Part 7

Jn ginc trecken ende dragen Sonder carre ende sonder wagen Ouer dach ende ouer nacht, Mit al gader mire cracht. Mi halp mijn vrouwe Ermeline. Doe dogede wi dicke grote pine, Eer wi den manliken scat Brachten in een ander stat, Dar hi [bet] lach tonsen gelage. Wi droegen onder enen hage Jn een hol verholenlike. Doe was ic van scatte rike. Nv hoert wat si hijr binne daden Die [den] coninc hadden verraden. Bruun, die here, hi sende wt Verholenlike sijn saluut Achter lande ende geboet Al den gonen rikeit groet, Die dienen wilde om sout. Hi geboet hem siluer ende gout Te geuen mit milder hant. [316] Mijn vader liep in al dat lant Ende droech des heren Brune brieue. Hoe luttel wisti dattie dieue Te sinen scatte waren geraect, Dies hem quite hadden gemaect. Dat hijs · iij · hellinge ne had gewonnen, Al had hire mede de stat [317] van Lonnen (fo. 117 rb.) Alte male mogen [318] copen. Dus wan hi an sijn omme lopen. Doe mijn vader al omme ende omme Tusschen die Elue entie Ronne Hadde gelopen al dat lant, Ende hi menigen sariant Had gewonnen mit sinen goude, Die hem te hulpen comen soude, Alse die somer quame int lant, Doe keerde mijn vader dar hi vant Brunen entie gesellen sine. Doe telde hi hem die grote pine Entie menichfoude sorge, Di hi vor die hoge borge Jnt lant van Sassen had geleden, Dar die iagers an reden Alle dage mit haren honden, Diene verraden te menigen stonden. Dat telde hi hem te spele al gader. Dar na togede hem mijn vader Die Brunen, den bere, wel bequamen: Dat xij c al bi namen, Dar Ysegrims mage an stonden, Mit scarpen clawen mit widen monden, Al sonder die catzen entie beren, Die al in Brunes soute waren, Entie vosse mitten dassen Van Doringen ende van Sassen, Die alle hadden gesworen, Jn dien datmen hem gaue te voren Van · XX · dagen har sout, Die souden Brunen mit gewout Comen mittien yersten bode. Dit benam ic, danc gode! Doe mijn vader had gedaen Sine boetscap, soude hi gaen Ende scouwen sinen scat. Ende als hi quam te seluer stat Dar hine had gelaten te voren, Doe was die scat al verloren (fo. 117 va.) Ende sijn hol was tebroken. [319] Wat holpe hijr af vele gesproken? Doe mijn vader dat vernam, Wart hi droeuich ende gram, Dat hi van torne hem seluen hinc. Dus bleef al achter Brunen dinc Mit mire behendicheden al. Nv hort hier mijn ongeual: Ysegrim ende her Brune, [320] die vraet, Hebben nv den nausten raet Mitten coninc openbare, Ende arm man Reynaerde stat et sware! Die coninc entie coninginne, Die beide hoepten ten gewinne, Si leiden Reynaert buten te rade Ende baden hem dat hi wael dade Ende hi hem wijste sinen scat. Alse Reynaert horde dat, Sprac hi: 'soudic wisen mijn goet Den gonen die mi anxt doet, So waric buten minen sinne.' 'Neen, Reynaert,' sprac [321] die coninginne: 'Mijn here sal v laten leuen, Ende sal v vriendeliken vergeuen Al gader sinen euelen moet, Ende gi sult vorwaert meer sijn vroet Ende wesen goet ende getrouwe.' Reynaert sprac: 'dit doe ic, vrouwe, Jn dien dat mi die coninc nv Vaste geloue hier vor v, Dat hi mi gheue sine hulde Ende hi al mine sculde Wil vergeuen, ende om dat So wil ic wisen minen scat Den coninc, al dar hi leget.' Die coninc sprac: 'ic waer al ontweget, Wildic Reynaerde wel gelouen. So suete es hem stelen ende rouen Ende [liegen] geboren int been.' (fo. 117 vb.) Die coninginne sprac: 'neen, Ghi moget Reynaerde gelouen wel: Al was hi hier te uoren fel, Hi nes niet dat hi was. Ghi hebt gehort hoe hi den das Ende sinen vader heft bedragen Mit morde ende mit magen, Ende mocht hebben bedragen ander liede, Wil hi wesen meer van quaden diede.' Doe sprac die coninc: 'lieue vrouwe, Es hi fel ofte ongetrouwe, Sint dat ghijt mi dorret raden, Al waendic dat mi soude scaden, So wil ic laten op een couent Dese worde ende dit genent Op Reinaers trouwen laten staen. Mar ic seg v sonder waen: Doet hi meer archede, Alle die hem ten tienden lede Sijn belanc sullent becopen.' Reynaert sach den coninc belopen Ende wart blide in sinen moet Ende sprac: 'here, ic ware onvroet, Ne louedict niet wel also.' Doe nam die coninc ene stro Ende uergaf Reynaerde al gader Den wanconst uan sinen uader Ende sines selues mesdaet altoe. Al was Reynaert blide doe, Dat ne dunket mi gheen wonder [322] wesen: Jane was hi vander doet genesen? Doe Reynaert quijt was gelaten Doe was hi blide vtermaten, Ende sprac: 'coninc, edel here, God moet v lonen al der ere, Die gi mi doet ende mijn vrouwe, Die houesch is ende getrouwe. Jc merke wel dat gi mi doet So groet ere ende so groet goet, Dat nieman es onder die sonne, Dien ict also wale onne, (fo. 118 ra.) Als ic v doe ende mire vrouwen, Entes scattes, bi mire trouwen.' Reynaert nam een stro vor hem Ende sprac: 'here coninc, nem! Hier geuic v op dien scat, Dien wilen Ermeric besat.' Die coninc ontfinc dat stro Ende dankes Reynaerde also Ende [323] alse quansijs: 'dese mach mi doen ere.' Reynaerts herte loech so sere, Datment wel anhem vernam, Doe hem die coninc gehorsam Algader was te sinen wille. Reynaert sprac: 'here, swiget stille. Merket waer mijn reden gaet. Jnt hoghestende van Vlaendren staet Een berchstaet [324] ende hiet Hulsterloe. Coninc, gi moget wel wesen vroe, Mogedi onthouden dit: Een trompboem, [325] hiet Criecpit, Staet int suutwest niet verre danen. Here coninc, gine droeuet niet wanen Dat ic der waerheden misse: Dats een der meester wildernisse, Datmen weet in enich rike. Jc seg v gewaerlike Dat som wile lijt eenhalf iaer, Dat toten bome ne comet daer No weder man no wijf No creature die heuet lijf, Sonder die vle entie scuufwt, Die dar nestelen indat cruut Of enich ander vogelijn, De elwaer gherne wilt sijn Ende daer biauenture lidet: Coninc, dar leit mijn scat gehidet. Coninc, die stede hiet Criekeputte: Verstaet dit wel et is v nutte: En weet nieman so getrouwe. Ghi sult dar gaen gi ende v vrouwe. (fo. 118 rb.) Niemen laet sijn v bode No bi gebede no bi gebode: Mar gaet dar selue, ende alse gi Ten seluen putte comet bi, Ghi sult vinden ionge berken. Here coninc, dat suldi merken: Die alre naest den putte staet, Coninc, tot dien berge gaet. Dar leit die scat onder begrauen. Dar suldi deluen ende scrauen Een luttel mos in dene side. Dar suldi vinden menich gesmide Van goude rikelic ende scone. Ghi sult oec vinden mer [326] die crone, Die Ermeric, die keyser, droech, Ende ander sierheden genoech: Edel stene, guldijn werc. Men cochter niet om · m · marc. Ay coninc, als gi hebt dat goet, Hoe dicke suldi in vwen moet Gepensen: 'Reynaert, [327] getrouwe vos. Die hier groeues in dit mos Desen scat bi dire list, God geue di goet al war du bist!' Doe antworde die coninc saen: 'Reynaert, sal ic die vaert bestaen, Ghi moet sijn an onse vart, [328] Ende gi moet ons, Reynaert, Helpen vwen scat ontdeluen, Jnne wane niet bi mi seluen Aldar nemmermeer geraken. Jc heb gehort genoemen [329] Aken Ende Parijs: ist dar niet na? Ende ist also als ict versta, So smeecti, Reynaert, ende roemet, Criekeput dien gi dar noemet, Wanic, is een geuenst naem.' Dese tale was Reynaerde ombequaem, Ende verbalch ende sprac: 'ia, ia, Ghi siter, coninc, also na, (fo. 118 va.) Alse van Coelne tote mere. Waendi dat ic v die lere Wil wisen indie Jordane? Jc sal v togen, als ic wane, Orconde genoech al openbare.' Hi riep lude: 'Cuwart, gaet hare, Comt voerden coninc, Cuwart!' Die dire sagen darwart Ende wonderden alle wat dar ware. Cuwart ghinc beuende [330] ende in vare, Hem wonderde wat die coninc woude. Reynaert sprac: 'wat, Cuwart, hebdi coude? Ghi beuet, sijt blide sonder vaer, Segt minen here, den coninc, waer! Des manic v bider trouwen Die gi ver Genten, [331] mire vrouwen, Ende hem seluen sculdich [332] sijt.' Doe sprac Cuwart: 'vermaledijt So moetic werden, al wistic wel Dat mi costen soude mijn vel, Oft ic liege enich wort Al waert van enige mort, Want gi mi manet bider trouwen Die ic mire lieuer vrouwen Enten coninc sculdich ben.' Doe sprac Reynaert: 'so sech hem, Weetstu waer Criecput steet?' Cuwart sprac: 'of ic dat weet. Ja ic, hoe soude dat wesen so? Ne statet niet bi Hulsterloe [333] Optie moer, in die woestine? Jc hebbe gedoget so menige pine So menigen honger ende so menige coude Ende armoede menichfoude Op Criekeput so menigen dach, Dat ics vergeten niene mach. Hoe mochtic vergeten dies, Aldar Symon, die Sies, Sine valsche penninge sloech, Dar hihem scone mede bedroech Ende die gesellen sine. Dat was eer ic mit Rijne [334] Mine [335] geselscap maecte vast, Die mi gequijt heft menigen past.' 'O wi,' sprac Reynaert: 'suete Rijn, Lieue gespele, suete hondelijn, Vergaue god, wardi nv hier! Ghi sout orconden vor dit dier Mit sconen worden, waers [336] te doene. Dat ic noyt ne was so coene, Dat ic enige sake dede, Dar ic den coninc mochte mede Te mi waert [337] belgen doen mit rechte. Gaet weder onder gone knechte,' Sprac Reynaert: 'haestelike, Cuwart! Mijn here, de [338] coninc, en heft tuwart Ne geen dinc te spreken meer.' Cuart dede enen wederkeer Ende ginc van sconinx rade dar. Reynaert sprac: 'coninc here, ist waer Dat ic seide?' 'Reynaert, iaet. [339] Vergeuet mi, ic seide quaet, Dat ic v mestroude iet. Reynaert, goede vrient, nv siet Ende doet, dat gi mit ons gaet Ten putte, dar die berke [340] staet, Dar die scat leit begrauen onder.' Reynaert sprac: 'here, gi segt wonder. Waendi inne wars alte vro, Coninc, oftu stonde so Dat ic mit v wandren mochte Also alst ons beiden dochte, Ende ghijs waert, here, sonder sonde? Nv ist als ic v orconde, Ende ic v segge, al ist scame: Doe Ysegrim (in sduuels name) Jn die ordine ginc te voren Ende hi te monke wart bescoren, Done conste hem die prouende niet genuegen, Dar hem ses monke mede bedroegen (fo. 119 ra.) Hine clagede van honger ende carmde So sere, dats mi ontfarmde. Doe hi crancte ende wart traech, Doe droech ic rouwe als . i . sijn maech, Ende gaf hem raet dat hi ouer ran, Dar om ben ic ins pawes ban. Morgen, als die sonne op gaet, Wil ic te Romen om aflaet. Van Romen wilic ouer zee. Sone keric dan nemmermee, Eer ic so uele hebbe mesdaen [341] Coninc, dat ic mit v mach gaen Tuwen eren ende tuwen vrome, [342] Of ic weder te lande come. Et ware een onscone dinc, Soudi, here coninc, Maken vwen wanderinge Mit enen verwatenen ballinge, Als ic nv bin, god betere mi!' Die coninc sprac: 'Reynaert, sidi Jet lange verbannen?' doe sprac Reynaert: 'Ja et is · iij · iaer, dat ic wart Jn vollen seende gedaen te banne Vorden deken Harmanne. Die coninc sprac: 'sint dat gi sijt Te banne, men sals mi doen verwijt, Reynaert, liet ic v mit mi wandren. Jc sal Cuaerde oft enen andren Toten scatte doen gaen mit mi, Ende oec radic v, Reynaert, dat gi Niet ne latet gine varet, Dar gi v vanden banne claret. 'So doe ic, here,' sprac Reynaert, 'Jc ga morgen te Rome waert, Gatet na den wille mijn.' Die coninc sprac: 'gi dunket mi sijn Beuaen in harde grote dingen. God onne v dat gijt moget volbringen, Reynaert, als v ende mi Ende ons allen nutte si!' [343] Doe [344] dese tale was gedaen, (fo. 119 rb.) Doe ginc Nobel, die coninc, staen Op enen sitten hoge van steene, Dar hi op plach te staen allene, Als hisat ten gedinge. Die dire saten tenen ringe Al omme ende omme op dat gras, Nadien dat elc geboren was. Reynaert stont bider coninginnen. Nv hort hoe hier sal beginnen Die coninc spreken coninclike: 'Mine dire, arm ende rike, Beyde luttel ende groet, Mine baroene, mine genoet! Reynaert die es hier comen te houe Ende wil hem, des ic gode loue, Betren uan allen euelen sinne. Ende mijn wijf, die coninginne, Heuet gebeden so uele vor hem, Dat ic sijn vrient worden bem, [345] Ende hi versoenet es iegen mi, Ende ic hem vergeue vri Beide vor lieue ende vor lede. Reynaerde gebiedic vollen vrede, Anderwarue gebiedic hem [346] vrede, So doe ic derdewarve mede, [347] Ende gebiedu allen bi vwen liue Dat gi Reynaerde ende sinen wiue Ende sinen kindren ere doet, War so si comen in v gemoet, Jst bi nachte, ist bi dage. Jnne wil meer engene clage Van Reynaerts dinge horen. Al was hi rokeloes te voren, Hi wilt betren, hi secht v hoe: Reynaert wil morgen vroe Palster ende scorpe ontfaen En wil tote Romen gaen. Van Romen wil hi ouer zee. Danen wil hi nemmermee, Eer hi heeft vol aflaet (fo. 119 va.) Van alre sonderliker daet.' Dese tale heft Necelijn vernomen Ende vloech tes hi es comen Dar hi vant die drie gesellen. Nv hort wat hi hem sal vertellen. Hi sprac: 'keitiue, wat doedi hijr? Reynaert es meister ende bottelier Jnt hof mogende vtermaten. Die coninc heften quijt gelaten Van alle sine grote mesdaden, Ende gi sijt alle · iji · verraden.' Ysegrim began te antworden Te Neceline, ende alsi dat horden: 'Jc wane gi lieget, her rauen.' Ende mittien worde ging hi scauen [348] Ende Brune volgede mede. Si gingen recken har lede Ende liepen ten coninc waert. Tibert wart so sere uervaert, Dat hi bleef sittende op die galge. Hi wart van sinen ruwen balge Jn sorgen so groet vtermaten, Dat hi gaerne [349] wilde laten Sijn oge uaren om niet, Dat hi ins papen huus liet, Jn dien dat hi versoenet ware. Hine wiste wat doen openbare, Dan hi saet optie micke. Hi clagede gode vele dicke Dat hi Reinaerde nie bekende. Ysegrim quam mit genende Gedrongen vor de coninginne Ende sprac mit enen fellen sinne Te Reinaerde waert so uerre, Dattie coninc wart so erre, Dat hi Ysegrim hiet vaen Ende Brunen mede also saen. Si worden geuangen ende gebonden. Ghine saget nie verwoerden honden Doen meerren laster dan men hem dede, (fo. 119 vb.) Brunen ende Ysegrime mede. Men voerdse alse lede gaste: Men bantse beide also vaste, Dat si binnen ere nachte Mit enigherhande crachte Een lit ne mochten ruren. Nv hort hoe hise sal vuren! Reynaert, die hem was te wreet, Hi dede datmen Brunen sneet Van sinen rugge [een] velspot af, Datmen hem tere scurpen gaf, Voets lanc ende [350] voets breet. Nv ware Reynaert gereet, Hadde hi · iiij · scoen. Nv hort wat hi hier sal doen, Hoe hi vier scoen sal gewinnen. Hi runede toter coninginnen: 'Vrouwe, ic ben v pelgrim. Ende hier is mijn oem, her Ysegrim, Hi heuet · iiij · vaste scoen. Woudier mi twee lenen doen, Jc name [351] v ziele in mijn plecht. Et is pelgrims recht Dat hi gedinket in sijn gebede Alles goedes datmen hem oyt dede. Ghi moghet vwe ziele wel an mi scoyen. Doet mi Erswinen, mire moyen, Gheuen van haren twee [352] scoen. Si macht wel mit eren doen: Si bliuet thuus in har [353] gemac.' Gente, die coninginne, sprac: 'Reynaert, gine moget niet onbaren, Ghine hebt scoen, gine sult varen Vten lande in gods gewout Ouer die berge ende dur dat wout, Treden struke ende harde stene. Ghine moghet hebben scoen ne gene Die v waren bat gemicke: Si sijn so uaste [354] ende so dicke Die Ysegrim draget ende sijn wijf. (fo. 120 va.) Al sout hem gaen an sijn lijf Harlijc [355] moet v geuen twee scoen, Dar gi vwe uaert mede moget doen. Dus heuet die valsche pelgrim Beweruet dat har Ysegrim Altoe den knien heft verloren Van beiden sinen uoeten uoren Dat vel al toten clawen. Ghine saget enen uogel noyt brawen, Die stilre hilt an sinen leden Dan Ysegrim die sinen deden, Doemen also ontscoide, Dat bloet vten benen uloide. Doe Ysegrim ontscoyet was, Doe ginc [356] liggen opt gras Ver Erswine, die vulvinne, Mit enen uele droeuen sinne Ende liet har af doen dat uel Entie clawen also wel Achter uan haren uoeten. Dese daet die dede soeten Reynaerde sinen droeuen moet. Hort wat clagen hi nochtan doet! 'Moye,' seide hi: 'wel lieue moye, Jn hoe menigen vernoye Hebdi dur minen wille gewesen! Dats mi al leet, sonder van desen Jst mi lief, ic seg v twi. Ghi sijt (des gelouet mi) Een die liefste uan minen magen: Bidien sal ic v scoen andragen. God weet, dat es dur vwe bate: Gi sult andie hoge aflaete Deel nemen ende an [357] alt paerdoen, Dat ic, lieue moye, in v scoen Sal beiagen ouer zee.' Ver Erswinden was harde wee Dat si cume mochte spreken: 'Ay Reynaert, god moet ons wreken, Dat gi ouer ons siet vwen wille!' (fo. 120 rb.) Ysegrim, hi sweech al stille Ende sine geselle Brune, mare Hem beide was te moede harde sware. Si lagen gebonden ende gewont. Hadde oec doe ter seluer stont Tibert, die cater, gewesen daer, Jc dar wel seggen [358] ouer waer: Hi hadde gedaen so uele te uoren, Hine wert niet bleuen sonder toren. Wat holpe dat ict maecte lanc! Des ander dages te sonne opganc Dede Reynaert sine scoen smaren, Die Ysegrims te uoren waren Ende sines wiues, Erswinden, [359] Ende hadse sere vaste doen binden Om sine [360] uoete, ende ghinc Dar hi uant den coninc Ende sijn wijf, die coninginne. Ende sprac te hem mit enen bliden sinne: 'Here, god geue v goeden dach Ende mire vrouwen, die ic mach Gheuen prijs mit groten rechte. No doet geuen Reynaerde, vwen knechte, Palster, scorpe ende laet mi [361] gaen.' Doe dede de coninc eischen saen Den cappellaen Bellijn, den ram. Ende als hi vor den coninc quam, Sprac hi: 'her Bellijn, hier es Dese pelgrim, leset een les, Ende geuet hem scorpen ende staf.' Bellijn den coninc antworde gaf. [362] 'Heer, en dar des doen niet. Reynaert heft selue gegiet, Dat hi es ins pawes ban.' Die coninc sprac: 'Bellijn, wattan? Meister Gelijs doet ons verstaen: Hadde een man allene gedaen Also uele alse alle die leuen, Ende wil hi archeit begeuen Ende te biechten dar af gaen (fo. 120 va.) Ende penitencie ontfaen, Dat hi ouer zee wilde uaren, Hi mochte wel hem seluen claren.' Bellijn sprac ten coninc echt: 'Jnne doe Reynaerde no crom no recht Van geesteliken dinge altoes, Ghine wilt mi quiten scadeloes Jegen bisscop ende deken.' 'Jnne bid v niet in · vij · weken,' Sprac die coninc: 'also uele. Oec had ic lieuer dat vwe kele Hinge, dan ics v bat.' Ende alse Bellijn horde dat, Dattie coninc balsch te hem wart, Wart Bellijn also sere uervaert Ende ginc gereiden [363] sijn outare, Oec beuede hi uan vare Ende ginc singen ende lesen Aldat hem best dochte wesen. Doe Bellijn, die cappellaen, Omoedelike had gedaen Dat getide uanden dage, Doe hinc hi Reynaerde an sinen crage Ene scorpe uan Brunes uelle. Oec hinc sine [364] geselle Een palsterkijn dar bi. Te sinen geuoege was hi Al gereit te sire uaert. Doe sach hiten coninc waert. Hem liepen die geuensde trane Neder neuen sine grane, Als of hem iamerde in sijn herte. Had hi uan iamer enige smerte, Dat was bidien ende anders niet Dat hi hem allen, die hi dar liet, En hadde beraden sulke pine Alse [365] Brune ende Ysegrime, Had hem wel mogen geuallen. Nochtan stont hi ende bat hem allen Dat si uor hem bidden souden Also getrouwelike alsi wouden (fo. 120 vb.) Dat hi vor hem allen bade. Dat orlof nemen docht hem te spade, Want hi gherne dane ware: Hi was altoes in vare, [366] Alse die hem seluen sculdich weet. Die coninc sprac: 'mi es harde leet, Reynaert, dat gi dus haestich sijt.' 'Neen,' sprac hi · 'here ets tijt, Men sal gene weldaet sparen. Vwen orlof, here, ic wil varen.' Die coninc sprac: 'hebt gods orlof!' Doe geboet die coninc al sijn hof Mit Reynaerde wtwaert te gane Sonder allene die geuane. Nv wart Reynaert pelgrim. Ende sijn oem, her Ysegrim, Entie bere liggen gebonden Ende siec van seren wonden. Mi dunket ende ic wane des [367] Dat nieman [so] onspellic es Tusschen Palanen ende Scouden, Die hem van lachen had onthouden Van rouwen die hem mochte gescien, Had hi Reynaerde doe gesien: Hoe wonderlike hi hene ginc, Ende hoe gemeenlike hem hinc Scorpe ende palster om sinen hals, Entie scoen, als ende als, Die hi droech an sijn been Ghebonden, daden dat hi sceen Pelgrim gelijc genoech. Reynaert van binnen loech, [368] Dur dat si alle mit hem gingen Mit so groter sameningen, Die hem te uoren waren wreet. Doe sprac hi: 'coninc, mi es leet Dat gidus verre mit mi gaet: Jc vruchte, et mach v wesen quaet. Ghi hebt geuaen · ij · mordenaren. (fo. 121 ra.) Gheuallet dat si v ontfaren, Ghi hebt v te wachten meer Dan gi v hadt oyt eer. Blijft godeuolen, laet mi varen.' Na dese tale stont hi twaren Op dachterste [369] · ij · poten Ende maende de dire, clene ende groten, Dat si alle vor hem baden Oft si an sine weldaden [370] Recht deel hebben wouden. Si seiden alle dat si scouden [371] Sijns gedenken in har gebede. Nv hort vort wat hi dede, Doe hi uanden coninc sciet: So droeuelike hihem geliet, Dats some sere ontfarmde. Cuart, de haze, hi becarmde: 'O wi, Cuaert, sulwi sceiden! Of gi wilt, gi sult mi leiden Ende mijn vrient Bellijn, de ram: Ghi twee ne maecten mi noit gram. Ghi twe moet mi vort bringen. Ghi sijt suet vanwandelinghen, Onbegrepen ende goedertieren Ende onclaget uan allen diren. Gheistelic is uwer beider zede, Ghi leuet beide als ic dede Doe ic clusenare was. Hebdi louer ende gras, Ghine doet genen eisch No om broet no om vleisch No om sunderlinge spise.' Mit aldustanigen prise Heft Reynaert dese twe verdoert, [372] Dat si mit hem gingen vort Tote hi quam vor sijn huus Ende vorde porte te Maperthuus. Alse Reynaert voer de poerte quam, Doe sprac hi: 'neue Bellijn, de ram, Ghi moet allene buten staen, (fo. 121 rb.) Jc moet in [373] mine ueste gaen; Cuart sal in gaen mit mi. Her Bellijn, bit him dat hi [374] Troeste veren Ermeline Mit haren armen welpekine, [375] Als ic uan har orlof neme.' Bellijn sprac: 'ic bits heme, Dat hise vertroeste wale.' Reynaert ginc [376] mit scoenre tale So smecken ende losengiren [377] Jn so menige manire, Dat hi bibarate brochte Cuarde in sine acdochte. Alsi in dat hol quamen, Cuart ende Reynaert te samen, Doe uonden si uer Ermelinen Bi haren clenen welpekinen. Si was in sorgen ende in vare, Want si waende dat Reynaert ware Verhangen, ende alsi uernam Dat hi weder thuus quam Ende palster ende scorpe droech: Dat dochte har wonderlic genoech. Si wart blide ende sprac saen: Lieue Reynaert, hoe sidi ontgaen?' 'Jc moet werden pelgrim: Har Brune ende Ysegrim Si worden gysel ouer mi. Die coninc heft ons (danc heb hi!) Cuarde gegeuen op rechte soene, Al onsen wille mede te doene. Die coninc liede selue das, Dat Cuart de eerste was Die ons verriet iegen hem. Ende bider trouwen die ic bem V sculdich, vrouwe Ermeline, Cuart naket sware pine. Jc ben mit rechte op hem gram.' Alse Cuwart dit vernam, Keerde hihem om ende waende vlien: (fo. 121 va.) Mar dat en conste hem niet gescien, Want Reynaert hadden ondergaen Die porte ende grepene saen Bider kele mordelike. Ende Cuaert riep genadelike: 'Help mi, Bellijn, waer sidi? Dese pelgrim dodet mi.' Dat roepen was scire gedaen, Want Reynaert had hem saen Sine kele ontwe gebeten. Doe sprac Reynaert: 'nu gawi eten Desen goeden vetten hase.' Die welpekine liepen toten ase Ende gingen eten al gemene Har rouwe was harde clene Dat Cuart had verloren tlijf Ermelijn, Reinaerts wijf, At vanden vleische ende dranc des bloets. Ay, hoe dicke bat si [378] goedes Den coninc, die dur sine doget Har kindre hadden verhoget So wel mit enen goeden male! Reynaert sprac: 'hi gan ons wale. Jc weet wel, moet die coninc leuen, Hi soude ons gherne gifte geuen, Die hi selue niet en woude Hebben om · vij · marc van goude.' 'Wat giften es dat?' sorac Ermeline. Reynaert sprac: 'ets een line Ende een vorst ende twe micken. Mar mach ic · ic sal hem onstricken, Malichte eer liden dage twee, Dat ic om sijn dreigen niet mee Ne geue dan [hi] om tmijn.' Si sprac: 'Reynaert, hoe mach dat sijn?' Reynaert sprac: 'vrouwe, ic seg v, Jc weet een wiltenisse ru Van langen gagel ende van hede. Dar es een deel wel gerede Van goeden legere van spisen. (fo. 121 vb.) Dar sijn hoenre ende patrisen [379] Ende menigherhande vogeline. Wildijt, ver Ermeline, Dat gi gaet mit mi dar, Wie mogen dar wonen · vij · iaer, Wilwi, wandren onder den scade Ende hebben goet ende genade, Eer wie dar werden verspiet. Al seidic langher, ic en loge niet.' 'Ay', sprac Reynaerts vrouwe Ermeline: 'Dit dunket mi wesen ene pine Die al gader ware verloren. En hebdi dit lant versworen Jnte woenen mit Ermeline [380] Ende nemmermeer inte sine, Al noch seide Ermelijn mee, [381] Eer gi comet ouer zee, Ende hebt palster ende scorpe ontfaen.' Reynaert antworde har saen: 'So meer gesworen, so meer verloren. Mi seide een goet [382] man hier te uoren Jnrade dar hi mi riet, Bedwongen eet en [383] dade niet. Al uoldadic dese vaert, En holpe mi niet,' sprac [384] Reynaert: 'Mi waers een ey niet te bat. Jc heb den coninc enen scat Belouet, [385] die mi es ongereet. Ende alse hi des de wareit weet Dat ic hem al heb gelogen Ende hi bi mi dus es bedrogen, Hi sal mi haten vele te meer Dan hi dede oit eer. Dar pensic in minen moet, Dat sculen es mi alte goet Alse dat varen,' sprac Reynaert: 'Ende gods had heb mijn rode baert (Ghedoe oec hoe ic gedoe), Oft mi meer uertroest dar toe No de cater no de das (fo. 122 ra.) No Brune, die om mi comen was, No dur gewin no dur scade, Dat ic meer in des connx genade Ne come, dat ic lide lanxt! Jc heb gedoget so menigen anxt.' Ho sere balsch hem de ram Bellijn, Dat Cuart, die geselle sijn, Jn dat hol so lange merrede. Hi riep als een die hem errede: 'Cuart, lates den duuel wouden! Hoe lange sal v Reynaert dar houden? Wane comdi wt ende laet ons gaen?' Alse Reynaert dit heft [386] verstaen, Doe ginc hi wt tot Belline Ende sprac al stillikine: 'Ay, lieue here, twi belgedi? Al spreke C[uar]t [387] iegen mi Ende iegen sire moyen, War om mach v des vernoyen? Cuart dede mi uerstaen: Ghi moget wel sachte voren gaen, En [388] wildi hier niet langher sijn. Hi moet hier merren een luttelkijn Mit sire moyen Ermeline Ende mit haren welpekine, Die sere wenen ende mesbaren, Dur dat ic hem sal ontfaren.' Bellijn sprac: 'nv seget [389] mi, Har Reynaert, wat hebdi Cuarde te lede gedaen? Also als ic conste uerstaen, So riep hi sere help op mi.' Reynaert sprac: 'wat segdi? Bellijn, god moet v beraden! Jc seg v hoe wi daden: Doe ic in huus gegaen quam Ende Ermelijn an mi vernam Dat ic wilde uaren ouer zee, Hare herten wert so wee Dat si lange in ommacht lach. (fo. 122 rb.) Ende alse Cuwart dat sach, Doe riep hi: 'Bellijn, helt vri, [390] Comt ende helpt mi! Mire moyen, si is in ommacht.' Dat riep hi mit groter cracht.' Doe sprac Bellijn: 'iane wast el, En trowen, ic verstont wel Dat Cuaert dreef groet mesbaer: Jc waende hem iet mesfallen waer.' Reynaert sprac: [391] 'Bellijn, neent niet. Mi waer lieuer, mesquame iet Mijn kinde of minen wiue, Dat hem mesquame an sinen liue.' Reinaer sprac: 'uernamedi iet Dat mi die coninc gistren hiet Vor harde vele sire liede, Eer ic vten lande sciede, Dat ic hem een paer lettren [screue]? [392] Suldise hem dragen, Bellijn, neue? Et is gescreuen al gereet,' Bellijn sprac: 'inne weet. Reynaert, wistic dat v gedichte Trouwe ware, hi mochte lichte Ghebieden dat icken den coninc [393] Droege, had ic enige dinc Dar icse mochte in [394] steken.' Reynaert sprac: 'v ne [395] sal niet gebreken. Eer des coninx lettre hier bleuen, Jc soudu eer die scorpe geuen, Her Bellijn, die ic draghe, Ende hangense [396] an vwen crage, Des coninx lettere dar in. Ghi sulter af hebben groet gewin, Durs [397] coninx danc ende groet ere. Ghi sult den coninc, minen here, Herde willecome sijn.' Dit louede mijn here Bellijn. Reynaert ginc in sijn acdochte Ende keerde weder ende brochte Sinen vrient Bellijn iegen (fo. 122 va.) Dat houet van Cuarde gedregen, Jndie scorpe gesteken, Ende hinc bi sinen quaden treken Die scurpe hem anden hals, Ende beual hem als ende als Dat hidie lettere niet en soude Besien, oft hi garne woude Hem den coninc te vriende maken. Hi seide dattie lettere staken Jndie scurpe uerholenlike, Ende oft hi wilde wesen rike Ende sinen here · den coninc, had lief, Dat hi hem seide dattie brief Bihem so ware gescreuen, Ende hi dar raet toe had gegeuen. Hi souts hem weten danc. Dit uerhorde Bellijn ende uerspranc Vander stat, dar hi op stoet, Hogher dan ander haluen uoet: So blide was hi van deser dinc, Die hem te torne seder verginc. Bellijn sprac doe: Reynaert, here, Nv wetic dat gi [mi] doet ere. Jc sal uallen in groten lof Bi v, alsemen in dat hof Sal seggen dat ic wel can dichten Mit sconen worden ende mit slichten, Alsi dat ics niet en can. Men seit: 'ets menich man Goet gesciet, des hem god onste, Jn saken die hi luttel conste.' Hier na sprac Bellijn: 'her Reynaert, Laet v lief · wil Cuart Mit mi te houe weder gaen?' 'Neen,' sprac Reynaert: 'hi sal v saen Volgen bi desen seluen pade: Hine heuet genen stade. [398] Nv gaet uorwart mit gemake. Jc sal Cuart sulke sake Ondecken die noch es verholen.' (fo. 122 vb.) 'Reynaert, bliuet godeuolen!' Sprac Bellijn · ende dede hem tervaert. Wat sal nu doen Reynaert? Hi keerde in sijn acdochte Ende seide: ons naket groet gerochte, Bliue wi hier langer · ende grote pine. Ghereet v, Ermeline, Ende mine kinder al gader, Volget mi · ic ben v vader. Ende pine wi ons dat wi ontfaren!' Nv ne was dar geen langer sparen, Si deden hem alle op de uaert, Ermelijn ende Reynaert Ende har ionge welpekine, Des [399] si quamen ande woestine. Ende mijn her Bellijn, de ram, Heuet gelopen, des hi quam Te houe een luttel vor middach. Ende alse die coninc Bellijn sach, Die de scurpe weder brochte, Daer Brunen, den bere, onsochte Te voren om was gedaen, Doe sprac hi te Belline saen: 'Her Bellijn, van wane comdi? War es Reynaert? hoe comt dat hi Die scurpe niet met hem ne draget?' Bellijn sprac: 'her coninc, ic maget V rechte seggen dat ic weet. Doe Reynaert was al gereet Ende sinen casteel rumen soude, Doe seide hi dat hi woude Een paer lettre, coninc vri, V senden, ende doe bat hi mi Dat icse droege dur v lieue. Jc seide, meer dan · vij · brieue Soudic dur uwen wille draghen. Doene conste Reynaert niet beiaghen Dar ic den brief in dragen mochte. [400] Dese scurpe hi mi doe brochte Entie lettere dar in gesteken. (fo. 123 ra.) Coninc, gine hort noyt spreken Van betren dichter dan ic ben: Dese lettere dichtic hem, Gaet mi te goede ofte quade. Dese brief was bi minen rade Aldus gemaket ende gescreuen.' Doe hietene hem die coninc geuen Bockarde, den goeden clerc: Die was, die in dat werc Meer conste dan iemen die dar was. Bockart plach emmer dat hi las Die lettere die te hem quamen. Bruneel ende hi die namen Die scurpe vanden halse Bellijns, Die bider dompheit sijns Hier toe had geseit so uerre, Dat hijs cortelike sal werden erre. Die scurpe ontfinc Bockart, de clerc. Doe moste bliken Reinaerts werc, Alse hi dat houet wt trac. Bockart besaget ende sprac: 'Helpe, wat lettre sijn dit! Here coninc, bi mire wit, Dit is thouet van Cuarde. Help, dat gi noit Reinaerde, Coninc, gelouen sout so verre!' Doe mochtmen sien droeue ende erre Den coninc entie coninginne. Die coninc stont in drouen sinne Ende sloech sijn houet neder. Ouer lanc hief hijt op weder Ende begonste werpen wt Een dat vreislixte geluut, Dat noyt van dire wart gehort; So sere wart sijn sin [401] te stort. Doe spranc vort har Firapeel, Die lupart, hi was een deel Des coninx maech, hi dorst wel doen, Ende sprac ten coninc Lyoen: 'Hoe driuedi dus groet ongeuoech? (fo. 123 rb.) Ghi meslietet v genoech, Al ware die coninginne doet. Doet wel ende wijsheit groet Ende matet uwen sin ende v seer.' Die coninc sprac: 'her Firapeel, [402] Jnne mages niet dat ic ben erre, Mi heuet een quaet wicht so verre Jn sterc geleit bi barate, Dat ic mi seluen daer om hate Ende ic mijn herte heb verloren. Die mine vriende waren te voren, [403] Den stoute Brunen ende Ysegrim, Mi heuet een valsch pelgrim Doen verwerken so sere, Dattet al gaet an mijn ere Ende an mijn leuen, dats recht.' Doe sprac Firapeel echt: 'Es dar mesdaen, men salt soenen Men sal den wolf ende Brunen, den coenen, Ende ver Erswinden [404] also wel Ouer scoen ende ouer uel, Ouer toren ende ouer pine Gelden mitten ram Belline, [405] Sint dat hi selue heuet beliet. Hi heuet hem seluen an getiet Dat hi Cuarde, den hase, verriet. Des es hem qualike gesciet. Hi heuet mesdaen, [406] hi salt becopen. Ende dar na sul wi alle lopen Na Reinaerde ende sullen vangen Ende sullen sind kele hangen.'