Entstehung und Ausbreitung der Alchemie, mit einem Anhange

Part 92

Chapter 924,181 wordsPublic domain

[371] Or. 99, 159; ~Bouché-Leclerq~, „l’Astrologie grecque“ (Paris 1899), 519; s. weiter unten.

[372] „Satyricon“ cap. 88.

[373] „Briefe“, Nr. 90; nach ~Poseidonios~.

[374] ~Diels~ „Fragmente der Vorsokratiker“ (Berlin 1912), 2, 130 ff.

[375] „Vitae philosophorum“ lib. 9, cap. 7.

[376] Or. 77, 155.

[377] Ein Exemplar dieses äußerst seltenen Werkes erhielt ich aus der Göttinger Universitäts-Bibliothek; daß diese es besitzt, erwähnt ~Kopp~. Ein teilweiser Nachdruck erschien 1717 in Nürnberg.

[378] „Beitr.“ 137-143.

[379] Daß ~Berthelot~ dieses erst aufgefunden habe (Or. 150), ist ein Irrtum, denn schon ~Salmasius~ kannte und veröffentlichte es, wie ~Berthelot~ an anderer Stelle selbst anführt (Or. 357).

[380] Coll. II, 43.

[381] Coll. III, 4 ff.

[382] Beitr. 493.

[383] Text: Coll. II, 41 ff.

[384] Beitr. 108 ff.; Coll. II, 43.

[385] Coll. II, 47.

[386] ebd. II, 53.

[387] ebd. II, 242.

[388] ebd. II, 70 ff.; Intr. 70.

[389] Coll. II, 45.

[390] ebd. II, 43, 44.

[391] ebd. II, 52.

[392] Or. 229; Coll. III, 167.

[393] Coll. II, 11; III, 11.

[394] ebd. II, 49.

[395] ebd. II, 8.

[396] Arsen ist, wie Asbest, Amethyst, Smaragd, .... ein ursprünglich orientalisches Wort; bei der Entnahme wurden solche Ausdrücke meist volksetymologisch umgedeutet, und zwar sehr oft ganz falsch (~Schmidt~, „Kulturhistor. Beiträge z. Kunde des griech. u. röm. Altertums“; Leipzig 1906; 1, 10; 2, 73). Die orientalische Herkunft des Wortes Amethyst bestreitet jedoch ~Diels~ („Zeitschrift f. vergleichende Sprachforschung“ 1916; 47, 203).

[397] Coll. II, 50.

[398] ebd. II, 51.

[399] ~Beckmann~, „Beiträge z. Geschichte d. Erfindungen“ (Leipzig 1792; 3, 214); ~Lobeck~, „Aglaophamos“ (Königsberg 1829, 1312).

[400] Coll. I, 264; Or. 242.

[401] Coll. II, 41 ff., 54.

[402] Coll. II, 55 u. öfter.

[403] ebd. I, 264; Or. 242.

[404] ebd. II, 239, 241; III, 45.

[405] ebd. II, 264; III, 253.

[406] ebd. II, 52, 55.

[407] ebd. II, 47 ff.

[408] ebd. II, 51 u. sehr oft.

[409] ebd. II, 47; der Satz „corpora non agunt, nisi fluida“ (oder soluta) geht auf ~Aristoteles~ zurück.

[410] ebd. II, 47 ff.

[411] ebd. II, 43, 44.

[412] ebd. II, 45.

[413] ebd. III, 49.

[414] ebd. II, 54.

[415] ebd. II, 9, 11, 12.

[416] ebd. II, 51, 50, 48.

[417] ebd. II, 51; 17.

[418] Diese Ausdrücke gebrauchen schon ~Platon~ und ~Aristoteles~.

[419] Coll. II, 46; 5, 6, 7, 15.

[420] ebd. II, 277.

[421] ebd. II, 150.

[422] ebd. II, 49.

[423] ebd. II, 50, 55.

[424] ebd. II, 55.

[425] ebd. II, 55.

[426] ebd. II, 53 u. sehr oft.

[427] ebd. II, 48, 52.

[428] Coll. II, 425, 453.

[429] ebd. II, 426 ff.

[430] ebd. II, 168; III, 167.

[431] ebd. II, 91, 94, 99.

[432] ebd. II, 154, 178.

[433] ebd. II, 154, 159.

[434] ebd. II, 397, 410.

[435] ebd. II, 153.

[436] ebd. II, 261.

[437] ebd. II, 254.

[438] Coll. II, 148, 149.

[439] ebd. II, 157.

[440] ebd. II, 254.

[441] ebd. II, 399.

[442] ebd. II, 150, 151.

[443] ebd. II, 199.

[444] ebd. II, 192 ff.

[445] ebd. II, 123.

[446] ebd. II, 150, 151, 123.

[447] ebd. II, 150, 151.

[448] ebd. II, 148, 149, 150, 151.

[449] ebd. II, 150.

[450] ebd. II, 258, 259, 260.

[451] Coll. II, 254.

[452] ebd. II, 260.

[453] ebd. II, 259.

[454] ebd. II, 277.

[455] ebd. II, 146, 147, 165.

[456] ebd. II, 99.

[457] ebd. II, 123.

[458] ebd. II, 146, 147, 165.

[459] ebd. II, 165 ff.

[460] ebd. II, 275.

[461] Breslau 1884; 2, 516.

[462] Or. 27, 107.

[463] Mâ. I, Vorr. 7.

[464] Mâ. I, Vorr. 17; I, 181.

[465] Diese Schrift ist aber in Wahrheit dem ~Avicenna~ untergeschoben!

[466] Mâ. I, Vorr. 44.

[467] ebd. Vorr. 22.

[468] ebd. Vorr. 45.

[469] Mâ. I, 38.

[470] ebd. I, 19 ff.

[471] ebd. I, 83.

[472] ebd. I, 69, 74.

[473] Daher der „servus fugitivus“ (flüchtiger Knecht) der späteren Alchemisten.

[474] Wegen seiner Giftigkeit?

[475] Mâ. I, 83, 84.

[476] ebd. I, 85; ~Pibêchios~ lebte aber erst im 4. Jahrhundert.

[477] Mâ. I, 31, 77, 28.

[478] ebd. I, 28.

[479] ebd. I, 60, 62.

[480] S. die Vorschrift Coll. II, 37.

[481] Mâ. I, 85, 86.

[482] Vgl. Coll. II, 37.

[483] Mâ. I, 47, 48, 63, 68.

[484] ebd. I, 73.

[485] ebd. I, 62.

[486] ebd. I, 87 ff.

[487] ebd. I, 19, 77 u. sehr oft.

[488] ebd. I, 53, 63.

[489] ebd. I, 60.

[490] ebd. I, 65.

[491] ebd. I, 41; diese Beinamen gebraucht u. a. schon ~Plinius~.

[492] ebd. I, 75, 123.

[493] ebd. I, 89.

[494] Mâ. I, 47.

[495] Intr. 32.

[496] Mâ. I, 39, 52, 61.

[497] ebd. I, 28, 70.

[498] ebd. I, 66.

[499] ebd. I, 43, 60.

[500] ebd. I, 63.

[501] ebd. I, 76, 80; 46.

[502] ebd. I, 39.

[503] ebd. I, 72.

[504] Mâ. I, 49, 61; vgl. Coll. III, 280, 401.

[505] Mâ. I, 81.

[506] ebd. I, 29.

[507] ebd. I, 41; vgl. Coll. II, 38; daselbst Verwechslung des rötlichen asiatischen Braunsteines mit rotem Zinnober und mit Hämatit, der das „indische Eisen“ gibt.

[508] Mâ. I, 204 ff., 216.

[509] ebd. I, 55.

[510] ebd. I, 42.

[511] ebd. I, 270, 267.

[512] Mâ. I, 283.

[513] ebd. I, 274, 83, 288.

[514] ebd. I, 270, 273.

[515] ebd. I, 269.

[516] ebd. I, 290.

[517] ebd. I, 281.

[518] ebd. I, 287, 281.

[519] ebd. I, 275, 276; dieses Verfahren empfiehlt schon zu Beginn unserer Zeitrechnung ~Vitruv~.

[520] ebd. I, 275 ff.

[521] ebd. I, 275.

[522] ebd. I, 278.

[523] ebd. I, 85, 278.

[524] ebd. I, 138, 204.

[525] ebd. I, 65.

[526] ebd. I, 77, 62.

[527] ebd. I, 77.

[528] ebd. I, 80.

[529] ebd. I, 53, 63.

[530] ebd. I, 44.

[531] ebd. I, 68.

[532] Mâ. I, 88, 77.

[533] ebd. I, 205, 208.

[534] ebd. I, 313 ff.

[535] ebd. I, 319.

[536] ebd. I, 314.

[537] ebd. I, 320.

[538] ebd. I, 315.

[539] Intr. 86.

[540] Mâ. I, 320.

[541] Mâ. I, 275; Vorr. 5.

[542] ebd. 316 ff.

[543] Beitr. 506; Or. 155.

[544] Arch. 296; Intr. 24, 66.

[545] ~Tacitus~, „Annalen“ lib. 16, cap. 14; ~Aelian~, „Tiergeschichten“ lib. 16, cap. 42.

[546] Beitr. 506; Or. 167.

[547] Beitr. 402; ~Reitzenstein~, „Poimandres“ (Leipzig 1904) 183, 187.

[548] Vgl. „Gespräche des ~Markos~“, Mâ. III, 124 ff.

[549] Mâ. III, 28 ff.

[550] Or. 56, 171.

[551] Mâ. III, 89.

[552] Coll. II, 146, 170.

[553] ebd. II, 92.

[554] ebd. II, 93, 94.

[555] ebd. II, 192, 197.

[556] ebd. II, 96.

[557] ebd. II, 148, 149; Mâ. I, 242.

[558] ebd. II, 172; III, 172.

[559] Coll. II, 157.

[560] ebd. II, 99, 103.

[561] Mâ. I, 281.

[562] Coll. II, 170.

[563] ebd. II, 199.

[564] ebd. II, 103, 171.

[565] Mâ. III, 92 ff., 109; III, 97, 91.

[566] Coll. II, 99, 103 (nach ~Olympiodoros~).

[567] Coll. II, 149.

[568] ebd. II, 169, 273.

[569] ebd. II, 93, 94; 273.

[570] ebd. II, 404; III, 389.

[571] Mâ. II, 260.

[572] Coll. II, 146.

[573] ebd. II, 224 ff.

[574] ebd. II, 226, 237.

[575] Coll. II, 201.

[576] ebd. II, 224.

[577] Coll. II, 224, 236; Intr. 142 ff.

[578] ebd. I, 139, 161. βίκος (βῖκος) ist ein aus dem Semitischen entlehntes Wort, das bei ~Herodot~, ~Xenophon~, und seit dem 4. Jahrhundert auch bei Dichtern vorkommt (~Robert~, PW. 3, 470; ~Reil~, „Beiträge zur Kenntnis des Gewerbes im hellenistischen Ägypten“, Leipzig 1913, 43); ἄμβιξ (ἄμβυξ) ist bei ~Dioskurides~ ein Deckel oder ein als solcher dienendes Gefäß, bei ~Athenaeus~ (um 225 n. Chr.) eine Flasche oder ein Kolben, bei den späteren Chemikern bald dieser, bald jener Teil ihrer Apparate, namentlich der zur Destillation benützten (~Kopp~, „Beitr.“ 231 ff.).

[579] Coll. II, 224, 225, 226; III, 218.

[580] ebd. II, 224, 234; III, 218.

[581] ebd. II, 225, 226, 237; neuere Abbildungen in den Werken von ~Hoefer~ (1866), ~Kopp~ (1869) und ~Berthelot~ (1885 ff.).

[582] ebd. II, 224, 234.

[583] Intr. 142 ff., 148.

[584] lib. 35, cap. 31.

[585] Coll. I, 144; Intr. 142 ff.

[586] Intr. 147.

[587] Intr. 142 ff.; Coll. I, 145, 170, 171.

[588] Vgl. ~Lippmann~, „Zur Geschichte des Wasserbades“, „Abh.“ 2, 185.

[589] Intr. 271.

[590] Beitr. 411; Coll. II, 315, 316; III, 302; ~Riess~, PW. 1, 1338.

[591] Or. 131; Mâ. III, 28 ff.

[592] ~Hoffmann~, bei ~Ladenburg~ II, 528.

[593] Or. 173.

[594] Beitr. 411; Or. 173.

[595] Beitr. 415.

[596] Coll. II, 316.

[597] ebd. I, 257; II, 316 ff.; Intr. 169.

[598] Coll. II, 316 ff.

[599] ebd. II, 319.

[600] Intr. 128, 131 ff., 155.

[601] Beitr. 417; Or. 173.

[602] Coll. II, 292 ff.

[603] Coll. II, 289 ff.; III, 243, 279; Mâ. II, 355; ~Riess~, PW. 1, 1351.

[604] Beitr. 418.

[605] Coll. II, 296.

[606] ebd. II, 291.

[607] ebd. II, 298, 299, 294.

[608] ebd. II, 296, 298.

[609] ebd. II, 292, 293.

[610] ebd. II, 299; ~Berthelot~, der die äthiopische Erde für ägyptische erklärt (ebd. III, 286), hat das hier Wesentliche nicht richtig verstanden (s. unten).

[611] ebd. II, 292, 293.

[612] ebd. II, 296; Vorr. 30.

[613] ebd. II, 296.

[614] ebd. II, 297, 296, 298.

[615] ebd. II, 293.

[616] Beitr. 417, 449.

[617] Coll. II, 293, 294 ff., 299.

[618] ebd. II, 292, 293.

[619] Mâ. I, 26; ~Stephanides~, „A. Nat.“ 3, 183.

[620] So im „Fihrist“, Mâ. III, 27 ff.; Näheres s. weiter unten.

[621] ~Ed. Meyer~, „Geschichte des Altertums“ (Stuttgart 1909), I (2), 185, 204, 226.

[622] ~Brugsch~, „Religion und Mythologie der alten Ägypter“ (Leipzig 1891), 111, 168; 101.

[623] ~Brugsch~, ebd. 508.

[624] ~Brugsch~, „Rel. u. Myth.“, 85; „Ägyptologie“ (Leipzig 1897), 413, 414.

[625] ~Otto~, „Priester und Tempel im hellenistischen Ägypten“ (Leipzig 1905), 2, 120.

[626] ~Ed. Meyer~, a. a. O., 158.

[627] ~Brugsch~, „Rel. u. Myth.“ 112, 146, 169, 298, 505.

[628] ~Ed. Meyer~, a. a. O. 85, 93, 98.

[629] ~Brugsch~, „Rel. u. Myth.“, 446 ff.

[630] ~A. Wiedemann~, „Altägyptische Sagen und Märchen“ (Leipzig 1906), 11, 15; 120.

[631] ~Brugsch~, a. a. O., 446 ff., 450.

[632] ~Erman~, „Die ägyptische Religion“ (Berlin 1909), 252.

[633] Beitr. 368; Or. 39 ff.

[634] ~Otto~, a. a. O. 2, 218 ff.

[635] Beitr. 94, 371 ff.

[636] Beitr. 367; ~Hoefer~ I, 252 ff.; Coll. II, 230; nach einer bei ~Eusebius~ (264 bis 338) erhaltenen Notiz des ~Sanchuniathon~ (?) war ~Hermes~ bereits „Sekretär des Gottes ~Kronos~“ (~Cory~, „Ancient Fragments“, ed. ~Hodges~, London 1876, 11)!

[637] Beitr. 368; Coll. II, 424; Mâ. I, 327.

[638] Mâ. I, 239.

[639] Intr. 16.

[640] Mâ. I, 328.

[641] Beitr. 385.

[642] ebd. 375 ff.

[643] ebd. 377.

[644] Or. 135.

[645] Beitr. 282.

[646] ~Schmieder~, „Geschichte der Alchemie“ (Halle 1832), 30 ff.

[647] ebd. 31; nach ~Celsus~ (lib. 5, cap. 18) heißt das Pflaster „smaragdinum“, „weil es so schön grün ist“, und auch der spätgriechische Arzt ~Paulos Aigineta~ (7. Jahrhundert n. Chr.) versteht unter „Kitrinon“ einfach ein zitronengelbes Heilmittel (lib. 8, cap. 18; Üb. ~Berendes~, Leiden 1914, 810).

[648] Coll. II, 99, 218; Mâ. I, 327.

[649] Coll. II, 281.

[650] Coll. II, 101.

[651] ebd. II, 188; III, 190.

[652] ebd. III, 389.

[653] ebd. II, 99.

[654] Intr. 291; Mâ. III, 80; Or. 134.

[655] Mâ. III, 99, 111, 114.

[656] Mâ. III, 87.

[657] Coll. II, 85, 89, 188; III, 190.

[658] ebd. II, 61, 62.

[659] ebd. II, 408.

[660] Mâ. I, 328.

[661] ebd. III, 124 ff.

[662] Coll. II, 420.

[663] Dies führt noch eine der echten Schriften ~Albert des Grossen~, gegen 1200, als Zitat aus der sog. „Alchemie“ des ~Hermes~ an (Beitr. 383).

[664] Mâ. I, 328.

[665] Coll. II, 101.

[666] ebd. II, 229 ff.

[667] Mâ. III, 90.

[668] ebd. I, 239.

[669] ebd. I, 232, 213.

[670] Coll. II, 80.

[671] ~Cory~, a. a. O., 111.

[672] ~Hoffmann~, bei ~Ladenburg~ 2, 529; Or. 136; Intr. 10.

[673] ~Rohde~, „Psyche“ (Tübingen 1903), 254 ff., 242.

[674] ~Rohde~, a. a. O., 244.

[675] ~Otto~ 2, 320, 326.

[676] Intr. 16.

[677] Coll. II, 80.

[678] Mâ. I, 212.

[679] ~Diodor~, lib. 1, cap. 96; s. auch ~Ed. Meyer~, „Alt.“ 1, 11.

[680] Coll. II, 268 ff.; III, 243, 257.

[681] ebd. II, 269.

[682] ebd. II, 269, 206.

[683] ebd. II, 268, 269, 271.

[684] ebd. II, 269, 271.

[685] Coll. II, 80; III, 27.

[686] ebd. II, 18 ff.

[687] ebd. II, 93, 94.

[688] ebd. II, 21; III, 22.

[689] ebd. II, 18, 151.

[690] ebd. II, 150.

[691] ebd. II, 19.

[692] Beitr. 388, 506 ff.; Coll. II, 367; Or. 136.

[693] ed. ~Friedlieb~ (Leipzig 1852), 14.

[694] S. das „νόει με“ im Vers 141, = „nun rate“ (buchstäblich: „erkenne mich“), worin aber, dem Geiste der Zeit entsprechend, vielleicht auch eine Anspielung auf den Namen ~Noah~ steckt.

[695] Vgl. ~Zosimos~, Coll. II, 17; Mâ. I, 265 ff., 242.

[696] Beitr. 511.

[697] ebd. 514 ff.

[698] Beitr. 388; Coll. II, 28.

[699] Beitr. 391.

[700] Coll. III, 31.

[701] ~Erman~, „Ägypt. Rel.“ 172.

[702] ~Hoffmann~, 516; bei ~Lucius~, „Die Anfänge des Heiligenkults“ (Tübingen 1904, 264), heißt der Ort Menuthis; nach ~Asmus~ (A. Med. 7, 38) und ~Roeder~ (PW. 9, 2120) war dies ein Dorf nächst Kanopos, bei Abukir, woselbst ~Isis~ besonders auch in ihrer Eigenschaft als Heilgöttin verehrt wurde.

[703] Coll. II, 29; Beitr. 94.

[704] Prophétes und Archiereús waren die hellenistischen Titel des zweiten und ersten Beamten der Tempel (~Otto~, a. a. O., 1, 38 ff., 80 ff.).

[705] Beitr. 391, 520 ff.

[706] Beitr. 524, 526; Coll. II, 28.

[707] Coll. II, 30 ff.; Beitr. 388 ff.

[708] Coll. II, 28; III, 31.

[709] Beitr. 389.

[710] ~Ed. Meyer~, „Alt.“ 1, 266.

[711] ~Plinius~, lib. 36, cap. 25.

[712] +So+ im „Fihrist“; ~Hoffmann~ 521; Or. 78, 131, 167; Mâ. III, 28 ff.

[713] Beitr. 77, 361; Coll. II, 183; II, 169, 172, 182; II, 84; Intr. 294.

[714] Den eingeklammerten Satz gibt, nach einem Pariser Manuskripte, ~Salmasius~ an („Exercitationes Plinianae“, Paris 1629 und Utrecht 1689; 1098).

[715] ~Hoffmann~ 529, 521.

[716] Or. 167.

[717] ~Erman~, „Ägypt. Rel.“, 11, 34.

[718] ebd. 24.

[719] ~Herodot~, lib. 7, cap. 61.

[720] Nach ~Diogenes Laërtius~ und ~Suidas~ soll sogar „Ostanes“ = „Magier“ gewesen sein (Beitr. 407), was erklären würde, daß die Litteratur mehrere Ostanes aus verschiedenen Zeitaltern kennt.

[721] ~Hoffmann~, 524.

[722] ~Plinius~, lib. 30, cap. 2; ohne Anspielung auf Alchemie!

[723] Beitr. 407; Or. 52, 163 ff.; Mâ. III, 28.

[724] Beitr. 124, 350, 361; Or. 163 ff.

[725] Beitr. 129, 407; Or. 164; Coll. II, 58, 61.

[726] lib. 5, cap. 16; ~Hoffmann~, 523.

[727] Beitr. 130.

[728] ~Hoffmann~ 528; Coll. II, 128.

[729] Coll. II, 261 ff.; III, 250.

[730] ebd. II, 292, 293, 262.

[731] ebd. II, 397.

[732] ebd. II, 262; Or. 166.

[733] Mâ. I, 327, 318 ff.

[734] ebd. III, 130.

[735] Intr. 216; Mâ. III, 116 ff.

[736] Beitr. 433; Or. 168, 191, 159.

[737] Coll. II 416, 417.

[738] Intr. 68.

[739] Mâ. I, 239.

[740] ebd. I, 259.

[741] Coll. II, 287.

[742] ebd. II, 286, 288, 289; III, 277.

[743] ebd. II, 285; III, 275.

[744] Coll. II, 301; III, 288: „Der Schöpfer verleiht Erfolg und langes Leben.“

[745] Mâ. III, 27.

[746] lib. 30, cap. 2.

[747] ~Apuleius~, „Apologie“, cap. 90; ~Blau~, „Das altjüdische Zauberwesen“ (Budapest 1898), 31.

[748] Beitr. 396 ff.

[749] Coll. II, 304.

[750] ebd. II, 315; III, 293; II, 305, 313.

[751] ebd. II, 304, 307.

[752] ebd. II, 307.

[753] ebd. II, 301, 309.

[754] ebd. II, 305.

[755] ebd. II, 301, 311.

[756] ebd. II, 38, 39; über Kalaïs oder Kallaïs s. weiter unten.

[757] ebd. II, 303.

[758] ebd. II, 307, 311.

[759] ebd. II, 304.

[760] Coll. II, 302, 303.

[761] ebd. II, 301, 313.

[762] ebd. II, 301.

[763] ebd. II, 182, 183.

[764] ~Riess~, PW. 1, 1388.

[765] Coll. II, 263 ff.; III, 243.

[766] ebd. II, 264.

[767] ebd. II, 263; III, 252.

[768] ebd. II, 266.

[769] ebd. II, 265; III, 254.

[770] ebd. II, 264, 262.

[771] Or. 36, 130.

[772] ~Diels~ (Zitat verloren gegangen).

[773] Coll. II, 266; III, 254, 255.

[774] ebd. II, 424.

[775] ebd. III, 406.

[776] „Altägypt. Sagen und Märchen“ (Leipzig 1906), 113.

[777] Beitr. 392, 350. -- ~Stephanides~ liest statt τυθία θυία = Mörser, und denkt an einen Mörser im Tempel-Laboratorium, dessen Leiter ~Johannes~ war! (A. Nat. 3, 180, 185).

[778] Beitr., 3. Stück, 60; Mâ. II, 301.

[779] Beitr. 394.

[780] „Dogmengeschichte“ (Tübingen 1905), 332.

[781] ed. ~Gautier~ (Paris 1894), 94.

[782] ebd. 157, 187, 222.

[783] ~Hennecke~, „Neutestamentliche Apokryphen“ (Leipzig 1904), 340, 424.

[784] „Legenda aurea“, ed. ~Graesse~ (Breslau 1890), 90, 57 ff.

[785] ~Perdrizet~, A. Rel. 14, 55; 8, 305 ff.

[786] Üb. ~Schlechta~ (Wien 1852), 175.

[787] Arch. 222 ff.

[788] ebd. 228.

[789] ebd. 225.

[790] ebd. 229.

[791] ebd. 231; Wiener Akad. Denkschr. 42 (2), 53.

[792] Coll. III, 265.

[793] Arch. 226.

[794] ebd. 226.

[795] ebd. 225; bei ~Plinius~ (lib. 37, cap 33 u. 56) ist Kallais ein blaßgrüner, dem Smaragd ähnlicher Edelstein des fernsten Indiens; ~Martial~ dagegen (lib. 4, 39; lib. 14, 95) spricht von Gold aus Kallais, und versteht hierunter die hispanische Provinz Galizien oder Spanien überhaupt.

[796] Arch. 231.

[797] Intr. 312.

[798] Arch. 227.

[799] ebd. 223.

[800] Or. 84; Intr. 9 ff., 17 ff.

[801] Coll. I, 7, 19.

[802] Intr. 86.

[803] Coll I, 13.

[804] ebd. I, 12.

[805] Or. 86.

[806] ebd. 90, 91.

[807] Coll. I, 12.

[808] Beitr. 360, 40; Intr. 110, 175.

[809] ~Cory~, „Ancient Fragments“, ed. ~Hodges~ (London 1876), 97; Or. 187.

[810] ~Harnack~, „Mission und Ausbreitung des Christentums in den ersten drei Jahrhunderten“ (Leipzig 1902), 269, 411.

[811] ~Jülicher~, PW. 6, 1377; ~Jacoby~, PW. 6, 1570; ~Ed. Meyer~, „Alt.“ 1, 12, 166. Vgl. ~Krüger~, „Geschichte der altchristlichen Litteratur“ (Freiburg 1895), 154.

[812] Mâ. II, 374.

[813] Beitr. 40; ~Berthelot~ hielt es seiner Gänze nach für echt (Mâ. III, 95).

[814] ~Hoffmann~ 521; die betreffende Notiz soll nach ~Georgios Synkellos~ dem ~Eusebius Pamphilos~ entlehnt sein, in dessen armenischer Übersetzung sie aber fehlt; vielleicht stammt sie aus den Schriften des ~Panodoros~, eines gegen 400 lebenden griechischen Mönches.

[815] Beitr. 360.

[816] Coll. III, 169.

[817] Intr. 68.

[818] Intr. 282; Coll. II, 75.

[819] ~Meyer~, „Geschichte der Botanik“ (Königsberg 1854), 2, 220; 3, 345; ~Afrikanos~ wird in ihnen auch als Tierarzt angeführt (~Gossen~, PW. 8, 1714).

[820] „Geoponika“ lib. 7, cap. 14 nach ~Harnack~ (~Knaack~, A. Rel. 3, 94); s. daselbst über Funde von Bleirollen mit analogen Inschriften in Weinbergen auf Rhodus, und über ähnliche neuere Gebräuche in Bayern.

[821] ~Ed. Meyer~, a. a. O.

[822] Beitr. 162 ff.

[823] ~Hoffmann~ 523.

[824] Intr. 200 ff.

[825] „Die Mission und Ausbreitung des Christentums in den ersten drei Jahrhunderten“ (Leipzig 1902), 457.

[826] Beitr. 187; Or. 177; Intr. 201.

[827] Coll. II, 107 ff.

[828] Beitr. 196.

[829] Or. 182.

[830] Beitr. 167, 212; s. „Tutia zum Weißen des Kupfers“ (Coll. II, 227, 137; Intr. 152); ὄξος aus χάλκανθος (Coll. II, 113; III, 121); usf.

[831] Beitr. 163, 183.

[832] „L’Astrologie grecque“ (Paris 1899), 52.

[833] Coll. II, 251.

[834] ebd. II, 241, 242; Intr. 200.

[835] Coll. II, 243; III, 234.

[836] ebd. II, 178.

[837] Coll. II, 210.

[838] ebd. II, 209.

[839] ebd. II, 209.

[840] ebd. II, 124; 145, 199; 188; 127; 114.

[841] Beitr. 94; Coll. II, 25, 214.

[842] Coll. II, 244, 245; 398.

[843] ebd. II, 190; 211,, 212, 233.

[844] ebd. II, 229.

[845] ebd. II, 107, 110, 156.

[846] ebd. II, 108, 227, 229 ff., 232; III, 225.

[847] ebd. II, 108, 115 ff.

[848] ebd. II, 251.

[849] ebd. II, 206, 230.

[850] ebd. II, 206.

[851] ebd. II, 146, 157.

[852] ebd. II, 128, 143, 229 ff.

[853] ebd. II, 128, 143.

[854] ebd. II, 169, 172, 182, 183.

[855] ebd. II,“ 182, 183; ~Stephanos~ (137) und ~Pibêchios~ (184) sind später eingeschoben.

[856] Coll. II, 138 ff., 214; s. die „Maza“ des ~Moses~ (182, 183); βίβλος χυμευτική ist byzantinischer Zusatz aus dem 7. oder 8. Jahrhunderte (II, 220; III, 360).

[857] ebd. II, 213.

[858] ebd. II, 230. Über die Tempel-Bibliotheken s. ~Otto~ „Priester und Tempel im hellenistischen Ägypten“ (Leipzig 1905) 1, 338; 2, 21 u. 119 ff.

[859] Coll. II, 213, 214; der Ausdruck „Auge der Welt“ ist ägyptischer Herkunft.

[860] ebd. II, 146, 213.

[861] ebd. II, 168.

[862] ebd. II, 214; III, 207.

[863] ebd. II, 188 ff.

[864] ebd. II, 192, 197.

[865] ebd. II, 188 ff.

[866] ebd. II, 202, 197.

[867] ebd. II, 192.

[868] ebd. II, 216.

[869] ebd. II, 192 ff.; 169.

[870] Coll. II, 192, 193; 202, 223.

[871] ebd. II, 107, 112; 129, 130.

[872] ebd. II, 129, 130.

[873] ebd. II, 155.

[874] ebd. II, 246.

[875] ebd. II, 243, 207, 215.

[876] ebd. II, 157.

[877] ebd. II, 199.

[878] ebd. II, 204.

[879] ebd. II, 126, 127.

[880] ebd. II, 150; 129, 130.

[881] ebd. II, 114, 127; 203, 205.

[882] ebd. II, 114, 127.

[883] Coll. II, 145, 175.

[884] ebd. II, 214; 160, 167; Or. 186.

[885] ebd. II, 160, 167; 216; 175, 247; ἤλεκτρον ἐστὶ τὸ τέλειον ξήριον (II, 7).

[886] ebd. II, 160, 167; III, 160.

[887] ebd. II, 114.

[888] ebd. II, 146, 147, 165, 218.

[889] ebd. II, 217, 216, 245.

[890] ebd. II, 173.

[891] ebd. II, 153.

[892] ebd. II, 203.

[893] ebd. II, 128, 143; 142, 156; 41.

[894] ebd. II, 216.

[895] ebd. II, 108, 109; Or. 60, 156, 180.

[896] Coll. II, 109 ff.

[897] ebd. II, 116, 112; 207; Or. 215.

[898] Coll. II, 117; ~Berthelots~ Deutung der „roten Augen“ auf die Verwandlung von Bleiweiß in Minium ist sichtlich ganz irrig (III, 126).

[899] ebd. II, 116, 112; 207.

[900] ebd. II, 204.

[901] ebd. II, 21, 13; III, 29; Or. 58, 61 ff., 167.

[902] Or. 58, 61 ff., 167.

[903] Intr. 127; Coll. I, 127. Noch ~Fuchs~ nennt in seiner „Ikonographie der Planeten“ (München 1909, 21) das Abbilden der Sonne als „König“ ein „rätselhaftes“.

[904] Coll. II, 108.

[905] ebd. II, 108, 109.

[906] ebd. II, 114.

[907] ebd. II, 107, 227; 160.

[908] ebd. II, 114.

[909] ebd. II, 109, 126.

[910] ebd. II, 114, 221.

[911] ebd. II, 250; 138, 139, 145, 192 ff.

[912] ebd. II, 146.

[913] ebd. II, 114.

[914] ebd. II, 151, 195 ff.

[915] ebd. II, 114.

[916] ebd. II, 142 ff., 150, 151.

[917] Coll. II, 145, 148, 149; 133 ff.; 150 ff. Zuweilen bedeutet πνεῦμα μελάντερον auch einen +anderen+ „Schwefel“, nämlich das als schwarzen Anflug sublimierende metallische Arsen.

[918] ebd. II, 157.

[919] ebd. II, 147, 172, 173; 122, 123.

[920] ebd. II, 124 ff.

[921] ebd. II, 123.

[922] ebd. II, 142 ff., 252, 206; III, 146.

[923] ebd. II, 194, 196; 216.

[924] ebd. II, 192 ff., 199; 145.

[925] ebd. II, 248.

[926] ebd. II, 150, 151; 142 ff.

[927] ebd. II, 179; III, 162.

[928] ebd. II, 114.

[929] ebd. II, 248; III, 239.

[930] ebd. II, 172.

[931] ebd. II, 6.

[932] ebd. II, 223.

[933] ebd. II, 188, 189.

[934] Coll. II, 221.

[935] ebd. II, 138, 139, 114; Intr. 239, 281.

[936] ebd. II, 175, 157, 145.

[937] ebd. II, 184.

[938] ebd. II, 155, 157, 168.

[939] ebd. II, 141, 142; I, 69.

[940] ebd. II, 145, 184, 247.

[941] ebd. II, 184.

[942] ebd. II, 145, 157, 247.

[943] ebd. II, 145, 247.

[944] ebd. II, 144.

[945] ebd. II, 138 ff.

[946] Coll. II, 201, 223.

[947] ebd. II, 210.

[948] ebd. II, 237; Abbildungen schon bei ~Borrichius~ (1674), ~Hoefer~ (1866), ~Kopp~ (1869).

[949] Coll. II, 141, 9; Or. 32.

[950] Coll. II, 141.

[951] ebd. II, 114; III, 123.

[952] ebd. II, 250.

[953] ebd. II, 142.

[954] ebd. II, 143, 146, 147, 165, 199.

[955] ebd. II, 146, 147, 165, 167; III, 165, 166.

[956] ebd. II, 224.

[957] ebd. II, 238; 143, 246.

[958] ebd. II, 141.

[959] ebd. II, 141, 175; Intr. 274, 275. Den Schwamm zum Kühlen erwähnt schon ~Dioskurides~.

[960] Coll. II, 225, 237.

[961] Coll. II, 142, 252.

[962] ebd. II, 206, 269.

[963] ebd. II, 109, 136, 199.

[964] ebd. II, 142; 226, 258; 143.

[965] ebd. II, 203, 223.

[966] ebd. II, 251.

[967] ebd. II, 141, 143; III, 143.

[968] ebd. II, 12.

[969] ebd. II, 147.

[970] ebd. II, 223.

[971] ebd. II, 248; III, 239.

[972] ebd. II, 194, 215; III, 208.

[973] Coll. II, 166.

[974] ebd. II, 186 ff., 194, 227.

[975] ebd. II, 147.

[976] ebd. II, 234; 175, 225. Es handelt sich also nicht um Quecksilberoxyd, wie ~Berthelot~ annahm (III, 175); gelb und rot werden übrigens häufig nicht scharf auseinandergehalten.

[977] ebd. II, 425.

[978] ebd. II, 97.

[979] ebd. II, 78.

[980] ebd. II, 96, 98.

[981] ebd. II, 100.

[982] ebd. II, 92.

[983] ebd. II, 258.

[984] ebd. II, 96.

[985] ebd. II, 272 ff.; III, 243, 261.

[986] ebd. II, 284.

[987] ebd. II, 272, 274.

[988] ebd. II, 178, 175.