Part 1
(trích trường ca "Làng tôi")
Làng tôi cũng có sông cùng núi Núi nhỏ, con sông chảy lặng lờ Lụt năm Tỵ dân xiêu đi quá nửa Làng đã nghèo, càng nghèo xác nghèo xơ
Nhà cửa dỡ bán củi ăn từng bữa Rau má bờ đê đẽo nhẵn lì Ba sào ruộng đồi cơm thiu một nắm Ăn hết vèo, mai biết sống bằng chi
Nền nhà trống, ếch kêu chân lỗ cột Vườn hoang tàn, bạc phếch ánh trăng soi Người lũ lượt kéo nhau đi hành khất Cha dìu con... gục xuống, mòn hơi rồi
Anh em nhà lý trưởng Cời Thừa lúc làng xiêu dân đói Ruộng đất phình ra, văn tự nứt hòm gian Dinh cơ lớn mọc thêm nhiều mái ngói...
Tôi mười một mười hai còn đóng khố Phải ẵm em cho mẹ, mẹ làm thuê Chiều hôm bụng đói, em thì quấy Ngóng mẹ đường thôn túm gạo về
Trời nhập nhoạng, bếp um lửa khói Đèn khô phao, nền đất dọn ăn thầm Nhai nhếu nháo, sờ mồm em, mẹ mớm Lưng vực xong, mẹ giũ chiếu đi nằm
Có thím Hợi mù loà cạnh vách (Trận lụt làm chết sạch cả chồng con) Cứ tối tối thím kể Bần nữ thán Tỉ tê giọng oán câu hờn...
Thím ngày tháng hát xẩm rong độ nhật Chỉ lo phiền chết chẳng áo quan chôn Bến đò vắng, phiên chợ làng cũng vắng Vắng tiếng tiền chinh gieo rạn đáy thau mòn...
Giọng thím hát mỏi mòn, ẩm ướt Trộn đầy nước mắt, mưa thu Nghe mẹ thở dài, biết mẹ còn trằn trọc Chắc mẹ thương thân, lại nhớ sự tình xưa
Mẹ tôi Con gái làng Mai Ai cũng phải khen rằng đẹp Giọng hát hay nghe cứ rót vào tai Tài cấy gặt đố người nào đuổi kịp
Mười tám tuổi gả về xóm Núi Phá đất sườn non, vợ cuốc chồng cày Bốn bận sinh, còn lại một trai một gái Lý trưởng bắt chồng đăng lính sang Tây
"Thùng thùng trống đánh ngũ liên Bước chân xuống thuyền..." Vợ chồng đôi ngả Con sông chảy mãi về đâu? Bóng núi đè thâm mái rạ...
Một hôm có giấy quan về (Ngỡ thế nào kia Ngờ đâu ra thế!) Lý Cời qua ngõ tạt vào Rượu vẫn còn say bí tỉ Tờ giấy mở ra Trắng lốp một màu tang chế "Này chị ấy ơi Giấy trên vừa mới chạy về Chồng chị chết rồi, bên nước mẹ Chính phủ Lang Sa Đền công chồng chị Đây tấm bằng suất đội kèm theo Chữ kí quan Tây Triện đồng đỏ choé Chị giữ lấy mà trao Một bước nên bà Sướng nhé!" Hắn vê ria mép cười tình Nhay nháy mắt lươn ti hí "Này! Lo lợn gạo mà khao Bà đội nhà tôi ơi! Lệ làng phải thế Có cần tiêu, tôi ứng tiền cho Muốn trả, muốn không, tuỳ bụng chị. Cứ ừ một tiếng là xong Bà cả nó vốn hiền lành, tử tế... Người thế kia mà lận đận chồng con Nghĩ thương đáo để!" Hắn về rồi, hơi rượu vẫn còn hăng Trời đất tối rầm, đầu gối run lên muốn quỵ Nước mắt dài hơn người Lòng rối như canh hẹ Con thơ níu áo hỏi dồn: "Ông lý cho gì hở mẹ?"
Thế là Áo trái đường khâu Chèn thêm chốt cửa Bỏ ngoài tai câu ý câu tình Sụp vành nón, hội hè chẳng ngó
Giọng hát véo von Mẹ dành để ru con ngủ "Ạ ời ơi Cái ngủ mày ngủ cho lâu Mẹ mày đi cấy đồng sâu chưa về..." Ăn đói làm thuê Cơm niêu nước lọ Mẹ ở vậy nuôi con Tháng năm vò võ...
Tôi có thằng bạn nhỏ Bằng tuổi nhau, nghèo khổ cũng ngang nhay Bố nó bỏ làng bán mình cho Sở mộ Giữa bể Đông, bão lớn, chìm tàu...
Tên nó là Đinh, mặt mày rắn cấc Có tài bắn súng cao su Trăm phát chẳng sai một phát Chạng ổi giơ cao, viên đạn đất bay vù...
Nó mấy năm ròng lẽo đẽo Ở chăn trâu cho nhà lý trưởng Cời No đòn vọt mà đói cơm đói cháo Vết lằn roi không kịp lặn trên người
Rỏ máu mắt ngủ bên ổ chó Ngậm bồ hòn than thở cùng trâu Vợ lý trưởng bắc ghế ngồi chửi rủa Đào cha ông mồ mả đổ lên đầu
Đinh thả trâu quanh sườn núi bờ sông Bắn chim chóc giấu đem về cho mẹ Rau má độn cơm, bà chẳng bữa nào no Người phù thũng, da vàng như xát nghệ
Bỗng một hôm Đinh chạy đến tìm tôi Mặt tím lại, mắt đỏ hoe muốn khóc Giơ lưng, lật áo cho xem Máu chảy thành dòng Lằn roi vọt quất ngang quất dọc:
"Mày ở nhà thôi, khổ quá, tao đi Xó chợ, đầu đường, ra Đông, ra Bắc Cũng cứ liệu thôi! Ở với nó có ngày chết mất!" Nói rồi nó bỏ đi luôn Tôi đứng nhìn theo quệt ngang nước mắt
Nhưng ngay chiều ấy Đinh lại quay về Nó đứng đầu hè Khẽ máy tôi ra, thủ thỉ "Mày ơi, nghĩ lại không đành Đi thì yên một thân tao Mẹ ốm, lấy ai nuôi mẹ? Cái kiếp thằng tao Sao mà khổ thế! Tí nữa đây tao ló mặt về Cầm chắc ăn đòn bội nhị" Nó lắc đầu, ra vẻ muốn quên đi Những trận đòn đau sắp tới: "Thôi lại sáng mai Bến đò nhé, cõng em theo, tớ đợi Bờ sông lúc nãy tớ đi qua Sáo sậu về vô khối Ngày mai bắt sống một con chơi Lột lưỡi dạy cho nó nói..."
Tết đến, xuân về Phây phây mưa bụi Xanh non lá lộc nhú cành khô Tím nhạt hoa xoan rơi ngõ lội Xuân vui nhà ngói nhà lim Xuân chẳng vui gì nhà tre xóm Núi Nhà lý trưởng Cời Pháo đốt điếc tai từ sáng tinh mơ tới tối Nhà tôi tết đến cũng như không Ba nén hương đen Thơm chẳng có thơm nhưng cũng khói
Xong tết bên sông làng mở hội Một hàng cờ cắm đỏ đuôi nheo Mặt sông chẳng ngớt đò qua lại Vách núi ầm vang tiếng trống chèo
Ba gian đình cổ người đông nghịt Trống cái, dùi găng, lý trưởng dẻo tay chầu Tôi rủ Đinh chen vào góc cột Chèo Thạch Sanh đang dọn lớp giáo đầu
...
Hồi trống giãn trò vừa dứt Cũng vừa gà gáy sang canh Sương trắng mù sông, gió tháng giêng vẫn lạnh Hai trẻ nhà nghèo manh áo vá phong phanh
Đò trở ngang sông Đinh ghé tai tôi nói nhỏ: "Lúc nãy tao trông lão lý trưởng Cời Sao giống hết Lý Thông, mày ạ! Cũng ria mép đen thui, Cũng mắt lươn trắng dã Từ rày đừng gọi Lý Cời Cứ gọi Lý Thông, nhớ nhá!"
Sau đêm chèo lòng tôi tơ tưởng mãi Tôi thường bàn tán với Đinh Thương họ Thạch hàn vi côi cút Ôi, cảnh chàng ta sao giống cảnh tụi mình Đêm rặt nằm mơ tiên cho phép lạ Thấy gốc đa nào cũng ngỡ có Thạch Sanh...
Đinh vội cướp lời, kể lể "Tao cũng thế, cũng nằm mơ thấy thế Tao đương cắt cỏ bờ sông Tiên hiện lên, dạy nhiều phép thần thông Tao tức tốc chạy về nhà lý trưởng Thằng Lý Cời – thằng Lý Thông luống cuống Vội vàng nó hoá Trăn Tinh Phun lửa đốt tao, lửa bốc tày đình Tao không sợ, tao liền hoá phép Chăng lưới thép, giơ búa thần lẫm liệt Chém đứt đầu trăn máu chảy ròng ròng..."
Hai đứa nhìn nhay thích chí Tưởng đâu đời sắp sướng rồi Như họ Thạch hết hồi bĩ cực Được gảy đàn thần, cưới vợ, lên ngội...
Nhưng rồi, hai đứa chúng tôi Sự thật ngày thêm cơ cực quá Chẳng một lần được tiên cho phép lạ Những giấc mơ theo ngày tháng tàn phai Xóm Núi, làng Mai Nghèo đói càng thêm nghèo đói Thím Hợi hát rong không sống nổi Chậu thau mòn bán rẻ tự hồi xưa Bị gậy xin ăn, cơm cặn canh thừa Đêm mưa tối vẫn kể Bần nữ thán Mẹ tôi da dẻ ngày đen sậm Kỳ giở giời lưng nhức chân tê Những hôm mưa gió dầm dề Ba mẹ con chỉ ngày lưng bát cháo Nghèo rớt mồng tơi Không mua nổi chỉ kim vá áo Những chỗ rách to đành buộc túm bằng rơm Thằng bạn Đinh mấy bận ngỡ đi luôn Mấy bận lại quay về chịu đánh Lưng cháy nắng lại roi lằn máu quánh Súng cao su không bắn chết được chằn tinh Xám ngắt ao tù Ngày tháng quẩn quanh Cùng đường nghẽn lối Lý trưởng Cời cây thóc cao ngang núi Xây nhà tây chót vót hai tầng Cửa sổ há ra như mồm những con trăn Muốn nuốt chửng cả làng Mai xóm Núi Trong nhà nó cứ vui như mở hội Tiệc tùng luôn, xóc đĩa, tổ tôm tràn Dựng cổng chào, hương án, đón xe quan Bật rạp lớn, thui bò non, hạ thọ Tây với Nhật ra vào lố nhố Bắt phu, cướp thóc Nghênh ngang súng ngắn gươm dài Khắp cả vùng ngậm đắng nuốt cay Trời nghiêng đất lệch
Mẹ Đinh chết, gói lạt tre chiếu rách Xé giát giường làm bó đuốc, đưa đêm Trước lúc xuôi tay bà chỉ ước ao thèm Một bát canh cần cá quả Tiền chẳng một chinh, Đinh đã hết đường xoay xoả Nhà lý Cời cá béo sống đầy chum Đinh đánh liều lấy trộm một con Về nấu bát canh cho mẹ Trời xiêu bóng xế... Đinh múc canh bưng đến cạnh giường Nhưng mẹ Đinh tay đã bắt chuồn chuồn Không ăn được nữa Đinh trợn mắt, rụng rời nghẹn thở Bát canh rơi vỡ tan tành...
Tối hôm sau tôi đến tìm Đinh Cuối xóm đường đi lút cỏ Rờn rợn mùi hương Lều tối loé lên ba chấm đỏ Đinh đang quỳ khấn nỉ non "Mẹ có khôn thiêng phù hộ cho con..." Biết tôi đến, Đinh đứng lên, bí mật: "Tao đi thật, chuyến này đi thật Tao định rủ mày, hai đứa với nhau..." Tôi hỏi: "Đi đâu?" Nó rằng: "Không phải hỏi Đâu cũng được, Sơn Tây, Hà Nội Thân lập lấy thân Hai bàn tay làm lấy mà ăn Không để đói, không để ai đánh chửi"
Dằng dặc trời sao chấp chới Gió may sương muối rét tê người Hai đứa vòng qua ngõ lý Cời Dừng lại ngó toà nhà tây cao ngất Cửa kính xanh lè, tường vôi trắng toát Đừng lù lù như con Mãng Xà Vương Tu luyện lâu năm, chắn lối ngăn đường Đinh chửi một câu, rút súng cao su lắp đạn Giơ chạng ổi kéo căng dây, nó bắn Nghe một tiếng choang Một khung kính cửa vỡ tan Đàn chó sủa ầm hốt hoảng Hai đứa vội vàng ba chân bốn cẳng...
Trời rét Đêm khuya Đò vắng Cởi áo quần hai đứa lội qua sông Tưởng mình như hai gã tiểu đồng Lặn lội tìm Tiên xin phép lạ Nghĩ tới mẹ cùng em, bỗng dưng tôi nhớ quá! Qua sông. Trời sắp sáng rồi Ngoảnh trông xóm Núi bồi hồi Chắc mẹ đêm qua lại khóc Xóm Núi sương giăng Mặt trời chưa mọc Đó đây nghe đã rộn canh gà
Bỏ làng đi năm bốn mươi ba Hai đứa mới mười sáu tuổi...
Nam Định 1961
Thể loại:Thơ Việt Nam