Part 49

DĬCAX, ācis, omn. gen. _Railleur_, _mordant_. SYN. Paulo facetior, promptus, paratus ad dicendum quidlibet. ADV. Impunius. USUS: Demosthenes non tam dicax, quam facetus, illud acrioris ingenii, hoc majoris artis. Dicacibus et facetis difficile est habere hominum rationem, et ea, cum falsissime dici possent, tenere. Cf. Facetus.

DĬCIS CAUSA, _Pour la forme_, _par manière d’acquit_. SYN. In speciem, per simulationem; sic, ut factum esse, dici possit.

1. DĬCO, as, avi, atum, are, a. _Consacrer_, _dédier_, _vouer_. SYN. Nuncupo, consecro, dedico, addico. USUS: Dicare se in aliquam civitatem. Totum ego me Crasso; totum me tuis commodis et laudi dicavi. Dicare se in clientelam, in servitutem alicui. Cf. Addico.

2. DĪCO, is, xi, ctum, ere, a. _Dire_, _parler_, _raconter_. SYN. Loquor, aio, narro; verbum, _vel_ verba facio; verba, sermonem, orationem habeo, commemoro, memoro, profero, exprimo, in oratione mea pono. PHRAS. 1. Aiunt te hoc dixisse, _on prétend que vous avez dit cela_. Te in sermonibus ista dictitare solitum; te illam conjecisse, tuam hanc fuisse vocem; te hæc commemorasse; te hoc sermone usum; ista effudisse te temere ac evomuisse; te auctorem hujus sermonis faciunt; in te illa oratio confertur; jactatæ, emissæ, conjectæ a te eæ voces feruntur; ferunt, te ista effutiisse, exprompsisse, usurpasse; his te vocibus personuisse palam affirmant. Cf. Loquor, Sermo, Mentio. 2. Possum pro certo dicere, _je puis affirmer_. Narro tibi; istud tibi pro certo, comperto, explorato affirmo; pro vero et certo assevero; illud asseveratione omni confirmare audeo; omni asseveratione hoc tibi affirmo; affirmate proferre non vereor. 3. Dic, quæso, _dites, je vous prie_. Cedo, ne isthoc celaveris; quin expromis, quid rei sit; edissere, eloquere; memora mihi; istud expedi; illud jam exequere. 4. Sensum meum jam dixi, _j’ai déjà exprimé mon opinion_. Quid de re tota sentiam, aperui; sententiam meam de re exposui, explicui, aperui; animi mei sensum expressi alias; deprompsi alias, quæ mea sit de re tota sententia; ex his, quæ a me disputata sunt, exstabit animi mei consilium. Cf. Aperio. 5. Clam in aurem dicere, _dire qqche à l’oreille_. In aures immittere, insusurrare; voce depressa et submissa in aurem loqui, in fide ac silentio alicujus arcana quædam deponere. 6. Quæ dicis, non possum credere, _je ne puis croire ce que vous dites_. Monstra narras; monstro, portento similia sunt, quæ tu memoras; quæ tu hic prædicas, fidem superant. Cf. Incredibilis. 7. Est verum quod dixisti? _Ce que vous avez dit est-il vrai?_ Ain tu, ilium, etc. vera memoras? Vera cantas? Verane prædicas? 8. Dicitur, _on dit_. Aiunt, ferunt, perhibent; fertur, fama est, fama perhibet, exiit in vulgus rumor; fama percrebuit; vulgatur rumor; fama, opinio exit; manat tota urbe rumor; fama fert; multus est sermo; in omnium ore ac sermone est; fama ea in vulgus emanavit; sermo tota urbe dissipatur; rumor, nescio quis, ad nos affluxit; nescio quid rumoris afflaverat te etc.; fama in urbem pervasit, penetravit; fama ea provinciam peragravit. Cf. Fama, Rumor. 9. Omnes dicunt te hostem patriæ, _tout le monde dit que vous êtes un ennemi de la patrie_. Una omnium consentiensque vox est; omnes fremunt, te hostem patriæ exstitisse; omnes palam jam in foro personant, non jam, ut ante, clam mussitantes, proditorem te esse patriæ. Aperte id jam præ se ferunt cives omnes, te unum repertum esse, qui civitatis jugulo sicam admoveas. Nulla vox auditur civium frequentius, ac quæ te hostem et proditorem patriæ proclamat; nulla jam dudum vox ex reipublicæ ore missa crebrius; nihil frequentioribus jactatum sermonibus, ac, proditorem te esse patriæ et reipublicæ hostem. 10. De hoc multa dici possent, _on pourrait dire sur cela bien des choses_. De hoc immensa sit oratio; de hoc verborum nunquam satis sit; dies me deficiat, omnia exequi si velim; nimium longus sim; otio abutar; finem non reperiat oratio; modum excedat oratio; fines, cancellos egrediatur oratio, omnia si persequar; istis explicandis quæ potest par oratio inveniri? USUS: Causam, sententiam dicere; salutem dicere. Diem alicui, _vel_ mulctam dicere. Dicere ex superiore loco, _prêcher_. Aliud est oratio, quam disputatio; nec idem dicere et loqui.

DĬCRŎTUM, i, n. _Navire à deux rangs de rames_. SYN. Navigium duplici serie remorum instructum. EPITH. Bona. USUS: Bono dicroto navigabam.

DICTĀTA, ōrum, n. pl. _Dictée_, _leçon_, _cahier_. SYN. Quæ magistri pueris dictant. USUS: Ipsa quasi dictata a te redduntur. Eadem dictata recantare.

DICTĀTOR, ōris, m. _Dictateur_. SYN. Summa Romanæ reipublicæ potestas, magister populi. EPITH. Perpetuus, perspicuus, invidiosus, proximus. USUS: Dictatorem facere, efficere, dicere.

DICTĀTŌRĬUS, a, um, _De dictateur_. USUS: Gladius dictatorius.

DICTĀTŪRA, æ, f. _Dictature_. SYN. Dictatoris munus. EPITH. Perpetua. USUS: Dictaturam exercere, abdicare.

DICTĒRĬUM, ii, n. _Bon mot_, _brocard_. SYN. False dictum. USUS: Quæ false, breviter, acute dicimus, dicteria vocantur. Cf. Jocus, Facetia.

DICTĬO, ōnis, _Action de dire_; _conversation_, _entretien_. SYN. Oratio, dicendi genus; actio. EPITH. Attica, forensis, perpetua, popularis, reliqua, tota. Subitæ, oratoriæ. USUS: Se in dictionibus exercere. In forensibus causis mea dictio versatur. Dictionem totam in partes dividere oportet. _Pro_ vocabulo uno, verbo uno, _parole_, minus latinum est.

DICTĬTO, as, avi, atum, are, a. _Dire souvent_. SYN. Sæpe dico. USUS: Causas dictitare.

DICTO, as, avi, atum, are, a. _Dire_, _dicter_. SYN. Dico, quæ alius excipiat. USUS: Orationem, epistolam dictare ad verbum.

DICTUM, i, n. _Mot_, _parole_. USUS: Nullum petulans dictum in vita proferatur. In me ac meos dicta multa dixit. Commode, breviter, facete, acute dictum. Dictum Ennii. Ob dictum capite et fortunis accusari. Quam vocem, quod dictum ad Catonem detulit. Dictum unum de melioribus.

DĬDŪCO, is, xi, ctum, ere, a. _Conduire_, _séparer_, _diviser_. SYN. Dispergo, aperio. USUS: 1. Pugnam diduxit. Aciem in cornua diducere, aquam in vias. 2. TRANSL. In varias curas diducitur animus. Cf. Dilato, Separo.

DĬES, ēi, m. et f. _Jour_. SYN. Lux, diecula, temporis diurni cursus; spatium, tempus. EPITH. Acerbior, acerbissimus, æstivus, beatus, brevior, brumalis, calamitosus, certus, clarissimus, compitalitius, constitutus, dirus, extremus, faustus, festus, fœdus et flagitiosus, funestus, gloriosissimus, gravissimus, gratissimus, gravis, honestissimus, horribilis, inclinatus, lætificus, lætior, lætissimus, legitimus, liberior, medius, natalis, notus, perendinus, optatissimus, posterus, præclarus, propinquus, religiosus, ignotus, pulcher, solstitialis, summus, supremus, totus, tristis, turbulentissimus, turpis, vacuus, utilis et gratus. Dies festus, _jour de fête_, sanctissimus et celeberrimus. Dies æterna, annua, antiquior, certa, exigua, hesterna, hodierna, misera et infelix, satis laxa, perexigua, tota, utilis. Dies acerbi, festivi, apti, breviores, lætissimi, comitiales, compitalitii, continui, anniversarii, non honesti, jucundi, illustres, justi, lætiores, longiores, odiosi, pauci, plurimi, lautissimi, præteriti, proximi, quieti, reliqui, superiores, toti, vacui. PHRAS. 1. Vix dies erat, _il faisait à peine jour_. Vix lucescebat; appetente vix die; die vix albescente; aperiente se die; sub primum lucis exortum; sub primam auroram; albescente primum cœlo; vixdum prima se luce infundente; emergente vix sole. Cf. Mane. 2. Adulta die, _en plein jour_. Multa jam die; multum jam diei processerat; multa jam luce; res ad multum diei, in multum diem processerat, extracta erat. 3. Vergente jam die, _vers le soir_, _vers la fin du jour_. Inclinante in vesperum die; præcipitante jam die; abeunte jam in noctem die; cum haud multum diei jam superesset; inclinato in vesperam die; extabescente jam die; senescente jam die. Cf. Vesper. 4. Ad certam diem, _au jour fixé_. Ad constitutam, præstitutam, præfixam, præscriptam, certam, statutam, destinatam, præfinitam diem, ad diem solvere. 5. Ubi constituta dies adfuit, _dès que le jour fixé fut arrivé_. Dies ubi appetiit, illuxit, venit prœlio constitutus; dies ubi adventavit; cum jam in proximo esset destinata dies. 6. Diem differre, _différer le jour_. Diem proferre, prorogare, prolatare, ampliare, producere. 7. Diem mihi totum confabulando subtraxit, _il m’a fait perdre tout un jour en entretiens_. Diem mihi solidum confabulando exemit; dies mihi totus confabulando sublatus est; diem totum confabulando duxit, extraxit. 8. Diem transigere in negotiis, _passer le jour à ses affaires_. Diem in negotiis ponere, degere, consumere; diem negotiosis concursationibus terere, conterere, conficere necesse est. Dies et noctes laboriosa mihi opera exeduntur. Dierum ac noctium vicissitudines laborantem me inveniunt. Dies noctesque laborandum mihi est. Diu noctuque; noctu ac interdiu instandum operi est; nullum tempus mihi vacuum a laboribus fluit. Nullum tempus, neque diurnum neque nocturnum dimitto, quin laborem. Cf. Tempus, Consumo. 1. Sacri dies, et negotiosi, _jours fériés_, _jours ouvriers_. Dies sanctissimus ac celeberrimus, _jour très saint_. Dies ab exortu caniculæ proximi, _les jours de la canicule_. Dies, qui a rerum omnium Domino nomen traxit, _dimanche_. Dies jejunio sacratus, _jour de jeûne_. Dies omnium Sanctorum festa commemoratione sacra, _la Toussaint_. 2. Diem sibi sumere ad deliberandum, _prendre un jour pour délibérer_. Dare diem ad deliberandum, _indiquer le jour de la délibération_. Diem alicui dicere, scribere, _citer qqn en justice_. 3. Dies intercessit una, altera, tertia, _un, deux, trois jours se passèrent_. Ea mysteria in unum diem incidunt, incurrunt, _ces mystères durent un jour_. 4. Diem agere, celebrare, obire, _passer le jour_. Diem unum intermittere, _laisser passer un jour_. 5. Tempus, _temps_. Nullus dolor est, quem dies, quem longinquitas temporis non leniat. Dies quoque stultis mederi solet. Impetret ratio, quod dies impetratura est. Invidiam dies mitigat, _le temps calme l’envie_. Cf. Feriæ, Festus.

DIFFĔRENTĬA, æ, f. _Différence_. SYN. Dissimilitudo, discrimen, varietas, distinctio, intervallum. USUS: Magna est differentia inter principia naturalia. Cf. Dissimilitudo, Discrimen.

DIFFĔRO, differs, distŭli, dīlātum, ferre, 1. a. _Différer_, _tarder_, _remettre_. 2. n. _Être différent_. SYN. 1. Rejicio, prorogo, reservo, produco, sustineo, profero, moram interpono, tardo, procrastino, moror, celeritatem de causa detraho, cunctor, extraho. 2. Discrepo, disto, alius sum, dissimilis sum. )( Similis sum. ADV. Multum, non fere multum, paulum, oppido, plurimum. PHRAS. 1. Res differri non potest, _on ne peut différer l’affaire_. Res extrahi, prorogari non potest; duci longius, suspendi non potest; trahi negotium sine dispendio non potest; res ista procrastinationem et tarditatem non fert; cunctationem non patitur; res illa moram et sustentationem non fert. 2. Nimium differtur transactio litis, _on diffère trop longtemps l’arrangement du procès_. Jacet jam biennium causa nostra; prolatatis comitiis tota jam elanguescit. Quis non damnet judicum lentitudinem, litem jam biennio trahentium; me toties ampliantium; in aliud aliudque tempus protrudentium; rei exitum morantium; diem ex die ducentium; diem tempusque proferentium, extrahentium, producentium? nimium quantum ampliatur causa; tempus ducitur; dies protrahitur. 3. Vide ne meus e provincia discessus differatur, _faites en sorte que l’on n’ajourne point mon départ de la province_. Vide, ne quid ad annuam in provincia commorationem temporis accedat; ne quæ fiat accessio temporis; ne res longius ducatur, aut in aliud tempus reservetur, ne quid mihi temporis prorogetur, protrahatur, extrahatur; ne diuturnior, longior mihi fiat in provincia commoratio. 4. Differ rem in æstatem, _remettez la chose à l’été_. Confer rem in longiorem diem; conjice in æstivos menses, mensem unum alterumque interjice; mora mensis unius illata, interposita, in æstatem extrahe, rejice. Cf. Mora, Expedio. 5. Differt pœnam, _il retarde le châtiment_. In sumendo supplicio temporis gratiam facit; iræ spatium, et consilio tempus dat; supplicii de reo sumendi diem laxius profert; inter culpam et pœnam moræ interjectum est aliquid. 6. Quantum differt doctus ab indocto! _Quelle différence il y a entre l’homme instruit et l’ignorant!_ Quantum inter hos discriminis est! quantum inter hunc et illum interjectum intervallum est! quanta inter hunc et illum morum studiorumque est distantia! tanta certe, quanta maxima esse potest; quantum hunc inter et illum interest! 7. Rationes meæ a tuis multum differunt, _mes raisons sont fort différentes des vôtres_. Admodum discrepant, distant, dissentiunt; diversa imprimis rerum nostrarum ratio est; non eadem est mearum ac tuarum rerum ratio; meæ res aliter, dissimiliter, diverse, prorsus alio modo, ac tuæ se habent. Alio res meæ loco sunt, ac tuæ; non eodem loco, non ejusdem loci sunt. Alia, diversa, non eadem rerum mearum ratio est. Nihil simile habet res mea cum tuis; nihil habet similitudinis; quid simile, quid non dissimile habent res nostræ? nulla similitudo, dissimilitudo magna, dissimilia prorsus omnia, alia prorsus sunt omnia, inter res meas tuasque. Cf. Abludo, Dissimilis. 8. Differre a patre. Cf. Degenero. USUS: 1. Differs me in aliud tempus. Differre vadimonium. Alii tempus differebant, _remettre_, _différer_. 2. Discrepo, _se distinguer_, _différer_, _être différent_. Quantum inter se homines studiis moribus, vestitu, tota vitæ ratione differunt! Hæc cogitatione quidem inter se differunt, re vero copulata sunt. 3. Spargo, _disperser_, _pousser de tous côtés_. Ignem differunt in omnem locum.

DIFFĬCĬLE, _Difficilement_. SYN. Difficulter.

DIFFĬCĬLIS, e, gen. com. _Difficile_, _malaisé_, _pénible_. SYN. Laboriosus, operosus, habens multum difficultatis, arduus, habens difficultatem; in quo multum est negotii, vel operis; in labore multo est positus, magnus. )( Facilis. PHRAS. Rem difficilem tentas, _vous essayez_, _vous entreprenez une chose difficile_. Magnum est, quod moliris; rem magnam et multis difficultatibus impeditam aggrederis; perarduum est, quod suscipis, negotium. Elaborandum tibi erit in ea re. Multo tuo labore id fiet. Incidisti in difficilem nodum, quem vix expedies. In rem difficilem et inexplicabilem te conjecisti. Spissum sane opus lentum et fastidiosum moliris. In quantas te dimicationes isto tuo consilio immisisti! Viam sane arduam, asperam, confragosam, lubricam, plenam periculorum et laborum ingrederis. Subeundæ cibi erunt magnæ tempestates; res est multis obstructa difficultatibus. In salebras incidisti sane asperas et confragosas. Arduum factu est; res in difficili est; multis difficultatibus conflictaberis. Multæ tibi difficultates, asperitates superandæ, vincendæ, supervadendæ erunt. Satis in ea re sudabis. Res hæc laboris, negotii, difficultatis habebit plurimum; non ea res est, quæ facili _vel_ parvo negotio, levi labore, non magno studio possit effici. Res erit magnæ difficultatis, multi laboris, non parvi negotii, non operis exigui. Magno tibi ea res stabit; in nodum incides sane difficilem; res est, in qua sudandum sit; in qua sustinendi labores, in qua multum operæ ponendum; in qua sit vigilandum; animo excubandum; in qua non leviter sit laborandum, in qua studii multum, industriæ plurimum sit adhibendum. Res hæc multæ erit operæ ac laboris. Res ea quantas tibi dabit curas? ea re suscepta quantas in difficultates incurres, delaberis? quam ægre eum nodum expedies, solves explicabis? quoties ea te res in lassitudinem dabit? quantum oneris in humeros sustollis tuos? quam plenam periculi aleam tentas? quantum negotii tibi ipse facessis? Cf. Arduus, Difficultas, Difficulter. USUS: 1. Intelligo, quam loco difficili et scopuloso verser. Contortas res et difficiles discere. Difficillimis reipublicæ temporibus. 2. Asper, _difficile_, _exigeant_, _chagrin_. Difficilis et morosus senex. Parens illepidus, et in filios difficilis.

DIFFĬCULTAS, ātis, f. _Difficulté_, _obstacle_, _embarras_. SYN. Labor, angustia, asperitas. EPITH. Domestica, incredibilis, magna, nummaria, odiosa, pecuniaria, publica, summa, tanta. Majores, multæ, summæ, tot tantæque. PHRAS. 1. Si hoc suscipis negotium, multum difficultatis senties, _si vous entreprenez cette affaire, vous éprouverez de grandes difficultés_. Multum laboris habebis; in magnas difficultates incurres; feres laboris plurimum; magnus in te labor, grave in te onus incumbet; multum oneris, laboris; molestiæ sustinebis; si hoc aggrederis. Rem difficilem, gravem, laboriosam; rem operosam, molestam imprimis ac duram senties, experieris, cognosces; rem haud factu facilem, multis difficultatibus implicatam, obseptam et quasi circumvallatam comperies. 2. Vide, quid difficultatis res ista habeat, _voyez quelles difficultés présente cette affaire_. Etiam atque etiam vide, quantum facinus conere; quid suscipias, quidve sustinere possis; quantum tibi oneris imponas; animadverte, cujus operæ, cujus difficultatis ea res sit; quas vires, quos nervos, quantam facultatem, quantum roboris postulet id quod moliris. Cf. Difficilis. USUS: Difficultas vecturæ, navigandi. Res habet multum difficultatis et laboris. Incurrit in multas difficultates. Multis difficultatibus affectus et afflictus.

DIFFĬCULTER, _Difficilement_, _avec difficulté_. SYN. Difficile, ægre, vix, tristius, durius, PHRAS. Difficulter impetrabis, _vous obtiendrez difficilement_. Haud parvo negotio, haud levi brachio agendum erit, hoc ut consequare. Magnam fortunæ debebis gratiam, ista si impetres; magno tibi stabit ejus rei gratia. Non sine difficultate ea re potieris. Perdifficilis et lubrica erit ejus rei consequendæ ratio. Hæret ea res adhuc in salebra; res in difficili erit, dum voti compos fias; haud ita promptum erit, ista consequi; haud ex facili ista impetrabis; vix, aut ne vix quidem id consequere.

DIFFĪDENTER, _Avec défiance_, _timidité_. SYN. Timide.

DIFFĪDENTĬA, æ, f. _Défiance_. )( Fidentia. USUS: Metus est diffidentia exspectati mali. Cf. Metus.

DIFFĪDO, is, fisus sum, ere, n. _Ne pas se fier à_, _se défier de_; _désespérer de_. SYN. Quasi despero. )( Confido. ADV. Penitus, valde, summe. PHRAS. Diffidit civibus suis, _il se défie de ses concitoyens_. In caritate civium nihil spei reponit; in exigua spe est etiam inter cives suos; ne civibus quidem se credit suis; ne civium quidem fidei se permittit, committit. Nusquam tutam sibi esse fidem queritur; neque in civium fide caritateque acquiescit. Cf. Spero, Despero. USUS: Ita æger est, ut medicus diffidat. Ne defatigere, aut diffidas. Ingenio sane meo diffido. De Othone diffido. Jacet, diffidit, abjecit hastam.

DIFFINDO, is, fīdi, fissum, ere, a. _Fendre_, _diviser_, _partager_. SYN. Findo, divido. USUS: Saxum diffindere novacula.

DIFFĬTĔOR, eris, eri, d. _Nier_. SYN. Nego, inficior. USUS: Non diffiteor errasse me. Cf. Nego.

DIFFLO, as, avi, atum, are, a. _Dissiper_. USUS: Tuo legiones spiritu difflasti, ut ventus folia.

DIFFLŬO, is, fluxi, fluxum, ere, n. _Couler de tous côtés_, _se répandre çà et là_. SYN. Liquesco, fluo. USUS: Otio, luxu, voluptatibus, sudore, risu diffluere.

DIFFŬGĬO, is, fūgi, ere, n. _Fuir çà et là_. SYN. Fugio, dilabor. USUS: Metu perterriti diffugiunt. Cf. Fugio.

DIFFUNDO, is, fūdi, fūsum, ere, a. _Verser_, _répandre_. SYN. Dispergo, dissipo, spargo, effundo, differo. ADV. Late, longe. USUS: 1. Terra semen suo complexu diffundit. 2. TRANSL. Animum, vultum diffundere. Laudes alicujus; rumorem late diffundere. Flendo dolorem, _vel_ iram diffundere. Cf. Spargo.

DIFFŪSĒ, _Avec étendue_, _développement_. SYN. Disperse. USUS: Res diffuse dicta.

DIFFŪSUS, a, um, _Étendu_. USUS: Platanus ramis diffusa. Jus civile diffusum. Laus Pompeii late diffusa. Color sanguine diffusus.

DĪGĔRO, is, gessi, gestum, ere, a. _Digérer_. SYN. Concoquo. ADV. Discrete. USUS: 1. Stomachus cruda digerens. 2. TRANSL. Ordino, distinguo, distribuo, divido, _classer_, _arranger_, _répartir_. Tabulæ, acta, leges, argumenta in certa capita digesta. Crines digerere.

DĪGESTĬO, ōnis, f. _Digestion_; _classement_; _distribution_. SYN. Concoctio; distributio. USUS: Digestio, quæ exornatio est, ea est partitio.

DĬGĬTUS, i, m. _Doigt_. SYN. Pars manus pedisque extrema. EPITH. Extremi, transversus. USUS: Extremis digitis aliquid contingere. Non discedam digitum a sententia. Digitum in aliquid intendere et commonstrare.

DĬGLĂDĬOR, aris, atus sum, ari, d. _Combattre l’un contre l’autre_. SYN. Decerto, contendo. USUS: Digladientur licet, per me, Philosophi inter se. Cf. Certo.

DIGNĀTĬO, ōnis, f. _Estime_, _considération_. SYN. Dignitas. USUS: Nihil nisi de dignatione laborat.

DIGNĒ, _Dignement_, _avec dignité_. SYN. Pro dignitate. USUS: Philosophia nunquam satis digne laudari potest.