi ripetuti nella raccolta dei canoni di GRAZIANO, dist. 37. Veggasi la nota del BERARDI, I, 193 sgg. Numerosi luoghi di padri greci e latini che lodano questi studi, d'altri che li disapprovano, d'altri che li ammettono con certe cautele, trovansi nella nota alle Costituzioni degli apostoli in _Patr. temp. apostolic._ ed. COTELERIUS, I, p. 204. Cfr. anche LOAISE ed AREVALO _ad Isid. lib. sent._ III, e. 13; GAZARUS _ad Cassian. Coll._ XIV, c. 12.

[234] _Comm. in Michaeam_, Op. VI, 518.

[235] «Vergilium pueri legunt ut poeta magnus omniumque praeclarissimus atque optimus teneris imbibitus annis, non facile oblivione possit aboleri.» _De civ. Dei_, lib. I, cap. 3. In questo passo, citato da molti di seconda mano, si è cambiato _legunt_ in _legant_; perciò anche il diligente ROTH ne ha parlato come di una esortazione a leggere Virgilio. Il testo ha _legunt_, ed una esortazione siffatta là dove quel passo ricorre, sarebbe fuor di luogo.

[236] _Germanus_: «.... speciale impedimentum salutis accedit pro illa quam tenuiter videor attigisse notitia litterarum, in qua me ita vel instantia paedagogi, vel continuae lectionis maceravi intentio, ut nunc mens poeticis velut infecta carminibus, illas fabularum nugas historiasque bellorum quibus a parvulo primis studiorum imbuta est rudimentis, orationis etiam tempore meditetur, psallentique vel pro peccatorum indulgentia supplicanti, aut impudens poematum memoria suggeratur, aut quasi bellantium heroum ante oculos imago versetur, taliumque me phantasmatum imaginatio semper eludens, ita mentem meam ad supernos intuitus aspirare non patitur ut quotidianis fletibus non possit expelli.»

_Nosteros_: «De hac ipsa re unde tibi purgationis nascitur desperatio citum satis atque efficax remedium poterit oboriri, si eamdem diligentiam atque instantiam quam te in illis saecularibus studiis habuisse dixisti, ad spiritalium scripturarum volueris lectionem meditationemque transferre. Necesse est enim» etc. CASSIAN. _Coll._ XIV, cap. 12, 13.

[237] _Comm. in Ezechiel._ c. 40.

[238] _Epist. ad Eustochium_, Op. I, 112.

[239] «Maronem suum comicosque ac lyricos et historicos auctores traditis sibi ad discendum Dei timorem puerulis exponebat; scilicet ut praeceptor fieret auctorum gentilium» RUFIN. _Apol._ II ap. HIERON. p. 420. Cf. AM. THIERRY, _Saint Jérome_ I, p. 314,

[240] «qui inter matronarum cathedras codices erant, stylus his religiosus inveniebatur; qui vero per subsellia patrumfamilias, hi cothurno latialis eloqui nobilitabantur. Licet quaepiam volumina quorundam autorum servarent in causis disparibus dicendi paralitatem. Nam similis scientiae viri, hinc Augustinus, hinc Varro, hinc Horatius, hinc Prudentius, lectitabantur» SIDON. _Epist._ I, 9. Da questo però all'idea del sig. CHAIX (_Sidoine Apollinaire_, Paris 1867) e di altri moderni cattolici, che la Chiesa fosse sempre _grande protettrice_ dell'antica cultura, c'è una bella distanza. Cfr. KAUFMANN, in _Gött. gel. Anz._ 1868, p. 1009 sg.

Virgilio grammatico (ap. MAI, _Class. auctores_ V, p. 5) parla dell'uso stabilito dalla Chiesa di tener separati in due biblioteche distinte gli scrittori cristiani e i pagani: «hocce subtilissime statuerunt ut duobus librariis compositis, una fidelium philosophorum libros, altera gentilium scripta contineret.» Noi non prendiamo quest'asserzione di quel bizzarro scrittore così sul serio come vuol farlo OZANAM (_La civilisat. chrét. chez les Francs_, p. 434 sg.). Che non mancasse chi così dividesse i libri può credersi facilmente, e ne abbiamo esempio nel luogo di Sidonio sopra citato; nulla però prova che la Chiesa ciò imponesse, ed anzi nei numerosi cataloghi di biblioteche medievali a noi giunti, scrittori cristiani e pagani trovansi per lo più annoverati promiscuamente.

[241] _Divin. lectionn._ cap. 28.

[242] In un compendio inedito delle Istituzioni di Quintiliano fatto da STEFANO DI ROUEN (XII sec.), di cui trovasi un esemplare ms. nella bibl. imp. di Parigi, l'autore scusa in questa guisa la propria intrapresa: «.... Hoc pariter notandum quod ecclesiae doctores gentilium libros non incognitos habebant... Probat hoc et beatus Augustinus qui de disciplinis liberalibus libros singulos edidit... Beatus etiam Ambrosius cuiusdam philosophi epistulam in quadam sua epistula integram ponit. Origenes vero philosophorum libros adolescentibus summopere ediscendos praecipiebat, dicens eorum ingenia in divinis scripturis capaciora et tenaciora fore cum horum subtilitates et ingeniorum acumina animo perceperint. Quod Iulianus augustus, magnus equidem philosophus, sed errore maior, considerans, postquam a fide discessit, edicto publicato prohibuit ne christianorum filii artem oratoriam addiscerent, quod quanto in eloquentiae studiis edocti forent tanto in christiana fide ac religione, ut in revincendis gentilium, quos sequebatur, erroribus acutiores ac disertiores existerent; simul dicens hostes adversariorum armis non armandos. Karoli etiam magni magister Alcuinus de hac arte dialogum sub proprio Karoli nomine conscripsit, etc. etc.»

[243] «Pro signo libri scholaris quem aliquis paganus composuit, praemisso signo generali libri, adde ut aurem digito tangas, sicut canis cum pede pruriens solet; quia non immerito infidelis tali animanti comparatur.» BERNARD. _Ordo cluniacens._ in _Vetus disciplina monast._ p. 172 (ZAPPERT, _Virgil's Fortleben im Mittelalter_, p. 31).

[244] «Gentilium autem libros vel haereticorum volumina monachus legere caveat.» HOLST. _Cod. regul. monast._ p. 124; cfr. HEEREN, _Gesch. der class. Litt. im Mittelalter_, I, p. 70; LE CLERC in _Hist. litt. de la France_, XXIV, p. 282. Cfr. SPECHT, _Gesch. d. Unterrichtswesens in Deutschland_, Stuttg. 1885, p. 40 sgg. (_Das Mönchthum u. d. prof. Studien_).

[245] Le moderne scoperte di scritti classici ricavati da palimpsesti hanno fatto pensare e scrivere a parecchi uomini poco informati di queste materie, che sistematicamente, per odio contro le lettere pagane, i monaci cancellassero dalle pergamene le opere degli antichi scrittori pagani, sostituendovi scritti d'argomento sacro. Questo è un grosso errore. Molto frequentemente gli scritti cancellati sono scritti cristiani, opere di padri ed anche i sacri testi; anzi talvolta trovansi scritti profani sostituiti a scritti sacri; così, p. es., in un palimpsesto vedesi cancellato il testo di S. Paolo e sostituita a questo l'Iliade. Pur troppo (lo so per esperienza) assai spesso i palimpsesti tradiscono così le speranze dello studioso, che ci si affatica sopra aspettandone qualche grande scoperta di letteratura classica! Chi intorno a ciò desidera informazioni più estese, può consultare oltre allo scritto speciale di MONE, _De libris Palimpsestis_, Carlsr. 1855, il libro di WATTENBACH, _Das Schriftwesen im Mittelalter_ (Leipz. 1871) p. 174 sg.

[246] In un MS. d'OVIDIO che trovasi nella Biblioteca di Zurigo, nel verso «hoc est quod pueri tangar amore minus» (_Ars Am._ III 683) il _minus_ è stato cambiato in _nihil_, ed una nota in margine dice: «ex hoc nota quod Ovidius non fuerit sodomita.» Cfr. L. MÜLLER in _Jahrbücher für Philol. u. Paedag._ 1866, p. 395. Nel noto codice parigino di _Excerpta_ (Notre Dame, 188) molti versi sono così accomodati; così il verso di TIBULLO (I, 1, 25) «Iam modo non possum contentus vivere parvo» ivi diviene «Quippe ego iam possum contentus vivere parvo» e in un altro dello stesso autore (I, 2, 89) «lusisset amores» è cambiato in «dampnasset amores.» Cfr. per altri esempi WÖLFFLIN in _Philologus_ XXVII, (1867) p. 154.

[247] Uno, fra i greci, a cui più spesso ne tocca è LUCIANO, a cui i copisti bizantini di frequente regalano, in margine, degli improperi come: ὦ κάκιστε ἀνθρώπων, ὦ μιαρώτατε e simili. Cfr. L. MÜLLER in _Jahrb. f. Philol. u. Paedag._ 1866, p. 395.

[248] «... nam et graeci (lyrici) multa licenter, et Horatium nolim in quibusdam interpretari.» QUINTIL. I, 8, 6.

[249] In un MS. d'ORAZIO di Montpellier l'ode a Fillide «Est mihi nonum superantis annum» etc. (IV, 11) è accompagnata da una notazione musicale in cui è stata riconosciuta la melodia del famoso inno sacro «Ut queant laxis Resonare fibris» etc. Cfr. Libri, _Cat. génér. des MSS. des bibl. publ, des départ._ I, p. 454 sg; NISARD, _archives des miss. scient. et litt._ 1851, P. 98 Sgg.; BAITER, _Horat._ II, p. 915 sgg.; JAHN. in _Hermes_ II, p. 419.

[250] «et volo quatenus ut fiat quantum potes satagas, et praecipue de Vergilio et aliis auctoribus quos a me non legisti; exceptis his in quibus aliqua turpitudo sonat.» ANSELM. op. 351. E così ben molti altri. In un'antica poesia intitolata _Ad pueros_ leggesi:

«Pervigil oro legas cecinit quod musa Maronis, Quaeque Sophia docet, optime, carpe, puer.»

Ved. AMADOR DE LOS RIOS, _Hist. crit. de la litt. Españ._ II, pp. 238, 339.

[251] «... satius est ut apprime sis, et in Virgiliana lectione, ut optime potes, proficias.» LUP. FERRAR. _Epist._ 7.

[252] _Epist._ 103. Veggansi anche le epist. 1, 5, 8, 16, 37, 62, 104 colle quali chiede o manda codici di Cicerone, Gellio, Servio, Macrobio, Boezio, Cesare, Quintiliano, Sallustio. La sua corrispondenza giustifica quel ch'ei dice di sè stesso ad Einhardo (Ep. I): «Amor literarum ab ipso fere initio pueritiae mihi est innatus, nec earum, ut nunc a plerisque vocantur, _superstitiosa otia_ fastidio sunt. Et nisi intercessisset inopia praeceptorum, et longo situ collapsa priorum studia pene interissent, largiente Domino, meae aviditati satisfacere forsitan potuissem.»

[253] «Non enim oportet fallaces commemorare fabulas, neque philosophorum inimicam Deo sapientiam sequi, ne in iudicium aeternae mortis Domino discernente cadamus... Non ego Saturni fugam, non Iunonis iram, non Iovis stupra, non Neptuni iniuriam, non Aeoli sceptra, non Aeneadum bella, naufragia vel regna commemoro: taceo Cupidinis emissionem; non exitia saeva Didonis, non Plutonis triste vestibulum, non Proserpinae stuprosum raptum, non Cerberi triforme caput: non revolvam Anchisae colloquia, non Ithaci ingenia, non Sinonis fallacias: non ego Laocoontis consilia, non Amphitrionidis robora, non Jani conflictus, fugas, vel obitum exitialem proferam etc.» GREGOR. TURON. (VI sec.) _Lib. miraculor._ 714.

[254] «Vae diebus nostris quia periit studium litterarum a nobis!» _Praef. Hist. eccl. Franc._

[255]

«En meliora meo narrantur carmine gesta, Non gladios nec tela refert pharetramque Camillae.»

MILO, _Vit. S. Amandi, Act. S. Febr._ I, 881 sg. Cfr. PETRUS, _Vit. S. Theobaldi, Act. S._ IX, 165; ANON. _Vit. S. Remacli, Act. S._ II, 469 etc.; V. ZAPPERT, op. cit., not. 62. _Prolog. Vitae Wirntonis_, ap. PEZ, _Thes._ I, 3, 339; cfr. WATTENBACH, _Deutschl. Geschichtsq._ (6ª ed.) II, p. 250. È un luogo comune presso i poeti cristiani il contrapporre alle glorie pagane di Omero e di Virgilio i temi che, più umilmente ma cristianamente, essi vogliono trattare. Tale è il senso del Prologo di GIUVENCO alla sua versificazione della Storia Evangelica. BEDA scrive:

«Bella Maro resonet, nos pacis dona canamus. Munera nos Christi, bella Maro resonet.»

(_Hist. Angl._ p. 295). E così tanti altri anche prosatori e storici. Così WIPONE (_Prolog. Vit. Chuonradi imp._) «Satis inconsultum est Superbum Tarquinium, Tullum et Ancum, patrem Aeneam, ferocem Rutulum et huiusmodi quoslibet et scribere et legere: nostros autem Carolos atque tres Ottones, imperatorem Heinricum secundum, Chuonradum imperatorem patrem gloriosissimi regis Heinrici tercii, et eundum Heinricum regem in Christo triumphantem omnino negligere.»

[256] «Curiosum ceterum lectorem admoneo ut barbarismorum foedam congeriem in hoc opusculo floccipendat, et veritati in vulgari eloquio fidei aurem apponat, et quod hic inveniet simpliceter perlegat et acsi in sterquilinio margaritam exquirat» etc. WOLFHARDUS (sec. IX) _Vit. S. Walpurgis_ in _Act. Sanctor._ IV, 268 «Sed et si quis movetur rusticitate sermonis soloecismorumque inconcinnitatibus, quas minime vitare studui, audiat quia regnum Dei non est in sermone sed in virtute, neque apud homines bonos interesse utrum vina vase aureo an ligneo propinentur.» _Miracul. S. Agili_ in _Act. S._ II, 312; Cfr. ANON. _Vit. S. Geraldi_ in _Act. S._ IX, 851. Molti scrittori, che in fatto di purezza grammaticale non si sentono tranquilli, insorgono con maniere stranamente rivoluzionarie contro la tirannia delle _regole di Donato_. Gli esempi abbondano; basti qui riferire le seguenti curiose parole dell'_Indiculus luminosus_ (n.º XX) di ALVARO CORDUBENSE (IX sec,): «Agant eructuosas quaestiones philosophi et Donatistae genis impuri, latratu canum, grunnitu porcorum, fauce rasa et dentibus stridentes, saliva spumosi grammatici ructent. Nos vero _evangelici_ (!) servi Christi discipuli rusticanorum sequipedi» etc. Queste parole si accordano in modo singolare con una orribile biografia di Donato, forse ispirata da questa idea, che trovasi in un MS. di Parigi e fu già più volte pubblicata (ultimamente dall'Hagen, _Anecdota Helvetica_ p. 259). Eppure Alvaro mostrasi nelle sue opere assai assiduo lettore di Virgilio. Cfr. AMADOR DE LOS RIOS, _Hist. crit. de la lit. Española_ II, p. 102 sgg.

[257] Uno di questi è anche GREGORIO MAGNO: «non metacismi collisionem fugio, non barbarismi con fusionem devito, situs motusque praepositionum, casusque servare contemno: quia indignum vehementer existimo ut verba coelestis oraculi restringam sub regulis Donati.» _Praef. Jobi_ T. I, p. 6. Con quell'affettata conoscenza della tecnologia grammaticale l'ingenuo grand'uomo si preoccupa di fare intendere che il suo non volere non è non sapere. Del resto la realtà di questa noncuranza non è provata dai suoi scritti.

La inimicizia di Gregorio il Grande per gli studi profani è stata esagerata assai da molti scrittori, i quali da uno studio speciale del medio evo da questo punto di vista non appresero quale sia il vero valore ed il peso reale di certe espressioni, e non si accorsero che l'atteggiamento di Gregorio rimpetto alla antichità classica è quello stesso di cento altri distintissimi personaggi della chiesa medievale. Interpretando malamente un luogo di GIOVANNI DI SALISBURY (_Polycrat._ II, e. 26) si è giunti a credere che Gregorio facesse bruciare la biblioteca Palatina, mentre in quel luogo non si parla d'altro che di libri di astrologia, teurgia e simili, dei quali fecero auto da fè anche imperatori (Valente fra gli altri). È singolare come par facile a taluni credere che dopo i Vandali e i Goti rimanesse a Gregorio qualche biblioteca in Roma da bruciare alla sua volta! Questi errori sono stati già eliminati da più di un critico ed equamente giudicati da GREGOROVIUS, _Gesch. d. St. R. im Mittelalt._ II, p. 90 sgg. Non s'intende come TEUFFEL (_Gesch. d. röm. Lit._ p. 1026) abbia voluto farli rivivere. La tesi del sig. LEBLANC, _Utrum Gregorius Magnus litteras humaniores et ingenuas artes odio persecutus sit_, Paris 1852, è un'apologia da niente altro ispirata che dal sentimento cattolico.

[258] Questi luoghi comuni sono riassunti dall'anonimo e più veramente umile autore del _Miracula S. Bavonis_ (sec. X): «Suscipiant alii copiosam variae excusationis suppellectilem, videlicet quod veritas nativa vivacitate contenta, non quaerat altrinsecam colorum adhibitionem; et quod christianae fidei rudimenta, non ab oratoribus sed a piscatoribus et idiotis sint promulgata; et quod regnum Dei magis virtutis quam sermonis constet efficacia; aliaque perplura in id orationis cadentia: mihi facilis apologiae patet occasio, scilicet cui nullius eruditionis favet exercitatio» _Act. S._ II, 389; Cfr. SULPIC. SEV. Op. I, 2; FELIX, _Vit. S. Guthlaci, Act. S._ III, 59; ANON. _Vit. S. Conwoionis, Act. S._ VI, 212; ANON. _Vit. S. Martini, Act. S._ I, 557; WARMANNUS, _Vit. S. Priminii, Act. S._ IV, 128; OTHLO, _Vit. S. Bonifatii_, ap. PERTZ, _Mon. Germ._ II, 358 etc.; ZAPPERT, op. cit. not. 62.

[259] LEONIS _Epist._ ap. PERTZ, _Mon. Germ._ V, 687. Cfr. GREGOROVIUS, _Die Stadt Rom im Mittelalter_ III, 527.

[260] «Et plorare Didonem mortuam quia se occidit ob amorem, cum interea me ipsum in his a te morientem, Deus vita mea, siccis oculis ferrem miserrimus» AUGUSTIN. _Confession._ lib. I, op. I, 53.

[261] _Vit. beati Alcuini_ in _Act. S._ IV, p. 147. _Monumenta Alcuiniana_ ed. WATTENBACH et DUEMMLER, p. 21. Cfr. MONNIER, _Alcuin et Charlemagne_ p. 9 sg.

[262] Nei versi premessi al suo Comm. sul _Cantico dei Cantici_ dice Alcuino:

«Haec rogo menti tuae iuvenis mandare memento, Carmina sunt nimium falsi haec meliora Maronis, Haec tibi vera canunt vitae praecepta perennis, Auribus ille tuis male frivola falsa sonabit.»

_Monumenta Alcuiniana_, p. 714.

[263] WRIGHT, _Biographia britannica literaria; Anglo-Saxon period_, p. 42. Cfr. sulla tendenza e l'odio di Alcuino pei classici, LORENZ, _Alcuin's Leben_ (Halle, 1829) p. 267 e 277.

[264] La biblioteca di Berna possiede un MS. di Virgilio che si crede di mano d'Alcuino, o almeno copiato da un esemplare di lui. Cfr. MÜLLER, _Analecta Bernensia_, III, p. 23-25.

[265]

«Et modo Pompeium, modo te, Donate, legebam, Et modo Vergilium, te modo, Naso loquax; In quorum dictis quamquam sint frivola multa, Plurima sub falso tegmine vera latent.»

THEODULPH. _Carmin._ IV, 1.

[266] Curiosa a tal riguardo è l'ironica ammonizione in versi che trovasi intitolata: _Versus S. Damasi Papae ad quemdam fratrem corripiendum_, pubblicata per prima volta dall'AMADUZZI, _Anecd. Litt._ II, p. 387 e per ultimo dal RIESE nella sua _Anth. lat._ n. 765: