Part 2

Tôi nhờ cuốn sách của ông Lương nói trên đó và cuốn Đối đông nguyên đích triết học của Hồ Thích và văn tập Cố Viêm Vũ mà biết được cái tin như tôi đã báo trên này. Biết được cái tin ấy tôi tưởng là có ích cho sự học của chúng ta lắm. Xưa nay bao nhiêu những cái thuyết âm dương ngũ hành dựa vào Dịch học mà làm mê hoặc lòng người, có thể nhờ nó mà đánh đổ cả đi. Lại, chẳng những ông Lê Dư, mà ông Trần Trọng Kim cũng có chỗ lầm như ông Lê, vì trong sách Nho giáo của ông, ông đã đem cái vô cực của Chu Liêm Khê mà gán vào cho Khổng Tử. Xem đó thì như cả hai ông cũng chưa nghe qua cái tin này chăng. Nếu thế, thì sự báo tin này dầu muộn mấy cũng phải có.

Phan Khôi

   

Chú thích

- ▲ Bản gốc là " hãi còn "; ở đây sửa lại

- ▲ Bản gốc là " giở "; ở đây sửa lại

- ▲ Dịch nghĩa chữ " nhập giả chủ chi; xuất giả nô chi " của Hàn Dũ (nguyên chú của Phan Khôi) (cũng xem chú thích này ở bài Lại nói về tam cang với ngũ luân , Phụ nữ tân văn , số 89; 2/7/1931)

- ▲ " Ngô, học tuy hữu sở truyền thụ, thiên lý nhị tự khước thị tự gia thể hội xuất lai " (nguyên chú chữ Hán; ở đây ghi phiên âm)

- ▲ " Lý tại nhân tâm, thị vị chi tính. Tâm thị thần minh chi xá, vi nhất thân chi chủ tỉa. Tính tiệm thị hứa đa đạo lý đắc ư thiên nhi cụ ư tâm " (nguyên chú chữ Hán; lưu ý: từ thứ 14, xá, có thể bản gốc xếp lầm; theo câu dịch trong bài thì chỗ này là chữ hội mới đúng ?)

- ▲ Chỗ hàm hỗn tức như chỗ này : Chu tử đã nói : Lý tức là cái nhận được ở trời mà đủ trong lòng mọi người; lại còn nói : Mọi vật trong thiên hạ chẳng cái nào là không có lý (thiên hạ chi vật mạc bất hữu lý); lại còn nói : Bắt từng vật mà cũng xét cái lý của nó (tức vật nhi cùng kỳ lý); như vậy thì lý là cái chẳng những ở trong lòng người ta mà ở cùng khắp hết trong mọi vật. Nếu cái lý là vật minh mông như thế thì làm sao biết nó là chí thiện mà phải theo nó ? (nguyên chú của Phan Khôi)

- ▲ Đoạn này ám chỉ vào lời chết đói là việc nhỏ, thất tiết là việc lớn của Trình tử ? (nguyên chú của Phan Khôi)

- ▲ " nhân dục vân giả chính thiên lý chi phản nhĩ " (nguyên chú chữ Hán)

- ▲ Bản gốc là dài , có thể in sai, ở đây tạm sửa là " đãi "

- ▲ Hoán  : thay đổi (có thể hiểu ý là : cái học Tống nho đã làm thay đổi, hoán chuyển tư tưởng ông); nhưng cũng có một khả năng đây là từ choán bị in sai, thiếu chữ cái c; choán là chiếm, từ này Phan Khôi thường dùng (ý sẽ được hiểu là : cái học Tống nho đã chiếm lĩnh, ngự trị trong tư tưởng ông ta)

- ▲ Chu Liêm Khê: tức Chu Đôn Di (1017-1073) nhà lý học hàng đầu thời Bắc Tống

- ▲ Thiệu Ung (1011-1077), nhà lý học lớn thời Bắc Tống; ông cùng Chu Đôn Di, Trình Hạo, Trình Di, Trương Tải được gọi chung là " Bắc Tống ngũ tử " (năm bậc thầy thời Bắc Tống)

- ▲ Hồ Vị (1633-1714) nhà kinh học, địa lý học đầu đời Thanh, Trung Quốc