Part 12

WILLEM, die den Madoc maecte, Daer hi dicke omme waecte, Hem vernoyede so haerde, Dat davonturen van Reinaerde In Dietsce onghemaket bleven, 5 (Die hi hier hevet vulscreven) Dat hi die vite dede soeken, Ende hise naden walscen boeken In Dietsce dus hevet begonnen. God moete ons siere hulpe onnen! 10 Nu keret hem daer toe mijn sin, Dat ic bidde in dit beghin, Beide den dorpren enten doren, Oft si comen daer si horen Dese rime ende dese wort, 15 Die hem onnutte sijn ghehort, Dat sise laten ombescaven. Te vele slachten si den raven, Die emmer es al even malsc: Si maken sulke rime valsc, 20 Daer si niet meer af en weten Dan ic doe, hoe dat si heten, Die nu in Babilonien leven. Daetsi wel, si souts begheven. Dan segghic niet dor minen wille; 25 Mijns dichtens ware een ghestille, Ne hads mi ene niet ghebeden, Die in groter hoveschede Gherne keret hare saken: Soe bat mi, dat ic soude maken 30 Dese avonture van Reinaerde. Al begripic die grongaerde Ende die dorpren entie doren, Ic wille dat die ghene horen, Die gherne pleghen der ere, 35 Ende haren sin daer toe keren, Dat si leven hoofschelike, Sijn si arem, sijn si rike, Diet verstaen met goeden sinne. Nu hort, hoe ic hier beghinne. 40 Het was in enen Sinxendaghe Dat beide bosch ende haghe Met groenen loveren waren bevaen: Nobel, die coninc, hadde ghedaen Sijn hof craieren over al, 45 Dat hi waende, hadde hijs gheval, Houden te wel groten love. Doe quamen tes coninx hove Alle die diere, groot ende clene, Sonder vos Reinaert allene. 50 Hi hadde te hove so vele mesdaen, Dat hire niet ne dorste gaen: Die hem besculdich kent ontsiet. Also was Reinaerde ghesciet; Ende hier omme scuwedi sconinx hof, 55 Daer hi in hadde cranken lof. Doe al dat hof versamet was, Was daer niemen, sonder die das, Hine hadde te claghene over Reinaerde, Den fellen metten roden baerde. 60 Nu gaet hier up ene claghe. Isengrijn ende sine maghe Ghinghen vor den coninc staen. Isengrijn begonste saen Ende sprac: »Coninc here, 65 Dor edelheit ende dor ere, Dor recht, ende dor ghenade, Ontfermt u miere scade, Die mi Reinaert heeft ghedaen, Daer ic af dicke hebbe ontfaen 70 Groten lachter ende verlies. Vor al dandre ontferme u dies, Dat hi mijn wijf hevet verhoert, Ende mine kindre so mesvoert, Dat hise besekede, daer si laghen, 75 Datter twee noint meer ne saghen, Ende si worden staerblint: Nochtan honedi mi sint. Het was sint so verre comen, Datter een dach af was ghenomen, 80 Ende Reinaert soude hebben ghedaen Sine onsculde: ende also saen Alse die heleghe waren brocht, Was hi andersins bedocht, Ende ontvoer in sine veste. 85 Here, dit kennen noch die beste Die te hove sijn comen hier: Mi hevet Reinaert, dat felle dier, So vele te lede gedaen, Ic weet wel, al sonder waen, 90 Ware al tlaken perkement, Dat men maket nu te Ghent, Inne ghescreeft niet daer an. Dies swijghic nochtan; Neware mijns wives lachter 95 Ne mach niet bliven achter Onghebetert, no onghewroken." Doe Isengrijn dit hadde ghesproken, Stont op een hondekijn, hiet Cortois, Ende claghede den coninc in Fransois, 100 Hoet so aerm was, wilen ere, Dat alles goets en hadde mere, In enen wintre, in enen vorst, Dan allene ene worst, Ende hem Reinaert, die felle man, 105 Die selve worst stal ende nam. Tibert, die cater, hi wart gram: Aldus hi sine tale began, Ende spranc midden in den rinc, Ende seide: »Here coninc, 110 Dor dat ghi Reinaerde sijt onhout, So en es hier jonc no out, Hine hebbe te wroeghene jeghen u. Dat Cortois claghet nu, Dats over menich jaer ghesciet: 115 Die worst was mine, al en claghic niet. Ic hadse bi miere list ghewonnen, Daer ic bi nachte quam gheronnen Omme bejach in ene molen, Daer ic die worst in hadde ghestolen 120 Enen slapenden molenman. Hadder Cortois iewet an, Dat was bi niemene dan bi mi. Hets recht dat omberet si Die claghe, die Cortois doet." 125 Pancer sprac: »Dinct u goet, Tibert, dat men die claghe ombere? Reinaert es een recht mordenere, Ende een trekere, ende een dief: Hine heeft ooc niemene so lief, 130 No den coninc, minen here, Hine wilde dat hi lijf ende ere Verlore, mocht hire ane winnen Een vet morseel van ere hinnen. Wat sechdi van omberen claghe? 135 En dedi ghistren in den daghe Ene die meeste overdaet An Cuwaerde, die hier staet, Die noit enich dier ghedede? Want hine, binnen sconinx vrede 140 Ende binnen sconinx ghelede, Ghelovede te leerne sinen crede, Ende soudene maken capelaen. Doe dedine sitten gaen Vaste tusschen sine been: 145 Doe begonstsi over een Spellen ende lesen bede, Ende lude singhen crede. Mi gheviel, dat ic tien tiden Ter selver stede soude liden. 150 Doe hoordic haerre beider sanc, Ende maecte daerwaert minen ganc Met ere harde snelre vaert: Doe vandic daer meester Reinaert, Die siere lesse hadde begheven, 155 Die hi te voren up hadde gheheven, Ende diende van sinen ouden spele, Ende hadde Cuwaerde bi der kelen, Ende soude hem thooft hebben ghenomen, Waer ic hem niet te hulpe comen 160 Bi aventure in dien stonden. Siet hier noch die verssce wonden Ende die tekine, her coninc, Die Cuwaert van hem ontfinc. Laetti dit bliven onghewroken, 165 Dat u verde es dus tebroken, Ghine wreket, alse u manne wisen, Men salt uwen kindren noch mesprisen Hier naer, over wel menich jaer." --»Bi Gode, Pancer, ghi secht waer! 170 Sprac Isengrijn, daer hi stoet: Waer Reinaert doot, het waer ons goet, Also behoude mi God mijn leven! Neware, wert hem dit vergheven, Hi sal noch honen binder maent 175 Sulken, dies niet ne bewaent." Doe spranc up Grimbert, die das, Die Reinaerts broeder sone was, Met ere verbolghenlike tale: »Here Isengrijn, men weet dat wale, 180 Ende hets een out bispel: Viants mont seit selden wel. Verstaet, nemt miere tale goom: Ic wilde, hi hinghe an enen boom Bi siere kelen, alse een dief, 185 Die andren heeft ghedaen meest grief. Here Isengrijn, wildi anegaen Soendinc, ende dat ontfaen, Daer toe willic helpen gherne: Mijn oom en salt ooc niet wernen; 190 Entie meest andren heeft mesdaen Sal den andren in bate staen, Van minen oom ende van u. Al ne comt hi niet claghen nu, Ware mijn oom wel te hove, 195 Ende stonde in sconincx love, Here Isengrijn, als ghi doet, En soude niemen dinken goet, Ende ghine bleves onbegrepen, Dat ghi sijn vel so hebt ghenepen 200 Dicwile met uwen scerpen tanden, Dat hi niet ne conde gheanden." Isengrijn sprac: »Hebdi gheleert An uwen oom dus lieghen apeert?" --»In hebbe daer an niet gheloghen. 205 Ghi hebt minen oom bedroghen Harde dicke in menegher wise: Ghi misleettene vanden pladisen, Die hi u warp vander kerren, Doe ghi hem volghedet van verre, 210 Ende ghi die pladise uplaset; Doe ghi u daer ane hadt versadet, Ghine gaeft hem no goet no quaet, Sonder allene een pladisengraet, Die ghi hem te jeghen brochtet, 215 Dor dat ghine niet ne mochtet. Sint hoondine van enen bake, Die vet was, ende van goeder smake, Dien ghi leit in uwen museel. Doe Reinaert eschede sijn deel, 220 Antwordi hem in scerne: »U deel willic u gheven gherne, Reinaert, scone jonghelinc: Die wisse, daer die bake an hinc, Becnause, soe es so vet." 225 Reinaerde was lettel te bet, Dat hi den goeden bake ghewan, In sulker sorghe dattene een man Vinc, ende warp in sinen sac: Dese pine ende dit onghemac 230 Hevet hi leden dor Isengrine, Ende hondert werven mere pine. Ghi heren, dinct u dit ghevoech Nochtan, oft meer onghevoech, Dat hi claghet om sijn wijf, 235 Die Reinaert hevet al haer lijf Ghemint? so doet hi hare; Al ne maecten sijt niet mare, Ic dart wel segghen over waer, Dat langher es dan VII jaer, 240 Dat Reinaert hevet hare trouwe. Om dat Hersint, die scone vrouwe, Dor minne ende dor quade sede Reinaerde sinen wille dede, Wattan? soe was sciere ghenesen: 245 Wat talen mach daer omme wesen! Nu maket hier Cuwaert, die hase, Ene claghe van ere blase; Oft hi den Crede niet wel en las, Reinaert, die sijn meester was, 250 Mochte in sinen clerc niet blouwen? Dat ware onrecht, entrouwen! Cortois claghet om ene worst, Die hi verloos in enen vorst: Die claghe ware bet verholen. 255 En hoordi dat soe was ghestolen? Male quesite male perdite: Om recht wert men qualic quite Dat men hevet qualic ghewonnen. Wie sal Reinaerde dat veronnen, 260 Dat hi ghestolen goet ghinc an? Niemen die recht versceden can. Reinaert es een gherecht man: Sint dat die coninc sinen ban Hevet gheboden, ende sinen vrede, 265 So wetic wel, dat hine dede Dinc neghene, dan oft hi ware Hermite ofte clusenare. Naest siere huut draecht hi die hare. Binnen desen naesten jare 270 Sone at hi vleesc, no wilt no tam; Dat seide die ghistren dane quam. Malcrois hevet hi begheven Sijn casteel, ende hevet up heven Ene cluse, daer hi leghet in. 275 Ander bejach, no ander ghewin So wanic wel dat hine hevet, Dan caritate, die men hem ghevet. Hijs bleec ende magher vander pine; Hongher, dorst, scerpe carine 280 Doghet hi vor sinen sonden Recht te desen selven stonden." Doe Grimbert stont in deser tale, Saghen si van berghe te dale Canticleer comen ghevaren, 285 Ende brochte up ere bare Ene dode hinne, hiet Coppe, Dier Reinaert hadde bi den croppe Hooft ende hals af ghebeten. Dit moeste nu die coninc weten. 290 Cantecleer quam vore gaende, Sine vederen sere slaende. In wedersiden vander bare Ghinc ene hane wide mare: Die een hiet Cantaert, 295 Daer wilen na gheheten waert Vrouwe Alenten goede hane; Die ander hiet, na minen wane, Die goede hane Craiant, Die scoonste diemen vant 300 Tusschen Portaengen ende Polanen. Elkerlijc van desen hanen Droech een bernende stallecht, Dat lanc was ende recht. Daer waren Coppen broeders twee, 305 Die riepen owi ende wee. Om haerre suster Coppen doot Dreven si claghe ende jamer groot. Pinte ende Sproete droeghen die bare: Hem was te moede harde sware 310 Vander suster, die si hadden verloren. Men mocht harde verre horen Haerre tweer caerminghe. Dus sijn si comen int ghedinghe. Cantecleer spranc in den rinc, 315 Ende seide: »Here coninc, Dor God ende dor ghenade, Nu ontfarmet miere scade, Die mi Reinaert heeft ghedaen, Ende minen kindren, die hier staen 320 Sere tharen onwille. Ten ingane van Aprille, Doe die winter was vergaen, Ende men sach die bloemen staen Over al die velde groene, 325 Doe was ic fier ende coene Van minen groten gheslachte: Ic hadde jongher sonen achte, Ende jongher dochtren sevene, Dien wel luste te levene, 330 Die mi Rode die vroede Hadde brocht tenen broede. Si waren alle vet ende starc, Ende ghinghen in een sconen parc, Dat was beloken in ere mure; 335 Hier binnen stoet ene scure, Daer vele honden toe horden. Dat si menich dier fel scorden, Dies waren mine kindre onvervaert. Dit benijdde dus Reinaert, 340 Dat sire waren so vaste binnen, Dat hire negheen ne conste ghewinnen. Want Reinaert, die felle ghebure, Hoe dicke ghinc hi om die mure Ende leide ons sine laghen! 345 Alsene dan die honde saghen, Liepen si na met haerre cracht. Ene warf wart hi uptie gracht Bi avonture daer belopen, Dat ic hem sach een deel becopen 350 Sine diefte ende sinen roof, Dat hem die pelse sere stoof. Nochtan quam hi bi barate Dane; dattene God verwate! Doe waerwi sijns langhe quijt. 355 Sint quam hi als een hermijt, Die moordadeghe dief, Ende brochte mi seghele ende brief Te lesene, here coninc, Daer u seghele ane hinc. 360 Doe ic die letteren lesen began. Dochte mi ghescreven daer an, Dat ghi haddet coninclike Over al uwen rike Allen dieren gheboden vrede, 365 Ende ooc allen voghelen mede. Ooc brochte hi ander niemare, Ende seide, dat hi ware Een begheven clusenare, Ende hadde ghedoghet, twaren, 370 Vor sinen sonden meneghe pine; Hi toochde mi palster ende slavine, Die hi brochte vander Elmare, Daer onder ene scerpe hare. Doe sprac hi: »Here Cantecleer, 375 Nu moghedi wel vorwaertmeer Van mi sonder hoede leven: Ic hebbe bi der scole vergheven Al vleesc ende vleeschsmout. Ic bem vortmeer so out, 380 Ic moet miere siele telen. Gode willic u bevelen! Ic ga daer ic hebbe te doene: Ic hebbe middach ende noene Ende prime te segghene vanden daghe." 385 Doe nam hi neven ere haghe Sinen wech, ende tien ghescede Ghinc hi lesen sinen crede. Ic wart blide ende onvervaert, Ende ghinc te minen kindrenwaert, 390 Ende was so wel al sonder hoede, Dat ic ghinc met minen broede Sonder sorghe al buten mure: Daer gheviel mi quade avonture; Want Reinaert, die felle saghe, 395 Was ghecropen dor die haghe, Ende hadde die porte ondergaen: Doe waert miere kindre saen Een ghepronden uten ghetale, Dat leide Reinaert in sine male. 400 Mesval mi doe nakede: Want sint dat hise smakede In sinen ghiereghen mont, Ne conste ons wachtre nochte hont No bewachten, no bescaermen. 405 Here, des laet u ontfaermen! Reinaert leide sine laghe Beide bi nachte ende bi daghe, Ende roofde emmer mine kindre; So vele es tghetal nu mindre, 410 Dant ghewone was te sine, Dat die XV kindre mine Sijn ghedeghen al tote viere, So suver heeftse die onghiere Reinaert in sinen mont verslonden: 415 Noch ghistren wart hem metten honden Ontjaghet Coppe, die hinne mare, Die hier leghet up deser bare. Dit claghic u met groten sere: Ontfaermt u mijns, wel soete here!" 420 Die coninc sprac: »Grimbaert U oom, die clusenare waert, Hi hevet ghedaen so goede carine! Levic een jaer, het sal hem scinen. Nu hort hier, Cantecleer, 425 Wat sal der talen meer? U dochter leghet alhier verslegen: (God moet haerre siele pleghen!) Wine moghense niet langher houden, (God moeter af ghewouden!) 430 Ende sullen onse vigilien singhen; Daerna sullen wise bringhen, Den lichame, ter eerden met ere. Dan sullen wi met desen heren Ons beraden ende bespreken, 435 Hoe wi ons best ghewreken An Reinaerde van deser mort." Doe hi ghesprac dese wort, Beval hi jonghen ende ouden, Dat si vigilien singhen souden. 440 Dat hi gheboot was sciere ghedaen. Doe mochtemen horen ane slaen Ende beghinnen, harde ho, Dat placebo Domino, Ende die verse die daer toe horden. 445 Ic seide ooc, in waren worden, Neware het ware ons te lanc, Wie daer der siele vers sanc, Ende wie die sielelesse las. Doe die vigilie ghehent was, 450 Doe leidemen Coppen in dat graf, Dat bi engiene ghemaket was, (Onder die linde in een gras,) Van marberstene, die slecht was: Die letteren, die men daer ane sach, 455 Ane den sarc, die daer up lach, Deden ane tgraf bekinnen, Wie daer lach begraven binnen. Dus spraken die boecstave Anden sarc upten grave: 460 »Hier leghet Coppe begraven, Die so wale conste scraven, Die die vos Reinaert verbeet, Ende haren gheslachte was te wreet." Nu leghet Coppe onder moude. 465 Die coninc sprac te sinen ouden, Dat si hem alle bespraken, Hoe si alrebest ghewraken Dese grote overdade. Doe wartsi alle te rade 470 Dat si den coninc rieden, Dat hine soude ombieden, Dat hi te hove soude comen; No dor scade, no dor vrome Ne liete, hine quame int ghedinghe, 475 Ende men Brunen van dien dinghe Die bodscap soude laden. Dies was hi sciere beraden, Dat hi dus sprac te Bruun den bere: »Here Bruun, dit segghic vor dit here, 480 Dat ghi dese bodscap doet: Ooc biddic u, dat ghi sijt vroet, Dat ghi u wacht van baraet; Reinaert es fel ende quaet: Hi sal u smeken ende lieghen, 485 Mach hi, hi sal u bedrieghen Met valscen worden ende met sconen; Mach hi, bi Gode, hi sal u honen." --»Here, seit hi, laet u castien! So moete mi God vermalendien, 490 Oft mi Reinaert so sal honen, Inne salt hem wederlonen, Dat hijs an den dulsten si; Nu ne sorghet niet om mi!" Nu nemt hi orlof, ende sal naken 495 Daer hi sere sal mesraken. Nu es Brune uptie vaert, Ende hevet in siere herten onwaert, Ende het dochte hem overdaet, Dat iemen soude sijn so quaet, 500 Ende hem Reinaert honen soude. Dor den keer van enen woude Quam hi ghelopen in ene woestine, Daer Reinaert hadde die pade sine Ghesleghen crom ende menichfoude, 505 Also als hi uten woude Hadde ghelopen om sijn bejach. Beneden der woestinen lach Een berch, hooch ende lanc, Daer moeste Brune sinen ganc 510 Te middewaerde over maken, Sal hi te Maupertuus gheraken. Reinaert hadde so menich huus; Maer die casteel van Maupertuus Was die beste van sinen borghen: 515 Daer trac hi in, als hi in sorghe Ende in node was bevaen. Nu es Brune die bere ghegaen Dat hi te Maupertuus es comen. Doe hi die porte hevet vernomen, 520 Daer Reinaert ute plach te gane, Doe ghinc hi vor die barbecane Sitten over sinen staert, Ende sprac: »Sidi in huus, Reinaert? Ic bem Brune, des coninx bode, 525 Die hevet ghesworen bi sinen goden, Ne comdi niet ten ghedinghe, Ende ic u niet vor mi bringhe, Recht te nemene ende te ghevene, Ende in vrede vort te levene, 530 Hi doet u breken ende raden. Reinaert, doet dat ic u rade, Ende gaet met mi te hovewaert." Dit verhorde al nu Reinaert, Die vor sine porte lach, 535 Daer hi vele te ligghene plach Dor warmhede vander sonnen. Bi der tale, die Brune heeft begonnen, Bekenden altehant Reinaert, Ende tart bet te dalewaert, 540 In sine donkerste haghedochte: Menichfout was sijn ghedochte, Hoe hi vonde sulken raet, Daer hi Brune, den fellen vraet, Te scerne mede mochte driven, 545 Ende selve bi siere ere bliven. Doe sprac Reinaert over lanc: »Uus goets raets hebbet danc, Here Bruun, wel soete vrient; Hi hevet u qualike ghedient, 550 Die u beriet desen ganc, Ende u desen berch lanc Over te lopene dede bestaen; Ic soude te hove sijn ghegaen, Al haddet ghi mi niet gheraden; 555 Maer mi es die buuc so gheladen In so utermaten wise, Met ere vremder niewer spise, Ic vruchte, in sal niet moghen gaen: Inne mach sitten no ghestaen, 560 Ic bem so utermaten sat." --»Reinaert, wat aetstu? wat?" --»Here Brune, ic at cranke have, Arem man dannes gheen grave: Dat moghedi bi mi wel weten. 565 Wi arme liede, wi moeten eten, Hadden wijs raet, dat wi node aten: Goeder versscer honichraten Hebbic coever harde groot: Die moetic eten, dor den noot, 570 Als ic el niet mach ghewinnen. Nochtan als icse hebbe binnen Hebbicker af pine ende onghemac." Dit horde Brune, ende sprac: »Helpe, lieve vos Reinaert, 575 Hebdi honich dus onwaert? Honich es ene soete spise, Die ic vore allen gherechten prise, Ende vore allen gherechten minne. Reinaert, helpt mi, dat ics ghewinne! 580 Edele Reinaert, soete neve, Also langhe als ic sal leven Willic u daer omme minnen: Reinaert, helpt mi, dat ics ghewinne!" --»Ghewinnen, Bruun? ghi hout u spot!" 585 --»In doe, Reinaert; so waric sot, Hildic spot; neen ic niet." Reinaert sprac: »Bruun, mochtijs iet? Oft ghi honich moghet eten, Bi uwer trouwe, laet mi weten; 590 Mochtijs iet, ic souts u saden. Ic sals u also vele beraden, Ghine atet niet met u tiene, Waendic u hulde daer met verdienen." --»Met mi tiene? hoe mach dat wesen? 595 Reinaert, hout uwen mont van desen; Ende sijts seker ende ghewes, Haddic al thonich, dat nu es Tusscen hier ende Portegale, Ic aet al up, tenen male." 600 Reinaert sprac: »Wat sechdi? Een dorper, heet Lamfroit, woont hier bi, Hevet honich so vele, te waren, Ghine atet niet in VII jaren. Dat soudic gheven in u ghewout, 605 Here Bruun, wildi mi wesen hout, Ende vor mi dinghen te hove." Doe quam Brune, ende ghinc gheloven Ende sekerde Reinaerde dat, Wildine honichs maken sat, 610 (Des hi cume ombiten sal) Hi wilde wesen over al Ghestade vrient ende goet gheselle. Hier omme loech Reinaert, die felle, Ende sprac: »Bruun, helet mare, 615 Vergave God, dat mi nu ware Also bereit een goet gheval, Alse u dit honich wesen sal, Al wildijs hebben VII amen!" Dese wort sijn hem bequame, 620 Bruun, ende daden hem so sochte! Hi loech, dat hi nemmee ne mochte. Doe peinsde Reinaert, daer hi stoet: Bruun, es mi davonture goet, Ic wane u daer noch heden laten, 625 Daer ghi lachen sult te maten." Na dit peinsen ghinc hi uut, Ende sprac al overluut: »Oom Bruun, gheselle, willecome! Het staet so, suldi hebben vrome, 630 Hier ne mach sijn gheen langher staen. Volghet mi, ic sal vore gaen: Wi houden desen crommen pat. Ghi sult noch heden werden sat: Salt na minen wille gaen, 635 Ghi sult noch hebben, sonder waen, Also vele alse ghi moghet ghedraghen." Reinaert meende van groten slaghen: Dit was dat hi hem beriet. Die keitijf ne wiste niet 640 Waer hem Reinaerts tale keerde, Die hem honich stelen leerde, Dat hi wel sere sal becopen. Al sprekende quam dus ghelopen Reinaert met sinen gheselle Brunen, 645 Tote Lamfroits, bi den tune. Wildi horen van Lamfreide? Dat was, eist waer so men mi seide, Een temmerman van goeden love, Ende hadde bi sinen hove 650 Ene eke brocht uten woude, Die hi ontwee clieven soude, Ende hadde twee wegghen daer in ghesleghen Also temmermans noch pleghen. Die eke was ontaen wel wide, 655 Dies was Reinaert harde blide. Te Brunen sprac hi, ende loech: »Siet hier u grote ghevoech, Brune, ende nemt wel goom! Hier in desen selven boom 660 Es honichs utermaten vele; Proeft, oft ghijs in uwe kele Ende in uwen buuc moghet bringhen. Nochtan suldi u selven dwinghen, Al dinket u goet die honichrate; 665 Etet te seden, ende te maten, Dat ghi u selven niene verdervet: Ic ware onteert ende ontervet, Wel soete oom, mesquame u iet." Bruun sprac: »Reinaert, ne sorghet niet. 670 Waendi dat ic bem onvroet? Mate es tallen spelen goet." --»Ghi secht waer, sprac Reinaert, Waer omme bem ic ooc vervaert? Gaet toe, ende cruupter in!" 675 Bruun peinsde om sijn ghewin, Ende liet hem so verdoren, Dat hire thooft over die oren Ende die vordere voete in stac. Reinaert poghede, dat hi brac 680 Die wegghen beide uter eken. Dien hi te voren ghinc so smeken, Hi bleef ghevanghen in den boom. Nu hevet die neve sinen oom Met looshede brocht in sulker achte, 685 Dat hi met liste, no met crachte, In ghere wijs ne can ontgaen, Ende bi den hoofde staet ghevaen. Wat raeddi Brunen te doene? Dat hi was sterc ende coene 690 Sal hem niet ghehelpen moghen. Hi sach wel, hi was bedroghen: Hi began briesscen ende dulen; Hi was begrepen bi siere mulen So vaste, ende bi den voeten vore, 695 Al dat hi pijnde was verloren; Hine waende nemmermeer ontgaen. Van verre was Reinaert ghestaen Ende sach Lamfroit comen onsochte, Die up sinen hals brochte 700 Een scarpe aex, ene baerde. Hier moghedi horen van Reinaerde, Hoe hi sijn oom ghinc rampineren: »Oom Brune, vaste gaet mineren! Hier comt Lamfroit, ende sal u scinken; 705 Haddi gheten, so soudi drinken." Na der tale so ghinc Reinaert Weder te sinen castelewaert, Sonder orlof; ende mettien Hevet Lamfroit den bere versien, 710 Ende vernam, dat hi was ghevaen. Doe ne was daer gheen langer staen, Hine liep wech metter haest Daer hi die hulpe wiste naest, Daer dat naeste dorp stont, 715 Ende dede hem allen cont, Dat daer stont ghevaen een bere. Doe volchde hem een mekel here. Int dorp ne bleef man no wijf: Den bere te nemene sijn lijf 720 Liept al dat lopen mochte. Sulc was, die enen bessem brochte, Sulc enen vleghel, sulc een rake; Sulc quam ghelopen met enen stake, So si quamen van haren werke. 725 Selve die pape vander kerken Brochte enen cruusstaf, Die hem die coster node gaf. Die coster droech ene vane, Mede te stekene ende te slane. 730 Des papen wijf, vrouwe Julocke, Quam ghelopen met haren rocke, Daer soe omme hadde ghesponnen. Vore hem allen quam gheronnen Lamfroit met ere scarper aex. 735 Al hadde Brune lettel ghemaex, Hi ontsach meer ongheval, Ende sette al jeghen al Doe hi dat geruchte horde. Hi spranc up, so dat hem scorde 740 Van sinen ansichte al die huut. Al brochte Brune dat hooft uut Met arbeide ende met pine, Nochtan liet hire vanden sinen Een ore, ende beide sine lier. 745 Nie maecte God so lelic dier! Hoe mochte hi seerre sijn mesrocht? Al haddi thooft ute brocht, Eer hi die voete conste ghewinnen, Blever al die claeuwen binnen, 750 Ende sine hanscoen bede: Dus gherochte hi uut met lede. Hoe mochte hi sijn onteert meer? Die voete waren hem so seer, Dat hi tlopen niene conste ghedoghen. 755 Dat bloet liep hem over die oghen, Dat hi niet wel ne conste ghesien: Hine dorste bliven nochte vlien. Hi sach, suut onder die sonne, Lamfroit comen gheronnen; 760 Daer na die priester, die here, Hi quam ghelopen vele sere; Daer na die coster metter vane, Daer na alle die prochiane, Die oude liede metten jonghen. 765 Daer quam up haren stap ghespronghen Sulke quene, die van oude Cume een tant hadde behouden. Wie so wille wachte hem dies; Die scade hevet oft verlies 770 Ende groot ongheval, Over hem so willet al. Dit sceen aerm man Brunen wel: Sulc dreichden nu an sijn vel, Die des ghesweghen hadde stille, 775 Hadde Brune ghestaen tsinen wille. Dit was beneden ere rivieren, Dat Brune, onsalichst alre diere, Van meneghen dorper was beringhet. Doe was daer lettel ghedinghet. 780 Hem naecte groot onghemac: Die een sloech, die ander stac, Die een sloech, die ander warp: Lamfroit was hem alte scarp. Een, hiet Lottram lancvoet, 785 Hi droech enen verboorden cloet, Ende stacken emmer na dat oghe; Vrouwe Vulmaerte scerpe loghe Ghinken koken met enen stave; Abel Quac ende vrouwe Bave 790 Laghen beide onder voete, Ende streden beide om enen cloete. Ludmoer metter langer nese Droech een loodwapper an een pese, Ende ghincker met al omme swinghen. 795 Ludolf metten crommen vingheren Dede hem allen te voren; Want hi was best gheboren, Sonder Lamfroit allene; Hughe metten crommen benen 800 Was sijn vader, wet men wale, Ende was gheboren van Absdale, Ende was sone vrouwe Oghernen, Ere houtmakerigge van lanternen. Ander wijf ende ander man, 805 Meer dan ic ghenoemen can, Daden Bruun groot onghemac, So dat hem dbloet uut lac. Brune ontfinc al sulc paiment Als hem elc gaf daer omtrent. 810 Die pape liet den cruusstaf Ghedichte gaen, slach in slach; Ende die coster metter vane Ghinc hem vastelike ane. Lamfroit quam ter selver wile 815 Met ere scerper bilen, Ende sloechene tusscen hals ende hooft, Dat Brune wart sere verdooft, Dat hi verspranc vanden slaghe Tusscen der rivieren enter haghe, 820 In enen trop van ouden wiven, Ende warper een ghetal van vive In die riviere, die daer liep, Die wel wijt was ende diep. Des papen wijf wasser ene: 825 Des was spapen bliscap clene. Doe hij sijn wijf sach in die vliet, Doene luste hem langher niet Brune te stekene no te slane. Hi riep: »Siet, edele prochiane, 830 Ghinder vlot vrouwe Julocke, Beide met spillen ende met rocke. Nu toe! die haer helpen mach, Ic gheve hem jaer ende dach Vul pardoen ende aflaet 835 Van alre sondeliker daet." Beide man ende wijf Lieten den armen keitijf Brune ligghen over doot, Ende ghinghen daer die pape gheboot, 840 Beide met stringhen ende met haken. Die wile si die vrouwe uuttraken, So quam Brune in die riviere Ende ontswam hem allen sciere. Die dorperen waren alle gram: 845 Si saghen, dat hem Brune ontswam, Dat si hem niene mochten volghen; Upt oever stonden si verbolghen, Ende ghinghen na hem rampinieren. Bruun, die lach in der rivieren, 850 Daer hi vant den meesten stroom, Al drivende bat, dat God den boom Moeste verdoemen ende verwaten, Daer hi sijn ore in hadde ghelaten, Ende beide sine lier. 855 Vort vloecte hi dat felle dier, Den bosen vos Reinaerde, Diene met sinen brunen baerde So diepe in die eke dede crupen; Daer na Lamfroit, vanden stupen, 860 Dat hi hem so lede dede. In aldustanen ghebede Lach Brune also langhe wile, Dat hi wel ene halve mile Vander stede was ghedreven, 865 Daer die dorpers waren bleven. Hi was verpinet ende moede, Ende ondercomen vanden bloede, So dat hi hadde cranke vaert. Doe swam hi te landewaert, 870 Ende croop ligghen in dat oever. Ghine saghet noint droever Negheen dier, no ghenen man. Hi lach jammerlike ende stan, Ende sloech met beiden sinen lanken: 875 Des mochte hi al Reinaerde danken. Nu hort wat Reinaert heeft ghedaen: Hi hadde een vet hoen ghevaen, Bi Lamfroits, ander heiden, Eer hi danen was versceiden: 880 Hi hadt up enen berch ghedreghen, Verre uut allen weghen, Daer het eenlic was ghenoech. Dat was wel sijn ghevoech, Dor dat daer was niemens ganc, 885 Ende hi dor niemens bedwanc Sine proie dorste rumen. Doe hi dat hoen toten plumen Hadde gheleit in sine male, Doe ghinc hi nederwaert te dale 890 Enen verholenliken pat. Hi was utermaten sat; Dat weder was scone ende heet: Hi hadde ghelopen, dat hem tsweet Neder seep neven die liere: 895 Daer omme liep hi ter rivieren, Dor dat hi hem vercoelen soude. In bliscap harde menichfoude Was sine herte doe bevaen: Hi hopede wel, al sonder waen, 900 Dat Lamfroit hadde den bere versleghen, Ende hine thuuswaert hadde ghedreghen. Doe sprac hi: »Hets mi wel ghevaren: Die mi te hove meest soude daren, Dien hebbic doot in desen daghe; 905 Nochtan wanic sonder claghe Ende sonder wanconst bliven: Ic mach te rechte bliscap driven." Doe Reinaert was in deser tale, Sach hi nederwaert te dale, 910 Ende vernam Brune, daer hi lach; Ende teerst, als hine sach, Hadde hijs rouwe ende toren (Daer die bliscap was te voren Daer sach men toren ende nijt), 915 Ende sprac: »Vermalendijt, Lamfroit, moet dine herte sijn: Du best dulre dan een swijn, Lamfroit, erger puten sone, Lettel ere bistu ghewone. 920 Hoe es di dese bere ontgaen, Die di te voren was ghevaen? Hoe menich morseel leghet daer an, Dat gherne etet menich man! Owi, Lamfroit, verscroven druut, 925 Hoe rikelike een berehuut Heefstu heden verloren, Die di ghewonnen was te voren!" Dit scelden hevet Reinaert ghelaten, Ende ghinc neder bi der strate, 930 Dor te siene hoet Brunen stoet. Doe hine sach ligghen, al een bloet, Ende siec ende onghesont, Den armen bere, te dier stont, (Dat sach Reinaert harde gherne) 935 Doe bescalt hine te sinen scerne: »Sire priester, dieu vo saut! Kendi Reinaert, den ribaut? Wildine scouwen? Sieten hier, Den roden scalc, den fellen ghier! 940 Secht mi, priester, soete vrient, Bi den here, dien ghi dient, In wat ordinen wildi u doen, Dat ghi draghet root capproen? Sidi abt, so prihore? 945 Hi ghinc u harde na den oren, Die u die crune hevet bescoren! Ghi hebt uwen top verloren; Ghi hebt u hanscoen af ghedaen: Ic wane, ghi wilt singhen gaen 950 Van uwen complete dat ghetide." Dit horde Brune, ende wart onblide, Want hine conste hem niet ghewreken Hem dochte sine herte breken, Ende sloech weder in die riviere. 955 Hine wilde vanden fellen diere Nemmee horen tale. Hi liet hem neder te dale Metten strome driven te hant, Ende ghinc ligghen up dat sant. 960 Hoe sal nu Brune te hove comen? Al mocht hem al die werelt vromen, Hine ghinghe niet over sinen voeten. Hi was ghenoopt so onsoete In die eke, daer hi te voren 965 Van tween voeten hadde verloren Alle die claeuwen, ende dat vel, Hine conste niet ghepeinsen wel, Hoe hi best ten coninc gaet. Nu hort hoe hi die vaert bestaet. 970 Hi sat over sinen hamen, Ende began, met groter scame, Rutsen over sinen staert; Ende als hi dus moede waert, So wentelde hi dan ene wile. 975 Dus dreef hi meer dan ene mile, Eer hi tes coninx hove quam. Doe men Brune daer vernam In derre wijs van verre comen, Wart getwifelt van hem somen 980 Wat daer quam ghewentelt so. Dien coninc wart die herte onvro, Die Brune bekende te hant, Ende sprac: »Dits mijn seriant Brune, hem es dat hooft so root, 985 Hi es ghewont toter doot; Ai God, wie heeften so mesmaect?" Bindesen so was Brune ghenaect, Dat hi den coninc claghen mochte. Hi stan, ende versuchte onsochte, 990 Ende sprac: »Coninc, edel here, Wreket mi dor uus selves ere Over Reinaert, dat felle dier, Die mi mine scone lier Met siere list verliesen dede, 995 Ende daer toe mine oren mede, Ende hevet mi ghemaect alse ghi siet!" Die coninc sprac: »Oft ic dit niet Ne wreke so moetic sijn verdoemt!" Ende hier na so hevet hi ghenoemt 1000 Alle die hogheste bi namen, Ende omboot, dat si quamen Alle gader an sinen raet, Ende rieden hem hoe dese daet Best werde gherecht, tes coninx ere. 1005 Doe rieden daer die meeste heren, Dat menne twee waerf daghen soude, Reinaert, oft die coninc woude, Ende horen tale ende wedertale. Ooc seiden si, si wilden wale 1010 Dat Tibert soude van desen Te Reinaerde bode wesen: Al ware hi cranc, hi ware vroet. Dese raet dinct den coninc goet. Doe sprac die coninc: »Here Tibeert, 1015 Gaet; ende eer ghi weder keert, Besiet, dat Reinaert met u come! Dese heren segghen some, Al es Reinaert andren dieren fel, Hi ghelovet u so wel, 1020 Dat hi gherne doet u raet. En comt hi niet, hets hem quaet: Men salne hanghen sonder daghen, Te lachtre allen sinen maghen. Gaet Tibert, dit secht hem!" 1025 --»Ai here, sprac Tibert, ic bem Een arem wicht, een clene dier. Here Brune, die sterc was ende fier, Ne conste Reinaert niet ghewinnen: In welker wijs sal ics beghinnen?" 1030 Doe sprac die coninc: »Here Tibeert, Ghi sijt wijs, ende wel gheleert; Al sidi niet groot, wattan? Hets menich, die met liste can Dat werken, ende met goeden rade, 1035 Dat hi met crachte niet ne dade. Gaet, doet sciere mijn ghebod." Tibert sprac: »Nu helpe God, Dat het mi moete wel vergaen! Ic sal ene vaert bestaen, 1040 Die mi doet swaer in minen moet: God ghevere mi af al goet!" Nu moet Tibert doen die vaert, Die sere es droeve ende vervaert. Ende als hi upten wech quam, 1045 Sach hi van verre ende vernam Sente Martins voghel, ende quam ghevloghen. Doe wart hi vro, ende in hoghen, Ende riep: »Al heil! edel voghel! Kere herwaert dine vloghel, 1050 Ende vliech te miere rechter hant!" Die voghel vlooch daer hi vant Ene haghe, daer hi in wilde liden, Ende vlooch Tibert ter luchter siden. Dit tekin ende dit ghemoet 1055 Dochte Tibert niet wesen goet. Hadde hi ghesien den voghel liden Scone tsiere rechter siden, So waendi hebben goet gheval; Nu was hi dies onthopet al. 1060 Nochtan maecte hi hem selven moet, Ende gheliet hem, alse menich doet, Bet dan hem te moede was. Dus liep hi henen sinen pas, Tes hi quam te Maupertuus, 1065 Ende vant Reinaert in sijn huus Allene staen, verwendelike. Tibert sprac: »God, die rike, Moete u goeden avont gheven! Die coninc dreicht u an u leven, 1070 Ne comedi te hove niet met mi!" Reinaert sprac: »Tibert, helet vri, Neve, ghi sijt mi willecome; God gheve u ere ende vrome: Bi Gode, ic ans u harde wale! 1075 .................... Wat cost Reinaerde scone tale? Al seghet sine tonghe wale, Sine herte soe es binnen fel. Dit wert Tibert ghetoghet wel, 1080 Eer die line wert ghelesen Tende; ende met desen Sprac Reinaert: »Neve, ic wille dat ghi Tavont herberghe hebt met mi, Ende maerghen wilwi metten daghe 1085 Te hovewaert, sonder saghe. .................... In hebbe onder allen minen maghen Niemen, Tibert, daer ic mi nu Bet up verlate, dan up u 1090 Hier was comen Bruun, die vraet, Hi toochde mi so fel gelaet, Ende dochte mi so overstarc, Dat ic omme dusent marc Den wech met hem niet hadde bestaen: 1095 Dat sal ic met u, al sonder waen, Maerghin metter dagheraet." Tibert sprac: »Hets beter raet, Ende het dinct mi bet ghedaen, Dat wi noch tavont te hove gaen, 1100 Dan wi tote maerghin beiden. Die mane scinet ander heiden Also claer alse die dach: Ic wane niemen noint ne sach Beteren tijt tote onser vaert." 1105 --»Neen, lieve neve, sprac Reinaert, Sulc mochte ons bi daghe ghemoeten, Hi soude ons quedden ende groeten, Die ons nemmer dade goet, Quame hi snachts in ons ghemoet. 1110 Herberghet tameer met mi." Tibert sprac: »Wat souden wi Eten, Reinaert, oft ic bleve?" --»Daer omme sorghe ic, lieve neve. Hets der spisen quade tijt: 1115 Ghi moghet eten, begheerdijt, Een stic van ere honichraten, Die bequamelic es te mate; Wat sechdi, moghedi shonichs iet?" Tibert sprac: »Mi ne roekes niet. 1120 Hebdi el niet in huus? Gavedi mi ene vette muus, Daer mede lietic u ghewaert." --»Ene vette muus? sprac Reinaert, Soete neve, wat sechdi? 1125 Hier woont noch een pape bi, Een scure staet an sijn huus, Daer in es meneghe vette muus: Ic waense niet ghedroeghe een waghen. So dicke hordic den pape claghen, 1130 Dat sine driven uten huse." --»Reinaert, sijn daer so vette muse? Vergave God, waer ic nu daer!" --»Tibert (seit hi) sechdi waer? Wildi muse?"--»Oft icse wille? 1135 Reinaert, doet dies een ghestille! Ic minne muse vor allen saken. Wetti niet, dat muse smaken Bet dan enich venisoen? Wildi minen wille doen, 1140 Dat ghi mi leet daer si sijn, Daer mede mochti die hulde mijn Hebben, al haddi minen vader Doot, ende mijn gheslachte algader!" --»Neve, houdi uwen spot?" 1145 --»Nenic, also helpe mi God!" --»Weet God, Tibert, wistic dat, Ghi soutter sijn noch tavont sat." --»Sat, Reinaert? Dat ware vele." --»Tibert, dat sechdi tuwen spele!" 1150 --»In doe, Reinaert, bi miere wet! Haddic een muus, ende waer soe vet, In gaefse niet omme een bisant!" --»Tibert, gaet met mi te hant, Ic leide u daer, ter selver stat, 1155 Daer icker u sal maken sat, Eer ic nemmer van u sceide!" --»Jaic, Reinaert, up die gheleide Ghinghe ic met u te Mompelier." --»So gawi dan; wi sijn hier 1160 Al te langhe," sprac Reinaert. .............. Doe so namen si up die vaert, Tibert ende sijn oom Reinaert, Ende liepen daer si lopen wilden, 1165 Dat si nic toghel up hilden Eer si quamen tes papen scure, Dic met cen erdinen mure Al omme ende omme was beloken, Daer Reinaert in was ghebroken 1170 Des ander daghes daer te voren, Doe die pape hadde verloren Enen hane, die hi hem nam. Hier omme was tornich ende gram Des papen sone Martinet, 1175 Ende hadde vor dat gat gheset Een strec, den vos mede te vane: Dus gherne wrake hi den hane. Dit wiste Reinaert, dat felle dier, Ende sprac: »Neve Tibert, hier 1180 Crupet in dit selve gat: Ne weset traghe nochte lat; Gaet al omme ende omme gripen. Hort, hoe die muse pipen. Keert weder uut als ghi sijt sat: 1185 Ic sal hier bliven vor dit gat, Ende sal u hier buten beiden; Wine moghen niet tavont sceiden: Maerghin gaen wi te hovewaert. Siet, dat ghi niet en spaert, 1190 Gaet eten, ende laet ons keren Te miere herberghen met ere: Mijn wijf sal ons wel ontfaen." --»Willic te desen gate ingaen? Wat sechdi, Reinaert, eist u raet? 1195 Die papen connen vele baraet: Ic besteecse harde node." --»Owi, Tibert, twi sidi blode? Waen quam uwer herten dese wanc?" Tibert scaemde hem, ende spranc 1200 Daer hi vant groot ongherec; Want eer hijt wiste was hem tstrec Omme sinen hals, harde vast. Dus hoonde Reinaert sinen gast. Alse Tibert gheware waert 1205 Des strecs, wart hi vervaert, Ende spranc vort; dat strec liep toe. Tibert moeste roepen doe, Ende wroeghede hem selven, dor den noot: Hi makede een gheroep so groot, 1210 Met enen jamerliken ghelate, Dat Reinaert horde upter strate, Buten, daer hi allene stoet, Ende riep: »Vindise goet, Die muse, Tibert, ende vet? 1215 Wiste nu dat Martinet, Dat ghi ter taflen satet, Ende dit wiltbraet atet, Dat ghi verteert, in weet hoe, Hi souder u saeuse maken toe: 1220 So hovesc een cnape es Martinet. Tibert, ghi singhet inlanc so bet: Pleecht men tes coninx hove des? Vergave God, die gheweldich es, Dat Isengrijn daer met u ware, 1225 Die felle dief, die mordenare, In sulker bliscap als ghi sijt!" Dus heeft Reinaert groot delijt Dor Tiberts ongheval; Ende Tibert stont ende gal 1230 So lude, dat Martinet ontspranc, Ende riep: »Ha ha, God danc! Ter goeder tijt heeft nu ghestaen Mijn strec: ic hebber met ghevaen Den hoenredief, na minen wane. 1235 Nu toe! gelden wi hem den hane!" Mettesen wart hi toten viere, Ende ontstac enen stroewisc sciere, Ende wecte moeder ende vader, Ende die kindre allegader, 1240 Ende riep: »Nu toe! hi es ghevaen!" Doe mochtemen sien porren saen Alle die in den huse waren; Selve die pape ne wilde niet sparen, 1245 Quam uten bedde moedernaect. Martinet, hi was gheraect Tote Tibert, ende riep: »Hijs hier!" Die pape spranc an dat vier Ende ghegreep sijns wijfs rocke; Een offerkersse nam vrouwe Julocke 1250 Ende ontstacse metter haest. Die pape liep Tibert naest, Ende ghinken metten rocke slaen. Doe moeste Tibert daer ontfaen Wel meneghen slach, al in een. 1255 Die pape stont, als hem wel sceen, Al naect, ende sloech slach in slach Up Tibert, die vor hem lach. Daer ne spaerde haer negheen. Martinet ghegreep een steen, 1260 Ende warp Tibert een oghe uut; Die pape stont al bloter huut, Ende hief up een groten slach. Alse Tibert dat ghesach, Dat hi emmer sterven soude, 1265 Doe dedi een deel als die boude, Dat dien pape verghinc te scande: Beide met claeuwen ende met tanden Dedi hem pant, alsoet wel sceen, Ende spranc dien pape tusschen die been, 1270 In die burse al sonder naet, Daermen dien beiaert mede slaet. Dat dinc viel neder up den vloer. Die vrouwe was serich, ende swoer Bi der siele van haren vader, 1275 Soe wilde wel, om algader Die offerande van enen jare, Dat niet den pape ghevallen ware Dit vernoi ende dese scame. Soe sprac: »In sleets duvels name 1280 Moeste dit strec sijn gheset! Siet, lieve sone Martinet, Dit was van uwes vader ghewande; Siet hier mijn scade ende mine scande Emmervort, in allen stonden. 1285 Al ghenase hi vander wonde, Hi blivet ten soeten spele mat!" Reinaert stont nochtoe vor tgat: Doe hi dese tale horde, Hi loech, dat hem bachten scorde, 1290 Ende hem crakede die taverne. Doe sprac hi te haren scerne: »Swighet, Julocke, soete vrouwe, Ende laet sinken desen rouwe, Ende laet bliven uwen toren. 1295 Wattan? al hevet u here verloren Enen vanden clippelen sinen, Al te mere so sal hi pinen. Laet bliven dese tale achter; Gheneset die pape, en es gheen lachter 1300 Dat hi ludet met ere clocken." Dus trooste Reinaert vrouwe Julocken, Die haer harde sere mesliet. Die pape ne mochte langher niet Ghestaen; hi viel in onmacht. 1305 Soe hieffene up met haerre cracht, Ende droechene recht te beddewaert. Hier binnen keerde Reinaert Allene ter herberghewaert, Ende liet Tibert sere vervaert, 1310 Ende in sorghe vander doot. Al was Tiberts sorghe groot, Doe hise alle onledich sach Over dien pape, die daer lach Ghewont, doe ghinc hi hem pinen, 1315 So dat hi metten tanden sinen Die pese midden beet ontwee. Doe ne wildi letten nemmee Ende spranc weder uten gate, Ende dede hem uptie rechte strate, 1320 Die tes coninxwaert ghelach. Eer hi daer quam so waest dach, Ende die sonne begonste risen. In eens arems siecs wise Quam Tibert in thof gheronnen, 1325 Die tes papen hadde ghewonnen Dat hi langhe claghen mach. Alse die coninc dit versach, Dat hi hadde dat oghe verloren, Doe mochte men vreselike horen 1330 Dreighen den dief Reinaert. Die coninc doe niet langher ne spaert, Hine riep sine baroene te rade, Ende vraechde, wat hi best dade Jeghen Reinaerts overdaet? 1335 Doe wart ghindre menich raet, Hoe men te reden brochte, Die dese overdaet wrochte. Doe sprac Grimbert die das, Die Reinaerts broeder sone was: 1340 »Ghi heren, ghi hebt meneghen raet; Al ware mijn oom noch also quaet, Sal men vri recht vort draghen, Men salne drie waerve daghen, Also men doet een vrien man; 1345 Ende en comt hi niet dan, So es hi sculdech alre dinc, Daer af hi vor den coninc Van desen heren es beclaghet." --»Wie wildi, Grimbert, datten daghet? 1350 Sprac die coninc, wie es hier Die sijn oghe, ofte sijn lier Wille setten in avonture Omme ene felle creature? Ic wane, hier niemen nes so sot." 1355 Grimbert sprac: »Selp mi God! Siet mi hier, ic bem so coene, Dat ic wel dar bestaen te doene Dese bodscap, ghebiedijt." --»Grimbert, gaet, ende sijt 1360 Vroet, ende wacht u jeghen mesval!" Hi sprac: »Coninc here, ic sal." Dus gaet Grimbert te Maupertuus. Als hire quam, vant hi in huus Sinen oom, ende vrouwe Ermelinen, 1365 Die bi haren welpekinen Laghen in die haghedochte; Ende teerst dat Grimbert mochte Groete hi sijn oom, ende siere moien. Hi sprac: »En sal u niet vernoien 1370 Des onrechts, daer ghi in sijt? Dinket u noch niet wesen tijt, Dat ghi trect, oom Reinaert, Tote des coninx hovewaert, Daer ghi wel sere sijt beclaghet 1375 Ghi sijt drie waerve ghedaghet. Vermerredi maerghin den dach, So sorghic, dat u ne mach Neghene ghenade mee ghescien. Ghi sult ten derden daghe sien 1380 U casteel bestormen, Maupertuus; Ghi sult gherecht sien vor u huus Ene galghe ofte een rat. Over waer segghic u dat, Beide u kindre ende u wijf 1385 Sullen verliesen haren lijf, Lachterlike, al sonder waen; Ghine moghet selve niet ontgaen. Daer omme es u die beste raet, Dat ghi met mi te hove gaet: 1390 Hets messelic, hoet ghevallen mach. U es dicke up enen dach Vremder avonture ghevallen, Dat ghi noch quite van hem allen Met des coninx orlove 1395 Nochtan sciet uten hove." Reinaert seide: »Ghi secht waer. Nochtan, Grimbert, come ic daer, Onder des coninx ghesinde, Dat ic binden hove vinde, 1400 Es up mi verbolghen al; Quame ic dane, het ware gheval. Nochtan dinct mi beter wesen (Ghenese oft ic mach ghenesen,) Dat ic met u te hove vare, 1405 Dan het al verloren ware, Casteel, kindre ende wijf, Ende daer toe mijns selves lijf. In mach den coninc niet ontgaen; Alse ghi wilt, so willic gaen. 1410 Hort, vrouwe Hermeline, Ic bevele u die kindre mine, Dat ghire wale pleghet nu: Vor allen dandren bevelic u Minen sone Reinaerdine: 1415 Hem staen wel die gaerdeline An sijn muulkijn over al: Ic hope, dat hi mi slachten sal. Hier es Rosseel, een scone dief, Die hebbic nochtan alse lief, 1420 Als iemen sine kindre doet; Al eist, dat ic nu henen moet, Ic salt mi nemen harde na, Up dat ic mach, dat ic ontga. Grimbert, neve, God moet u lonen." 1425 Met hoofscen worden ende met sconen Nam Reinaert an den sinen orlof, Ende rumede sijns selves hof. Ai hoe droeve bleef vrouwe Hermeline, Ende hare clene welpekine, 1430 Doe Reinaert sciet uut Maupertuus, Ende hi hof liet ende huus Aldus omberaden staen! Nu horet, wat hi heeft ghedaen. Teerst dat hi quam ander heiden, 1435 Hi sprac te Grimbert, ende seide: »Grimbert, scone wel soete neve, Van sorghe suchtic ende beve. Lieve neve, ic wille gaen (Nu hort mine redene saen,) 1440 Te biechte hier te di: Hier nes ander pape bi. Hebbic mine biechte ghedaen, Hoe so die saken mijn vergaen, Mine siele sal te claerre wesen." 1445 Grimbert antworde na desen: »Oom, wildi te biechte gaen, So moetti dan verloven saen Alle diefte ende allen roof; Oft en diet u niet een loof!" 1450 --»Dat wetic wel, sprac Reinaert, Grimbert, nu hort haerwaert, Ende vandet mi gheraden; Siet, ic come u te ghenade, Van algader miere mesdaet: 1455 Nu hort, Grimbert, ende verstaet: Confiteor pater, mater, Dat ic den otter ende den cater Ende allen dieren hebbe mesdaen; Daer af willic mi in biechte dwaen." 1460 Grimbert sprac: »Oom, walschedi? Oft ghi wilt, sprect jeghen mi In Dietsche, dat ict mach verstaen." Doe sprac Reinaert: »Ic hebbe mesdaen Jeghen allen dieren, die nu leven; 1465 Bidt Gode, dat hijt mi vergheve! Ic dede minen oom Brunen Al bloedich maken sine crune. Tibert dede ic muse vaen (Daer ickene sere dede slaen,) 1470 Tes papen, daer hi spranc int strec. Ic hebbe ghedaen groot ongherec Cantecleer, ende sinen kindren, Waren si meerre ofte mindre, Dicke makedicse los: 1475 Dor recht beclaghet hi den vos. Die coninc en es mi niet ontgaen; Ic hebbe hem toren ooc ghedaen, Ende mesprijs der coninghinne, Dat si spade sullen verwinnen 1480 Also vele ere van mi. Ooc hebbic, dat segghic di, Grimbert, liede mee bedroghen, Dan ic di soude ghesegghen moghen. Ende Isengrijn, dat verstaet, 1485 Hiet ic oom, dor baraet; Ic maecten monc ter Elmare: Dat wi beide begheven waren, Dat wart hem al te siere pine. Ic dede hem an dien clockelinen 1490 Binden beide sine voete: Dat luden wart hem doe so soete, Dat hijt emmer wilde leren: Dat verghinc hem tonnere: Want hi luudde so utermaten, 1495 Dat alle die ghinghen bi der strate, Ende waren binder Elmare, Waenden dat die duvel ware, Ende liepen daer si luden horden. Eer hi doe conste in corten worden 1500 Ghespreken: »Ic wille mi begheven," Hadsi hem na ghenomen tleven. Sint dedic hem die crune gheven: Hem machs ghedinken al sijn leven, Dat wetic wel over waer. 1505 Ic dede hem bernen af dat haer, So dat hem die swaerde cramp. Sint dedic hem meerren scamp Upt ijs, daer icken leerde visscen, Daer hi niene conste ontwisscen: 1510 Hi ontfinker meneghen slach. Sint leiddicken up enen dach Tote des papen van ... blois. In al dat lant van Vermendois Sone woonde gheen pape riker. 1515 Die selve pape hadde enen spiker, Daer menich vet bake in lach; Des haddic dicke goet ghelach. Onder dien spiker haddic een gat Verhohenlike ghemaect: in dat 1520 Dedic Isengrijn incrupen; Daer vant hi rentvleesc in cupen, Ende baken hanghende vele. Daer dedi dor sine kele So vele gheliden utermaten, 1525 Als hi weder uten gate Waende keren, uter noot, Hem was die lede buuc so groot, Dat hi beclaghede sijn ghewin. Daer hi was comen hongherich in, 1530 Ne condi sat niet comen uut. Ic liep, ic maecte groot gheluut Int dorp, ende maecte groot gherochte; Nu hort, wat ic daer toebrochte. Ic liep al daer die pape sat 1535 Te siere taflen ende at. Die pape hadde een cappoen: Dat was dat alrebeste hoen Dat men in al dat lant vant: Hi was ghewent al toter hant. 1540 Dien prandic in minen mont Vor die tafle, daer hi stont, Al daert die pape toesach. Doe riep die pape: »Nu vanc! slach! Helpe, wie sach dit wonder nie? 1545 Die vos comt, daer ic toesie, Ende rooft mi in mijns selves huus; So helpe mi sancta spiritus! Te wers hem, dat hire quam!" Dat tafelmes hi upnam, 1550 Ende stac die tafle, dat soe vlooch Verre boven mi harde hooch, In middewaerde upten vloer. Hi vloecte sere ende swoer, Ende riep lude: »Slach ende va!" 1555 Ende ic vore, ende hi na. Sijn tafelmes haddi verheven, Ende brochte mi ghedreven Up Isengrijn, daer hi stont: Ic hadde dat hoen in minen mont, 1560 Dat harde groot was ende swaer; Dat so moestic laten daer, Wast mi leet ofte lief. Doe riep die pape: »Ai, here dief, Ghi moet den roof laten!" 1565 Ende ic ghinc miere strate Dane, daer ic wesen woude. Alse die pape upheffen soude Dat hoen, sach hi Isengrine. Doe naecte hem ene grote pine; 1570 Hi warpene int oghe metten messe. Den pape volgheden si sesse, Die alle met groten staven quamen: Ende als si Isengrijn vernamen Doe maecten si een groot gheluut, 1575 Ende die ghebure quamen uut, Ende maecten grote niemare Manlic andren, dat daer ware In spapen spiker een wulf ghevaen, Die hem selven hadde ghedaen 1580 Bi den buke in dat gat. Als die ghebure ghevreischten dat, Liepen si dat wonder bescouwen. Aldaer wart Isengrijn teblouwen, So dat hem ghinc al uten spele; 1585 Want hi ontfinker harde vele Groter slaghe, ende groter worpe. Daer quamen die kindre vanden dorpe, Ende verbonden hem die oghen: Het stont hem so, hi moest ghedoghen. 1590 So sere sloechsi ende staken, Dat sine uten gate traken, (Doe ghedoghedi vele onghevals) Ende bonden hem an sinen hals Enen steen, ende lieten gaen, 1595 Ende lietene dien honden saen, Diene ghinghen bassen ende jaghen. Ooc diende men hem met groten slaghen So langhe, dat hi ghelove was. Doe viel hi neder up dat gras 1600 Oft hi ware al steendoot. Doe was dier kindre bliscap groot. Ghindre was grote niemare. Si leidene up ene bare, Ende droeghene met groten ghehuke 1605 Over stene ende over struke. Buten dorpe, in ene gracht, Bleef hi ligghende al dien nacht: Inne weet hoe hi dane voer. Sint verwarvic, dat hi mi swoer 1610 Sine hulde een jaer al omtrent. Dat dede hi up sulc convent, Dat icken soude maken hoenre sat. Doe leiddicken in ene stat, Daer ic hem dede te verstane, 1615 Datter hinnen ende een hane In een groot huus, an ere strate, Up enen haenbalke saten. Recht ere valdore bi, Daer dedic Isengrijn bi mi 1620 Up dat huus clemmen boven: Ic seide, ic wilde hem gheloven, Wildi crupen in die valdore, Dat hire soude vinden vore Van vetten hoenren sijn ghevoech. 1625 Ter valdore ghinc hi ende loech, Ende croop daer in met vare, Ende began tasten harentare. Hi taste, ende als hi niet en vant Sprac hi: »Neve, hets hier bewant 1630 Te sorghe: ic ne vinder niet." Ic sprac: »Oom, wats ghesciet, Cruupter een lettel bet in: Men moet wel pinen omme ghewin; Ic hebse wech, diere saten vore." 1635 Dus so liet hi hem verdoren, Dat hi die hoenre te verre sochte. Ic sach, dat icken honen mochte, Ende hoonden so, dat hi voer Vant dac boven upten vloer, 1640 Ende gaf enen groten val, Dat si ontspronghen overal, Die daer in den huse sliepen. Die bi den viere laghen, si riepen Dat ware in huus, sine wisten wat, 1645 Ghevallen dor dat viwergat. Si worden up, ende ontstaken lecht: Doe sine daer saghen, echt Wart hi ghewont toter doot. Ic hebben brocht in menegher noot, 1650 Meer dan ic ghesegghen mochte. Nochtan, al dat ic nie ghewrochte Jeghen hem, so ne roeke ic niet So sere, als dat ic verriet Vrouwe Hersinde, sijn scone wijf, 1655 Die hi liever dan sijns selfs lijf Hadde: God moet mi vergheven! Haer dedic, dat mi liever bleven Ware te doene, dant es ghedaen." Grimbert sprac: »Oft ghi wilt gaen 1660 Claerlike te biechte tote mi, Ende sijn van uwen sonden vri, So suldi spreken ombedect. In weet, werwaert ghi dit trect: »Ic hebbe jeghen sijn wijf mesdaen." 1665 Oom, dat en can ic niet verstaen, Waer ghi dese tale keert." Reinaert sprac: »Neve Grimbeert, Ware dat hoofschede groot, Oft ic hadde gheseit al bloot: 1670 Ic hebbe gheslapen bi miere moien? Ghi sijt mijn maech, u souts vernoien, Seidic eneghe dorperheit. Grimbert, nu hebbic gheseit Al dat mi mach ghedinken nu: 1675 Geeft mi aflaet, biddic u, Ende settet mi dat u dinct goet." Grimbert was wijs ende vroet: Hi brac een rijs van ere haghe, Ende gaffer hem mede XL slaghe 1680 Over alle sine mesdade. Daerna, in gherechten rade, Riet hi hem goet te wesene, Te wakene, ende te lesene, Te vastene, ende te vierne, 1685 Ende te weghe waert te stierne Die hi buten weghe saghe: Ende hi vort alle sine daghe Bescedenlike hem soude gheneren. Hierna so dedi hem versweren 1690 Beide roven ende stelen. Nu moet hi siere siele telen, Reinaert, bi Grimberts rade, Ende ghinc te hove, up ghenade. Nu es die biechte daer ghedaen. 1695 Die heren hebben den wech bestaen Tote des conincs hovewaert. Nu was, buter rechter vaert, Die si te gane hadden begonnen, Een prioreit van swarten nonnen, 1700 Daer meneghe gans ende menich hoen, Meneghe hinne, menich cappoen, Plaghen te wedene, buten mure. Dit wiste die felle creature, Die onghetrouwe Reinaert, 1705 Ende sprac: »Te ghenen hovewaert So leghet onse rechte strate." Met dusdanen barate Leidde hi Grimbert bi der scure, Daer die hoenre buten mure 1710 Ghinghen weden harentare. Der hoenre wart Reinaert gheware: Sine oghen begonsten omme te gane. Buten den andren ghinc een hane, Die harde vet was ende jonc: 1715 Daerna gaf Reinaert enen spronc, So dat dien hane die plume stoven. Grimbert sprac: »Ghi dinct mi doven, Onsalich man, wat wildi doen? Wildi noch om een hoen 1720 In alle die grote sonden slaen, Daer ghi te biechte af sijt ghegaen? Dat moet u wel sere rouwen!" Reinaert sprac: »Bi rechter trouwe, Ic hads vergheten, lieve neve; 1725 Bit Gode, dat hijt mi vergheve. Het ne ghesciet mi nemmermeer." Doe daden si enen wederkeer Over ene smale brugghe. Hoe dicke sach Reinaert achter rugghe 1730 Weder, daer die hoenre ghinghen! Hine conste hem niet bedwinghen, Hine moeste siere seden pleghen: Hadde men hem thooft af ghesleghen, Het ware ten hoenrenwaert ghevloghen, 1735 Also verre alst hadde ghemoghen. Grimbert sach dit ghelaet Ende seide: »Onreine vraet, Dat u dat oghe so omme gaet!" Reinaert andworde: »Ghi doet quaet, 1740 Dat ghi mine herte so becoort, Ende mine bede dus verstoort: Laet mi doch lesen een pater nooster, Der hoenre sielen vanden clooster, Ende den gansen te ghenade, 1745 Die ic dicke hebbe verraden, Die ic desen heleghen nonnen Met miere list hebbe af ghewonnen." Grimbert balch, newaer Reinaert Hadde emmer doghen achterwaert, 1750 Tes si quamen ter rechter strate. Doe began hem droeve ghelaten, Ende harde sere beefde Reinaert, Dat si keerden te hove waert, Daer hi waende sere mesraken. 1755 Doe hi began den hove naken, Ende in sconinx hof was vernomen, Dat Reinaert ware te hove comen, Met Grimbert den das, Ic wane daer niemen was 1760 So aerm, no van so cranken maghen, Hine gherede hem up een claghen: Dit was al jeghen Reinaerde. Nochtan dedi als donvervaerde, Hoe so hem te moede was; 1765 Ende sprac te Grimbeert den das: »Leidet ons die hoochste strate!" Reinaert ghinc in dien ghelate, Ende in al so bouden ghebare, Oft hi sconinx sone ware, 1770 Ende hi niet en hadde mesdaen. Boudelike ghinc hi staen Vor Nobele, dien coninc, Ende sprac: »God, die alle dinc Gheboot, hi gheve u, coninc here, 1775 Langhe bliscap ende ere. Ic groet u, coninc, ende hebbes recht: En hadde nie coninc enen cnecht So ghetrouwe jeghen hem, Als ic oit was ende bem: 1780 Dat es dicke worden anscijn: Nochtan die sulke, die hier sijn, Souden mi herde gherne roven Uwer hulde, wildi hem gheloven; Maer neen ghi niet; God moet u lonen! 1785 Het ne betaemt niet der crone, Dat soe den scalken ende den fellen Te lichte ghelove dat si vertellen. Nochtan willics Gode claghen: Dier es te vele in onsen daghen, 1790 Der scalke, die wroeghen connen, Die die vorder hant hebben ghewonnen Over al, in riken hoven, Dien sal men niet gheloven: Die scalcheit es hem binnen gheboren; 1795 Dat si den goeden beraden toren, Dat wreke God up haer leven, Ende moete hem ewelike gheven Al sulken loon, als si sijn waert!" Die coninc sprac: »Owi Reinaert, 1800 Owi Reinaert, onreine quaet, Wat condi al scone ghelaet! Dat en can u ghehelpen niet een caf. Nu comt uwes smekens af: In werde bi smekene niet u vrient. 1805 Hets waer, ghi sout mi hebben ghedient Van ere sake in den woude, Daer ghi qualic in hebt ghehouden Die vrede, die ic hadde ghesworen." --»Owi, wat hebbic al verloren!" 1810 Riep Canticleer, die daer stont. Die coninc sprac: »Hout uwen mont, Here Canticleer, nu laet mi spreken: Laet mi antworden sinen treken. Ai, here dief, Reinaert, 1815 Dat ghi mi lief hebt ende waert, Dat hebdi, sonder uwe pine, Minen boden laten scinen, Aerm man Tibert, here Brunen, Dien noch bloedich es die crune! 1820 Ic ne sal u niet vele scelden: Ic waent u kele sal ontghelden Noch heden, al up ene wile." --»Nomine Patrum, Christum File! Sprac Reinaert, oft mijn here Brunen 1825 Noch al bloedich es die crune, Was hi teblouwen, oft versproken, Waer hi goet, het ware ghewroken, Eer hi noint vlo int water. Banderside Tibert die cater, 1830 Dien ic herberghede ende ontfinc, Oft hi ute om stelen ghinc Tes papen, sonder minen raet, Ende hem die pape dede quaet, Bi Gode, soudic dat ontghelden, 1835 So mochtic mijn gheluc wel scelden!" Vort sprac Reinaert: »Coninc lioen, Wien twifelt des, ghine moghet doen Dat ghi ghebiet over mi? Hoe goet mine sake si, 1840 Ghi moghet mi vromen ende scaden; Wildi mi sieden, ofte braden, Ofte hanghen, ofte blenden, Ic ne mach u niet ontwenden; Alle diere sijn in u bedwanc. 1845 Ghi sijt groot, ende ic bem cranc; Mine hulp es clene, ende duwe groot: Bi Gode, al sloeghedi mi doot, Dat ware ene cranke wrake; Lichte men daer ave hilde sprake." 1850 Doe spranc up Belijn, die ram, Ende sine hie, die met hem quam, Dat was dame Hawi: Belijn sprac: »Gawi Alle vort met onser claghe!" 1855 Brune spranc up, met sinen maghen, Ende Tibeert die felle, Ende Isengrijn sijn gheselle, Forcondet dat everswijn, Ende die raven Tiecelijn, 1860 Pancer die bever, ooc Bruneel, .............. Dat watervar, dat butseel, Ende dat eencoren, here Rosseel, Dieweline, die vrouwe fine, 1865 Cantecleer ende die kindre sine, Makende groten vederslach, Dat foret, Clenebejach, Liepen alle in dese scare: Alle dese ghinghen openbare 1870 Vor haren here, den coninc, staen, Ende daden Reinaert vaen. Nu ghinct ghindre up een plaidieren. Nie horde man van dieren So scone tale als nu es hier 1875 Tusscen Reinaerde ende dandre dier; Vort bringhen dat men seide daer, Het ware mi pijnlic ende swaer; Daer omme corte ic u die wort. Die beste reden ghinghen vort. 1880 Die claghen, die die diere ontbonden, Proefden si met orconden, Als si sculdich waren te doene. Die coninc dreef die hoghe baroene Te vonnesse, van Reinaerts sake. 1885 Doe wijstsi, dat men soude maken Ene galghe, sterc ende vast, Ende men Reinaert, den fellen gast, Daer an hinghe, bi siere kele. Nu gaet Reinaerde al uten spele. 1890 Doe Reinaert verordeelt was, Orlof nam Grimbert die das, Met Reinaerts naesten maghen: Sine consten niet verdraghen, No sine consten niet ghedoghen, 1895 Dat men Reinaert vor haren oghen Soude hanghen alse enen dief. Nochtan wast hem somen lief. Die coninc, die was harde vroet, Doe hi mercte ende verstoet, 1900 Dat so menich jonghelinc Met Grimbert uten hove ghinc, Die Reinaerde na bestoet, Doe peinsdi in sinen moet: Hier mach in lopen ander raet. 1905 Al es Reinaert selve quaet, Hi hevet meneghen goeden maech. Doe sprac hi: »Twi sidi traech, Isengrijn ende here Bruun? Reinaerde es cont menich tuun, 1910 Ende hets den avonde bi; Hier es Reinaert, ontsprinct hi, Comt hi III voete uter noot, Sine list soe es so groot, Ende hi weet so meneghen keer, 1915 Hine wert ghevanghen saermeer. Salmen hanghen, twine doet ment dan? Eer men nu ghereden can Ene galge, so eist nacht." Isengrijn was wel bedacht, 1920 Ende sprac: »Hier es een galghe bi." Ende met dien worde versuchte hi. Doe sprac die cater, here Tibeert: »Here Isengrijn, u es verseert U herte, in wancans u niet; 1925 Nochtan Reinaert di tal beriet, Ende selve mede ghinc, Daermen u twee broeders hinc, Rume ende Widelanke. Hets tijt, wildijs hem danken. 1930 Waerdi goet, het ware ghedaen; Hine ware niet noch onverdaen." Isengrijn sprac tote Tibeert: »Wat ghi ons al gader leert! Ne ghebrake ons niet een strop, 1935 Langhe heden wiste sijn crop Wat sijn achterende mochte weghen." Reinaert, die langhe hadde ghesweghen, Sprac: »Ghi heren, cort mine pine. Tibert heeft ene vaste line, 1940 Die hi bejaghede an sine kele Daer hi vernois hadde vele, Int huus daer hi den pape beet, Die vor hem stont al sonder cleet. Here Isengrijn, nu maect u vore! 1945 En sidi niet daertoe vercoren, Ende ghi Brune, dat ghi sult doden Reinaert, uwen neve, den fellen roden?" Doe sprac hi ten coninc saen; »Doet Tibert mede gaen; 1950 Hi mach clemmen, hi mach die line Updraghen, sonder uwe pine. Tibert, gaet, ende maect ghereet! Dat ghi iet let, dats mi leet." Doe sprac Isengrijn tote Brunen: 1955 »So helpe mi die cloostercrune, Die boven up mijn hoofd staet! In horde nie so goeden raet, Alse Reinaert selve ghevet hier. Hem langhet omme cloosterbier: 1960 Nu gawi ende bruwen hem!" Brune sprac: »Neve Tibert, nem Die line; du sels mede lopen. Reinaert hi sal nu becopen, Mijn scone liere, ende dijn oghe! 1965 Gawi, ende hanghene so hoghe Dats lachter hebben al sine vrient!" --»Gawi, hi hevets wel verdient," Sprac Tibert, ende nam die line, »Inne dede nie so lieve pine." 1970 Nu waren die drie heren ghereet. .............. Dats Isengrijn ende Tibeert Ende her Bruun, die hadde gheleert Honich stelen tsiere scade. 1975 Isengrijn was so beraden, Eer hi vanden hove sciet, Hine wilde des laten niet, Hine vermaende nichten ende neven, Ende alle die binden hove bleven, 1980 Beide ghebure ende gaste, Dat si Reinaert hilden vaste. Vrouwe Hersinde sinen wive Beval hi, bi haren live, Dat soe stonde bi Reinaerde, 1985 Ende soene name biden baerde, Ende van hem niet ne sciede, No dor goet, no dor miede, No dor niede, no dor noot, No dor sorghe vander doot. 1990 Reinaert antworde in corten worden, Dat alle die daer waren horden: »Here Isengrijn, half ghenade! Al ware u lief mijn grote scade, Ende al brincti mi in vernoie, 1995 Ic weet wel, soude miere moien, Te rechte ghedinken ouder daet, Soene dade mi nemmer quaet. Her Isengrijn, soete oom, Ghi nemt uwes neven cranken goom, 2000 Ende here Brune ende here Tibeert, Dat ghi mi dus hebt onneert. Ghi drie ghi hebbet ghedaen al, Dat men mi ontliven sal. Daer toe hebdi ghemaket, 2005 Dat so wie mi ghenaket, Sceldet mi dief, oft hevet leet. Daer omme moetti, God weet, Geonneert werden alle drie, Ghine haest, dat ghescie 2010 Al dat ghi begheert te doene. Mi es die herte noch also coene: Ic dar wel sterven ene warf. Ne wart mijn vader, doe hi starf, Van allen sinen sonden vri? 2015 Gaet, ghereet die galghe hier bi: Een twint mi langher niet ne spaert (Oft varen moetti hinderwaert) Alle uwe voete ende uwe been!" Doe sprac Isengrijn: »Ameen! 2020 Amen, ende hinderwaert Moet hi varen, die langher spaert!" Tibert sprac: »Nu haestewi!" Ende met dien worden spronghen si, Ende liepen vort harde blide, 2025 Ende pijnden hem te stride Te springhene over meneghen tuun, Isengrijn ende here Bruun. Tibert volghede hem naer: Hem was die voet een lettel swaer 2030 Vander linen, die hi droech; Nochtan was hi rasch ghenoech: Dat dede hem al die goede wille. Reinaert stont ende sweech al stille, Ende sach sine viande lopen, 2035 Die hem dat strec an waenden cnopen. --»Maer het sal bliven," sprac Reinaert, Die stoet ende scouwede derwaert Hoe si springhen ende keren. Hi peinsde: »Deus, wat joncheren! 2040 Nu laetse springhen ende lopen: Levic, si sullent noch becopen, Hare overdaet ende hare scampie, Mine ghebreke reinaerdie; Nochtanne sijn si mi 2045 Liever verre danne bi, Die ghene die ic meest ontsach. Nu willic proeven, dat ic mach Te hove bringhen een baraet, Dat ic, vor die dagheraet, 2050 In groter sorghe vant te nacht. Hevet mine list sulke cracht Als ic noch hope dat soe doet, Al es hi listich ende vroet, Ic wane den coninc noch verdoren." 2055 Die coninc dede blasen enen horen, Ende hiet Reinaert uutwaert leden Reinaert sprac: »Laet teerst ghereden Die galghe, daer ic an hanghen sal; Ende daer binnen so salic al 2060 Den volke mine biechte conden, In verlanesse van minen sonden. Hets beter, dat al tfolc verstaet Mine diefte ende mine ondaet, Dan si namaels eneghen man 2065 Mine overdaet teghen an." Die coninc sprac: »Nu segghet dan!" Reinaert stont als een droeve man, Ende sach al omme, harentare. Dus so sprac hi al openbare: 2070 »Helpe, seit hi, Dominus! Nu nes hier niemen in dit huus, No vrient no viant, ic ne bem Een deel mesdadich jeghen hem. Nochtan, horet alle, ghi heren: 2075 Laet u wisen ende leren, Hoe ic Reinaert, aerminc, Eerst die boosheit anevinc. In allen tiden, spade ende vroe, Was ic een hovesc kint nochtoe. 2080 Doe men mi spaende vander mammen, Ghinc ic spelen metten lammen, Dor te horne dat ghebleet; So langhe, dat ic een verbeet: Ten eersten lapedic dat bloet: 2085 Het smaecte so wel, het was so goet, Dat ic dat vleesc mede ontgan. Daer leerdic leckernie an So vele, dat ic ghinc ten gheten Int wout, daer icse horde bleten: 2090 Daer verbetic hoekine twee. So dedic derdes daghes mee, Ende ic wart bouder ende coener, Ende verbeet haenden ende hoener, Ende gansen, daer icse vant. 2095 Doe mi bloedich wart mijn tant, Was ic so fel ende so wreet, Dat ic suver up verbeet Al dat ic vant, ende wat mi dochte Dat mi bequam, ende ic vermochte. 2100 Daer na quam ic ende Isengrijn, Te wintre in enen couden rijm, Bi Besele onder enen boom: Hi rekende hi ware mijn oom, Ende began ene sibbe tellen. 2105 Aldaer worden wi ghesellen. Dat mach mi te rechte rouwen! Daer gheloofden wi, bi trouwe, Recht gheselscap manlic andren. Doe begonsten wi te gader wandren. 2110 Hi stal tgrote, ende ic dat clene: Dat wi bejaechden wart ghemene; Ende als wi delen souden doe, Ic was in hoghen ende vro Mochtic mijn deel hebben half. 2115 Alse Isengrijn bejaghede een calf Oft een weder, oft een ram, So grongierdi, ende maecte hem gram, Ende toochde mi ghelaet, Dat so suur was ende quaet, 2120 Dat hi mi met van hem verdreef, Ende hem mijn deel al gader bleef; Nochtan achtic niet van dien. So menich warve hebbic versien, Alse wi een grote proie lagheden, 2125 Die ic ende mijn oom bejagheden, Enen osse, oft enen bake, So ghinc hi sitten met ghemake Met sinen wive, vrouwe Harsinde, Ende met sinen VII kindren; 2130 Sone mocht ic cume dene hebben Vanden alreminsten rebben, Die sine kindre en wouden cnaghen. Dus nauwe hebbic mi bedraghen. Nochtan dat was mi lettel noot; 2135 Ne waer dat mijn sin so groot Die lieve droech te minen oom, Die mijns nemet cranken goom, Ic hadde wel ghewonnen tetene. Coninc, dit doe ic u te wetene: 2140 Ic hebbe noch selver ende gout, Dat al es in miere ghewout, So vele, dat cume een waghen Te VII werven soude ghedraghen." Alse die coninc dit verhorde, 2145 Gaf hi Reinaerde selke andworde: »Reinaert, waen quam u dese scat?" Reinaert andworde: »Ic segghe u dat, Wildijt weten, alse ict weet: No dor lief, no dor leet 2150 Sone salt danne bliven verholen. Coninc, die scat was bestolen: Ne waer hi ooc ghestolen niet, Daer ware die mort bi ghesciet Ane u lijf, in rechter trouwe, 2155 Dat uwen vrienden mochte rouwen." Die coninghinne wart vervaert Ende sprac: »Owi, Reinaert! Owi, Reinaert! owi! owi! Owi, Reinaert, wat sechdi? 2160 Ic mane u bi der selver vaert, Dat ghi ons secht, Reinaert, Die u siele varen sal, Dat ghi ons secht die waerheit al Openbare, ende bringhet vort: 2165 Oft ghi weet van enegher mort, Oft enen mordeliken raet, Die jeghen minen here gaet, Dat laet hier openbare horen!" Nu hort, hoe Reinaert sal verdoren 2170 Den coninc entie coninghinne, Ende hi bewerven sal met sinne Des coninx vrientscap ende hulde; Ende hoe hi buten haerre sculde Brune en Isengrijn bede 2175 Up hief in groten ongherede, Ende in veten ende in ongheval Jeghen den coninc bringhen sal. Dien heren, die nu waren so fier, Dat si Reinaerde waenden bier 2180 Te sinen lachter hebben ghebrouwen, Ic wane wel, in rechter trouwe, Dat hi sal weder mede blanden, Dien si drinken sullen met scande. In enen ghelate van droeven sinne 2185 Sprac Reinaert: »Edele coninghinne, Al haddi mi nu niet ghemaent, Ic bem een die sterven waent: In laet niet ligghen up mine siele; Ende waert so, dat mi gheviele, 2190 Mi stonder omme in der helle te sine, Daer torment es ende pine. Indien dat die coninc milde Een ghestille maken wilde, Ic soude segghen, met ghenade, 2195 Hoe jammerlike hi was verraden, Te mordene van sinen lieden. Nochtan, diet alre meest berieden, Sijn som van minen liefsten maghen, Die ic node soude bedraghen, 2200 Ne daet die sorghe vander helle, Daer men seit, dat si in quellen, Die hier sterven, ende mort Weten, sine brincse vort." Dien coninc wart die herte swaer, 2205 Ende sprac: »Reinaert, sechstu mi waer!" --»Waer?" sprac Reinaert, »vraechdi des? Jane weet ghi niet hoet met mi es? Ne bewaent niet, edel coninc, Al bem ic een aerminc, 2210 Hoe mochtic sulke mort ghetemen? Waendi, dat ic wille nemen Ene loghene uptie langhe vaert? In trouwe neenic," sprac Reinaert. Bi der coninghinne rade, 2215 Die sere ontsach des coninx scade, Gheboot die coninc openbare, Dat niemen daer so coene en ware, Dat hi een wordekijn iet sprake, Tottien, dat Reinaert met ghemake 2220 Hadde volseit al sinen wille. Doe sweghen si alle gader stille. Die coninc hiet Reinaerde spreken. Reinaert was van fellen treken: Hem dochte scone sijn gheval, 2225 Hi sprac: »Nu swighet over al, Na dien dat es den coninc lief: Ic sal u lesen, sonder brief, Die verradenesse openbare, So dat ic niemene en spare, 2230 Dien ic te wroeghene sculdich bem. Dies lachter hevet, scaems hem!" Nu vernemt alle gader, Hoe Reinaert sinen ertscen vader Met verradenesse sal bedraghen, 2235 Ende een van sinen liefsten maghen, (Dat was Grimbert, die das,) Die hem hout van herten was. Dat dede Reinaert omme dat, Dat hi wilde, dat men te bat 2240 Sinen worden gheloven soude, Van sinen vianden, oft hi woude Dien verranesse tien an. Nu hort, hoe hi dies began: »Wilen tere stonde 2245 Hadde mijn here vonden Des coninx Hermelinx scat, In ere verholenre stat. Doe mijn vader hadde vonden Den scat, wart hi in corten stonden 2250 So overdadich, ende so fier, Dat hi veronwerde alle dier, Die sine ghenote te voren waren. Hi dede Tibert, den cater, varen In Ardennen, dat wilde lant, 2255 Aldaer hi Brune den bere vant: Hi ontboot Brunen Gods houde, Ende in Vlaendren comen soude, Oft hi coninc wilde wesen. Brune wart vro van desen, 2260 Hi hadt meneghen dach begheert: Doe maecte hi hem te Vlaendrenweert Ende quam in Waes, int soete lant, Daer hi minen vader vant. Mijn vader omboot Grimberte, den wisen, 2265 Ende Isengrine, den grisen, (Tibert, die cater, was die vijfte) Ende quamen tenen dorpe, hiet Hijfte. Tusscen Hijfte ende Ghent Hilden si haer parlement, 2270 In ere belokenre nacht; Daer quamen si bi sduvels cracht Ende bi des duvels ghewelt, Ende swoeren daer an twoeste velt Alle vive, des coninx doot. 2275 Nu horet wonder harde groot: [Si swoeren up Isengrijns crune, Alle vive, datsi Brune Coninc ende here souden maken, Ende settene in den stoele tAken,] 2280 Ende hi crone soude draghen. Wilde iemen van des coninx maghen Dat wedersegghen, mijn vader soude Met sinen selvere ende sinen goude So den ghenen steken achter, 2285 Dat sijs souden hebben lachter. Dit wetic, ende segghe u hoe. Eens maerghins harde vroe Gheviel, dat mijn neve, die das, Van wine een lettel dronken was, 2290 Ende dien verholnen raet minen Wive, vrouwe Harmelinen, Al van pointe te pointe seide, Daer si liepen an der heiden. Mijn wijf es ene vremde vrouwe, 2295 Ende gaf Grimberte hare trouwe, Dat verholen bliven soude. Ten eersten dat soe quam te woude, Daer ic was, ende soe mi vant, So telde soet mi te hant: 2300 Newaer het was al stillekine. Ooc seide soe mi sulke lijctekine, Die ic kende al so waer, Dat mi alle mine haer Upwaert stonden, van groten vare. 2305 Mine herte wart mi openbare Also cout alse een ijs. Dies sijt seker ende wijs, Ic kinde Brune valsc ende quaet, Ende vul van alre overdaet. 2310 Ic peinsde: worde hi onse here, Dat ontvruchtic harde sere, Dat wi alle waren verloren. Ic kinde den coninc so wel gheboren, Ende soete, ende goedertiere, 2315 Ende ghenadich allen dieren. Het dochte mi bi allen dinghen Eene quade manghelinghe, Die ons ne mochte comen No tere, no te vrome; 2320 Mine herte grote sorghe doghede. Hier omme pijndic ende poghede Hoe so erge ene sake, Testoret worde, ende ic brake Mijns vader bosen raet, 2325 Die een dorper, enen vraet, Coninc ende here maken waende. Emmer badic Gode, ende maende, Dat hi den coninc, minen here, Behilde sine wareltere. 2330 Bedi ic kinde wale dat, Behilde mijn vader sinen scat, Si souden wel des raets ghetelen, Onder hem ende sinen ghespelen, Dat die coninc worde verstoten. 2335 In diepen ghepeinsen ende in groten Was ic dicke, hoe ic die stat Soude vinden, waer die scat Lach, die hi hadde vonden. Ic wachte nauwe tallen stonden 2340 Minen vader, ende leiden laghen In meneghen bosch, in menegher haghe, Beide in velde ende in woude, Waer mijn vader, die listighe oude, Henen trac ende henen liep: 2345 Was het droghe, was het diep, Wast bi nachte, wast bi daghe, Ic was emmer in die laghe; Wast bi daghe, wast bi nachte, Ic was emmer in die wachte. 2350 Up ene stont gheviel daer nare, Dat ic mi decte met groten vare, Ende lach ghestrect neven derde, Ende vanden scatte, die ic begherde, Gherne iewet hadde vernomen: 2355 Doe saghic minen vader comen Ute enen hole ghelopen. Doe began ic ten scatte hopen Bi den barate die ic hem sach Driven, als ic u segghen mach: 2360 Want doe hi uten holen quam, Sach ic wel, ende vernam, Dat hi omme sach. Doe merkedi, Oft hem iemene ware bi; Ende als hi niemene en sach, 2365 Doe queddi den sconen dach, Ende stoppede dat hol met sande, Ende maectet ghelijc den andren lande. Dat ic dat sach ne wiste hi niet. Doe saghic, eer hi dane sciet, 2370 Dat hi den steert liet nedergaen Daer sine voete hadden ghestaen, Ende decte sijn spore metter moude. Daer leerdic an den vroeden ouden Een lettel meesterliker liste, 2375 Die ic te voren niet ne wiste. Aldus voer mijn vader dane Ten dorpewaert, daer die hanen Ende die vette hinnen waren. Teerst dat ic mi dorste baren, 2380 Spranc ic up, en liep ten hole: Ic wilde niet langher sijn in dole, Ende ic gheraecter toe te hant. Sciere scraefdic up dat sant Met minen voeten, ende croop in 2385 Aldaer ic vant groot ghewin; Daer vandic selver ende gout: Hier nes niemen nu so out, Dies nie so vele te gader sach. Doe ne spaerdic nacht no dach, 2390 In ghinc trecken ende draghen, Sonder kerre ende sonder waghen, Over dach ende over nacht, Met algader miere cracht. Mi halp mijn wijf, vrouwe Hermeline: 2395 Des dogheden wi grote pine, Eer wi den overgroten scat Brochten in een ander gat, Daer hi bet lach tonsen ghelaghe. Wi droeghene onder ene haghe 2400 In een hol verholenlike: Doe was ic van scatte rike. Nu hort, wat si hier binnen daden, Die den coninc hadden verraden. Brune, die bere, sendde uut 2405 Verholenlike sijn saluut Achter lande, ende omboot Al den ghenen rijcheit groot, Die dienen wilden omme tsout: Hi beloofde hem selver ende gout 2410 Te ghevene met milder hant. Mijn vader liep in al dat lant, Ende droech des Brunen brieve: Hoe lettel wiste hi, dat die dieve Te sinen scatte waren gheraect, 2415 Dies hem quite hadden ghemaect. En ware die scat niet ontgonnen, Hi hadder met die stat van Lonnen Al te gader moghen copen. Dus wan hi an sijn omme lopen. 2420 Doe mijn vader, al omme ende omme, Tusscen dier Elve entier Somme Hadde ghelopen al dat lant, Ende hi meneghen seriant Hadde ghewonnen met sinen goude, 2425 Die hem te hulpe comen soude, Alse die somer quame int lant, Keerde mijn vader daer hi vant Brune entie ghesellen sine. Doe teldi die grote pine 2430 Ende die menichfoude sorghe, Die hi vor den hoghen borghen Int lant van Sassen hadde leden, Daer die jagheren na hem reden Alle daghe met haren honden, 2435 Die hem vervaerden te menegher stonde. Dit telde hi te spele al gader. Daer na so toghede mijn vader Brieve, die Brunen wel bequamen, Daer XII.c al bi namen 2440 Ser Isengrijns maghe in stonden, Met scerpen claeuwen, met diepen monden; Sonder die catten, ende die baren, Die alle in Bruuns soude waren, Ende die vosse metten dassen 2445 Van Doringen ende van Sassen. Dese hadden alle ghesworen, Indien dat men hem te voren Van XX daghen gave haer sout, Si souden Brunen met ghewout 2450 Seker wesen tsinen ghebode. Dit benam ic al, danc Gode! Doe mijn vader hadde ghedaen Sine bodscap, soude hi gaen Ende scouwen sinen scat; 2455 Ende als hi quam ter selver stat, Daer hine ghelaten hadde te voren, Was die scat al verloren, Ende sijn hol was uptebroken. Wat holpe vele hier af ghesproken? 2460 Doe mijn vader dat vernam, Wart hi serich ende gram, Dat hi van torne hem selven hinc. Dus bleef achter Brunen dinc Bi miere behendichede al. 2465 Nu merct hier mijn ongheval: Here Isengrijn ende Brune, die vraet, Hebben nu den nauwen raet Metten coninc openbare, Ende arm man Reinaert es die blare!" 2470 Die coninc ende die coninghinne, Die beide hopeden ten ghewinne, Si leden Reinaert buten te rade, Ende baden hem, dat hi wel dade, Ende hi hem wijsde sinen scat. 2475 Ende alse Reinaert hoorde dat Sprac hi: »Wijsdic u mijn goet, Here coninc, die mi hanghen doet, So waer ic ute minen sinne." --»Neen Reinaert, sprac die coninghinne, 2480 Mijn here sal u laten leven, Ende sal u vriendelike vergheven Algader sinen evelen moet; Ende ghi sult vortmeer sijn vroet Ende goet, ende ghetrouwe." 2485 Reinaert sprac: »Dit doe ic, vrouwe, Indien dat mi die coninc nu Vaste ghelove, hier vore u, Dat hi mi gheve sine hulde, Ende Brune alle mine sculde 2490 Wille vergheven; ende omme dat So willic hem wisen minen scat, Den coninc, al daer hi leghet." Die coninc sprac: »Ic ware ontweghet, Wildic Reinaerde vele gheloven: 2495 Hem es dat stelen ende dat roven Ende dat lieghen gheboren int been." Die coninghinne sprac: »Here, neen, Ghi moghet Reinaerde gheloven wel: Al was hi hier te voren fel, 2500 Hi nes nu niet dat hi was. Ghi hebt ghehort, hoe hi den das Ende sinen vader hevet bedreghen Met morde, die hi wel beteghen Mochte hebben andren dieren, 2505 Wildi meer sijn arghertiere Ofte fel, ofte onghetrouwe." Doe sprac die coninc: »Gentel vrouwe, Al waendic dat mi soude scaden, Eist dat ghijt mi dorret raden, 2510 So willict laten up u ghenent, Dese vorworde ende dit covent, Up Reinaerts trouwe staen: Newaer, ic segghe hem, sonder waen, Doet hi meer archede, 2515 Alle die hem ten tienden lede Sijn belanc, sullent becopen!" Reinaert sach den coninc belopen, Ende wart blide in sinen moet, Ende sprac: »Here, ic ware onvroet, 2520 Ne gheloofdic niet also." Doe nam die coninc een stro Ende vergaf Reinaerde algader Die wanconst van sinen vader, Ende sijns selves mesdaet toe. 2525 Al was Reinaert blide doe, Dan dinct mi gheen wonder wesen: Jane was hi vander doot ghenesen! Doe Reinaert quite was ghelaten, Was hi blide utermaten, 2530 Ende sprac: »Coninc, edel here, God moete u lonen al der ere Die ghi mi doet, ende mine vrouwe. Ic secht u wel, bi miere trouwe, Dat ghi mi vele ere doet: 2535 So grote ere, ende so groot goet, Dat niemen nes onder die sonne, Dien ic alse wale soude onnen Mijns scats ende miere trouwe, Als ic u doe, ende miere vrouwe." 2540 Reinaert nam een stro vor hem Ende sprac: »Here coninc, nem, Hier geve ic di up den scat Die wilen Ermelinc besat." Die coninc ontfinc dat stro, 2545 Ende dancte Reinaerde so, Als quansijs: »Dese maect mi here!" Reinarts herte loech so sere, Dat ment wel na an hem vernam, Doe die coninc so gehorsam 2550 Algader was te sinen wille. Hi sprac: »Here, swighet stille; Merket, waer mine redene gaet: Int oostende van Vlaendren staet Een bosch, ende heet Hulsterlo. 2555 Coninc, ghi moghet wesen vro, Mochti onthouden dit: Een borne, heet Kriekepit, Gaet suutwest niet verre dane; Here coninc, ghine dorft niet wanen, 2560 Dat ic u der waerheit iet messe: Dats een die meeste wildernesse, Die men hevet in enich rike. Ic segghe u ooc ghewaerlike, Dat somwilen es een half jaer, 2565 Dat toten borne comet daer No weder man nochte wijf, No creature die hevet lijf, Sonder die ule entie scuvuut, Die daer nestelen in dat cruut, 2570 Oft enich ander voghelijn Dat daerwaert gherne wilde sijn, Ende daer bi avonture lidet: Daer in leghet mijn scat ghehidet. Verstaet wel ditte, hets u nutte: 2575 Die stede hetet Kriekeputte. Ghi sult daer gaen, ende mine vrouwe; Ne weset ooc niemene so ghetrouwe, Die ghi sult laten wesen u bode, Verstaet mi wel, coninc, dor Gode, 2580 Maer gaet daer selve. Ende alse ghi Dien selven putte comet bi, Ghi sult vinden jonghe berken. Here coninc, dit suldi merken: Die alrenaest den putte staet, 2585 Coninc, tote dier berken gaet: Daer leghet die scat onder begraven. Daer suldi delven ende scraven Een lettel mos an ene side: Daer suldi vinden menich ghesmide 2590 Van goude, rikelijc ende scone: Daer suldi vinden ooc die crone, Die Ermelinc die coninc droech, Ende ander chierheit ghenoech, Edele stene, guldijn werc: 2595 Men cocht niet omme dusent merc. Ai coninc, als ghi hebt dat goet, Hoe suldi peinsen in uwen moet: Ai, Reinaert, ghetrouwe vos, Die hier groeves in dit mos, 2600 Desen scat bi dijnre list, God gheve di goet, waer du bist!" Doe andworde die coninc saen: »Reinaert, sal ic die vaert bestaen, Ghi moet sijn mede in die vaert, 2605 Ende ghi moet ons, Reinaert, Helpen den scat ontdelven. Ic ne wane bi mi selven Aldaer nemmermeer gheraken; Ic hebbe ghehort noemen Aken 2610 Ende Parijs, eist daer iet na? Ende also als ic versta, So smekedi, Reinaert, ende roemt; Kriekeputte, dat ghi hier noemt, Wanic, es een gheveinsde name." 2615 Dit was Reinaerde ombequame, Ende verbalch hem, ende seide: »Ja, Coninc, ghi sijter also na, Alse van Colne tote Meie; Waendi, dat ic u die Leie 2620 Wille wisen in dien flume Jordane? Ic sal u wel toghen, dat ic wane, Orconde ghenoech, al openbare." Lude riep hi: »Cuwaert, comt hare, Comet vor den coninc, Cuwaert!" 2625 Die diere saghen dese vaert: Hem allen wonderde, wat daer ware, Cuwaert hi ghinc met vare: Hem wonderde, wat die coninc woude. Reinaert sprac: »Cuwaert, hebdi coude? 2630 Ghi bevet; sijt blide al sonder vaer, Ende secht minen here den coninc waer, Dies mane ic u, bi der trouwe Die ghi sijt sculdich miere vrouwe, [Van al dat ic u sal vraghen." 2635 --»Al sout mi gaen an mine craghe, Sprac Cuwaert, ic u niet en loghe; Ghi hebt mi ghemaent also hoghe, Dat ict te segghene sculdich bem."] Doe sprac Reinaert: »So secht hem: 2640 Weetstu waer Kriekeputte steet?" Cuwaert sprac: »Oft ict weet? Jaic, hoene sout wesen so? Ne staet hi niet bi Hulsterlo, Up dien moer, in die woestine! 2645 Ic hebber ghedoget grote pine, Ende meneghen hongher, menich coude, Ende armoede so menichfoude, Up Kriekeputte, so menighen dach, Dat ics vergheten niet ne mach. 2650 Hoe mochte ic vergheten dies, Dat aldaer Reinout die Vries Die valsche penninghe sloech, Daer hi hem mede bedroech Entie ghesellen sine? 2655 Dat was eer ic met Rine Mijn gheselscap makede vast, Die mi gequijtte meneghen last." --»Owi, sprac Reinaert, soete Rijn, Lieve gheselle, scoon hondekijn, 2660 Vergave God, waerdi nu hier, Ghi sout toghen weder dese dier, Met uwen sone, waers te doene, Dat ic noint wart so coene, Dat ic eneghe sake dede, 2665 Daer ic den coninc mochte mede Te miwaert belghen doen met rechte. Gaet weder onder ghene cnechte, (Sprac Reinaert) haestelic, Cuwaert; Mijn here die coninc ne heeft tuwaert 2670 Neghene sake te sprekene meer." Cuwaert dede een wederkeer, Ende ghinc van sconinx rade daer. Reinaert sprac: »Coninc, eist waer Dat ic seide?"--»Reinaert, jaet, 2675 Verghevet mi, ic dede quaet, Dat ic u mestroude iet: Reinaert, goede vrient, nu siet Den raet, dat ghi met ons gaet Ten putte, al daer die berke staet, 2680 Daer die scat leghet begraven onder." Reinaert sprac: »Ghi secht wonder: Waendi in waers harde vro, Coninc, oft mi stonde also, Dat ic met u wandelen mochte, 2685 Also als ons beiden dochte, Ende ghi waert al sonder sonde? Neent, hets alse ic u orconde, Ende ict u segghe, al eist scame: Doe Isengrijn in sduvels name 2690 In dordine ghinc hier te voren, Ende hi te monke wart bescoren, Doene conste hem niet ghenoeghen, Daer VI monke hem bi bedroeghen. Hi claghede ende kermede 2695 So sere, dats mi ontfermede. Doe hi cranc wart ende traech, Doe haddics rouwe, als een sijn maech, Ende gaf hem raet, dat hi ontran: Daer omme bem ic in spaeus ban. 2700 Maerghin, als die sonne up gaet, Willic te Rome om aflaet; Van Rome willic over see: Dane en keric nemmermee, Eer ic so vele hebbe ghedaen, 2705 Coninc, dat ic met u mach gaen, Tuwer ere, ende tuwer vrome, Oft ic te lande weder come. Het ware een onscone dinc, Soudi, here coninc, 2710 Maken uwe wandelinghe Met enen verwaten ballinghe, Als ic nu bem, God betere mi!" Die coninc sprac: »Reinaert, sidi Iet langhe verbannen?" Doe sprac Reinaert: 2715 »Jaic, hets III jaer, dat ic waert Vor den deken Hermanne In vollen seende tebannen." Die coninc sprac: »Nadat ghi sijt Tebannen, men souts mi doen verwijt 2720 Lietic u met mi wanderen: Ic sal Cuwaert ofte enen andren Toten scatte doen gaen met mi; Ende ic rade u, Reinaert, dat ghi Niet ne laet, ghine vaert, 2725 Dat ghi u vanden banne claert." --»Sone doe ic, sprac Reinaert, Ic ga maerghin te Romewaert, Gaet na den wille mijn!" Die coninc sprac: »Ghi dinct mi sijn 2730 Bevaen in harde goeden dinghen; God onne u, dat ghijt moet vulbringhen, Reinaert, alse u ende mi Ende ons allen nutte si!" Doe dese redene was ghedaen, 2735 Doe ghinc Nobel, die coninc, staen Up ene hoghe staghe van stene, Daer hi up plach te stane allene Als hi sat int hof te dinghe. Die diere saten tenen ringhe 2740 Al omme ende omme in dat gras, Nadien dat elc gheboren was. Reinaert stont bi der coninghinne, Ende sprac met enen bliden sinne: »Bidt vor mi, edele vrouwe, 2745 Dat ic u met lieve weder scouwe." Soe sprac: »Die here, daert al an staet, Doe u van sonden vul aflaet!" Die coninc entie coninghinne Ghinghen met enen bliden sinne 2750 Vor haer diere, arme ende rike. Die coninc hi sprac vriendelike: »Reinaert es hier comen te hove, Ende wille, dies ic Gode love, Hem betren met al sinen sinne; 2755 Ende mijn vrouwe die coninghinne Hevet so vele ghedaen dor hem, Dat ic sijn vrient worden bem, Ende hi versoent es jeghen mi, Ende ic hem hebbe ghegheven vri 2760 Beide lijf ende lede: Reinaerde ghebiedic vullen vrede; Anderwaerf ghebiedic hem vrede; Ende derde waerve mede: Ende ghebiede u allen, bi uwen live, 2765 Dat ghi Reinaerde, ende sinen wive Ende sinen kindren ere doet, Waer si comen in u ghemoet, Sijt bi nachte, sijt bi daghe; In wille meer neghene claghe 2770 Van Reinaerts dinghen horen. Al was hi roekeloos hier vore Hi wille hem betren, ic segghe u hoe: Reinaert wille maerghin vroe Palster ende scerpe ontfaen, 2775 Ende wille te Rome gaen, Ende van Rome wille hi over see, Ende dane comen nemmermee, Eer hi heeft vul aflaet Van alre sondeliker daet." 2780 Dese tale hevet Ticcelijn vernomen Ende vlooch, dane hi es comen, Ende hi vant die III ghesellen; Nu hort, wat hi hem sal tellen: Hi sprac: »Keitive, wat doedi hier? 2785 Reinaert es meester bottelgier Int hof, ende moghende utermaten; Die coninc heeftene quite ghelaten Van allen sinen mesdaden, Ende ghi sijt alle III verraden." 2790 Isengrijn began andworden Ticeline met corten worden: »Ic wane, ghi lieghet, here raven!" Mettien worde began hi scaven, Ende Brune, hi volchde mede: 2795 Si ghinghen recken hare lede Lopende ten conincwaert. Tibert was sere vervaert, Ende bleef sittende up die galghe. Hi was van sinen ruwen balghe 2800 In sorghe groot, so utermaten, Dat hi gherne wilde laten Sijn oghe varen over niet, Dat hi in spapen scure liet, Indien dat hi versoent ware. 2805 Hine wiste wat doen van vare Dan hi ghinc sitten up die micke. Hi claechde vele ende harde dicke, Dat hi Reinaert nie bekinde. Isengrijn quam met gheninde 2810 Ghedronghen vore die coninghinne, Ende sprac met enen fellen sinne Te Reinaertwaert, so verre, Dat die coninc wart al erre, Ende hiet Isengrijn vaen, 2815 Ende Brune. Also saen Wortsi ghevanghen ende ghebonden: Ghine saghet nie verwoeden honden Doen meer lachters dan men dede Isengrine ende Brunen mede. 2820 Men voerese alse lede gaste, Men bantse beide daer so vaste, Dat si binder nacht Met gheenrande cracht Een let niet en mochten roeren. 2825 Nu hort, hoe hise vort sal voeren, Reinaert, die hem was te wreet: Hi dede, dat men Brunen sneet Van sinen rugghe een velspot af, Dat men hem tere scerpen gaf, 2830 Voets lanc ende voets breet. Nu ware Reinaert al ghereet, Haddi versce scoen. Nu hort wat hi sal doen, Hoe hi sal scoen ghewinnen. 2835 Hi ruunde toter coninghinne: »Vrouwe, ic hem u pelgrijn: Hier es mijn oom Isengrijn, Hi hevet II vaste scoen, Helpt mi, dat icse an mach doen. 2840 Ic neme u siele in mine plecht: Het es pelgrijns recht, Dat hi ghedenke in sinen ghebeden Al tgoet dat men hem noit dede; Ghi moghet u siele an mi scoien. 2845 Doet Harsinde miere moien Gheven twee van haren scoen. Dit moghedi wel met ere doen: Soe blivet thuus in haer ghemac." --»Gherne (die coninghinne sprac); 2850 Reinaert, ghine mochtes niet omberen Ghine hebt scoen; ghi moet varen Uten lande in Gods ghewout, Over berghe ende int wout, Ende terden struke ende stene: 2855 Dine arbeit wert niet clene, Hets di noot dattu hebs scoen; Ic wilre mine macht toe doen. Die Isengrijns waren u ghemicke, Si sijn so vaste ende so dicke 2860 Die hi draghet ende sijn wijf: Al sout hem gaen an haer lijf, Elkerlijc moet u gheven scoen, Daer ghi mede u vaert moet doen." Dus hevet die valsce pelgrijn 2865 Beworven, dat der Isengrijn Al toten cnien hevet verloren Van beiden sinen voeten voren Dat vel al gader toten claeuwen. Ghine saecht noint voghel braeuwen, 2870 Die stilre hilt al sine lede, Dan Isengrijn die sine dede, Doe men so jamerlike ontscoeide, Dat hem dat bloet ten teen af vloeide. Doe Isengrijn ontscoeit was, 2875 Moeste gaen ligghen up dat gras Vrouwe Hersint, die wulvinne, Met enen wel droeven sinne; Ende liet haer afdoen dat vel, Ende die claeuwen also wel, 2880 Van beiden haren voeten bachten. Dese daet dede wale sachten Reinaerde sinen droeven moet. Nu hort, wat claghen hi noch doet: »Moie, seit hi, lieve moie, 2885 In hoe meneghen vernoie Hebdi dor minen wille ghewesen! Dats mi al leet; sonder van desen Eist mi lief, ic segghe u twi: Ghi sijt, des ghelovet mi, 2890 Een die liefste van minen maghen, Bedi sal ic u scoen an draghen. God weet, dats al uwe bate! Ghi sult an hoghen aflate Delen, ende an alt pardoen, 2895 Lieve moie, dat ic in u scoen Sal bejaghen over see." Vrouwe Hersinde was so wee, Dat soe cume mochte spreken. --»Ai Reinaert, God moete wreken, 2900 Dat ghi over ons siet uwen wille!" Isengrijn balch, ende sweech stille, Ende sijn gheselle Brune; neware Hem was te moede harde sware; Si laghen ghebonden ende ghewont. 2905 Hadde ooc doe ter selver stont Tibert die cater ghewesen daer, Ic dar wel segghen, over waer, Hi hadde so vele ghedaen te voren, Hine waers niet bleven sonder toren. 2910 Wat halpt, dat ict u maecte lanc? Des anderdaghes vor sonnenupganc Dede Reinaert sine scoen snoeren, Die Isengrijns waren te voren, Ende sijns wijfs vrouwe Hersinden, 2915 Ende hadse vaste ghedaen binden Om sine voete, ende ghinc Daer hi vant den coninc, Ende sijn wijf, die coninghinne. Hi sprac met enen soeten sinne: 2920 »Here, God gheve u goeden dach, Ende miere vrouwe, die ic mach Prijs gheven wel met rechte: Nu doet gheven uwen cnechte, Palster ende scerpe, ende laet mi gaen." 2925 Doe dede die coninc haesten saen Den capelaen, Belijn den ram; Ende als hi bi den coninc quam Sprac die coninc: »Hier es Dese pelgrijn; leest hem een gheles, 2930 Ende ghevet hem scerpe ende staf!" Belijn den coninc antworde gaf: »Here, in dar des doen niet: Reinaert hevet selve begiet, Dat hi es in spaeus ban." 2935 Die coninc sprac: »Belijn, wattan? Meester Jufroet doet ons verstaen: »Hadde een man allene ghedaen Also vele sonden alse alle die leven, Ende wildi archeit al begheven, 2940 Ende daer af te biechte gaen, Ende penitencie ooc ontfaen, Dat hi over see wille varen, Hi mochte wel hem selve claren." Belijn sprac ten coninc echt: 2945 »Ic en doere toe crom no recht, Van gheesteliker dinc altoos, Ghine wilt mi quiten scadeloos Jeghen den bisscop, ende den deken." Die coninc sprac: »In VIII weken 2950 Sone wane ic u bidden so vele; Ooc haddic liever, dat uwe kele Hinghe, dan ic u heden bat!" Ende alse Belijn horde dat, Dat die coninc balch te hemwaert, 2955 Wart Belijn so vervaert, Dat hi bevede van vare, Ende ghinc ghereden sinen autare, Ende beghan singhen ende lesen Al dat hem goed dochte wesen. 2960 Doe Belijn die capelaen Omoedelike hadde ghedaen Dat ghetide vanden daghe, Doe hinc hi an Reinaerts craghe Ene scerpe van Bruuns velle; 2965 Ooc gaf hi den fellen gheselle Den palster in die hant daer bi, Te sinen ghevoeghe. Doe was hi Al ghereet te siere vaert. Doe sach hi ten conincwaert: 2970 Hem liepen die gheveinsde trane Neder neven sine granen, Alse oft hi jammer in siere herte Van rouwe hadde ende grote smerte! Dit was bedi, ende anders niet, 2975 Dat hi hem allen, die hi daer liet, Niet hadde beraden al sulke pine, Alse Brunen ende Isengrine Van hem hadde moghen ghevallen. Nochtan stont hi, ende bat hem allen, 2980 Dat si over hem bidden souden, Also ghetrouwelike als si wouden Dat hi over hem allen bade. Dat orlof nemen dochte hem spade, Want hi gherne dane ware: 2985 Hi was altoos sere in vare, Als die hem selven sculdich weet. Doe sprac die coninc: »Mi es leet, Reinaert, dat ghi dus haestich sijt." --»Neen, here, het es tijt: 2990 Men sal neghene weldaet sparen. Uwen orlof: ic wille varen." Die coninc sprac: »Gods orlof." Doe gheboot hi al dat hof Met Reinaerde uut te gane, 2995 Sonder allene die ghevane. Nu wart Reinaert pelgrijn, Ende sijn oom Isengrijn Ende Brune si ligghen ghebonden, Ende siec van seren wonden. 3000 Mi dinct, ende ic wane das, Dat niemen so onspellic was Tusscen Pollanen ende Scouden, Die hem van lachene hadde onthouden, Sowat rouwe so hem mochte ghescien, 3005 Hadde hi Reinaert doe ghesien, Hoe wonderlijc hi henen ghinc, Ende hoe ghemackelijc dat hem hinc Scerpe ende palster omme den hals, Ende die scoen als ende als, 3010 Die hi droech an sinen been Ghebonden, so dat hi sceen Een pelgrijn licht ghenoech. Reinaerts herte binnen loech, Dor dat si alle met hem ghinghen 3015 Met so groter sameninghe, Die hem te voren waren wreet. Doe sprac hi: »Coninc, mi es leet, Dat ghi so verre met mi gaet: Ic vruchte, het mach u wesen quaet! 3020 Ghi hebt ghevaen II mordenaren: Ghevalt, dat si u ontfaren, Ghi hebt u te wachtene meer Dan ghi noint hadt eer. Blijft ghesont, ende laet mi gaen." 3025 Na deser tale ghinc hi staen Up sinen achtersten benen, Ende maende grote ende clene, Dat si alle vor hem baden, Oft si van allen weldaden 3030 Recht deel nemen wouden. Si seiden alle, dat si souden Sijns ghedinken in haer ghebeden. Nu hort vort wat Reinaert dede: Daer hi vanden coninc sciet, 3035 So droevelic hi hem gheliet, Dat hem somen sere ontfaremde. Cuwaert den hase hi becaremde: »Owi, Cuwaert, sullen wi sceiden! Oft ghi wilt, ghi sult mi gheleiden, 3040 Ende mijn vrient Belijn die ram: Ghi twee, ghine daet mi noint gram. Ghi moet mi bet vort bringhen! Ghi sijt van soeter wandelinghe, Ende omberocht, ende goedertiere, 3045 Ende ombeclaghet van allen dieren. Ghestade es uwer beider sede, Als ic doe ten tiden dede. Als ic clusenare was; Hebdi lovere ende gras, 3050 Ghine doet neghenen eesch Nochte om broot nochte om vleesch, Nochte om sonderlingher spise." Met aldus ghedanen prise Hevet Reinaert dese II verdoort, 3055 Dat si met hem ghinghen voort, Tote dat hi quam vor sijn huus, Ende vor die porte van Maupertuus. Alse Reinaert vor die porte quam, Hi sprac: »Belijn, neve ram, 3060 Ghi moet allene buten staen: Ic moet in mine veste gaen. Cuwaert sal in gaen met mi. Here Belijn, bidt hem, dat hi Trooste wel vrouwe Hermelinen, 3065 Met haren clenen welpkinen, Als ic orlof an hem neme." Belijn sprac: »Ic bids heme, Dat hise alle trooste wale." Reinaert ghinc met scoonre tale 3070 So smeken ende losengieren In so menegher maniere, Dat hi bi barate brochte Cuwaert in sine haghedochte. Als si in dat hol quamen, 3075 Cuwaert ende Reinaert tsamen, Doe vontsi vrouwe Hermelinen Met haren clenen welpkinen, Die was in sorghe ende in vare; Want soe waent, dat Reinaert ware 3080 Verhanghen. Ende als soe vernam, Dat hi weder thuuswaert quam, Ende palster ende scerpe droech, Dit dochte haer wonders ghenoech. Soe was blide ende sprac saen: 3085 »Reinaert, hoe sidi ontgaen?" --»Ic bem worden pelgrijn. Here Brune ende here Isengrijn Sijn worden ghisele over mi: Die coninc hevet, danc hebbe hi, 3090 Cuwaert ghegheven in rechter soene, Al onsen wille mede te doene. Die coninc hi liede das, Dat Cuwaert die eerste was, Die ons verriet jeghen hem: 3095 Ende bi der trouwe, die ic bem Sculdich u, vrouwe Hermeline! Cuwaerde naket grote pine; Ic bem up hem met rechte gram." Ende alse dat Cuwaert vernam, 3100 Keerdi hem omme, ende waende vlien; Maer dat ne conste niet ghescien; Want Reinaert hadde hem ondergaen Die porte, ende ghegrepene saen Bi der kelen mordelike. 3105 Ende Cuwaert riep ghenadelike: »Helpt mi, Belijn, waer sidi? Dese pelgrijn verbijt mi!" Dat roepen sciere was ghedaen, Bedi Reinaert hadde saen 3110 Sine kele ontwee ghebeten. Doe sprac hi: »Nu gawi eten Desen goeden vetten hase!" Die welpkine liepen ten ase: Ende ghinghen eten al ghemene. 3115 Hare rouwe was wel clene, Dat Cuwaert hadde verloren tlijf: Ermeline, Reinaerts wijf, At dat vleesch, ende dranc dat bloet. Ai, hoe dicke bat soe goet 3120 Den coninc, die dor sine doghet Die clene welpkine hadde verhoghet So wel met enen goeden male. Reinaert sprac: »Hi ans u wale: Ic weet wel, moet die coninc leven, 3125 Hi soude ons gherne ghiften gheven, Die hi selve niet ne woude Hebben, om VII mare van goude." --»Wat ghiften es dat?" sprac Hermeline. Reinaert sprac: »Hets ene line, 3130 Ende ene vorst, ende twee micken; Maer maghic, ic sals ontscricken, Hopic, eer liden daghe twee, Dat ic omme sijn dreighen mee Ne gave, dan hi omme tmijn." 3135 Soe sprac: »Reinaert, wat mach dat sijn?" Reinaert sprac: »Vrouwe, ic secht u. Ic weet een wildernesse nu Van langhen haghen, ende van heiden, Ende dier so nes niet onghereide, 3140 Van goeden ligghene ende van spise; Daer wonen hoenre ende partrise, Ende menegherande vogheline. Wildi doen, vrouwe Ermeline, Dat ghi gaen wilt met mi daer, 3145 Wi moghen daer wel VII jaer, Willen wi, wandelen onder die scade, Ende hebben grote ghenade, Eer wi worden daer bespiet. Al seidic meer, in loghe niet." 3150 --»Ai, Reinaert, sprac vrouwe Hermeline, Dit dinct mi wesen ene pine, Die al gader ware verloren: Ne hebdi dit lant versworen In te wonen nemmermee, 3155 Eer ghi comt van over see? En hebdi palster ende scerpe ontfaen?" Reinaert antworde vele saen: »So meer ghesworen, so meer verloren, Mi seide een goet man hier te voren, 3160 (In rade dat hijt mi riet, Bedi neghene trouwe diet) Al vuldade ic dese vaert, En holpe mi niet (sprac Reinaert); In waers een ei niet te bat: 3165 Ic hebbe den coninc enen scat Belovet, die mi es onghereet; Ende als hi des die waerheit weet, Dat ic hem al hebbe gheloghen, Ende hi bi mi es bedroghen, 3170 Sal hi mi haten vele mere, Dan hi noint dede ere. Daer bi peinsic in minen moet, Dat varen es mi also goet Alse dat bliven (sprac Reinaert); 3175 Ende Godsat hebbe mijn rode baert, (Ghedoe hoe ic ghedoe) Oft mi troostet mee daer toe No die cater no die das, No Bruun, die na mijn oom was, 3180 Dat ic in des coninx ghenade No dor ghewin, no dor scade, Ne come; dat ic leve lancst, Ic hebbe leden so meneghen anxt!" So sere balch die ram Belijn, 3185 Dat Cuwaert, die gheselle sijn, In dat hol so langhe merrede, Hi riep, als die hem sere errede: »Cuwaert, laets den duvel wouden! Hoe langhe sal u Reinaert houden? 3190 Twine comdi uut, ende laet ons gaen?" Alse Reinaert dit hadde verstaen, Doe ghinc hi ute, tote Beline, Ende sprac al stillekine: »Ai here, twi so belghedi? 3195 Al sprac Cuwaert jeghen mi Ende jeghen sire moien, Waer omme mach di des vernoien? Cuwaert dede mi verstaen, Ghi moghet wel sachte vore gaen, 3200 Ne wildi hier niet langher sijn; Hi moet hier merren een lettelkijn Met siere moien Hermelinen, Ende met haren welpkinen, Die sere wenen ende mesbaren, 3205 Om dat ic hem sal ontfaren." Belijn sprac: »Nu secht mi, Her Reinaert, wat hebdi Cuwaerde te lede ghedaen? Also als ic conste verstaen 3210 So riep hi harde hulpe up mi." Reinaert sprac: »Wat sechdi! Belijn, God moete u beraden! Ic segghe u, wat wi daden: Doe ic in huus gheganghen quam, 3215 Ende Ermeline an mi vernam, Dat ic wilde varen over see, Ten eersten wart haer so wee, Dat soe langhe in onmacht lach: Ende alse Cuwaert dat ghesach, 3220 Doe riep hi lude: »Helet vri, Comt hare, ende helpet mi! Mine moie soes in ommacht." So riep hi met groter cracht: Dit waren die worde, ende niet el." 3225 --»Entrouwe, ic verstont ooc wel, Dat Cuwaert dreef groot mesbare: Ic waende hem iet mesvallen ware." Reinaert sprac: »Belijn, neent niet: Mi ware liever, mesquame hier iet 3230 Minen kindren ofte minen wive, Dan mijns neven Cuwaerts live!" Reinaert sprac: »Vernaemdi iet, Dat mi die coninc ghistren hiet Vor harde vele hogher liede, 3235 Als ic uten lande sciede, Dat ic hem een paer lettren screve? Suldijt hem draghen, Belijn neve? Hets ghescreven ende al ghereet." Belijn sprac: »Ic ne weet; 3240 Reinaert, wistic u ghedichte, Dat ghetrouwe ware, ghi mochtet lichte Ghebieden, dat iet ten coninc Droeghe, haddic eneghe dinc, Daer ict mochte in steken." 3245 Hi sprac: »U ne sal niet ghebreken; Eer des coninx lettren bleven, Ic soude u dese scerpe gheven, Here Belijn, die ic draghe, Ende hanghense an uwe craghe, 3250 Ende des coninx lettren daer in. Ghi sulter af hebben groot ghewin, Des conincs danc, ende groot ere! Ghi sult den coninc minen here Harde willecome sijn." 3255 Dit lovede mijn here Belijn. Reinaert ghinc in die haghedochte, Ende keerde weder, ende brochte Sinen vrient Beline jeghen Dat hovet van Cuwaerde ghedreghen: 3260 In die scerpe haddijt ghesteken, Ende hinc bi sinen quaden treken Die scerpe Beline an den hals, Ende beval hem als ende als, Dat hi die lettren niet ne soude 3265 Besien, oft hi gherne woude Den coninc tenen vriende maken; Ende seide hem, dat die lettren staken In die scerpe verholenlike; Ende oft hi wesen wilde rike, 3270 Ende sine ere hadde lief, Dat hi seide, dat dese brief Bi hem allene ware ghescreven, Ende hiere raet toe hadde ghegheven: Die coninc souts hem weten danc. 3275 Dat horde Belijn, ende spranc Vander stede up, daer hi stoet, Meer dan enen halven voet, So blide was hi vander dinc, Die hem te torne sint verghinc. 3280 Doe sprac Belijn: »Reinaert, here, Nu wetic wel, dat ghi doet ere Mi selven, ende die sijn int hof! Men sals mi spreken groten lof, Als men weet, dat ic can dichten 3285 Met sconen worden ende met lichten; Al si dat ics niet ne can. Men seit, hets dicke menich man Grote ere ghesciet, dat hem God onste, Van dinghen, die hi lettel conste." 3290 Hier na sprac Belijn: »Reinaert, Wats u raet? wille Cuwaert Met mi weder te hove gaen?" --»Neen hi (sprac Reinaert); hi sal saen Volghen bi dien selven pade: 3295 Hine hevet noch neghene stade. Nu gaet vore met ghemake! Ic sal Cuwaerde sulke sake Ontdecken, die noch es verholen." --»Reinaert, so blivet Gode volen!" 3300 Mettien hi dede hem up die vaert. Nu hort, wat hi doet, Reinaert: Hi keerde in sine haghedochte Ende sprac: »Hier naect ons groot gherochte, Bliven wi hier, ende grote pine: 3305 Ghereet u, vrouwe Hermeline, Ende mine kindre also algader; Volghet mi, ic bem u vader, Ende pinewi ons, dat wi ontfaren." Doene was daer gheen langher sparen: 3310 Si daden hem alle up die vaert: Ermeline ende here Reinaert, Ende hare jonghe welpkine, Dese anevaerden die woestine. Nu hevet Belijn, die ram, 3315 So ghelopen, dat hi quam Te hove, een lettel na middach. Als die coninc Belijn ghesach, Die die scerpe weder brochte, Daer Brune die bere so onsochte 3320 Te voren omme was ghedaen, Doe sprac hi te Beline saen: »Here Belijn, waen comedi? Waer es Reinaert? hoe comt, dat hi Dese scerpe niet en draghet?" 3325 Belijn sprac: »Coninc, ic maghet U segghen also alse ict weet. Doe Reinaert al was ghereet, Ende hi tcasteel rumen soude, Doe seide hi mi, dat hi u woude 3330 Een paer lettren, coninc vri, Senden; ende doe bat hi mi, Dat icse droeghe dor uwe lieve. Ic seide, meer dan VII brieve Soudic dor uwen wille draghen. 3335 Doe ne conste Reinaert niet bejaghen Daer ic die brieve in draghen mochte: Dese scerpe hi mi brochte Ende die lettren daer in ghesteken. Coninc, ghine horet noint spreken 3340 Van betren dichtre dan ic bem: Dese lettren dichte ic hem, Gaet mi te goede, oft te quade; Dese lettren sijn bi minen rade Aldus ghemaect ende ghescreven." 3345 Doe hiet hem dien coninc gheven Den brief Botsaerde, sinen clerc: Dat was hi, die hantwerc Bet conste dan iemen die daer was. Botsaert plach emmer dat hi las 3350 Die lettren, die te hove quamen. Bruneel ende hi si namen Die scerpe vanden halse Beline, Die bi der dompheit sine Hier toe hadde gheseit so verre, 3355 Des hi snieme sal worden erre. Die scerpe ontfinc Botsaert, die clerc. Doe moeste bliken Reinaerts werc. Alse hi dat hovet vort trac, Botsaert, ontsach dat, ende sprac: 3360 »Helpe, wat lettren sijn dit! Here coninc, bi miere wit, Dit es dat hovet van Cuwaerde! Owach, dat ghi noint Reinaerde, Coninc, ghetrouwedet so verre!" 3365 Doe mochtemen droeve sien ende erre Dien coninc entie coninghinne. Die coninc stont in droeven sinne, Ende sloech sijn hovet neder. Over lanc verhief hijt weder 3370 Ende begonste werpen uut Een dat vreselijcste gheluut, Dat noint van diere ghehort waert. Ghene diere waren vervaert. Doe spranc vort Firapeel, 3375 Die lupaert: hi was een deel Des coninx maech, hi mocht wel doen; Hi sprac: »Here, coninc lioen Twi drijfdi dus groot onghevoech? Ghi mesliet u ghenoech 3380 Al ware die coninghinne doot. Doet wel ende wijsheit groot, Ende slaect uwen rouwe een deel." Die coninc sprac: »Her Firapeel, Mi hevet een quaet wicht so verre 3385 Bedroghen, dat ics bem erre, Ende int strec gheleet bi barate, Dat ic recht mi selven hate, Ende ic mine ere hebbe verloren. Die mine vriende waren te voren, 3390 Die stoute Brune, ende Isengrijn, Die rovet mi een valse pelgrijn: Dat gaet miere herten na so sere, Dat het gaen sal an mine ere, Ende an mijn leven: het es recht!" 3395 Doe sprac Firapeel echt: »Es daer mesdaen, men salt soenen. Men sal den wulf ende Bruun den coenen, Ende vrouwe Hersinde also wel, Betren hare mesdaet snel; 3400 Ende haren toren, ende hare pine Versoenen met den ram Beline, Na dat hi selve heeft gheliet, Dat hi Cuwaerde verriet; Hi heeft mesdaen, hi moet becopen. 3405 Ende daer na sullen wi alle lopen Na Reinaerde, ende sulne vanghen, Ende bi siere kelen hanghen, Sonder vonnesse, hets recht." Doe andworde die coninc echt: 3410 »Owi, here Firapeel, Mochte dit ghescien, so ware een deel Ghesocht die rouwe, die mi slaet!" Firapeel sprac: »Here, jaet, Ic wille maken gaen die soene." 3415 Doe ghinc Firapeel, die coene, Daer hi die ghevane vant: Ic wane dat hise eerst ontbant, Ende daer na sprac: »Ghi heren beide, Ic bringhe u vrede ende vast gheleide: 3420 Mijn here die coninc groet u, Ende hem berouwet sere nu, Dat hi jeghen u heeft mesdaen. Hi biet u, wildijt ontfaen, (Wie so blide si ofte gram,) 3425 Hi wille u gheven Belijn den ram, Ende alle ser Belijns maghe, Van nu toten doemsdaghe: Eist int velt, eist int wout, Hebse alle in u ghewout, 3430 Ende ghise gheweldelike verbit: Die coninc ombiet u vor al dit, Dat ghi moghet sonder mesdaet, Reinaerde toren ende quaet Doen, ende allen sinen maghen, 3435 Waer so ghise moghet belaghen. Dese grote vriheden Wille u die coninc gheven heden Te vrien lene, ewelike; Ende hier binnen wilt die coninc rike, 3440 Dat ghi hem sweret vaste hulde. Hine wille ooc bi sinen sculden Nemmer jeghen u mesdoen. Dit biet u die coninc lioen. Dit nemt, ende leeft mit ghenade: 3445 Bi Gode, ic dart u wel raden!" Isengrijn sprac toten bere: »Wat sechdire toe, Brune here?" --»Ic hebbe liever in die risere, Dan hier te ligghene int isere: 3450 Laet ons toten coninc gaen, Ende sinen pais daer ontfaen." Met Firapeel dat si ghinghen, Ende maecten pais van allen dinghen.