Part 161
Apanage, _revenus annuels destinés Redituum portio, principibus natu à l’entretien d’un noble_. minoribus assignata.
_Seigneurs apanagés_; _princes Privati principes. apanagés ou_ apanagistes; _grands (du royaume), hauts fonctionnaires apanagés_.
Appariteur, _huissier_, _garçon de Apparitor, minister magistratus. bureau_.
_S’_approcher _de l’ennemi_; Castra castris conferre. _s’avancer vers l’ennemi_.
_Contre_-approches. Excursus, procursus obsessorum.
Archives _privées_. Tabularia sanctiora.
_Les_ archives, _actes publics_. Chartophylacium, scrinium cum _(Se dit des archives litteris, memoria principum elles-mêmes et aussi du local publica, tabularium rerum gestarum, où elles sont conservées.) tabulæ publicæ, locus in quo tabulæ Chartrier (d’un monastère)._ et litteræ publicæ servantur.
_Consigner dans les_ archives, Ad tabulas referre. _inscrire sur les registres publics_.
_Tirer de la poudre des annales ou Ex annalium vetustate eruere alicujus des_ archives _le souvenir de rei memoriam. qqche_.
Archiviste; _chartrier_ (_d’un Custos tabularum publicarum, monastère_). tabularii præfectus.
Argent _monnayé_. Argentum signatum.
Argent _en lingot_, _argent non Rude, infectum. travaillé_.
Argent _comptant_. Pecunia præsens, numerata.
_Mettre de l’_argent _en Pecuniam habere implicitam, quæ in circulation_. foro versatur, quæ cohæret cum aliorum pecuniis.
_Donner quittance_ (_pour de Pecunias alicui expensas ferre. l’_argent _reçu_), _acquitter une note, un paiement_.
_Manque d’_argent _à la chambre du Incredibiles angustiæ pecuniæ publicæ. trésor_.
_Prendre de l’_argent _à intérêt_, Fenori sumere, fenore accipere. _emprunter de l’argent à intérêt_.
Argument, _preuve solide_. Argumentum gravissimum et firmissimum.
_Les principaux_ arguments. Puncta argumentorum.
_Réfuter, renverser les_ arguments. Argumentis aliquid refellere.
_Patron de vaisseau_; armateur. Navis dominus.
_Mettre bas les_ armes, _rendre Armis positis, submissis, abjectis les armes_;—_demander quartier_. vitæ gratiam deposcere.
_Prononcer un_ arrêt, _rendre un Sententiam dicere. jugement_.
_Quoiqu’il_ arrive. Utcumque cesserit, utut evenerit.
Article de foi, _symbole_. Caput fidei Christianæ.
_Préparer des couronnes Malleolos facesque ad incendendam foudroyantes ou d’_artifice. urbem comparare.
_Jeter, lancer des couronnes Piceis sulphureisque sertis subeuntes foudroyantes ou d’_artifice _sur induere _seu_ in subeuntes jacere. les assaillants_.
Artificier (_t. milit._); Librator tormentorum, mortariorum, _l’artilleur qui met la mèche ollarum ignitarum. au canon pour faire partir le coup_; _brigadier d’artillerie_; _bombardier_ (_t. milit._).
Artillerie, _pièces d’artillerie Res tormentaria. ou simplement pièces_; (_ainsi on dit: des pièces de campagne, de siége, des pièces de 6, de 12_ ...); _batterie_.
_Garde-magasin d’_artillerie. Armamentario præfectus.
_Colonel_; _capitaine général_, Præfectus, tribunus cohortis _officier d’_artillerie, tormentariæ, præfectus fabrum. _capitaine_, _officier du genie_.
_Mener les soldats à l’_assaut, Ad assultum educere militem. _les faire monter à l’assaut_. _Donner l’assaut._
Assiéger, _mettre le siége Circumvallare, includere. devant_....
_Réduire les_ assiégés _par la Macerare fame circumvallatos. famine_; _affamer les assiégés_.
_Répandre la terreur et semer la Magna vi pilarum fragoreque destruction parmi les_ assiégés, tormentorum obsessis terrorem _en tirant du canon et en detrimentumque inferre, injicere. lançant des bombes_.
_Comparaître au jour assigné_; Venire ad constitutum diem, _comparaître en justice_, vadimonium obire. _répondre à une_ assignation.
_Fixer le jour de la comparution Vadimonium concipere. en justice_; _lancer contre qqn un mandat de comparution_; _donner une_ assignation, _une citation_.
Attaque, _charge_; _assaut_; Incursio, incursus. _choc_.
Attaque _nocturne_. Nocturna grassatio.
_Prendre_, attaquer _l’ennemi en Adversos proterere. queue_.
Attaquer _l’ennemi de front_. In adversos hostes impetum facere, impressionem dare in adversos hostes.
_En_ attester _DIEU et les hommes_. Testari DEUM hominesque.
_Droit de retraite_, _droit Census emigrationis causa persolvi d’_aubaine (_dr._); _droit_, solitus. _taxe de détraction_. (_dr._)
_Donner_ audience _à qqn_; Admittere aliquem, audire benigne _admettre qqn à l’audience_. attenteque.
_Ne pas recevoir d’_audience, Alloquio excludi, ad colloquium non _n’être pas admis à l’audience_; admitti. _se voir refuser une audience_.
_Rendre la justice_, _juger_; Jus dicere, exercere. _être jour d’_audience (_en parlant d’un tribunal_).
_Être admis à l’_audience _de Ultimum convenire principem, eum congé_. supremum discessus causa alloqui.
Auditeur _général_, _premier juge Prætor, judex castrensis supremus, militaire_; _grand prévôt_. quæsitor causarum capitalium, militarium supremus.
Aumônier _militaire_, _aumônier de Sacerdos castrensis, qui læsum l’armée_ (_cath._);—_ministre du supremis Mysteriis procurat militem. camp_ (_protest._).
Avant-garde. Antecessores, signa prima, acies prima.
_Commander, conduire Primo pilo præesse; primum pilum l’_avant-garde. _Avoir le ducere. commandement de l’avant-garde._
_Sans vous incommoder_; _c’est à Quod commodo tuo fiat. votre_ avantage.
_Temps de l’_Avent. Hebdomades quæ anniversariam nascentis Christi memoriam præcurrunt.
B
Bagages. Impedimenta militaria.
_Piller_, _enlever les_ bagages. Impedimenta diripere.
_Piller les_ bagages _des Lixarum mercatorumque sarcinas vivandiers, des cantiniers_; intercipere. _enlever les fourgons des vivandiers, des cantinières_.
_Ciel de lit_; baldaquin Tegmen pensile, aulæa suspensa. _quelconque_ (_au dessus d’un trône, d’une table, d’un autel, etc._).
Balle, _grenade_. Glans, ignis missilis, malleoli, pilæ ignivomæ ignita jacula.
Balle _de fusil_. Glans plombea.
Banque. Mensa publica argentaria. Ærarium mercatorum.
Banque; _comptoir d’escompte_. Taberna argentaria.
Banquier, _changeur_. Numularius, mensarius, argentarius.
Banquier, changeur. Numularius, mensarius, argentarius fenerator.
_Uni avec qqn par le lien du_ Baptismatis fœdere conjunctus. baptême.
Baraques; _baraquements_. Tuguriola militum; raptim excitatæ militum domus. Tabernacula militum e trabulis.
Barrière; _barres_. Cancelli lignei.
Bataillon; _cohorte_; _compagnie_. Cohors.
_Former le_ bataillon _carré, ou Agmen quadratum e milite constituere. former le carré_.
Batterie. Agger, tormentorum suggestus.
_Dresser des_ batteries. Suggestus tormentarios constituere, ibique tormenta collocare.
_Dresser des_ batteries. Aggeres jacere, struere.
Bastion. Propugnaculum, munimentum mœnium latea sustentans.
Bastion; _fort_. Propugnaculi agger, munimentum majus; propugnaculum.
Bedeau, _appariteur_. Minister Academiæ publicus.
_Dire le_ benedicite. Mensam sacrare, mensam cibosque appositos precibus consecrare.
Bibliothèque, _tablettes_; Foruli, plutei, armarium. _rayons_, _cases_ (_d’une bibliothèque_).
Biens-fonds _affectés à l’aîné Bona, patrimonia, quæ caput stirpis d’une famille_ (_en France, dans sequuntur, quæ natu maximo l’Amérique espagnole, etc._). obtingunt.
_Fonds de terre_, _bien_, Fundus. biens-fonds, _terre_, _propriété_, _domaine_.
Biens meubles; _mobilier_. Ea quæ moveri possunt, suppellex.
_Faire le_ bilan; _balancer un Accepti expensique rationes subducere. compte_; _faire le compte des dépenses et des recettes_; _faire le compte du bilan_.
Bill; _projet de loi du parlement_ Scriptum a supremo Angliæ Senatu (_en Angleterre_). Regi propositum, ut ei calculum addat vimque legis conferat; typus condendæ legis in Anglorum Comitiis, constitutio publica senatus Anglici.
Billet. Codicilli, epistola minuscula, ceræ pusillæ.
Billet _de logement_ (_milit._). Tessera hospitii militaris.
Biscuit. Panis nauticus, bis coctus.
Biscuit _de mer_. Panis nauticus.
Blanc-seing. Charta vacua manu alicujus signata.
Bloquer, _assiéger une ville_; Assidere urbi, corona circumdare, _faire le blocus, le siége d’une mœnia exercitu circumvenire. ville_.
Bombarder _une ville, une place_. Verberare urbem tormentis, injicere in urbem pilas ferreas nitrato pulvere sartas. Totius belli apparatu ad urbem agere.
Bombes. Malleoli, olla ignaria ferramentis varii generis _vel_ grandine ferrata conferta.
Bombes; _obus,—boulets de canon_. Bolides igneæ, pilæ igniariæ, pilæ ferreæ nitrato pulvere sartæ. Candentes globi in sublime protrusi. Missilis ignis globi. Tædæ, malleoli illiti pice: qui modus adhibebatur in oppugnationibus veterum.
Bombe _remplie de matières Malleoli. inflammables_ (_t. de guerre_).
_Agrandir l’empire, le Proferre fines, imperium. royaume,—reculer les_ bornes _de l’empire. Étendre son règne, sa domination_.
Bourse, _édifice public où Basilica mercatorum, locus mercatorum s’assemblent les négociants, conventui destinatus, ædificium les agents de change... pour mercatorum conventui agendisque travailler d’affaires_. deliberationibus exstructum.
Boussole. Pyxis nautica, arcula magneticam acum complexa.
Brèche; _dans les murs, dans les Valli hiatus, disjecta mœnia, ruinæ remparts_; _crevasse_;—_remparts monumentorum. en ruine_.
_Battre en_ brèche (_les Crebris tormentorum ictibus mœnia fortifications_).—_Faire, ouvrir convellere, labefactare; ruinam une brèche._ mœnium edere, impressionem facere in muros.
_Réparer les_ brèches. Muros quassatos raptim objectis saxis, vimineis fascibus reficere.
_Battre en_ brèche _les remparts_. Tormentis muros quatere.
Bref _pontifical_. Litteræ a Pontifice Romano publice scriptæ _vel_ scribi solitæ.
Bréviaire. Liber precationum et hymnorum sacerdotum _vel_ cleri usibus destinatus. Codex precum in horas obiri solitarum.
Brigade.—_Escouade._ Caterva, manus delectorum militum.
Brigadier; _chef d’escouade_. Præfectus alæ, ductor catervæ.
Brûlot (_t. de marine_). Navis incendiaria, navis inferendis incendiis parata.
Bulletin _de victoire_. Laureatæ litteræ.
C
_Couper le_ câble (_de l’ancre_). Rudentes succidere.
Cadet (_d’une famille noble_). Secundo tertiove loco a nobili familia ortus.
Cadet (_milit._), _jeune Miles e nobilium cohorte. gentilhomme qui servait de soldat pour apprendre le métier_; _soldat du corps des cadets_.
Caisse _militaire_. Ærarium militare.
Calendrier, _almanach_. Fasti.
Camp _retranché_. Castra opere munitissima.
_Lever le_ camp; _décamper_; _se Castra movere ex aliquo loco. mettre en marche_.
_Gens de la campagne_, Gentiles, populares. campagnards, _villageois, paysans_.
_Entrer en_ campagne. Copias in campum deducere, copias extrahere ex hibernis, exercitum in expeditionem deducere.
_Entrer, se mettre en_ campagne; Excire ex hibernis copias. _quitter, sortir de ses quartiers d’hiver_.
Campement _fixe, campement, camp, Castra stativa. cantonnement_.
Camp-_volant_. Manus expedita, agmen expeditum.
Camp-_volant_; _un petit corps_ Expedita delectorum manus. Equitum (_de cavalerie_). globus, manus, parva equitum turma.
_Former un_ camp-volant, _la Phalangem constituere, deligere phalange_ (_grecque_); _former, pugnacissimos viros. organiser un corps d’élite_; _faire un choix des plus braves soldats_.
_Pièce_, canon (_t. d’artillerie_). Tormentum bellicum, igniarium, machina muralis.
_Gros_ canon, _canon de gros Tormentum æneum majus. Tormentum calibre, pièce de siége_. majoris moduli. Tormentum diverberandis muris aptum.
Canon _démonté, cloué_. Tormenta exarmata, clavis confixa.
_A la portée d’un coup de_ canon. Ad ictum tormenti, quantum tormentum jacere potest.
_Tirer du_ canon, _faire partir Tormenta excutere, ignem tormentis des coups de canon_. admovere.
Canonicat, _prébende_. Canonia; canonica.
Canoniser, _mettre au nombre des Sanctorum ordinibus inferre, in saints, élever sur les autels_. numerum sanctorum referre.
Cantinier. Mercatores annonarii, mercatores castrenses.
Capitaine. Centurio.
Capitaine _général_ (_en Espagne_). Supremus belli dux.
Capitaine _commandant la garde_. Præfectus pretoriano militi.
Capital. Caput, sors.
Capital _improductif_. Nummi vacui, pecunia nil lucri reddens.
_Augmentation du_ capital. Pecuniæ accessio.
_Décréter l’impôt personnel, la_ Imperare tributum in capita. capitation.
_Capitaux, fonds_, capital. Pecuniæ in fœnore positæ.
Capitulation _de l’empereur Lex regia. Pacta in quæ princeps romain_. regimen iniens fidem obstringit.
Capituler, _se rendre, traiter de Cum hoste convenire, conventa la capitulation, de la reddition tractare. d’une place, en arrêter les conditions_.
Caporal. Decurio.
Carabinier. Sclopus equestris.
Cardinal. Purpuratus Pater; purpuratus Romanus, is quem rubens galerus ornat.
_Collége des_ Cardinaux, _le sacré Senatus sacer Pontificis Romani. Collége_.
_Mardi-gras_; carnaval. Dionysia, Bacchanalia, Liberalia, dies Baccho sacri, publica comessatione exigi soliti.
_Connaître son_ caractère, _son Suum nosse ingenium, genium. humeur, son tempérament_.
_Ceux qui ont le même_ caractère, Qui natura consentiunt, eodem _le même tempérament, le même ducuntur genio. naturel, les mêmes penchants_.
_Ce qui nous répugne_; _ce qui Quæ non faciunt ad nostrum genium. répugne à notre_ caractère, _à notre tempérament_; _ce qui est contraire à nos penchants, à nos inclinations_.
Carroussel; _course aux chevaux_; Pugna equestris ludicra, de annulo _course aux chars_; _tournoi_. ad metam proposito. Exercitatio equestris animi causa instituta, dimicatio ludicra, equestris.
Cartel. Litteræ provocatoriæ ad pugnam singularem.
Casemates. Cæsæ criptæ. Imæ criptæ ad latera propugnaculorum. Domunculæ militares occultæ.
Casuel; _émoluments_. Reditus fortuiti, sportulæ.
Catafalque. Castrum doloris.
Cathédrale. Ædes sacra primaria, ædes princeps.
Catéchiser; _enseigner à qqn Prima rudimenta sanctioris doctrinæ les éléments de la doctrine aliquem docere, imbuere aliquem chrétienne_. fidei mysteriis.
Cause _criminelle_; _chambre Judicium capitis, causa capitis, criminelle_. quæstio.
_Être_ caution _de qqche, se In rem aliquam fidem suam rendre caution de qqche, interponere, sponsorem, se alicujus répondre de qqche, garantir rei præstare. qqche_.
_Garantie_, caution, Formula præstandæ securitatis. _cautionnement, droit, fidéjussion, acte, écrit, par lequel on répond de qqn ou de qqche_.
Cavalerie _légère_; (_par ex. Levis armaturæ equites. hussards_).
_Fête_ centenaire _de la Fondation Secularis Academiæ natalis. de l’Université, de l’Académie_.
_Faire une charge de_ cavalerie. Equestrem procellam excitare.
Cérémonial. Rituum aulæ et solemnium consignatio.
_Maître des_ cérémonies. Magister rituum et morum aulicorum, _vel_ rituum sacrorum supremus moderator.
_Battre la_ chamade, _c. à Proclamare ad deditionem, colloquium d._, _donner le signal de la hostium poscere. reddition_; _proposer de se rendre_; _faire des propositions de reddition_.
_Battre la chamade; battre le Signum dare deditionis, deditionem tambour de la caisse pour donner offerre. le signal de la reddition._
Chambellan. Regi _vel_ Principi ab interioribus cubiculi præfectus.
_Grand_ chambellan. Cubiculi regii _vel_ Principis præfectus.
Chambre _des députés_ (_anct. Comitium. la place où se tenaient les assemblées générales du peuple romain_).
_Membres de la_ chambre _haute et Patres superioris et inferioris curiæ. membres de la_ chambre _basse_ (_Angl._); _membre du sénat et membre de la chambre des députés_ (_France_); _membre de la chambre des seigneurs et membres de la chambre des députés_ (_Prusse_).
Chancelier. Præses fori regii, scriba regis supremus et sanctior.
Chapelet, _rosaire_. Corolla Mariana; corona calculorum precatoriorum.
Chapelle. Ædicula sacra, sacellum, sacrarium.
_Maître de_ chapelle. Præfectus chori musicorum _vel_ canentium.
_Le_ chapitre _d’une cathédrale, Senatus sacerdotum. le corps des chanoines_.
_Faire une_ charge _de cavalerie_ Equestrem procellam excitare. (_t. de guerre_).
Chemin _couvert_. Via operta.
Chevalier _de Malte_. Eques sacram in Turcas militiam professus, eques Rhodius _seu_ Melitensis.
Chevaux _de bât, de somme, de Jumenta sarcinaria, clitellaria. trait_.
Chevaux _de frise_ (_t. de Ericii militares, cervi, trabes guer._), _pièces de bois aculeis confixæ, asperatæ, ante garnies de pieux ferrés, pour portam, castrorum valla, aciei défendre une brèche, arrêter la principia defixæ. cavalerie, etc._
Chevaux _de frise_ (_t. de Sudes ligneæ ferreis cuspidibus fortif._). horrentes, armatæ.
Cheveux _postiches, faux cheveux, Fictitiæ comæ, supposititiæ suggestus perruque, coiffure_. comæ, galericulus, caliendrum.
Chiffre. Numeri Arabici.
_Écrire en_ chiffres; _chiffres_. Notis arithmeticis et occultis uti.
_Le_ chœur. Statio musicorum.
_Ligne de_ circonvallation. Limes extimus, circuitus castrorum.
_Ouvrages_, retranchements, Pro portis castrorum. _lignes de défense en avant du camp_.
_Lettre_ circulaire. Libelli circum ordines missi.
_Lancer_ } _une lettre_ Provincias publicis litteris de re _Donner_ } circulaire. aliqua edocere. _Publier_ }
_Modeler qqn en_ cire. In cereis figuris fingere aliquem, cera exprimere aliquem.
_Traduire_, citer _qqn en justice_. Deferre alicujus nomen ad senatum, in jus vocare, postulare legibus, reum peragere.
_Prêter le serment de fidélité In fidem et clientelam alicujus se à qqn_; _se mettre sous le recipere, sacramentum apud aliquem patronage de qqn_; _se faire le_ dicere, clientelam profiteri. client _de qqn_.
Coadjuteur _d’un Évêque_. Adjutor Episcopi, in partem sacrarum curarum assumptus.
Collation (_en parlant des Legitima collocatio sacri fundi. charges, des dignités_).
Collation (_léger repas au lieu du Modica et vespertina cænula, souper_). pomeridiana libatio.
_Droit de_ collation. Jus vocandi sacerdotem.
Colonel; _tribun_ (_militaire_). Tribunus militum. Moderator legionis.
Colonel, _commandant des cadets, Præfectus principibus nobilissimæ du corps des cadets_. juventutis.
Colonel, _capitaine général, Præfectus, tribunus cohortis officier d’_artillerie; tormentariæ, præfectus fabrum. _capitaine, officier du génie_.