Orígenes de la novela, Tomo III
Part 26
[216] «Depuis quelques mois que ie me suis trouué l' esprit libre, et de repos, après l' heureuse fin des troubles et miseres communes de ce Royaume (_escribía en 1578_) qui durant le cours de tant de tristes années m' avoyent à mon tres grand regret desrobbé l'esperance de plus frequenter ces bonnes lettres: ie m'estois vn jour mis en opinion de visiter encore les muses de mon cabinet, comme y estans de retour apres un si long et ennuyeux exil. Et à cet effet remuant mes livres encore tous noiriz, de bonne rencontre m'en tomba un entre mains, intitulé _Tragicomedie de Celestine, traduicte pièce de langue castillane en Italien_. Lequel soudain par moy recogneu, pour autrefois m'auoir esté donné par deffunct monsieur nostre pere (que Dieu absoluë) a mon premier retour d' Italie, notë de sa main, és endroits plus memorables (comme il estait l'un des plus practics gentils hommes de son temps esdictes langues, et de non moindre iugement, pour le continuel maniement des grands affaires, ou il a esté employé jusques à son extreme vieillesse) me remist en memoire la recommandation que ce bon et prudent pere m'en avait faicte; m'enjognant par expres de la communiquer en nostre langue à vous tous aussi ses enfans, pour uotre bien singulier. Car c'est à la verité, un clair mirouër et vertueuse doctrine à se bien gouuerner... où ie recontray en son gentil subiect, tel contentement, quoy que fort mal correct, faute de la impression, que ie ne me peu contenir de le relire plusieurs fois...»
El libro está dedicado á Juan de Lavardin, Abad de L' Estoile, y Antonio de Lavardin, Señor de Rennay y Boessoy, hermano del traductor.
[217] Lavardin dice en el prefacio de su versión «qu' il l' a repurgée de plusieurs endroits scandaleux qui pouvaient offenser les religieuses oreilles». Pero ninguno de los trozos realmente escandalosos de la _Celestina_ ha sido expurgado por el traductor. Todo se reduce á haber puesto _officier_ en vez de «fraile», _gros officier_ en vez de «canónigo» y otras cosas por el estilo.
[218] Sobre esta segunda edición véase un artículo del conde de Puymaigre en la _Revue Critique d'Histoire et de Littérature_ (n.º 19, 9 de mayo de 1874).
[219] En la poesía titulada _Du coq à l' asne. A Lyon Jamet_ (1535).
Vid. _Œuvres complètes de Clément Marot_ (ed. Jannet), tomo I, pág. 224.
[220] _Nouvelles Récreations et Joyeux Devis de B. des Periers_, ed. Jouaust. Paris, 1874, pág. 85. «Et puis il avoit reduict en memoire et par escript les ruses plus singulieres que les femmes inventent pour avoir leur plaisir. Il sçavoit comme les femmes font les malades, comme elles vont en vendanges, comme parlent à leurs amis qui viennent en masque, comme elles s' entrefont faveur soubz ombre de parentage. Et avec cela il avoit leu Bocace et Celestine».
[221] _Oeuvres de Math. Regnier_, ed. Delarue, pág. 121.
[222] _A new comedy in English in manner of an interlude right elegant and full of craft of rhetoric: wherein is shewed and described as well the beauty and good properties of women, as their vices and evil conditions with a moral conclusion and exhortation to virtue. John Rastell me imprimi fecit. Cum privilegio regali_ (Folio, let. got.).
El único ejemplar conocido de esta obra pertenece á la Biblioteca Bodleyana de la Universidad de Oxford. Está reimpresa en «_A Select Collection of Old English Plays, originally published by Robert Dodsley in the year 1744_, reimpresa por cuarta vez en Londres, 1872, tomo I, pp. 53-92.
[223] Garrett Underhill (John), _Spanish Literature in the England of the Tudors_, New York, 1899, página 402.
[224] «Her life is foule, but her Precepts faire; her example naught, but her Doctrine good; her coate ragged, but her mind inriched with many a golden sentence» (P. 3 de la reimpresión).
[225] «Yet they that are learned in her language, have esteemed it (in comparison of others) as Gold amongst metalls, as the Carbuncle amongst stones; as the Rose amongst flowers; as the Palme amongst trees; as the Eagle amongst Birds; and as the Sunne amongst Lights; In a word, as the choicest and chiefest. But as the light of the great Planete doth hurt sore eies, and comfort those that are sound of sight: So the reading of Celestina, to those that are prophane, is a poyson to their hearts; but to the chaste, and honeste minde, a preservative against such inconveniences as occurre in the world» (P. 7).
[226] «And for mine owne part, I am of opinion that Writers may as well be borne withall, as Painters, who now and then paint those actions that are absurd. As Timomachus painted Medea killing her children; Orestes, murthering his mother Theo, and Parrasius; Ulyses counterfeited madnes, and Cherephanes, the immodest imbracements of women wit men which the spectators beholding, doe not _laudare rem, sed artem_; not commend the matter which is exprest in imitation, but the Art and skill of the workeman, wich hath so lively represented wat is proposed. In like sort, when we reade the filthy actions of whores, their wicked conditions, and beastly behaviour, we are neither to approve them as good, nor to imbrace them as honest, but to commend the Authors judgement in expressing his Argument so fit and pat to their dispositions» (Pág. 7).
[227] En la colección de Henley _The Tudor Translations_ (t. VI).
_Celestina or the tragicke-comedy of Calisto and Melibea englished from the spanis of Fernando de Rojas by James Mabbe anno 1631 with an Introduction by Iames Fitzmaurice-Kelly. London, published by David Nutt..._ 1894.
El prólogo (en 36 páginas) es una de las mejores apreciaciones críticas que conocemos de la _Celestina_. El Sr. Fitzmaurice-Kelly ha tratado con predilección de esta obra maestra, no sólo en estas páginas, escritas con mente artística y fino gusto, sino en las varias ediciones de su _Manual de Literatura Española_ (1.ª ed. inglesa en 1898, traducción castellana de Bonilla en 1902, traducción francesa de Davray en 1904), y en un interesante artículo bibliográfico en la _Revista Crítica de Historia y Literatura Españolas_ (febrero de 1896), con ocasión del insignificante libro de don J. de Soravilla (_Rodrigo Cota y Fernando Rojas, La Celestina... Juicio crítico de la obra._ Madrid, 1895).
[228] «Our Author is but short, yet pithy: not so full of words as sense; each other line, being a Sentence; unlike to many of your other Writers, who either with the luxury of their phrases or superfluity of figures, or superabundance of ornaments, or other affected guildings of Rhetorick, like indiscreet Cookes, make their meats either too sweet, or too tarte, too salt, or too full of pepper» (P. 4).
[229] «In any case it is scarce an exaggeration to say that, after the creation of Calisto and Melibea, the appearance of Romeo and Juliet was but a question of time. Where in the Plautine and Terentian comedy there was appetite, where in their late derivatives there was rank lubricity, where in the writers who immediately preceded Rojas there were symbolism and mystical transport, the _Celestina_ strikes the note of rapture, passion, the love of love...». (Fitzmaurice-Kelly, en el prólogo ya citado, p. XVIII).
«If we did not know of the Italian origin of _Romeo and Julieta_, we might think that Shakespeare had been inspired by _Celestina_; and, indeed, it is likely that he knew of Mabbe's translation of it in manuscript from Mabbe's friend Ben Jonson». (Martin Hume, _Spanish influence on English Literature..._ Londres, 1905, pág. 126).
[230] «Non alia itidem ratione paris genii opus, Georgii de Monte-Maiore, Pastoralia, translata sunt proximis his diebus. Eâdem inductus insignia _Milesiarum plus quac Triginta Volumina ex omnium, Idiomatum selectis fabulis et Historiis, summa, qua fieri potuit sermonis aequabilitate et hilaritate, composui_». (En la _Dissertatio_ que precede á la _Celestina_, pliego 5, hoja 4 sin foliar).
En su furor de traducirlo todo al latín, pensaba hacer la misma operación con la _Segunda Celestina_ de Feliciano de Silva, aun sin haberla visto más que de paso, según dice en sus _Animadversiones_ (p. 321): «Indicare hic lectori volo _secundam_ interea dum haec universi litterati orbis plausibus excipitur, _Celestinae partem_ in Hispaniâ fabricatam esse, quam exinde delatam tum recens vidi in manibus egregii viri Sebastiani Mederi Brisgovii, Illustrisimo tum Principi Badensi a Consiliis, nunc vero non habeo in potestate; ubi indeptus fuero non dubitabo et illam Latino Orbi proponere».
[231] «Hujus autem generis fabulae sunt apud Antonium Eslavam in libro Hispanico qui _Noches de Invierno_ inscribitur, quarum nos quasdam etiam indidem in Milesiarum nostrarum Narrationes retulimus» (P. 317).
[232] «_Pornoboscodidascalus Latinus. De lenonum, lenarum, conciliatricum, servitiorum, dolis, veneficiis, machinis plusquam diabolicis, de miseriis iuvenum incautorum qui florem aetatis Amoribus inconcessis addicunt; de miserabili singulorum periculo et omnium interitu. Liber plane divinus, lingua Hispanica ab incerto avctore instar ludi conscriptus Celestinae titulo. Tot vitae instruendae sententiis, tot exemplis, figuris, monitis plenus, ut par aliquid nulla fere lingua habeat, Gaspar Barthius inter exercitia linguae Castellanae, cujus ferè princeps stilo et sapientia hic Ludus habetur. Latio transcribebat. Accedunt Dissertatio eiusdem ad Lectorem cum Animadversionum Commentariolo. Item, Leandris ejusdem, et Musaeus recensiti. Francofurti, apud Danielem et Davidem Aubrios et Clementem Schleichium. Anno M.DC.XXIV_».
Una interesante noticia bibliográfica de este libro puede verse en los _Anales de la literatura Española_ del Sr. Bonilla (p. 167-172).
El _Pornoboscodidascalus_ es muy raro, á lo menos en España. La Biblioteca Nacional no le poseía hasta que adquirió los libros de Gayangos. Mi ejemplar procede de la colección de D. Valentín Carderera.
[233] «Maluimus autem primo istum, quem alium quemlibet interpretari, quoniam et materia ei talis est, ut Iuventus nostra, praecipue in hanc voluptatum partem peccans hinc vel maxime necessaria documenta haurire, vitae caute instituendae, possit, et tot interspersae huic brevi scripto, tam ex mediis rebus petitae, tamque capitales, insint sententiæ, ut qui vel solas has animo fixerit, et velut regulas dirigendae (praecipue peregre vivens) vitae, edidicerit, usuque adhibuerit, non vulgarem sapientiae opinionem apud omnes boni iudicii adepturus certò videatur. Accedit, quod et dicendi genus tam comtum, politum, exactum, numerosum, grave atque venerabile est in suo, huic libello, idiomate, ut pares per universa ejus spatia paucos inveniri consensus ipsorum Hispanorum fateatur. Taceo nunc peculiarem quemdam Genium, affingendis Personis, quibuslibet moribus, et ex his sermonibus, huic scriptori datum; a quo certè longè abest quicquid Graecorum aut Latinorum monumentorum ad nos pervenit... Et sententiarum quidem ea est comitas et eruditio, ut vulgarium hominum animos non minus, atque si ipsis solis scriptae forent, mirificè penetrent, et opinione melioris doctrinae, ipso quasi ictu percellant... Eruditorum autem vel principes penitissimae Sapientiae et Antiquitatis profundae hic monita percipient...». (Pliego 5, hoja 2, sin foliar).
[234] «Hoc vult verae doctrinae sibi conscium pectus, nil indignationis in ipsa etiam vitia sibi permitiere sed tranquillitate animi per omnia stabili servatâ, ire in medias res, et suavitate illa divina, undique relucente, parteis tamen interim castigatoris agere».
[235] «Quoquò regionum aut locorum te vertes omnibus hodiernis Idiomatis linguarum hoc genus scriptorum excellere videbis. Ut autem Hispanicae seu Castellanae Linguae gravitas et proprietas, hodie caeteris ferè amplior est, ita et in hac licet plures auctores id genus observare, qui iuncta utilitati venustate, fictionum in publicum prodesse connitantur; adeo quidem ut si qua in caeteris, Gallica praecipue, delectabilia simul et utilia talia scripta prodeant, pleraque vel inventionibus Hispanorum vel illustrationibus debeamus».
[236] «Ipsa verò, artifex Lena, quamquam toto opere nimium quam pulchrè personae suae indolem efferat, nullo tamen loco omnia sua artificia melius exercet, quam ubi cum Melibaea colloquium habet. Illic videas, mulierem malarum artium doctissimam, omnis experientiae suae technas accersere, ut miseram nobilitati, opibus, Amori Parentum, suo denique ipsius honore, et existimatione, in foedum Amorem excutiat. Minimum sanè hic incantationes egerunt, quamquam et hnius sceleris crimini anum veneficam illigarunt; quibus etiam demtis, vix quaequam puella caeteris talibus assultibus restiterit. Norat nimirum, tot annorum Lena, ex tempore omnia consilia, atque ad animum cuiusvis puellae expugnandum, ex re ipsa vertere...»
[237] «Quod si exemplo res et clarior facienda erit, dicam novisse me hominem astutissimum, capitalem emolumentorum suorum artificem, nequaquam ullis simulationibus decipi valentem, ipsum astutâ quadam urbanitate et comitate, cum patientia et pertinacia coniuncta, nihil non ferè a quovis impetrantem. Huius ego, etiamnum adolescentibus annis, cum vitam impense semper mirarer, observarem negotia, dissimularem noticiam, ad extremum, multorum mensium usu et conversatione, eò inductus sum, ut cum primis hominem perspicacem atque astutum, prudentemque arbitrarer tum, et nunc quoque putem. Non iam disputo utrum bene ille semper suo ingenio, et acumine sensuum, et spirituum vivacitate, usus fuerit, hoc potius affirmare velim, tam accuratâ cautione, omnes adversarios et amicos suos vicisse, ut et diligeretur, et caveretur ab omnibus: nemo vero auderet ferè illi quippiam secus atque res erat, credendum proponere. Diu multumque mores hominis observans, nihil non illum huic libro tribuere, multa licet cura, tandem percepi. Nullus in hoc aspexerat, nulla sententiae vestigia quae non in numerato haberet, et utilitati suae accomodare nosset, quae cum mirificam homini sagacitatem et prudentiam conciliassent, hoc unum illi non cesserant, ut a commodis, seu lucris potius, suis, aliorum incommoda desecare posset, quin etiam, cum detrimentis nonnunquam amicorum, rem suam augere velle videretur. Hoc demto cetera ingeniosissimum nemo non dixisset. Neque diffitebatur sanè ipse, cum alioquin mihi innotuisse videret, maximam partem sese huic libro prudentiae debere; certè cum vellet, nulli non rei, nulli non loco sententiam hinc accommodatam reipsa ostendebat, vel cavendi vel aggrediendi negotii consilium utile praebere...».
[238] «Ad hujus autem Celestinae meae interpretationem nescio quo fato meo raptus fui, tanta certè celeritate totum descripsi, ut nec _integris duabus dierum hebdomadis integram absolverim_...».
[239] «_Refranes y Modos de hablar Castellanos con Latinos, que les corresponden, juntamente con la glosa y explicacion de los que tienen necesidad de ella... Compuesto por el Licenciado Geronimo Martin Caro y Cejudo, Maestro de Latinidad y Eloquencia en la villa de Valdepeñas de Calatrava su Patria, con titulo del Consejo Supremo de Castilla_...». En Madrid, por Iulian Izquierdo, año de 1675 (Hay una reimpresión de 1792).
[240] PP. 266 y 267.
[241] P. 295. «Vltima verba Melibaeae ad parentem Pleberium priusquam, post casu mortuum amasium suum Callistonem, se turri praecipitaret. Ex Hispanico Ludo, Celestinâ.»
[242] «Superavit me dulcedo suavissimi cantus: non est mihi ultra tolerabilis amantis animi tui expectatio. O Domina mea unica, o omnis spes et omnis felicitas mea! Quae mulier nata talibus sit Gratiis, ut tua merita non omnes illas ultro confutet? O improvisa auribus meis cantionis suavitas! O tempus deliciis uberans! O anima mea, o pectus, o corculum meum! Et quomodo non potuisti ulterius aliquid temporis insumere isti suavissimae vocis tuae suavitati, cur non porro etiam amborum desideriis canendo satisfacere.
«_Melib._--O exoptatissima deprehensio, o insidiae spectatissimae, o suavissima superventio! Es tu hîc mei animi Domine, anima ipsa et corculum meum? Es tu ipsemet? non possum credere. Ubi absconsus eras, lucidissime Sol? Quo recondideras claritatem illam immensam tuam? Quamdiu factum est quod ausculstasti nos? Cur me raucam et absurdam meâ instar Cygni voce frustrà aerem verberare passus es? cur exsensis verbis instrepentem audire sustinuisti? Totus hic hortus noster adventu tuo novâ laetitiâ inducitur. Vide Lunam inter innumerabilia sidera prolucentem; etiam suaviorem suam lucem coelo exserere videtur. Vide nubes illae quam per coeli spatium diffugere properant; audi decurrentem hanc aquam de fontis hujus meditullio, quam longè suaviori nunc murmure per viridarium hoc florescentium herbarum properat? Attende celsas istas cyparissos quo pacto rami invicem sibi abblandiuntur, alius alium arridet et alloquitur velut interprete compositissimo illo vento, qui summa temperie omnia permulcens voces mutuas foliorum perferre hinc inde occupatus est. Vide omnium arborum placidissimas istas umbras, quam obscuritates suas condensare laborant, ut furtivis nostris voluptatibus gratissimum tegmen inducant» (pp. 268-269).
[243] N.º 674. _Celestina Comentada._
«Comentario á la _Tragicomedia de Calisto y Melibea_, por un escritor anónimo de mediados del siglo XVI.
«Comienza por el folio 14, está falto de los folios 18 á 21 é incompleta por el fin, terminando en el fol. 221.»
(Vid. _Catálogo de los Manuscritos que pertenecieron á D. Pascual Gayangos, existentes hoy en la Biblioteca Nacional, redactado por D. Pedro Roca._ Madrid, 1904. Publicado por la «Revista de Archivos», pág. 231.)
[244] «Daher scheint der streit müssig, ob man sie zur Gattung der Novelle oder des Dramas rechnen soll; sie entstand ja eben in einer Zeit, who sich die Dichtungsgattungen erst schärfer zu sondern begannen, who eben aus den übrigen das Drama sich entwickelte». (_Studien_, p. 281).
[245] La influencia de la _Celestina_ en el drama español es el principal asunto de la excelente y poco conocida tesis latina del Sr. E. Martinenche, _Quatenus Tragicomedia de Calisto y Melibea, vulgo «Celestina», dicta ad informandum hispanense theatrum valuerit_, que ya en otra ocasión hemos recomendado.
[246]
ZAMBARDO
No rueguen por él, Cardonio, que es sancto, Y asi lo debemos nos de tener. Pues vamos llamar los dos sin carcoma Al muy santo crego que lo canonice; Aquel que en vulgar romance se dice Allá entre groseros el Papa de Roma. .......................................................... GIL
¿Qué es lo que queréis, oh nobres pastores?
ZAMBARDO
Queremos rogar querais entonar Un triste requiem que diga de amores.
Así se encuentran estos versos en la rarísima edición suelta en letra de Tortis. Fueron suprimidos en el _Cancionero_ de Juan del Enzina, ed. de 1509, única que incluye esta égloga.
(Vid. _Teatro completo de Juan del Encina_ (ed. de la Academia Española), Madrid, 1903, página 226.)
[247] _Teatro de Juan del Encina_, pp. 286-292. Esta desvergonzada escena sólo tiene par en algunas de _La Lozana Andaluza_.
[248] _Obras de Gil Vicente, correctas e emendadas pelo cuidado e diligencia de J. V. Barreto Feio e J. G. Monteiro._ Hamburgo, _na officina typographica de Langhoff, 1834_, tomo I, p. 232.
Eu sou Brizida a preciosa, Que dava as moças ós mólhos; A que criava as meninas Pera os conegos da Sé. Passae-me por vossa fé, Meu amor, minhas boninas, Olhos de perlinhas finas: Que eu sou apostolada, Angelada, e martelada, E fiz obras mui divinas. Sancta Ursula não converteo Tantas cachopas, como eu; Todas salvas polo meu, Que nenhūa se perdeo...
Tanto este pasaje como otros muchos aparecen mejorados en la refundición castellana de este auto, que lleva el título de _Tragicomedia alegórica d'el Paraiso y d'el Infierno. Moral representacion del diverso camino que hazen las animas partiendo de esta presente vida, figurada en los dos navios que aqui parescen: el uno d'el Cielo y el otro del Infierno. Cuya subtil invencion y materia en el argumento de la obra se puede ver._ (Al fin) _Fue impresa en Burgos en casa de Juan de Junta, a 25 dias del mes de Enero, año de 1539._ (Ejemplar de la Biblioteca Nacional, procedente de la de Campo-Alanje). El de la Biblioteca de Munich, descrito por Wolf, es de otra edición sin año ni lugar. Hay extractos de esta refundición en el _Ensayo_ de Gallardo (tomo I, n.º 1012) y en las notas de Aribau á los _Orígenes_ de Moratín (p. 194).
[249] «A seguinte farça he o seu argumento, que hum homem honrado e muito rico, ja velho, tinha hūa horta; e andando hūa manhan por ella espairecendo, sendo o seu hortelão fóra, veio hūa moça de muito bom parecer buscar hortaliça, e o velho em tanta maneira se namorou della, que por via de hūa alcoviteira gastou toda sua fazenda. A alcoviteira foi açotada, e a moça casou honradamente». (_Obras de Gil Vicente..._ tomo III, pp. 63-90).
[250] _Obras de Gil Vicente..._ tomo III, pp. 91-120.
Eu sam Genebra Pereira, Que moro alli á Pedreira, Vezinha de João de Tara, Solteira, ja velha amara, Sem marido, e sem nobreza; Fui criada en gentileza Dentro nas tripas do Paço, E por feitiços qu' eu faço, Dizem que sam feiticeira.
Porém Genebra Pereira Nunca fez mal a ninguem; Mas antes por querer bem Ando nas encruzilhadas Ás horas que as bem fadadas Dormen somno repousado; E estou com hum enforcado Papeando-lhe a orella: Esto provará esta velha Moito melhor do que os diz.
[251] _Obras de Gil Vicente..._ tomo III, p. 172.
Vase la vieja al molino, Entra muy disimulada, Muy honesta cobijada, Como quien sabe el camino. Tanto escarva, tanto atiza Por tal arte y por tal modo, Que hace un cielo ceniza Hasta ponella de lodo.
[252] _Lecciones de Literatura Española..._ tomo I, pág. 51.
[253] _Propaladia de Bartolomé de Torres Naharro_ (edición de los _Libros de Antaño_), tomo II, pp. 60-63.
[254] _Comedia intitulada Thesorina, la materia de la qual es unos amores de vn penado por una señora, y otras personas adherentes. Hecha nueuamente por Jayme de Guete. Pero si por ser su natural lengua Aragonesa no fuere por muy cendrados terminos quanto a esto merece perdon._
_Comedia llamada Uidriana, compuesta por Jayme de Gueta_ (sic) _agora nueuamente; en la qual se recitan los amores de vn cauallero y de vna señora de Aragon a cuya peticion por serles muy sieruo se ocupó en la obra presente: el sucesso y fin de cuyos amores va metaphoricamente tocado justa el processo y execucion de aquellos._
Los ejemplares que la Biblioteca Nacional posee de estas dos rarísimas farsas proceden de la biblioteca de Salvá y están descritos en su _Catálogo_ (tomo I, núms. 1279 y 1280).
[255] _Comedia intitulada Radiana: compuesta por Agustin Ortiz; en la qual se introduzen las personas siguientes. Primeramente un cauallero anciano llamado Lireo z su criado Ricreto, z una hija deste cauallero llamada Radiana z su criada Marpina z vn cauallero llamado Cleriano z su criado llamado Turpino, z tres pastores Lirado z Pinto z Juanillo, z un Sacerdote. Reparte se en cinco jornadas breues e graciosas e de muchos exemplos._
El ejemplar, al parecer único, de Salvá (Cf. _Catálogo_, I, 1337) pasó también á la Biblioteca Nacional.
[256] _Comedia llamada Rosabella. Nueuamente compuesta por martin de Santander. En la qual se introduzen un cauallero llamado Jasminio, y dos criados: es vno un Vizcaino, y es otro un Negro, y vna dama llamada Rosabella y su padre de la dama llamado Libeo, vn hijo suyo y vn alguacil con sus criados, y vn pastor llamado Pabro. En la qual tracta de como el cauallero por amores se desposo con ella, y la saco de casa de su padre. Es muy graciosa y apazible._ 1550.
(N.º 4495 del _Ensayo_ de Gallardo, nota comunicada por D. Pascual de Gayangos). Un ejemplar de esta obra salió á la venta en Roma en enero de 1884. Ignoro quién le adquirió.