Part 4

Aen ghene groene heide daer staen twee boomkens fijn, die een draecht noten muscaten, die ander draecht naghelkijn.

Die naghelen die sijn soete, die noten die sijn ront: wanneer so sal ic cussen mijns lieves roden mont?

Antw. LB. 72, 5:

Al voor mijns vaders hove daer staen twee boomkens fijn, die een draecht noten muscaten, die ander goede naghelkijn. Die noten die sijn soet, die naghelen die sijn goet, die wil ic die liefste draghen tot enen frischen vrijen moet.

Antw. LB. Nr. 129, 10:

Ten einde van mijns liefs hoofde daer staen drie boomkens fijn, die een draecht noten muscaten, die ander draecht naghelkijn.

und ebenso noch in einem spätern Liede im Sandvoorder Speel-Wagen, Amst. 1719. bl. 13, nur mit der Abweichung:

Al voor mijn zoeteliefs deurtje.

Berg und Thurm

bedeutet Jungfrauschaft. So Nr. 15, 5:

Ic weet noch een so hoghen berch boven alle berghen is hi hoghe, die sal ic noch in dale brenghen, daer om ist dat ic poghe.

und Nr. 120, 3:

Ic hebbe veel berghen sien hogher dalen, dan dat torreken datter neder daelt.

Kläffer, böse Zungen.

Antw. LB. Nr. 3, 5 und 6:

Dat goede ghestadighe minnaers sijn, wacht u van quade tonghen, si sijn veel argher dan fenijn, dan quade slanghen jonghen. Dese nijders sijn argher dan fenijn, dese quade valsche clappaerts tonghen; als si vreucht aensien dat doet hem pijn, si hebbent haest ghesonghen.

Antw. LB. Nr. 52, 4:

Nu bidde ic alle ruiters fijn, dat si hem willen wachten voor quade tonghen, gheen argher fenijn, si schieten bi daghe ende ooc bi nachte, si hebben so menigherhande ghedachten.

Antw. LB. Nr. 150, 4:

Dese nijderstonghen hebbent ghebrouwen, dat ic van haer ben ghedreven.

Antw. LB. Nr. 8, 3:

God gheve die nijders alle mijn leit, god gheve quae tonghen alle mijn leit, die quaet van mijn lief seit.

Antw. LB. Nr. 202, 6:

quade tonghen breken wel een been en si en ghenesen gheen.

Ertränken, Strafe ehelicher Untreue.

Nr. 30, 6:

Ic sal u beide te gader doen steken in enen sac, al in der Masen sal ic u doen verdrinen.

Die nun darauf folgende Strophe findet sich in einem spätern Liede also wieder (Oudt Haerl. LB. 16. dr. bl. 39):

Hi namse daer beide te samen, hi stacse in enen sac, hi worpse al in der Masen, in der Mase was cout en nat. dat sach daer so menich stout ruiter, so menich vroom edelman met haren wel weinende oghen.

Vgl. Grimm RA. 696.

Enthaupten, ebenfalls Strafe ehelicher Untreue.

Nr. 28, 12.

hi leidese veer in vreemde lande, daer liet hi haer het hooft afslaen.

Hangen für Verführung und Entführung. S. Nr. 34. 35. und Nr. 43, 7. oder Enthaupten Nr. 78, 10. Nr. 79. Willems Nr. 89, 22.

¶ Nr. 1.

HILDEBRAND.

1 'Ic wil te lande riden,' sprac meester Hillebrant, 'die mi den wech wil wisen te Barnen in dat lant! si sijn mi onbekent gheweest so menighen langhen dach, in driendertich jaren vrou Goedele ic niet en sach.' 2 'Wildi te lande riden,' sprac hertoch Abeloen, 'ghi vinter op der merken den jonghen helt is coen, ghi vinter op der merken den jonghen Hillebrant: al quaemdi onder twaelven, van hem wordi aengherant.' 3 'Soude hi mi daer aenranden met enen evelen moet, ic doorhouwe hem sinen schilt, ten doet hem nemmermeer goet, ic doorslae hem sinen schilt met enen schermenslach, dat hijt einer vrou moeder een jaer wel claghen mach.' 4 'Dat en suldi niet doene,' sprac joncheer Diederic, 'ic heb den jonghen Hillebrant met goeder herten lief. ghi sult hem sere groeten al door den wille mijn, ende dat hi u laet riden so lief als ic hem mach sijn.' 5 Al metten selven woorden hi die groene gaerde op ran tot in des merken pleine Hillebrant die oude man, tot in des merken pleine daer hi den jonghen vant. 'wat doet desen ouden grise hier in mijns vaders lant? 6 Ghi voert een harnas louter al waerdi eens conincs kint, ghi maecter mijn jonghe herte met sienden oghen blint; ghi soudt tsoheime bliven ende houden uw ghemac.' met enen hupschen gheluide die oude loech ende sprac: 7 'Soude ic tsoheime bliven ende houden mijn ghemac? van striden ende van vechten daer is mi af ghesacht, van striden ende van vechten al op mijn henenvaert, dat segghic u wel jonghen helt, daer wert af grijs mijn baert.' 8 'Den baert sal ic u af rucken ende daer toe sere slaen, so dat u dat rode bloet over uw wanghen sal gaen; uw harnas ende uwen schilt moet ghi mi ghevende sijn, ende bliven mijn ghevanghen, behoet god dat leven mijn.' 9 'Mijn harnas ende schilt daer heb ic mi met gheneert, ic en was noit mijn daghen van enen man verveert.' si lieten daer haer woorden, si ghinghen met swaerden slaen, ende wat si daer bedreven dat suldi wel verstaan. 10 Die jonghe brocht den ouden een also swaren slach, mer dat hi van al sijn daghen nie so seer vervaert en was; sijn paert dat spranc te rugghe wel twintich vademen wijt: 'den slach die ghi daer sloeghet heeft u gheleert een wijf!' 11 'Soude ic van vrouwen leren, dat waer mi grote schande: ic heb noch ridders ende heren binnen mijns vaders lande, ic heb noch ridders ende cnechten al in mijns vaders hof, wes ic niet gheleert en hebbe daer over lere ic noch.' 12 Het quam so dat den ouden liet sinken sinen schilt, so dat hi den jonghen Hillebrant sijn swaert al onder ghinc; hi nam hem in sijn middele al daer hi smaelste was, hi worp hem neder te rugghe al in dat groene gras. 13 'So wie hem selven aen den ketel wrijft, hi heeft gaerne van den roet: so hebt ghi ghedaen, ghi jonghe helt! hier teghen uwen wederspoet; spreect nu uw biechte, uw biechtvader wil ic sijn, dats sidi van den Wolven, ghenesen moocht ghi sijn.' 14 'Wolven dat sijn wolven, si lopen door dat wout: ic ben een jonghen deghen gheboren uit Grieken stout, mijn moeder hiet vrou Goedele, een hertoghinne fijn, ende den ouden Hillebrant dat is die vader mijn.' 15 'Hiet uw moeder vrou Goedele, een hertoghinne fijn, was Hillebrant dijn vader, so bistu die sone mijn.' hi schoot op sinen helme, hi custe hem aen sinen mont: 'nu danc ic god den here, dat ic u sie ghesont!' 16 'Och vader, lieve vader! die wonden die ic heb gheslaghen wil ic al mijn leven lanc in mijnder herten draghen.' 'nu swighet, sone, stille! der wonden weet ic wel raet, wi willen van hier scheiden, god sterc ons op die vaert! 17 Nu nemet mi ghevanghen als men enen ghevanghen doet, vraghen u dan die lieden, wat man dat ghi daer voert, so suldi hen dan segghen: tis een die quaetste man die oit op deser werelt van moeder lijf ghewan.' 18 Het viel op enen saterdach omtrent der vespertijt, dat die jonghe Hillebrant die groene gaerde op reet, hi voerde op sinen helme van goude een cranselijn ende neven einer siden den liefsten vader sijn. 19 Hi voerde hem ghevanghen al sonder arghelist, hi sette hem bi sijnder moeder boven haer aen haren disch. 'sone, wel lieve sone! dat gheeft mi al te vri, waer om ghi desen ghevanghen hier settet boven mi?' 20 'Moeder, seide hi, moeder! die waerheit sal ic u saghen: aen gheender groender heiden had hi mi bi nae verslaghen; het is Hillebrant die oude, die liefste vader mijn, nu neemt hem in uwen armen ende heet hem willecom sijn!' 21 Si nam hem in haren armen, si custe hem aen sinen mont: 'nu danke ic god den here dat ic u sie ghesont. wi willen van hier scheiden ende varen in ons lant: te Barnen binnen der steden daer sijn wi wel becant.'

Antw. LB. 1544. Nr. 83.--Dr. 3, 1. mi int aenr.--3, 7. zijn--6, 3. maecte--8, 3. dat v (dat u dat)--8, 8. god fehlt--9, 6. gingen daer--9, 7. ende fehlt--10, 2. so (also)--10, 5. dat fehlt--11, 7. heb--12, 2. liet neder sinken--13, 4. dinen (uwen)--13, 7. bistu (sidi)--17, 3. dan fehlt.

Damit stimmt Oudt Amst LB. bl. 6. und Oudt Haerl. LB. 16. druk bl. 82. Die von mir aufgenommenen Lesarten sind aus dem Amst. LB. entlehnt; dieses enthält außerdem noch folgende bemerkenswerthe: 1, 1. te lant uit--3, 4. ken doe hem nimmer goet--4, 1. doen nimmer (niet doene)--5, 3. marektes--6, 3. maeckter--6, 5. 7, 1. tot heyme--10, 6. voeten (vademen)--11, 7. dat (wes)--17, 8. van'smoeders lijve quam.

Der Text, den Willems aus einer Hs. der Burgundischen Bibliothek (Nr. 14275 Ende des 16. Jahrh.) im Belgisch Museum 8, 464-471 mittheilt, stimmt mit unserm fast ganz überein, um so auffallender ist es, dass in seinen Oude vlaemsche Liederen Nr. 52. sich allerlei Lesarten finden, die weder durch alte Liederbücher noch durch seinen eigenen handschriftlichen Text belegt werden können, z. B. 7, 4. ic al mijn daghen sprac--8, 8. wilt ghi behouden sijn--13, 4. in desen teghenspoet--21, 7. te Berne benoren (benoren soll doch wol sein bevoren! oder Schreibfehler für beneven).

Das niederl. Lied ist ganz nachgebildet dem deutschen, wie es sich in fliegenden Blättern seit dem Anf. des 16. Jahrh. erhalten hat, s. Uhland Nr. 132 und die Nachweisungen S. 1013. Die 17. Strophe findet sich im Deutschen nicht, und die Schlussstrophe ist von der deutschen ganz verschieden.--merke (2, 3. 5, 3. 5, 5) und tsoheime (6, 5. 7, 1) sind ganz deutsch.

6, 6. und haben gut hausgemach 7. ob einer heißen glute, und 7, 3. mir ist bei all mein tagen 4. zu reisen aufgesatzt

sind ganz miss verstanden; aus glute ist geworden gheluide, aus aufgesatzt af ghesacht; für gheluide bei Willems woorde, im Haerl. LB. moede.

¶ 3, 6. schermenslach, schermslach, bei Willems und im Haerl. LB. schermerslach, Fechterhieb--6, 8. loech, lachte--13, 2. roet, Russ--13, 4. teghen, hier für tot (besser wol die Willemssche Lesart in desen wederspoet)--wederspoet, Unglück--18, 1. saterdach, Samstag--19, 6. das nimmt mich Wunder.

¶ Nr. 2.

HEINRICH DER LÖWE.