Part 6

De schrijver kende de geheele 20e branche, zoowel het oorspronkelijke deel als het toevoegsel.

Uit het eerste nam hij, vs. 9267, de namen _Goubert_ (br. 20_a_, vs. 10371), en vs. 9261, _dame Poufile_ (br. 20_a_, vs. 10378).

Uit het tweede den banierdrager, daar hij, vs. 9045, schrijft:

Cel jor porta le confanon Li putoiz qui Foinez ot non.

In de 20e branche is _li limaçons_ de banierdrager, vs. 11313, 11558, 11617; maar juist uit de bijvoeging _cel jor_ blijkt, dat de schrijver zich van de afwijking bewust was, en dus 20_b_ kende.

In br. 20_b_ zien wij de dieren, als ware ridders, met lans en speer tegen Reinaerts burcht optrekken. In dit opzicht gaat de schrijver van br. 19 nog verder, daar hij zelfs van een hond, die niet tot de edeler dieren der hofhouding behoort, en die Reinaert najaagt, zegt, vs. 9481:

Primes i cort, ainz que li autre, _Lance levée sor le fautre_, Rooniax li chiens.

Dat dit alles ontleend is, blijkt nog uit kleinigheden. Zoo b.v. noemt de schrijver van branche 19 zelden de namen der edeler dieren: in den regel heet bij hem de koning slechts _li lions_, vs. 8346, 8383, 8476, 8876, 8907, 9021; de beer, _li ors_, vs. 8745, 8774, enz.

Eenmaal bestond er zeer zeker een streven om de branches 19, 20, 21-22 met elkander in verband te brengen[89]: door wien, en wanneer is nu die vereenigingsband om deze gedichten geslagen?

Mij dunkt dit heeft ongeveer in de tweede helft der dertiende eeuw moeten plaats hebben, toen wellicht de branches 1_b_, 19, 20, 21-22 als een zeker geheel werden aangemerkt.

In de veertiende eeuw schijnt deze band weêr te zijn verbroken, daar men bij de bijeenzameling van meerdere branches eene andere rangregeling moest aannemen om de gebeurtenissen elkander zoo regelmatig mogelijk te laten opvolgen.

Zoo werd b.v. de eerste branche in het handschrift, dat MÉON tot grondslag van zijne uitgave legde, geheel vooraan geplaatst, en dit hs. is het eenige waarin branche 19 onmiddellijk aan de 20e voorafgaat, terwijl zij in al de anderen verre daarvan verwijderd staat.

Die vereeniging had echter eerst plaats nadat reeds 20_a_ en _b_ waren tesamengesmolten, en wellicht ook 21-22 daaraan toegevoegd, maar nog niet de 19e; want het is opmerkelijk, dat de schrijver van onzen _Reinaert_ de personagie van Roonel den hond, die toch in de 20e branche voorkomt, in 't geheel niet noemt, waaruit men zou mogen opmaken, dat hij het verhaal, waarin deze eene hoofdrol speelt, niet gekend heeft.

V.

Nu wij ons eenigsins hebben bekend gemaakt met de fransche branche, die wij als de mogelijke bron van onzen _Reinaert_ aanzien, kunnen wij er toe overgaan om door eene nadere vergelijking de waarheid van ons beweren te staven.

Wij zullen punten van overeenkomst aantreffen die treffend zijn, maar ook zeer merkwaardige afwijkingen. Om dus de verhouding van ons gedicht tot het fransche aan te wijzen, om eenig meerder licht te verspreiden over het ontstaan van den _Reinaert_, en een duidelijker inzicht te verkrijgen in zijne kunstwaarde, moeten wij zoowel de overeenstemming als de afwijking in bijzonderheden nagaan.

WILLEMS heeft reeds de rangnummers van vele overeenkomstige verzen van beide teksten naast elkander geplaatst[90], maar om de letterlijke overeenkomst recht duidelijk in het oog te doen vallen, om allen mogelijken twijfel weg te nemen, moeten wij de voornaamste letterlijk eensluidende plaatsen nevens elkander den lezer voor oogen stellen.

Na eene inleiding van weinige verzen begint het fransche gedicht aldus, vs. 9659:

Ce dist l'estoire ès premiers vers, Que jà estoit passez yvers, Et l'aube-espine florisoit, Et que la rose espanisoit, Et pres fu de l'Acension, Que sire Noble, le lyon, Toutes les bestes fist venir En son palès por cort tenir. Onques n'i ot beste tant ose, Qui se tardast por nule chose, Qu'ele n'i viengne hastivement, Fors dans Renars tant solement. Le mal baron, le sodoiant, Que tuit li autre vont huiant, Et encusant devant le roi, Par son engin, par son desroi.

Evenzoo vangt, na eene inleiding, onze _Reinaert_ aan, vs. 41:

Het was in enen Sinxendaghe, Dat beide bosch ende haghe Met groenen loveren waren bevaen. Nobel, die coninc, hadde ghedaen Sijn hof craieren over al, Dat hi waende, hadde hijs gheval, Houden te wel groten love. Doe quamen tes coninx hove Alle die diere, groot ende clene, Sonder vos Reinaert allene: Hi hadde te hove so vele mesdaen, Dat hire niet ne dorste gaen. .................... Doe al dat hof versamet was Was daer niemen.......... Hine hadde te claghene over Reinaerde Den fellen, metten roden baerde.

* * * * *

Et conpissa toz mes loviax. 9685. Ende mine kindre so mesvoert, _Rein._ 74. Dat hise besekede.

* * * * *

Renarz prist jor de l'escondire 9687. Qu'il n'avoit pas fait l'avoutire. Quant li saint furent apporté, Ne sai qui li ot enorté, Il se retraist mout tost arière, Si se féri en sa taisnière. Het was sint so verre comen, _Rein._ 79. Datter een dach af was ghenomen, Ende Reinaert soude hebben ghedaen Sine onsculde: ende also saen Alse die heleghe waren brocht, Was hi andersins bedocht, Ende ontvoer in sine veste.

* * * * *

Quant la vegile fu chantée 10109. Le cors portèrent enterrer; Mès ainçois le firent serrer En un moult bel vessel de plon, Ains plus riches ne vit nus hon; Puis l'enfoïrent soz un arbre, Et par desus mistrent un marbre, S'i ont escrit le non la dame. Doe die vigilie ghehent was, _Rein._ 450. Doe leidemen Coppen in dat graf, Dat bi engiene ghemaket was, (Onder die linde, in een gras,) Van maerberstene, die slecht was: Die letteren, die men daer ane sach, Ane den sarc, die daer up lach, Deden ane tgraf bekinnen, Wie daer lach begraven binnen[91]

* * * * *

S'estoit devant la barbaquane. 10179. Doe ghinc hi vor die barbecane _Rein._ 522. Sitten over sinen staert.

* * * * *

Je sui Brun, mesagier le roi. 10190. Ic bem Brune, des coninx bode. _Rein._ 525.

* * * * *

Renarz qui tot le mont engane, 10180. Por reposer s'est tret arière Enmi le fonz de sa tesnière. .................... Renarz set bien ce est li ors, Reconnéu l'avoit au cors (_sic_): Lors se commence à porpenser Conment son cors porra tenser: En grant paine est d'estudier Conment le puisse conchier. Bi der tale, die Brune heeft begonnen, _Rein._ 538. Bekenden altehant Reinaert, Ende tart bet te dalewaert, In sine donkerste haghedochte: Menichfout was sijn ghedochte, Hoe hi vonde sulken raet, Dat hi Brune, den fellen vraet, Te scerne mede mochte driven, Ende selve bi siere ere bliven.

* * * * *

Brun, fet Renarz, biax doz amiz, 10199. En moult grant paine vos a mis Qui çà vos a fet avaler! Ge m' en devoie là aler.... Here Bruun, wel soete vrient, _Rein._ 549. Hi hevet u qualike ghedient, Die u beriet desen ganc, Ende u desen berch lanc Over te lopene dede bestaen; Ic soude te hove sijn ghegaen....

* * * * *

Nomine Pastre, Christum file! 10237.

In den _Reinaert_ komt deze uitroep niet hier voor, maar wordt later, vs. 1824, den vos in den mond gelegd:

Nomine Patrum, Christum file!

* * * * *

Cel miel, 10239. Jà est-ce la chose du monde Que je miex aim et plus desirre. Qar m'i menez, biau très doz sire! Honich es ene soete spise, _Rein._ 577. Die ic vore allen gherechten prise, Ende vore allen gerechten minne. Reinaert, helpt mi, dat ics ghewinne!

* * * * *

Atant se mettent à la voie, 10276. Onques n'i ot resne tenu, De si à tant qu'il sont venu...... Ende liepen daer si lopen wilden, _Rein._ 1165. Dat si nie toghel uphilden Eer si quamen............

* * * * *

Un chesne ot commencié à fendre: 10282. Deus coins de chiesne toz entiers I avoit mis. Ene eke _Rein._ 651. Die hi ontwee clieven soude, Ende hadde twee wegghen daerin ghesleghen.

* * * * *

Or del mengier, puis irons boire. 10290. Haddi gheten, so soudi drinken. _Rein._ 706.

* * * * *

Et Bruns i mist lors son musel, 10292. El chesne, et les deus piez devant. (Bruun) thooft over die oren _Rein._ 678. Ende die verdere voete in stac.

* * * * *

De loing esta, si le ramposne. 10316. .... hi sijn oom ghine rampineren. _Rein._ 703.

* * * * *

Qui portent tinel, et qui hache, 10338. Qui flael, qui baston d'espine. Sulc was, die enen bessem brochte, _Rein._ 722. Sulc enen vleghel, sulc een rake; Sulc quam ghelopen met enen stake.

* * * * *

.... Lanfroi 10356. Qui devant vint à une hache. Vore hem allen guam gheronnen _Rein._ 734. Lamfroit met ere scaerper acx.

* * * * *

Onc nus ne vit si lede beste! 10364. Nie maecte God so lelic dier! _Rein._ 746.

* * * * *

Cil qui fet pingnes et lanternes. 10393. Ene houtmakerigge van laternen. _Rein._ 804.

* * * * *

De quel ordre volez-vos estre, 10414. Qui roge chaperon avez? In wat ordinen wildi u doen, _Rein._ 943. Dat ghi draghet root capproen?

Zie wegens de overeenkomst van vs. 10416 en _Rein._ 952-3 de varianten op dit vers.

Dist li rois: Bruns, qui t'a ce fet? 10429. Ai God, wie heeften so mesmaect? _Rein._ 987.

* * * * *

Rois, fet-il, si m'a mal-bailli 10434. Renarz, com vos povez véoir. Ende hevet mi ghemaect alse ghi siet. _Rein._ 997.

* * * * *

A véu l'oisel Saint-Martin. 10472. Sach hi _Rein._ 1046. Sente Martins voghel, ende quam ghevloghen

* * * * *

Assez si le hucha à destre: 10473. Et li oisiax vint a sénestre. »Vliech te miere rechter hant!" _Rein._ 1051. Die voghel vlooch.......... .................... Ende vlooch Tibert ter luchter siden.

* * * * *

Tybert, fet li Renarz, villecome. 10493. Neve, ghi sijt mi willecome. _Rein._ 1073.

* * * * *

Mès sa parole que li coste? 10498. Wat cost Reinaerde scone tale? _Rein._ 1077.

* * * * *

Martinet 10564. Avoit au trou deus laz tenduz, Por Renart prendre, le gorpil, ...................... Et Renarz l'enging savoit bien. Martinet _Rein._ 1175. ... hadde vor dat gat gheset Een strec, den vos mede te vane: .................. Dit wiste Reinaert, dat felle dier.

* * * * *

Je t'atendré au trou çà fors. 10573. Ende sal u hier buten beiden. _Rein._ 1187.

* * * * *

Tybert s'en eschape, li chaz, 10605. Qu'il ot as denz mengié les laz. So dat hi metten tanden sinen _Rein._ 1316. Die pese midden beet ontwee.

* * * * *

A tot le mains en sa paroche 10631. Ne puet soner c'à une cloche. en es gheen lachter, _Rein._ 1300. Dat hi ludet met ere clockn.

* * * * *

Alez donc tost, si l'amenez, 10653. Gardez sanz lui que revenez. Gaet, ende eer ghi wederkeert, _Rein._ 1016. Besiet, dat Reinaert met u come.

* * * * *

Qar je n'i voi prestre plus près. 10744. Hier nes ander pape bi. _Rein._ 1442.

* * * * *

Se je muir, si serai toz sax. 10730. Mine siele sal te claerre wesen. _Rein._ 1445.

* * * * *

Or s'en vont li baron à cort. 10871. Die heren hebben den wech bestaen _Rein._ 1696. Tote des conincs hovewaert.

* * * * *

Vers cele cort à ces gelines, 10888. Là est la voie que lessons. Te ghenen hovewaert _Rein._ 1706. So leghet onse rechte strate.

* * * * *

Fet-il, je l'avoie oblié. 10896. Ic hads vergheten, lieve neve. _Rein._ 1725.

* * * * *

Et nequedent sovent colie 10912. Vers les gelines cele part, Moult est dolent quant il s'en part; Et qui la teste li coupast, As gelines tantost alast. Hoe dicke sach Reinaert achter rugghe _Rein._ 1730. Weder, daer die hoenre ginghen! Hine conste hem niet bedwinghen, Hine moeste siere seden pleghen: Hadde men hem thooft af gesleghen, Het ware ten hoenrewaert ghevloghen.

* * * * *

Et Bruns qui la teste ot vermeille. 10938. Brune, _Rein._ 1820. Dien noch bloedich es die crune

* * * * *

Rois, fet Renarz, je vos salu 10943. Con cil qui plus vos a valu Que tuit li baron de l'empire. Ic groet u, coninc, ende hebbes recht; _Rein._ 1777. En hadde nie coninc enen cnecht So ghetrouwe jeghen hem Als ic oit was ende bem.

* * * * *

Qar cil sont serf par nature. 10960. Die scalcheit es hem binnen gheboren. _Rein._ 1795.

* * * * *

Renart, Renart, dist l'emperère, 11021. .................... Bien savez parler et plaidier, Mès ce que vaut? n'i à mestier; N'en partirez en nule guise Que de vos n'en face justise. Die coninc sprac: »Owi Reinaert, _Rein._ 1800. Owi Reinaert, onreine quaet, Wat condi al scone ghelaet! Dat en can u ghehelpen niet een caf. Nu comt uwes smekens af: In werde bi smekene niet u vrient.

* * * * *

Se Bruns..... 10978. Et li vilains le ledenja, Et il por coi ne se venja? Was hi (Br.) teblouwen oft versproken, _Rein._ 1827. Waer hi goet, het ware ghewroken.

* * * * *

Et si me face ardoir ou pendre, 11015. Qar ne me puis vers lui deffendre. Wildi mi sieden, ofte braden, _Rein._ 1842. Ofte hanghen, ofte blenden, Ic ne mach u niet ontwenden.

* * * * *

Mès ce seroit povre venjance. 11018. Dat ware ene cranke wrake. _Rein._ 1849.

* * * * *

Ez-vos Renart le pelerin 11169. Escherpe au col, bordon fresnin. Nu wart Reinaert pelgrijn, _Rein._ 2997. .................... Scerpe ende palster omme den hals.

* * * * *

Dame, fet-il, vostre proière 11189. Devroie-ge avoir moult chière; Moult par devroit estre haitiez Por qui proier daingneriez. Bidt vor mi, edele vrouwe, _Rein._ 2745. Dat ic u met lieve weder scouwe.

Opmerkelijk is ook nog dat de eigenaardige fransche vocativus[92] (vs. 10445):

Où estes-vos, Tyberz li chaz?

evenzoo in den Comburger codex (vs. 421) gevonden wordt:

Die coninc sprac: Grimbert die das, U oom _enz._

Al die plaatsen komen zoo letterlijk overeen, dat er geen twijfel over kan blijven, of het eene stuk is eene vertaling van het andere. Maar ziet, er komen nu zoo vele afwijkingen in beiden voor, dat men weder begint te twijfelen en naar een ander origineel omziet. Men zal daarbij echter met omzichtigheid moeten te werk gaan.

VI.

Wat zou dat andere origineel kunnen zijn? Het ouder gedicht dat aan de fransche branche ten grondslag ligt? Men zou misschien geneigd zijn dit aan te nemen, als men durfde gissen, dat de veelvuldige gelijkluidende assonancen in den _Reinaert_ (zie boven, bl. XXV vlg.), ontstaan waren uit navolging van een fransch stuk dat in _tirades monorimes_ geschreven was, hetgeen dan noodzakelijk ouder zou moeten zijn dan de 20e branche, die in _rimes plates_ is geschreven. Maar vooreerst is er geen spoor over van een fransch gedicht in tiensylbige regels uit dezen cyclus[93]; en buitendien bewijst de eigenaardigheid van het vlaamsche gedicht niets, daar in geene andere vertaling van tiensylbige fransche verzen met assonnance eenig spoor van des oorspronkelijken versbouw over is. Overigens hebben wij reeds betoogd, dat juist de bekende fransche tekst veel nader aan dat origineel staat dan onze vlaamsche _Reinaert_[94]. Dus eene andere omwerking van dien ouderen tekst misschien? Maar is het mogelijk aan eene andere fransche omwerking te denken, daar de _Reinaert_ juist met MÉONS branche zoo vele afwijkingen van het origineel gemeen heeft, en, gelijk wij zagen, niet slechts in het algemeen denzelfden geest als deze ademt, maar ook grootendeels denzelfden gang heeft, en daarenboven in een aantal plaatsen eene letterlijke, in een grooter aantal eene meer vrije navolging daarvan levert?

Om alle onderstellingen uit te putten vragen wij nog: kan het ook eene omwerking der branche van MÉON geweest zijn? Maar ook dit is onmogelijk; daar zeer zeker een zoo voortreffelijk stuk veeleer zou zijn bewaard, dan het minder afgewerkte, waarvoor het in de plaats trad.

Voegen wij er thans nog bij, dat de eigenaardigheid in het rijmsysteem van het vlaamsche stuk ook teruggevonden wordt in onze fransche branche, welke overeenkomst zeker geene toevallige kan zijn, en wel in rekening gebracht mag worden om de filiatie dezer twee stukken te betoogen[95].

Vestigen wij voorts onze aandacht op dat gedeelte van ons vlaamsch gedicht dat het meest van het Fransch afwijkt, dan blijkt ons dit zoo eigenaardig Vlaamsch, dat het ons reeds terstond veel waarschijnlijker moet voorkomen, dat dit een zelfstandig, onvertaald, oorspronkelijk opgevat en bewerkt stuk moet zijn, gelijk ons later nog duidelijker zal blijken.

Dit voert reeds tot het vermoeden, dat de overige afwijkingen van het Fransch ook wel een anderen grond konden hebben dan een ons onbekend ander origineel.

Trouwens, heeft de vlaamsche dichter ook wel uitsluitend willen vertalen? Slaan wij het oog op hetgeen hij zelf zegt in den aanhef van zijn werk.

Hij kende »davonturen van Reinaerde," daar het hem immers anders niet had kunnen »vernoyen", dat zij

In Dietsce onghemaket bleven.

Het »vernoyede" hem zoo zeer,

Dat hi die vite dede soeken,

dat hij zich de levensbeschrijving verschafte,

Ende hise na den Walschen boeken in Dietsce...... hevet begonnen.

Hij zocht dus, of deed zoeken, de geheele vite, en bewerkte zijn gedicht niet naar _één boek_, maar volgens DE _fransche_ BOEKEN.

Dat hij zich hoofdzakelijk bepaalde tot dat gedeelte der sage dat, blijkens de verschillende navolgingen, reeds in 's dichters tijd voor het beste gehouden werd, en ook thans nog door alle beoordeelaars als de uitstekendste aller branches wordt aangemerkt[96], is hoogstnatuurlijk; maar slaafsche navolging hebben wij daarbij niet te wachten: verbeteringen, aanvullingen, die dan waarschijnlijk geput zullen zijn òf uit de andere fransche branches, òf uit de overlevering, die den dichter bekend was[97]. Zien wij dit in de bijzonderheden.

De grootste afwijking bestaat in het verhaal van hetgeen er ten hove gebeurde, nadat Reinaert er verschenen was. In het Fransch schenkt de koning den vos vergiffenis op bloote voorspraak van Grimbert, zonder dat die genade gemotiveerd is, en alleen op voorwaarde dat Reinaert als pelgrim het heilige land zal bezoeken. Naauwelijks heeft hij genade verworven, en is hij buiten 's konings macht, of hij ontdoet zich, vs. 11262

Et du bordon et de l'escherpe: Son cul en tert, volant les bestes, Puis si lor giete sor les testes.

Nu stormt het geheele gevolg des konings hem na en jaagt hem binnen Malpertuis, waar hij veilig is,

Où il ne crient ost ne asaut.

Dan volgt een toevoegsel. Reinaerts burcht wordt belegerd: van zijne tinnen beschimpt de vos zijne belagers, en schoffeert zelfs op zekeren nacht de koningin. Maar bij die gelegenheid wordt de bedrieger gevangen genomen, die nu zou worden gehangen. Ter goeder ure kwamen echter Reinaerts echtgenoot en kinderen, en brachten

Un somier tot chargié d'avoir,

dat zij den koning aanboden.

Rois Nobles choisi le tresor, Vs. 11817. Qu'est devant li, d'argent et d'or; De l'avoir fu moult covoitos.

Geen wonder dan ook, dat hij gaarne voor dien schat Reinaert op nieuw genade schonk.

En dan volgt er (vs. 11853) waarschijnlijk een nieuw toevoegsel, waarbij wij ons niet zullen ophouden.

Nu behoeft men den _Reinaert_ van vs. 1873 af tot aan het einde slechts vluchtig te doorloopen, om zich van de meerdere voortreffelijkheid van het vlaamsche stuk boven zijn origineel te overtuigen. Alles is hier met uitnemende kunst behandeld: eenheid en samenhang zijn treffend behouden, omdat elke bijzonderheid goed en natuurlijk is gemotiveerd.

En toch vond de dichter de aanleiding tot zijne hoofdmomenten in het fransche stuk. Reeds bij de derde indaging van Renart doet de koning hem daar weten dat hij met den strop zal gestraft worden; hij moet zich ten hove komen verantwoorden, en behoeft geld noch goede woorden meê te brengen (vs. 10724),

Si n'i aport or ne argent[98];

Als Reinaert voorts van de koningin een ring erlangt, zegt hij haar, vs. 11197:

Redonrai vos de mes joiax Tant que vaura bien cent aniax;

en later wordt hij werkelijk, onder bemiddeling der koningin, door een grooten schat van den dood vrijgekocht. Dit laatste heeft ook in den _Reinaert_ plaats, maar onder zeer gewijzigde omstandigheden; en ROTHE heeft er reeds op gewezen, dat de schat, waardoor in het Fransch 's konings toorn gestild wordt, »rappelle l'idée générale d'un trésor qui influe sur la résolution du souverain. Mais"--voegt hij er bij--»il y a fort loin de là au trésor imaginaire de _Reineke_"[99]. Hoe groot het onderscheid ook zij, de overeenkomst van het gronddenkbeeld is onloochenbaar, gelijk wij ook later onder het frissche vleesch van onzen _Reinaert_ het gebeente der fransche branche zullen kunnen tasten.

De schat van koning Hermelinc wordt in het vlaamsche stuk zoo natuurlijk mogelijk in het verhaal gebracht, en heeft het dubbele voordeel, dat Reinaert daardoor niet alleen 's konings gunst verwerft, maar ook dat hij, vs. 2175,

Brune ende Isengrijn bede In veten ende in ongheval Jeghen den coninc bringhen sal.