Chapter 4

La botisto faras botojn kaj sxuojn. Sxtelistojn neniu lasas en sian domon. La kuragxa maristo dronis en la maro. Verkisto verkas librojn, kaj skribisto simple transskribas paperojn. Ni havas diversajn servantojn--kuiriston, cxambristinon, infanistinon, kaj veturigiston. Kiu okupas sin je mehxaniko estas mehxankisto, kaj kiu okupas sin je hxemio estas hxemiisto. Diplomatiiston oni povas ankaux nomi diplomato, [Footnote: See Lesson 45.] sed fizikiston oni ne povas nomi fiziko, [Footnote: See Lesson 45.] cxar fiziko estas la nomo de la scienco mem. Unu tagon [Footnote: See Lesson 26.] (en unu tago) venis du trompantoj, kiuj diris, ke ili estas teksistoj.

LESSON 19.

Suffixes -ig-, -igx-.

"-ig-" means "to make" or "cause" someone or something to be or to do that which the word denotes, while "-igx-" means "to become" so or such oneself. Thus from "rugxa", red, we get "rugxigi", to make (something or someone) red, "rugxigxi", to become red oneself, to blush; "klara", clear, "klarigi", to make clear, to explain, "klarigxi", to become clear; "sidi", to sit, to be sitting, "sidigi", to cause someone to sit, "sidigxi", to become seated, to sit down; "kun", with, "kunigi", to connect, "kunigxi", to become connected with; "devi", to have to (must), "devigi", to compel; "fari", to do or make, "farigxi", to become; "for", away, "forigi", make (go) away.

VOCABULARY.

printempo : spring. kapo : head. glacio : ice. botelo : bottle. vetero : weather. dev- : have to, must. broso : brush. kurac- : treat as a doctor. relo : rail. pren- : take. rado : wheel. pend- : hang. cxapo : bonnet, cap. blov- : blow. arbeto : little tree. ekbrul- : begin to burn. vento : wind. rid- : laugh. brancxo : branch. romp- : break. vizagxo : face. fluida : fluid. kuvo : tub. kota : dirty, muddy. kolego : companion, colleague natura : natural. Hebreo : Hebrew. seka : dry. Kristano : Christian. tamen : however, nevertheless, yet

Oni tiel malhelpis al mi, ke mi malbonigis mian tutan laboron. Forigu vian fraton, cxar li malhelpas al ni. Venigu la kuraciston, cxar mi estas malsana.

Li venigis al si el Berlino multajn librojn (multe da libroj).

Li paligxis de timo, kaj poste li rugxigxis de honto. En la printempo la glacio kaj la negxo fluidigxas. En la kota vetero mia vesto forte malpurigxis; tial mi prenis broson kaj purigis la veston. Mia onklo ne mortis per natura morto, sed li tamen ne mortigis sin mem, kaj ankaux estis mortigita de neniu; unu tagon, [Footnote: See Lesson 26, Note iii.] promenante apud la reloj de fervojo, li falis sub la radojn de veturanta vagonaro, kaj mortigxis. Mi ne pendigis mian cxapon sur tiu cxi arbeto; sed la vento forblovis de mia kapo la cxapon, kaj gxi, flugante, pendigxis sur la brancxoj de la arbeto. Sidigu vin (aux, sidigxu), sinjoro!

Lia malgaja vizagxo ridigis lian amikon. La tutan nokton ili pasigis maldorme, kaj ekbruligis pli ol dekses kandelojn. Mi senvestigis la infanon de liaj noktaj vestoj, kaj starigis lin en la kuvon; poste mi sekigis lin. Li amikigxis kun malbonaj kolegoj. Malricxa hebreo volis kristanigxi. La botelo falis kaj rompigxis. Sxi farigxis lia edzino. Iom post iom, sxi tute trankviligxis.

* * * * *

NOTES.

1.--In "pluvas", it rains; "tondras", it thunders; "estas bela tago", it is a fine day; "estas bele", it is fine; "estas vere, ke...", it is true that..., etc., "it" is left out, because it does not stand for any "thing." The adverbs "bele", "vere", are used because no "thing" is mentioned.

2.--"Ni havas fresxajn lakton kaj panon" means "Ni havas fresxan lakton kaj fresxan panon", We have new milk and new bread. "Ni havas fresxan lakton kaj panon" means We have bread and new milk.

3.--"La angla, franca kaj germana lingvoj estas malfacilaj", The English, French and German languages are difficult. "Angla", "franca", "germana" do not take "j" because each refers to only one language, while "malfacilaj" refers to all those mentioned.

LESSON 20.

The words "ia, tia; kial, tial; kiam, cxiam, neniam; kie, kiel, tiel; io, kio, tio, cxio, nenio; kiu, cxiu, neniu", have already been met with. They belong to a series whose use will best be seen from the following examples:--

"ia" denotes kind or quality. "Kia" floro estas la plej bela? "Ia" kaj "cxia" floro estas beta, "nenia" estas malbela. Mi admiras la rozon; "tia" floro la plej placxas al mi. "What (kind of)" flower is the most beautiful? "Any kind" and "every kind" of flower is beautiful, "no kind" is ugly. I admire the rose, "that kind of" flower pleases me the most.

"ial", motive, reason. "Kial" li iros en Parizon? Mi ne scias; "ial" li foriros, sed "cxial" estus pli bone resti en Londono. Li deziras foriri, "tial" li foriros. "Why" is he going (will he go) to Paris? I know not; "for some reason" he is going, but "for every reason" (on every account) it would be better to remain in London. He wishes to go, "therefore" (for that reason) he will go.

"iam", time. "Kiam" vi venos min viziti? "Iam" mi venos, "kiam" mi havos libertempon; vi "cxiam" havas libertempon, mi "neniam". Postmorgaux estos festo, "tiam" mi venos. "When" will you come to visit me? "Sometime" I will come, "when" (at what time) I shall have a holiday; you "always" (at all times) have a holiday, I "never" (at no time). (The day) after to-morrow will be a festival (a general holiday); I will come "then" (at that time).

"ie", place. "Kie" estas mia cxapelo? Gxi devas esti "ie", sed mi sercxis gxin "cxie", kaj "nenie" mi povas trovi gxin. Ha, nun mi ekvidas gxin "tie". "Where" is my hat? It must be "somewhere", but I have looked for it "everywhere", and "nowhere" can I find it. Ha, now I see it "there".

"iel", manner. "Kiel" vi faros tion cxi? Mi ne scias; mi "cxiel" provis gxin fari, sed mi "neniel" sukcesis. Johano sukcesis "iel"; eble li faris gxin "tiel". "How" will you do this? I do not know; I have tried in every way to do it, but I have "in no way" (not at all) succeeded. John succeeded "in some way" (somehow); perhaps he did it "so (in such a way").

"ies", possession. "Kies" devo estas tio cxi? Eble gxi estas "ties"; sendube gxi estas "ies". "Cxies" devo estas "nenies". "Whose" duty is this? Perhaps it is "that one's (person's)"; doubtless it is "somebody's. Everybody's" duty is "nobody's."

"io", thing. "Kio" malplacxas al vi? Nun "nenio" malplacxas al mi, "cxio" estas bona. Antaux tri tagoj "io" tre malplacxis al mi, sed mi ne parolas pri "tio" nun. "What" displeases you? Now "nothing" displeases me, "all" is well. Three days ago "something" greatly displeased me, but I am not speaking about "that" now.

"iom", quantity. "Kiom" da mono vi bezonas? Mi havas "tiom", mi povas prunti al vi "iom", sed ne "cxiom". Se mi pruntus al vi "cxiom", mi mem havus "neniom". "How much" money do you need ? I have "so much (that quantity)", I can lend you "some", but not "all". If I were to lend you "all", I myself should have "none".

"iu" denotes individuality, person, or thing specified. "Kiu" estis cxe la balo? "Cxiu, kiu" estis invitita, estis tie, "neniu" forestis. "Iu, kiun" mi mem ne konas, venis kun "tiu kiu" vizitis vin hierau. "Who" was at the ball? "Everybody who" had been invited was there, "nobody" was absent. "Somebody, whom" I myself do not know, came with "that person who" visited you yesterday.

It will be seen from these examples that the words beginning with "K" either "ask questions" or "refer" to some person or thing before mentioned. Those beginning with "T" point to a "definite" time, place, etc. Those with "Cx" signify "each" or "every", and in the plural "all". Those without a letter prefixed are "indefinite", meaning some or any; and those with "nen-" are "negative", meaning "no, none".

The words ending in "ia" and those in "iu" can take the plural "j" and accusative "n".

The words in "io" take "n", but the sense does not permit of their taking "j".

The words in "ie" take the "n" denoting direction.

The word "cxi", signifying nearness, is used with the "T" series (words meaning "that"), to denote the one near "i.e., this", as "Tio cxi", this thing; "Tiu cxi", this person; "Tie cxi", or, "cxi tie", here, etc.

The word "ajn", ever, is used with the "K" series to give a more inclusive and wider meaning, as "Kio ajn", whatever; "Kiu ajn", whoever; "Kiam ajn", whenever; "Kiom ajn", however much.

Comparisons of equality are made with the words--

"tiel ... kiel", as Vi estas "tiel" forta, "kiel" mi, You are "as" strong "as" I.

"tia ... kia", as "Tia" domo, "kia" tiu, estas malofta, "Such" a house "as" that is rare.

"sama ... kia", as Mia bastono estas "tia sama, kia" la via, My stick is "the same as" yours.

"sama ... kiel", as Gxia uzado estas "tia sama, kiel" en la aliaj lingvoj, Its use is "the same as" in the other languages. Vi cxiam laboradas al tiu "sama" celo, "kiel" mi, You are always working towards that "same" end (aim) "as" I.

Any of the above series of words whose sense admits of it can be used as adjectives, adverbs, etc., and in combination with prefixes, suffixes, or other words, as "cxiama", continual, eternal; "tiea", of that place. "Kioma" is used for asking the time, as "Kioma horo estas"? What time is it?

CORRELATIVE WORDS.

+-------------------------------------------------------------------+ | | * | K | T | CX | Nen- | | |INDEFINITE.|QUESTIONING| DEFINITE.| INCLUSIVE.| NEGATIVE. | | | | RELATIVE. | | | | | |Some, any. | What, | That. | Each, | No, none. | | | | which. | |every, all.| | |--------+-----------+-----------+----------+-----------+-----------| | | Ia | Kia | Tia | Cxia | Nenia | |QUALITY | Some kind | What kind |That kind | Each kind | No kind | |Kind of | Any kind | | Such |Every kind | | | | | | | | | |--------+-----------+-----------+----------+-----------+-----------| | | Ial | Kial | Tial | Cxial | Nenial | | MOTIVE |For some |For what |For that |For each |For no | | Reason | reason | reason | reason | reason | reason | |Purpose |For any |Why |Therefore |For every | | | | reason | | | reason | | |--------+-----------+-----------+----------+-----------+-----------| | | Iam | Kiam | Tiam | Cxiam | Neniam | | TIME | Sometime | At what | At that | Each time |At no time | | | Any time | time | time |Every time | Never | | | | When | Then | Always | | |--------+-----------+-----------+----------+-----------+-----------| | | Ie | Kie | Tie | Cxie | Nenie | | PLACE |In some | At what | At that | At each | At no | | | place | place | place | place | place | | | Somewhere | Where | There | At every | Nowhere | | | Anywhere | | | place | | | | | | | Everywhere| | |--------+-----------+-----------+----------+-----------+-----------| | | Iel | Kiel | Tiel | Cxiel | Neniel | |MANNER |In some way|In what way| In that | In each | In no way | | |In any way |How | way | way | Nohow | | |Somehow, |As, like | So | In every | | | |anyhow | | | way | | |--------+-----------+-----------+----------+-----------+-----------| | | Ies | Kies | Ties | Cxies | Nenies | |POSSES- | Someone's | What |That one's|Each one's | No one's | | SION | Anyone's | person's | |Everyone's | | | | | Whose | | | | |--------+-----------+-----------+----------+-----------+-----------| | | Io | Kio | Tio | Cxio | Nenio | | THING | Something | What thing| That | Everything| Nothing | | | Anything | What | thing | | | |--------+-----------+-----------+----------+-----------+-----------| | | Iom | Kiom | Tiom | Cxiom | Neniom | |QUANTITY|Some(of the| What |That |Every |None of the| | | quantity)| quantity| quantity| quantity | quantity | | | | How much |So much |All of the | | | | | | | quantity | | |--------+-----------+-----------+----------+-----------+-----------| | | Iu | Kiu | Tiu | Cxiu | Neniu | |INIVIDU-| Someone |What person|That |Each person| No one | | ALITY | Anyone |Which thing| person |Everyone | Nobody | | | |Who Which |That | Cxiuj = | | | | | |(specified) all, | | | | | | thing | all the...| | +-------------------------------------------------------------------+

VOCABULARY.

ankro : anchor. prov- : attempt, try. maniero : manner, way. sukces- : succeed. riprocxo : reproach. perd- : lose. konscienco : conscience. merit- : deserve. propono : proposal, offer. kompren- : understand. rando : edge. libera : free. sxipo : ship. certa : certain, sure. dubo : doubt. utila : useful. demando : question. fremda : strange. admir- : admire. necesa : necessary. placx- : be pleasing. ekster : beyond, outside. supoz- : suppose.

"Ia." La maro estas tie pli profunda, ol povas atingi ia ankro. En ia maniero. Sen ia riprocxo de konscienco. Mi scias, en kia loko mi certe lin trovos. Kia estas la vetero? Kian malbonon mi al vi faris? Tiamaniere li faris cxion. Li invitis lin veni en tian kaj tian lokon. Ne cxia birdo kantas. Ekster cxia dubo. Nenia homo meritas tian punon. Tiaj libroj estas malutilaj. Iafoje li vizitas nin.

"Ial." Ial li ne povis dormi. Kial vi ne respondas al mi? Mi ne komprenis vian demandon, tial mi ne respondis. La homoj ne komprenas unu la alian, kaj tial ili tenas sin fremde. Cxial tio estas la plej bona.

"Iam." Mi iam vin amis. Kio vivas, necese devas iam morti. Kiam vi foriros? En la luna nokto, kiam cxiuj dormis, tiam sxi sidis sur la rando de la sxipo. Estu por cxiam benata! Sxi antauxe neniam vidis hundon.

VOCABULARY 20A.

mono : money. monto : mountain. monujo : purse. ganto : glove. juneco : youth. opinio : opinion. reto : net. vocxo : voice. ideo : idea. prezid- : preside. gajno : gain. alpren- : adopt. tauxg- : be fit, suitable. stranga : strange, curious. fart- : be, fare (as to health). komprenebla : understandable. subita : sudden.

"Ie." Kie estas la knaboj? Kien vi iris? Mi restas tie cxi. Li perdis sian monujon ie en la urbo, sed kie li perdis gxin, li ne scias. Mi volonte el tie venis tien cxi. Li petis sxin, ke sxi diru al li, de kie si venas. [Footnote: See note in Lesson 17.] Por la juneco cxie staras retoj. Cxie estas floroj, kaj nenie oni povas trovi pli belajn.

"Iel." Kiel bela! Cxu mi tauxgas kiel regxo? Tiel finigxis la felicxa tago. Ili brilis kiel diamantoj. Kiel vi fartas? Iel li malkomprenis min. Mia edzino pensis tiel same, kiel mi. Mi neniel povas kompreni, kion vi diras. Tre stranga kaj neniel komprenebla! Mi elektis lin kiel prezidanto. Mi elektis lin kiel prezidanton.

"Ies." Kies ganto tiu cxi estas? Mi neniam alprenas ties opinion. Subite sxi ekauxdis ies fortan malagrablan vocxon. Cxies ideo estas diversa. Bona amiko, sen kies helpo li neniam ekvidus tiun cxi landon. Ies perdo ne estas cxiam ies gajno. Ies perdo estas ofte nenies gajno.

VOCABULARY 20B.

ornamo : ornament. hxino : Chinese. pupilo : pupil (of eye). decido : decision. centimo : centime. ced- : give up, yield, cede. forto : strength, power. forlas- : forsake, leave. nesto : nest. prudenta : reasonable, prudent. Fortuno : fortune. firma : firm, stable. funto : pound (weight or money). sterlinga : sterling. lango : tongue. kontraux : against, opposite. gusto : taste. pro : for, owing to. okulo : eye.

"Io." Mi sentas, ke io okazas. Neniam mi ion al vi donis. Mi volas fari al vi ion bonan. Kio tio cxi estas? Kia ornamo tiu cxi estas? Kion mi vidas? Tio cxi estas cxio, pri kio mi parolis. Mi nenion cedos al vi. Nenion faru kontraux la patrino. Antaux cxio estu fidela al vi mem. Sxi eksentis ion tian, kion sxi mem komence ne povas kompreni.

"Iom." Sxi parolis iom kolere. La pupiloj de la okuloj iom post iom malgrandigxis. Kiu estas tiom senprudenta, ke li povas gxin kredi? Kiom da mono vi havas? Mi havas neniom. Donu al mi tiom da akvo, kiom da vino.

"Iu." Iu venas; kiu gxi estas? Cxu iu kuragxus tion fari? Cxiu penis sin savi, kiel li povis. Lingvo, en kiu neniu nin komprenos. Neniu el ili povis savi la dronanton. Li al neniu helpis iam ecx per unu centimo. Ni iros cxiuj kune. Mi konas neniun en tiu urbo. Tio cxi estas super cxiuj homaj fortoj.

20C.

Oni petis lin atendi iom kun lia forveturo. Tiuj cxi nestoj ofte estas pli grandaj, ol la dometoj de la tieaj homoj. Li forveturis kun firma decido forlasi por cxiam tiun cxi sendankan landon. Se iu tion vidus, li malbenus la Fortunon. Mi donus cent funtojn sterlingajn, se bova lango povus havi por mi tian bonan guston kiel por vi. Kioma

LESSON 21.

Suffixes -eg-, -et-.

The suffixes "-eg-" and "-et-" are opposites; "-eg-" denotes a great size or degree, and "-et-" a small size or degree, of that which the word signifies, as "domo", a house, "domego", a mansion, "dometo", a cottage; "sxnuro", a cord, "sxnurego", a rope, "sxnureto", a string; "monto", a mountain, "montego", a huge mountain, "monteto", a hill; "ami", to love, "amegi", to idolise, "ameti", to have a liking for; "ridi", to laugh, "ridegi", to shout with laughter, to guffaw, "rideti", to smile.

"-eg-" and "-et-" denote a greater or smaller size or degree than is expressed by "very large" or "very small". The adjective "ega" means "enormous, huge", and "eta" means "tiny".

VOCABULARY.

arbaro : a wood. somero : summer. bruo : noise. kampo : field. kalesxo : carriage. piedego : paw. korto : courtyard. forir- : go away. piedo : foot. murmur- : murmur. teruro : terror. varma : warm. militistaro : army. densa : dense. serio : series.

En varmega tago mi amas promeni en arbaro. Kun bruo oni malfermis la pordegon, kaj la kalesxo enveturis en la korton. Tio cxi estas jam ne simpla pluvo, sed pluvego. Grandega hundo metis sur min sian antauxan piedegon, kaj mi de teruro ne sciis, kion fari. Antaux nia militistaro staris granda serio da pafilegoj. En tiu nokto blovis terura ventego. Kun plezurego. Li deziregis denove foriri.

Tuj post la hejto la forno estis varmega, post unu horo gxi estis nur varma, post du horoj gxi estis nur iom varmeta, kaj post tri horoj gxi estis jam tute malvarma. Mi acxetis por la infanoj tableton kaj kelke da segxetoj. En nia lando sin ne trovas montoj, sed nur montetoj. En somero ni trovas malvarmeton en densaj arbaroj. Li sidas apud la tablo kaj dormetas. Mallargxa vojeto kondukas tra tiu cxi kampo al nia domo. Sur lia vizagxo mi vidis gxojan rideton. Antaux la virino aperis malgranda, beleta hundo. Pardonu, li murmuretis.

LESSON 22.

Suffix -il-.

The suffix "-il-" denotes the "instrument" by means of which something is done, as "razi", to shave, "razilo", a razor; "rigli", to bolt, "riglilo", a bolt; "butero", butter, "buterilo", a churn; "kuraci", to treat (as a doctor), "kuracilo", a medicine.

VOCABULARY.

viando : meat, flesh. komb- : comb. posxo : pocket. sxtop- : stop up. korko : cork (substance). sxlos- : lock. argxento : silver. glit- : glide, slide. telero : plate. direkt- : direct, steer. sano : health. difekt- : damage. butero : butter. montr- : show. hak- : chop, hew. pes- : weigh something. seg- : saw. tir- : draw, pull. fos- : dig. vetur- : drive (in a vehicle). kudr- : sew. frosta : frosty. tond- : clip, shear. magneta : magnetic.

Per hakilo ni hakas, per segilo ni segas, per fosilo ni fosas, per kudrilo ni kudras, per tondilo ni tondas. La trancxilo estis tiel malakra, ke mi ne povis trancxi per gxi la viandon, kaj mi devis uzi mian posxan trancxilon. Cxu vi havas korktirilon, por malsxtopi la botelon? Mi volis sxlosi la pordon, sed mi perdis la sxlosilon. Sxi kombas al si la harojn per argxenta kombilo. En somero ni veturas per diversaj veturiloj, kaj en vintro per glitveturilo. Hodiaux estas bela frosta vetero; tial mi prenos miajn glitilojn kaj iros gliti. La direktilisto de "Pinta" difektis la direktilon. La magneta montrilo. La unua montrilo en la plej multaj malsanoj estas la lango. Li metis gxin sur la teleron de pesilo.

LESSON 23.

Suffixes -an-, -estr-.

The suffix "-an-" signifies a "member", an "inhabitant" of a country, town, etc., or a member of a party, society, religion, etc. "Euxropano", a European; "Londonano", a Londoner; "urbo", a town or city, "urbano", a citizen; "klubo", a club, "klubano", a member of a club. "Ano", a member.

"-estr-" denotes the "head" of a State, town, society, etc. "Regno", a State, "regnestro", a ruler of a State; "urbestro", the head of a town, a mayor; "lernejo", a school, "lernejestro", the principal or head master of a school; "imperio", an empire, "imperiestro", an emperor.

VOCABULARY.

Parizo : Paris. vilagxo : village. regno : State. obe- : obey. imperio : empire. konfes- : confess, avow, polico : police. acknowledge, profess Kristo : Christ. (a religion, etc.). Lutero : Luther. enir- : enter. Kalvino : Calvin. ruza : sharp (cunning). germano : German. suficxa : sufficient. franco : Frenchman. ordinara : ordinary. Rusujo : Russia. naiva : simple. provinco : province. sagxa : wise. religio : religion. severa : strict, severe. regimento : regiment. justa : just, righteous. lokomotivo : engine. egala : equal. logxio : box (opera), fiera : proud. lodge (freemason, etc.). energia : energetic.