Part 163
Exercice; _exercer les soldats_; Meditatio campestris. Decursio _faire l’exercice aux soldats_. militaris. Componere solvereque ordines edocetur miles. Decursiones militares, voluptaria prœliorum simulacra.
_Je le sais, je l’ai appris Usu, experiendo didici. par_ expérience; _j’en ai été instruit par expérience_.
_S’_expliquer; _s’exprimer_; Exprimere sensa dicendo. Sensa mentis _rendre, exprimer sa pensée_. explicare, sensus suos alicui aperire. Promere, quæ in animo latent.
Expressions, _termes_; Exquisita verba et sonantia. _expressions choisies_; _termes sonores_.
_Basse_ extraction; _un homme Dedecus natalium. Homo cum probro de vile origine, de honteuse natus. extraction_.
Extrait, _abrégé, précis, Breviarium, compendium, commentarius sommaire_ (_d’un livre_). brevis.
_Tout hasarder, aller jusqu’au Extrema omnia experiri, pati rem bout, pousser les choses jusqu’à ad supremum discrimen adduci: la dernière_ extrémité. novissimum casum exspectare.
F
Façon, _main d’œuvre_. Manus pretium.
{ _un legs pieux_; Dicare aliquid sacris usibus. Faire { _une_ fondation _pieuse_; { _un legs_, _des legs pour des œuvres pies_.
_Faire_ faillite, _banqueroute_. Cedere foro, cedere bonis.
_Homme_ fantasque, _agité de Homo fanaticus, homo manibus suis vaines terreurs_. malisque umbris actus, _vel_ tuta vereri solitus, terroribus exagitatus.
Fascines; _fascinage_. Fasces viminei, fasces fruticum, crates militares, sarmentorum fasciculi.
_Faire des_ fascines; _faire du Sarmenta virgultaque colligere. fascinage_.
_Ouvrier en_ fascines, _fagoteur_; Lignator. _gabionneur_.
_Préparer des_ fascines _pour Materiam cædere crateis et pluteis garnir les approches (les faciendis, struendis, plectendis. tranchées) et les gabions_.
_Un copiste infidèle_; faussaire, Librarius mendosus. _c. à d._, _qui altère un acte authentique, qui fait un faux, ou une fausse signature_.
Fausse _monnaie_. Adulterini nummi.
_Sans perfidie, sans duplicité, Sine fuco. sans fraude, sans_ fausseté.
Faux. Fallax, insidiosus, veteratorius.
Faux _cachet_. Signum adulterinum.
_Cacher une haine profonde sous Odium pectore abditum multis verborum des paroles mielleuses; être un lenociniis obtegere. homme_ faux, _un traître_.
Fécial, _héraut d’armes qui Fecialis. déclarait la guerre_.
_Droit_ fécial. Jus feciale.
Félonie; _action de félon_; Crimen in beneficii auctorem _perfidie d’un vassal_. commissum.
Fête; _solennité_. Solemnis, festus dies.
Fief. Prædium beneficiarium.
_Demander_ (_une terre_) _en_ fief. Inaugurationem beneficiorum ab aliquo petere.
_Recevoir_ (_une terre_) _en_ fief. Ritu beneficiario inaugurari.
Figures _de Rhétorique, style Lumina orationis, ornamenta verborum figuré_. et sententiarum.
Fixer, _faire la fixation des Litem æstimare. dépens, fixer l’amende qui doit être payée par le condamné dans une affaire d’exaction ou de péculat_; _estimer le prix d’une chose disputée, ou régler les frais à payer par celui qui perdra sa cause_.
Flancs _d’une armée rangée en Latera legionis, agminis; alæ. bataille, ailes_. (_On dit l’aile droite, l’aile gauche, en parlant d’une armée rangée en bataille._)
Flanc _d’un bastion, d’un fort_. Latus propugnaculi.
Flancs _dans les ouvrages de Propugnacula in ambitu, recentiore fortifications_. structura.
_Attaquer les_ flancs _dégarnis de Latere aperto hostem aggredi. l’armée ennemie_.
_Garnir de cavalerie les_ flancs Latera equite munire. _de l’armée_; _protéger, couvrir les flancs_.
_Pour que l’ennemi ne puisse pas Ne hostes a lateribus suos pugnantes prendre, attaquer ses troupes circumvenire possent. en_ flanc.
_Serrer l’ennemi par les deux_ Ab utroque instare, utrumque urgere. flancs.
_Descendre le_ fleuve; _se laisser Vehi secundo flumine. aller au courant de l’eau, aller en aval, à vau-l’eau_.
_Remonter le_ fleuve; _naviguer Adversum flumen navis subit. contre le courant, aller d’amont_.
Flux _et reflux,—flot et jusant_. Maritimi æstus maximi. Maritimorum æstuum accessus et recessus.
Fonder _une ville_;—_établir une Coloniam deducere, coloniam colonie_; _coloniser_. constituere in aliquo loco.
Force _d’un terme, d’un mot_. Vis verbi.
_De ses propres_ forces. Suo, proprio Marte.
Formalités; _étiquette_ (_en usage Formulæ loquendi in aulis principum à la cour_). usurpari solitæ.
Formulaire; _formule, forme, Formula. formalités_; _définition_—(_t. de droit_)—_règle, principe, loi, formule_ (_au figuré_).
_Jurer, prêter serment d’après la_ Jurare in certa verba. formule _prescrite_.
Fortifier _une montagne_. Montem opere circumvenire.
Fortifier _une ville_.—_Bloquer, Oppidum vallo castellisque cerner une ville, entourer circummunire _seu_ claudere, d’ouvrages_ (_une ville qu’on oppidum circumvallare, vallo urbem assiége_). circummunire, vallum in oppidi circuitu ducere. Oppidum operibus claudere.
Fossé, _fosse, excavation, creux_. Fossa.
_Bord du_ fossé, _de la fosse_. Labrum, margo fossæ.
_Chariot de bagages_; fourgon. Currus sarcinis onustus.
_Fourrage._ Pabulum, frumentatio.
_Être de piquet au_ fourrage. Pabulatores tueri.
_Envoyer la cavalerie_ fourrager, Equites dimittere pabulandi causa, _au_ fourrage. milites frumentatum, pabulatum mittere.
Fourrier. Scriba cohortis, legionis.
Fourrier. Curatores sclopetarii tribuni _seu_ centurionis.
Fourrier _de la cour_. Curator hospitiorum aulicorum.
Fourrier, _sous-officier qui Hospitiorum designator. marque les logements, fait la répartition des vivres_.
_Sergent_-fourrier Designator, curator hospitiorum (_pour l’infanterie_); militarium. _maréchal-des-logis_ (_pour la cavalerie_).
Frais de transport; _voiture_; Portorium. _naulage_; _bachotage_.
_Faire_ fusiller _qqn_. Commilitonum glandibus sternendum aliquem objicere.
Fusée. Ignis artificiosus, contestandæ publicæ lætitiæ accensus, recta linea in altum assurgens.
_Décharger_ (_un_ fusil). Exonerare.
_Coup de_ fusil. Ictus sclopi.
_Recevoir un coup de_ fusil; _être Glande plumbea prosterni, tué d’un coup de fusil_. transverberari.
Fusils; _carabines_; _mousquets_. Sclopi igniarii majores, ferreæ fistulæ, bombardæ ductiles. Sclopus igniarius.
_Charger_ (_un_ fusil). Fistulam ferream pulvere nitrato et glande onerare.
_Balle de_ fusil. Glans plumbea.
_Il est éloigné de la portée d’un_ Tanto spatio distat, quantum globus e fusil. ferrea fistula emissus conficit.
_Fantassin_; fusilier; _simple Levis armaturæ pedes, miles soldat, mousquetaire_. manipularis.
G
Gabions. Corbes terra farti, vimineæ cistæ.
_Soustraire les_ gages _à qqn, Stipendium alicujus avertere, priver qqn de ses gages_; stipendio aliquem fraudare. _rabattre sur les gages de qqn_.
_Salarier, payer qqn; donner, Stipendium, attributam pensionem, payer à qqn ses_ gages, _son officii pretium alicui constituere, salaire, ses appointements, son numerare, ferre. traitement_.
Gala (_fêtes, festin à la cour_). Pompa solemnis aulæ, celebritas aulæ procerum.
Galant, _homme poli, de bonnes Vir omnibus rebus ornatus, ad omnem manières, d’une éducation humanitatem excultus. distinguée_.
Galanterie; _politesse, douceur, Comitas, lepor, urbanæ munditiæ. affabilité dans nos relations avec autrui_.
Galerie _dans laquelle les Tecta ambulatiuncula. Athlètes s’exerçaient pendant le mauvais temps_.
Galeries, _portique_ (_galerie Intercolumnia ambulationis, xystus, dont le comble est soutenu par porticus. des colonnes, des arcades_), _xyste_.
Garantie _du gouvernement_; Fides publica. _protection de l’État_ (_t. de droit_).
Garde _noble_. Equestris ordinis juvenes, excubias circa cubiculum principis vice militum agentes.
Garde _du roi_. Apparitor regius.
Garde _urbaine, garde municipale_; Urbanæ cohortes. _milice de la ville_.
Garde, _cohorte prétorienne_; Milites prætoriani, stipatores. _garde particulière du général, du conseil, de l’empereur_.
_Avant_-garde. Antecursores ex militia levi.
_Préfet du prétoire_; _commandant Præfectus prætorio _vel_ prætoriano de la_ garde. militi.
_Cohorte prétorienne_, garde _du Cohors prætoria, custodiæ corporis corps, garde royale, impériale_. regii assueti milites.
_Caporaux_ (_ceux qui sont exempts Exempti a statione, immunes de monter la_ garde). _Editores stationum. Editores tesseræ. tesseræ_ (_ceux qui donnent le mot d’ordre_ (_milit._)).
_Mettre_ garnison _dans une place; Præsidiis locum tenere. occuper une place, une ville_.
_Mettre l’armée en_ garnison, _en Exercitum per oppida dispertire. quartier_.
_Renforcer la_ garnison. Præsidium majoribus copiis firmare.
Général _de brigade_. Summus vigiliarum præfectus.
Général _de cavalerie_. Summus equitum præfectus.
_Lieutenant_-général, _général de Legatus, summi ducis vicarius, qui division_. legati locum obtinet, qui secundum locum imperii tenet.
Général _en chef, généralissime, Supremus castrorum præfectus. maréchal_; _feld-maréchal_ (_allem. et autr._).
Général _en chef de Rei tormentariæ ad exercitum l’artillerie, grand-maître de pertinentis præfectus summus. l’artillerie—lieutenant-général d’artillerie_ (_jadis_).
Général _d’infanterie_. Peditum summus præfectus.
_Vaguemestre_ général. Supremus rei vehicularis in exercitu præfectus.
_Commissaire_ général _des Supremus excercitus curator. armées_; _intendant militaire en chef_.
_Aide-de-camp_ (_d’un_ général). Adjutor ducis _seu_ præfecti, qui mandata ductoris perfert.
Généalogie. Origo familiarum, ex qua clarorum virorum propagines possint cognosci. Familiam alicujus inde a primordiis ad nostram ætatem recensere.
Généralissime. Imperator summus, ad quem unum summa imperii redit.
_Ingénieur militaire_; _officier Castrorum metator, architectus du_ génie. militaris, artis muniendi magister, machinator operum bellicorum, machinali scientia clarus.
_Un_ gentilhomme _d’ancienne Avitæ nobilitatis, multarum imaginum. extraction, de vieille souche_.
_Un_ gentilhomme _de fraîche date_. Homo novus.
Géographie. Sedes locorum, regionum descriptio.
Géôlier. Triumvir carceris.
Géométrie. Studium dimetiendæ terræ.
Giberne. Theca sclopetaria pulveris pyrii, theca qua sclopi fartura custoditur.
_Batterie de_ gobelets. Caliculi quibus agyrtæ circumstantium oculos perstringunt.
Golfe. Sinus.
Gondole; _barque_ (_vénitienne_). Navicula Venetorum, navis velox, biremis Veneta, Venetorum phalesus.
_Soldats du train_, goujats. Calones.
Gouverneur; _président_ (_d’une Præfectus præsidii, provinciæ rector. province en Allemagne_).
_Vice_-gouverneur; Provinciæ legatus, præsidio præfecti _vice-président_ (_Allemagne_). vicarius.
Grands (_d’Espagne_). Optimates Hispanorum primi ordinis, primæ admissionis.
Gradué. Honoribus Academicis ornatus.
Gratification. Congiarium.
Grenadier; _fusilier_. Miles qui glandes pulvere nitrato fartas manu ejaculatur.
Grotte. Crypta hortorum artificiosa, apta vitandis æstivis caloribus.
Guerre _sans caractère public_; Bella privata, privata auctoritate _guerre qui a pour motif le indicta. droit du plus fort_, _c. à d._, _une guerre illégitime, illégale, injuste_.
_Faire une_ guerre _défensive_. Bellum illatum repellere, defendere, propulsare.
_Bagages_; _matériel de_ guerre, Instrumentum militare, instrumentum _munitions_. militiæ.
_Motifs de la_ guerre; _son Ratio belli, rei militaris. utilité_.
_Théâtre de la_ guerre. Belli sedes, bellum hic vel ibi constitit, collatum est.
H
Hallebarde. Hastata securis. Securis hastæ præfixa.
_Nombre_, harmonie _d’un discours_. Oratio ad numerum cadens.
_Orateur qui a la phrase_ Cujus aures perfecto et completo harmonieuse (_pour le style et verborum numero gaudent. pour le débit_).
Haste (_lance, javelot sans fer_). Hasta pura.
Heiduques. Pedites Hungari. Milites provinciales. Hungariæ pedites.
_Publier de tous côtés par la voix Præconibus circummissis edicere. des_ hérauts.
_Royaume_ héréditaire; _états Regnum patrium, regnum quod nascendi héréditaires_. jure, hereditate obvenit.
Héritier _naturel, légitime, ab Ab intestato, cui nascendi jura intestat_. hereditatem addicunt.
Hommage _lige_; _devoir de vassal_. Jus beneficiarium, nexus beneficiarius.
Homme d’affaires _de qqn, son Curator rei privatæ, qui procurat gérant, régisseur, procureur, alterius rationes et negotia. agent_.
_Des_ hommes, _des gens de Viri amplissimi. qualité, de haut parage_.
_Mon_ honneur _est en jeu, y est Agitur de honore meo. engagé_; _il s’agit de mon honneur_.
_Point d’_honneur. Summa honoris.
Hôpital; _hôtel-Dieu_; lazaret. Valetudinarium publicum.
_Tireur d’_horoscope. Qui notato ortu, futura hominibus edicit, fatorum est astris vanus interpres.
_Dresser ou faire tirer, faire, Divinatio natalitia; prædicere, dresser_ l’horoscope _de qqn_. divinare quo quis fato natus sit.
Huguenot. Religioni reformatæ initiatus.
Huissier. Accensus.
I
Ici, _là il y a des mines fort Metalla exercentur hic vel ibi magno riches_. proventu.
_Faire des courses_, incursions Excursiones in hostilem agrum facere. _sur le territoire ennemi. Faire Excursiones. Excursionibus se la petite guerre, la guerre de locupletare. guérilla, la guerre en partisan._
_Compagnie des_ Indes _orientales_. Societas Indiæ orientalis, collegium mercatorum, qui orientalis Indiæ merces permutant.
_Je reste indifférent, cela me Non est quod gaudeam metuamve. laisse_ indifférent, _dans une indifférence complète_; _ce n’est pour moi, ni un sujet de joie, ni un sujet de crainte_.
_Choses_ indifférentes. Res neutræ.
Indulgence _papale_. Noxarum condonationes a supremo Sacrorum Antistite concessæ.
_Sous_-inféoder. Prædium beneficiarium transferre in alium eodem jure.
Influence _des astres, de la lune_. Vis stellarum. Lunæ tractus.
_Astrologie, science prétendue Astrologia divinatrix. de l’influence des astres; divination._
Ingénieur _militaire_; _officier Castrorum metator, architectus du génie_. militaris, artis muniendi magister, machinator operum bellicorum, machinali scientia clarus.
Ingénieur _civil_. Machinali scientia clarus; machinator.
Ingénieur _des ponts et chaussées_. Architectus pontibus viisque curandis præpositus; viarum pontiumque curatores.
Inquisition, _tribunal de Fidei quæsitorum tribunal. l’inquisition_.
_Prendre une_ inscription _à Initiatio academica. Albo studiosorum l’université_. inserere. Studiis initiare aliquem, ritibus academicis.
_Intendant_, inspecteur _des Annonæ, redituum regiorum curator. contributions_ (_indirectes_).
Inspiration _divine_; _souffle Afflatus divinus, Numinis impulsus. d’en haut_.
Installation (_en parlant des Legitima collocatio sacri census. personnes_).
_Installer qqn._ Inaugurare aliquem.
_Instituer qqn son_ légataire, Ex asse heredem scribere. _héritier universel_.
Intendant _militaire en chef_. Primarius negotiorum bellicorum curator.
Intendant _des ouvriers_. Præfectus fabrum.
Intérêt _exorbitant, usuraire_. Iniquissimum fenus.
_S’intéresser, prendre_ intérêt Consulere communi saluti, dignitati. _au bien public_. In commune consulere.
Intérêts. Fenus, usura, pecuniæ reditus.
_Faire de son mieux pour tous les Utriusque facere causa. deux_; _servir les_ intérêts _de l’un et de l’autre_.
_Chercher le bien de qqn; aider Consulere alicui; consilio, opera, qqn de ses conseils_; _prendre à studio adesse alicui. cœur les_ intérêts _de qqn_.
_Gros_ intérêts. Gravissimæ usuræ.
Interrègne. Interregnum.
Inventorier; _dresser un Commentarium bonorum conscribere. inventaire_.
Invention, _découverte_. Inventum callidum, cogitatum acutum.
Investiture (_moyen-âge_). Solemnia inaugurationis in munus sacrum.
Imposer _des marchandises Peregrinarum mercium portoria étrangères_; _mettre_ l’accise constituere. _sur les importations_.
Impôt _sur les consommations_. Vectigal eorum quæ consumuntur, census rerum venalium.
Impôt _pour la guerre contre la Pecunia in bellum Turcicum collata. Turquie_.
Impôt _ou droit sur le vin_. Exactio vinaria.
Impôt _personnel, capitation_. Exactio in capita.
_Accise_, impôt _sur le vin_. Exactio vinaria.
_Être exempt_ d’impôts. Omnium onerum nancisci immunitatem.
Improvisateur.—_Improviser, Extemporalis, vir subita expedire parler, décider sur-le-champ, paratus. Subita proferre, dicere, sans préparation._ disceptare.
Irrégulier. Declinans a regula, præter regulam.
J
Janissaires. Turcarum pedites statarii, pedites prætoriani Turcarum Imperatoris.
Journal, _gazette_. Ephemerides rerum novarum, commentarii rerum publicarum.
Journal; _livre-journal_. Libellus in quem quotidiana acta referuntur.
_Livre-journal_; journal. Commentarius, annales.
Juge _militaire_; auditeur, _grand Judex militaris, castrensis, quæsitor prévôt. Juges du camp, ceux qui causarum militarium. dans les combats judiciaires, les joûtes... étaient chargés de veiller à ce que tout se passât selon l’usage_.
Jugement _dernier_. Decretorius ille dies generis humani, dies novissimus, quo Christus ad judicia exercenda descendet.
_De ce pas, je vous ferai citer Faciam ut a prætore tibi statim dies en_ justice. dicatur.
L
Lance _armée d’un fer_. Præpilata.
Langue _maternelle_. Sermo patrius.
L’égalité. Observatio legum, juris.
_Hôpital, hôtel-Dieu_; Lazaret. Valetudinarium publicum.
Légitime (_subst. fém._): _portion Pars bonorum quæ hereditate inter que la loi assure aux enfants filios dividitur. sur les biens du père et de la mère_ (_t. de droit_).
Lettre _de change_. Litteræ argentariæ.
Lettre _de créance_. Litteræ fidei publicæ, auctoritas Legati, litteræ quæ fidem legationis adstruunt.
Lettre _d’investiture_. Litteræ beneficiariæ.
Lettres _de représentation_. Litteræ commendatitiæ recens electi.
Lettre _perfide, contenant la Litteræ Bellerophonteæ. perte de celui qui en est le porteur_.
_Adresser une_ lettre _à qqn_. Inscribere alicui perferendas litteras.
_Élite de l’armée_; _troupes_ Delecta manus, delecti milites. levées _pour défendre une province_.
Lexique; _dictionnaire_; Liber vocum notiones complexus, libri _vocabulaire_. qui dictionum sensa collegerunt.
Licencié. Primos a doctore honores consecutus.
Licencier, _renvoyer du service, Exauctorare. congédier_. (_milit._)
Lieutenant. Centurionis vicarius, procenturio.