Dictionnaire François—Onontagué
Chapter 4
=B.=
=Bailler=, _je baille_, de8aguechkara8ach; _tu_, desaguechkara8ach; _il_, dehaguechk. =Babillard=, _je suis_, hagri8agate; _tu es_, sari8agate; _il est_, hori8agate. =Babille=, _je_, hagaderistaa, chaderistaa, hôderistaa. =Babine=, hechk8aragué. =Badine=, _je_, gadatchatonniaha; _tu_, chadatchatonniaha; _il_, hadatchatonniaha. =Badin=, _railleur_, hô8ennores. =Bague=, hennienhassera. =Baigne=, _je me_, gatah8enha, chata8enha, hatah8enha. _Praeterit imp._ gatah8enhakk8a; _præterit parfait_, gatah8enhi. Baise=, _je_, keyatchog8aronnionk; _tu_, cheyatchog8aronni; _il_, chagoyatchog8aronnionk. _Præt. impar._ keyatchog8aronnionkk8a; _præ. parfait_, 8akeyatchog8aronnion. =Baiser=, s'accoupler, _je baise_, kedchigada, chedchigada, chagodchigada. =Bal=, dêyontk8a. =Balafre=, hotkoncharôkhon. _Je balafre_, kekonchiakonk, chekonchiakonuk, chagokonchiakonk. =Balai=, henakta 8akta. =Balancer= son corps; _je balance_, gadia don daktâ, chadiadondaktha, hadiadondak. Balancer une affaire. _Je balance_, (ce terme n'est point usité). _La chose est en balance_, â son te ôteri8ichiahi. =Balayer=, gnaktah8ach, chênaktah8ach etc. =Bale= _à jouer_, odzikk8a deyêyendakk8a; _bale de fusil_, ônenhia. =Bande=, _troupe_, kendiôk8a. =Bandé=, _tendu_, g don. =Bandeau=, ontkendzianhachta. =Bander=, tendre, _je bande quelq. chose_, gadonch, chadonch, hadonch; _je bande un fusil_, kenientahach; _tu_, chenientahach; _il_, hanienta; _je bande un arc_, keronkarotahach, cherontarotahach, harontarodahach. =Banni=, onhateg8atti; _je bannis_, keyateg8ata, cheyateg8atta, chagoyateg8atta. =Baptiser=, _je baptise_, kenegahechta, chenegahechta, chagonegahechta; _je suis baptisé_, onknégahechi; _tu es_, hièsanegahechti; _il est baptisé_, honanegahechti. =Barbe=, on8skera, _vel_ agoncht8enra; _j'ai la barbe longue_, hagnoskeres; _tu as_, sanoskeres; _il_ a etc., honoskeres. _Je fais la barbe_, kenoskerentha, chenoskerentha, chagonoskerentha. =Baril=, niganakkaha. =Barbouille=, hodosserah8i; _je barbouille_, kekonchokach, chêkonchokach, hakonchokach. =Barbu=, deyagon8skeronda. =Barbüe=, poisson, tk8iroguen. =Barique=, kanakkô8anen. =Barque=, kahonh8a. =Barre=, diêronh8achta. =Barrer=, dekronh8ach, decheron8atch, deharon8ach: barrer le chemin, _je barre etc_, kehiharonch, tcha ou hâté. =Barriere=, deyagononh8i. =Bas=, _en bas_, ektagné; _au fond_, âgonh8a; _je parle bas_, gad8ennacht8ata; _tu_, chad8ennacht8ata; _il_, had8enn. =Bas=, _chausseure_, deyochitonda; _je mets mes bas_, degaderich, dechaderich, dehaderich; _j'ote mes bas_, degaderichchionch, dechadericchionch, dehaderi. =Bassané=, tiguen a higuenk tchani hahondzi, _il est un peu noir_. =Batard=, hiate hôni chen. =Baton=, ganhia. =Bastonne=, _je_, ganhia keyenta, ganhia cheyenta. =Bataille=, onderioch; _donner la bataille_, kenenhrentha, chenenhrentha, hanenhrentha; _je gagne la bataille, kenenianik, chenenianik, chagonienanik; _je perds la bataille_, onkknenianik, hesanenianik, honhanenianik. =Bateau=, gahonh8a. =Batir=, gnonchonniaha, chnonchon etc, hanon. =Batre=, _je bats_, kedarioch, chedarioch, chagodarioch. =Banc=, gotehkrotha. =Baver=, _je bave_, de8aguetchkrarich; _tu_, desatchkrarich; _il_, dehatchkrarich. =Baveux=,----. =Baye=, _une_, ôguerhasen. =Beau=, 8yaneré; _je suis beau_, ktag8ahi, chtag8ahi, hatag8ahi. Lorsque l'adjectif _beau_ est joint un substantif il s'exprime en mettant io la fin du substantif. Exemple. _Bel homme_, hong8édiô; _beau fusil_, gachionriô; _tout beau_, chkenonguisa. _On a beau, c'est en vain_, hiatarh8aton. =Beaucoup=, parlant de choses, vucantes, goutkaté _vel_ honatkaté. =Beaucoup=, hisso. =Beau frere=, _mon_, agucatio; _ma belle soeur_, aguiarien; _mon beau pere_, hagnenhons; _ma belle mere_, agnenhons; _mon beau fils_, hènô; _ma belle fille_, kénô. =Bec=, hoyonta. =Becasse=, honadziakk8en. =Beche=, _une_, tchioktonchera. =Becher=, kehoktonch, fatchoktonch, hatchoktonch. =Begayer=, degat8enniakch; _tu_, dechat8enniakch; _il_, dehat8en. =Belier=, mouton, tiôtinagaronton. =Bercer=, _je berce_, kerahoncherondata, cherahoncherondata, chagorahoncherondatha. =Berceau=, garahonchera. =Besler=, je, tiotinagaronton gnagueranik. =Besoin=, _j'ai_, guechthahné, chechtahné, hachtahné, _Il n'est pas besoin d'y aller_, tocheg8a (_quesceque_) ak8i (_cela fait_) to (_qu'on_) hêyen (_ni aille pas_). =Beste=, gariô. =Bete=, _je suis_, haguide, saindé, hedé. _Cela rend beste_, kôdechta. Boeuf, tionhochk8aront; _boeuf Ilinois_, tegueriagui. =Beugler=, _je beugle_, konra8atch, chonra8atch, gahonra8atch. =Biche=, tchiougaragak. =Bien=, _fort bien_, tchennahienha; _bien, beaucoup_, hisso, _cela est bien_, 8yaneré. _Bien_ joint un verbe, ag8ach. Ex. _je l'aime bien_, ag8ach henon8es; _je suis bien fait_, haguiata ganonni; sayataganonni, hoyataganonni; _bien loin_, hinondzik. =Bientost=, onh8a, _vel_ onkkendzik. =Bierre=, _de la_, onhenhâgri. =Bigle=, kkakkarenhré, chkakkarenhre, hagakkaren etc. =Bissac=, gayara. =Blamer=, _je blame_ kerihostanik, cherihostanik, chagorihostanik. =Blanc=, 8rahesta. =Blanchis=, _je_, grahechthach, chrahechthach, harahechthach. =Bled=, froment, hônadzia; _bled d'inde_, ônenha. =Bleme=, _je suis_, de8adechkennadiagui; _tu_, desachkenna etc; _il_, dechodesken. =Blemis=, _je_, de8aguechkennadiakch, de8achkenna etc, dehochken. =Blesse=, _exprès_, onh8ahrin, _vel_ onhanerag8en, _par mégarde. Je blesse quelqun_, kehrinha, cherinha, chagohrinha; _je me blesse_, gadatrinha, chadatrinha, hadatrinha; _je blesse un animal_, krinha, chrinha, harinha; _il s'est blessé_, hodathrin; _je blesse par mégarde_, kenerag8ach, chenerag8ach, chagonêrag8ach. =Bleu=, horanhiahen. =Blond=, _je suis, de cheveux_, rahesta ni hagnonk8erôtin; _tu es blond_, rahecta ni sanonk8erôtin; _il est blond_, rahesta ni hononk8erotin. =Bluet=, fruit, hôyadzi. =Bocage=, hotohni, _vel_ garhayen. =Boëte, kahonchera. =Boire=, _je bois_, guêhra; _tu_, cherha; _il_, rerha _vel_ kneguihra, chneguihra, haneguihra; _je donne à boire_ kenegarh. =Bois=, hoyenda; _bois blanc_, hossera;_bois dur_, chkachnannen; _bois rouge_, kentarogon ni ohennotin; _bois vert_,----; _bois sec_,----; _bois pouri_. =Bois=, _un_, garhayen; _dans le bois_, garhagonh8a. =Boisson=, gonon8ahatontakk8a. =Boiter=, _je boite_, akchioka, sachioka, hochioka. =Boiteux=, kochioka. =Bombe=, heyagotchettondietta. =Bon à manger=, ôgah8i. =Bon, bien=, 8yaneré. =Bonde=, katchirôh8i; _je bonde_, kchirota, schirota, hatchirota. =Bondon=, hetchirodakk8a. =Bonheur=, _j'ai du_, hagadenri; _tu_, sadenri; _il_, hodenri. =Bonjour=, _je donne le_, kenonronk8anionk; _tu donnes etc_, chenonronk8anionk; _il donne etc_, chagononronk8anionk. =Bonnet=, agnonrotchera; _ton_, sanonrotchera; _son_, honorot. =Bonsoir=, on dit seullement, ônen, id est, _je m'en vas_. =Bord=, deyeronk8a vel deyenhesaronkk8a; _bord au bord_, aktaha. =Border=, daguenhesaronk; _tu_, dechenhesaronk; _il_, dechanhé etc. =Borgne=, _je suis_, 8agatkatta8enhion; _tu_, desatkatta8enhion; _il_, dehatkatta8enhion. =Borne=, _but_, tchakanedziôta. =Bosquet=, ohondaha. =Bosse=, ônôhia. =Bossu=, _je suis_, de8agnohiagui; _tu_, desanohiagui, dehonohiagui. =Boucanne=, hôyeng8ara; _je suis à la boucanne_, hagatiengochta. =Boucanner=, _je boucanne une peau_, guieng8arôta; _tu_, chieng8arota; _il_, hayeng8arota, _vel_ gatienrotha, cha etc; boucanné_, kayieng8aritte. _Viande boucannée_. =Boucanne=, _je fais de la boucanne_, guieng8aronniaha. =Boucanner=, _je boucanne de la viande_, guieng8aritta 8h8ahra. =Bouche=, _ma_, kchigué; _ta_, chechigué; _sa_, hachigué; _j'ouvre la bouche_, degatchkaha8atch, dechat etc, dehatchka; _je ferme la bouche_, gatchag8ech, chatcha etc, hatchag8ech. =Bouchee=, _unne_, dzièchôk8ata. =Bouchon=, hetchirotakk8a. =Boucle=, hônigaktchèna. =Bouder=, _il boude_, k8nag8en, V. _se facher_. =Boüe=, oudara. =Boueux=, ondararigui. =Bouillant=, ouriahens, _cela bouille_. =Bouillir=, _je fais_, keriahata, cheriahata, hariahata. =Bouillon=, hônêgagri; _le bouillon passe par dessus_, 8tnegah8enratch. =Bouillonne=, _l'eau_, de8at8enstiakch. =Boulanger=, herakkonniaha. =Boule=, hotdzikk8a. =Bouleau=, kanadgiekk8a. =Boulet canon=, honenhio8anen gachionra. =Bourbe=, oudara; _jenfonce dans la bourbe_, 8aguedararanha, 8achedara, 8aha. =Bourg=, niganataa, _v._ onatah8enté. =Bourre de fusil=, hetchiron dâtha; _bourer un fusil_, kchirondahach, chetchirondahach, hatchironda. =Boureau=, chagoniaterinch. =Bourru=, _fantasq._ hori8ahentken. =Bout=. _Au bout_, tcha hiodokta; _ajoute au bout_, degraneguenha tcha hiodokta; _bout à bout_, deguiadassondera; _au bout d'un an_, tcha hiotkenhokta. A bout. _Je viens à bout de quelq. chose_, hagadonsek, chagadonsek, hadonsek; _je venois à bout_, hagadonsekk8a; je suis venu à bout_, hagadonséhi; _je viens à bout de quelqun_, kenagoras, chenagoras, honagoras; _je pousse à bout_, grenhag8a, cherenhag8a, harenhag8a. =Bouton=, outchikkottakk8a. =Bouis=, honeratotchera. =Boyeau=, hôyonra. =Bracelet=, henenchtanhassera. =Brancar=, ondadiadarakk8a, _vel_ hask8a. =Branche=, oringaha. =Branchu=, hoteringahagaté. =Branler=, _Cela branle_, âhondakta; _je branle mon corps_, gatadiadondâtha. =Bras=, ônentcha; _mon bras_, hagnentcha. =Brasse=, _une brasse_, s8ateh8éhiata. =Brasser=, _je brasse_, dektinch, dechtinch, dehatinch. =Brave=, _je suis brave_, gatheriatha; _tu es_, chatheriatha; _il est_, hatheriatha. =Brebis=, tiotinagaronton guenhron. =Breche=, hotah8étahag8en; _je fais breche_, kah8etahag8ach, chah8étahag8ach. =Breuage=, héhrata ôhnèga. =Bride=, haderichtanhondakk8a. =Brillant=, gasserèniô. =Brise=, dekaritti; _je brise_, degritta; _tu_, dechritta; _il_, deharitta. =Broche=, ondeskondakk8a; _mettre à la broche_, gadeskonta, chadeskonta, hadeskonta. =Brochet=, dzikonchies. =Brossailles=, ohondachonha. =Brouette=, gasserêtha. =Brouillard=, hotchiguers. =Brouiller= _quelq chose_, dega8enriek, decha8enrick, dehah8enrick; _brouillard_, hôtchiguers. =Brouter=, _je broute_, guennokerach, chennokerach, hennokera. =Broye=, gatethi. =Bru=, _ma_, kesah8ak, chésah8ak, chagosah8ak. =Bruinne=, deyahonrioh8i. =Bruit=. _Cela fait du bruit_, hôteristaha; _je fais du bruit_, kristonniaha, christonniaha, haristonniaha. =Brulé_, 8teguin; _cela brule_, 8atchach; _je brule quelq chose_, gatchatha, chatchatha, hatchatha; _je brule quelqun_, keyatarha, cheyatarha, hayatarha; _je me brule_, gadskondanha, chechkondanha, haskondanha; _je me brule en me chaufant_, gadiadatehach, chadiadatehach; _je brule quelqun an poteau_, keyatarha, cheyatarha, chagôyatarah; _cela est brulant_, 8tchichtadet. =Brun=, oguenhrahen _vel_ ohessahen. =Brutal=, oh8ennadet. =Brute=, _terre_, ason te kadzihenrié. =Buche=, onhatta. =Bucher=, _tas de bois_, kahiendaguehron. =Bucher=, _je buche_, guiendag8ach, chiendag8ach, hayendag8ach. =Buchette=, ohongara; _je porte la buchette pour convier à un festin_, kongarinhah8i, chongarenhah8i, ahonharenhah8i. =Buis=, voyez _bouis_. =Butin=, chtenchonha, _vel_ nhadêhion, de toute sorte de chose. =Butiner=, _je butine_, deguek8a, hatié, desek8a, dehakk8a =Butte=, onondag8aronda.
=C.=