Part 6

Her coninc, wat bestaet mi dat, Of hi Lamfreits honich at, Ende hem die dorper laster dede? Noch heft Brune so grote lede, Was hi teblouwen [265] of versproken Ware hi vroet, hi had gewroken, Eer hi vlo int water. Bi dander side Tibert, den cater, Dien ic herbergede ende wel ontfinc, Of hi om stelen ginc Tes papen, sonder minen raet, Ende hem die pape dede quaet: Bigode, soudic des ontgelden, So mochtic mijn gelucke wel scelden.' 'Hort,' sprac Reynaert: 'her coninc Lioen, Wien twiuelt des, gine moget doen Dat gi gebiet ouer mi? Hoe groet mine misdaet si, Ghi moget mi rouen ende scaden. Wildi mi sieden of braden Ofte hangen ofte binden, Jnne mach v niet ontwinden. Alle diren sijn in v bedwanc. Ghi sijt starc ende ic bin cranc, Mine helpe es clene · duwe es groet: Bigode, al sladi mite doet, Dat es ene cranke wrake.' Recht in deser seluer sprake Spranc op Bellijn, de ram, Ende een, die mit hem quam, Dat was dame Awi. [266] Bellijn sprac: 'gawi Alle vort mit onser clagen.' (fo. 113 vb.) Brune spranc op mit sinen magen, Ende Tibert, sine geselle, Ende haer Ysegrim, die felle, Foret adent, dat euerswijn, Entie rauen Tiselijn, Pancer, dat dier, otter Bruneel, Daer na die vischpute Peel, Blacart, die boc · Brisaert, de stier, Cuwart, die hase, dat blode dier, Dat eencorn die Ruceel, Dat watermael Mucereel, Die wesel, mijn vrouwe fine, Cantecleer entie kinder sine Maecten groet gevederslach, Dat foret, dat clene beiach, Liep al mede in dese scare. Ende si gingen al openbare Vor haren here, den Coninc, staen Ende daden Reynaert vaen. Nv ginct ginder opeen pleidiren. Noch nie ne [267] sach man van diren Alse scone tale, als was hijr Tusschen Reynaert ende ander dijr. Orconden gingen die dat horden. Soudic die tale entie worden Van reden diemen hadde daer [268] Vort brengen, et ware mi te swaer. Daer om cortic v die wort. Die beste reden ginc dar vort, Die clage, die de dire onbonden, Quam vort mit sulker orconden, Alsi sculdich was te doene. Die coninc dreef sine baroene Te vonnesse van Reinaerts zaken. Doe wildense dat men soude maken Ene galge starc ende vast, Datmen Reynaert, den fellen gast, Op soude hangen bisire kele. Nv gaet mit Reynaerde vten spele. Doe Reynaert dus ver[or] deelt was, [269] (fo. 114 ra.) Orlof nam Grimbert, de das, Mit Reinaerts naesten magen. Sine constent niet verdragen, No gedulden, no gedogen, Datmen Reynaert vor har oghen Soude hangen als een dief. Nochtan wast hem somen lief. Die coninc was harde vroet, Die doe mercte ende verstoet, Dat so menich iongelinc Mit Grimbert vten houe ginc, Die Reynaerde na [270] bestoet, Doe pensde hi in sinen moet: 'Hier mach in lopen ander raet. Al es Reynaert selue quaet, Hi heft menigen goeden maech.' Doe sprac hi: 'wie sidi traech, Ysegrim ende here Bruun? Hier es menich muur ende menich tuun, [271] Comt hi · iij · voete vter noet, Sine liste die is so groet, Ende hi weet so menigen keer, Hine wert geuangen huden meer. Salmen hangen, twine doetment dan? Eer men nv gereiden can Ene galge, so est nacht.' Ysegrim was [272] wel bedacht Ende sprac: 'hier es ene galge bi.' Mittien [273] worde versucht hi. Doe sprac here Tibeert: 'Ysegrim, v es verseert Vwe herte · inne wancons v niet, Bidien want hijt al beriet Ende selue mede ginc, Daermen v twee brueder hinc, Reynaerdijn ende Widelanken: Ets tijt, wildijt hem danken. [274] Ysegrim sprac: 'her Tibeert, Wat gi ons al gader leert! En gebrake ons niet een strop, (fo. 114 rb.) Lange wiste Reynaerts crop Wat hi achter mochte wegen.' Reynaert, die lange hadde geswegen, Sprac: 'gi heren, cort mine pine. Tibert heft ene vaste line Die hi beiagede om sine kele, Daer hi vernoys hadde vele, Jnt huus daer hi den pape beet, [275] Die vor hem stont al sonder cleet.' 'Her Ysegrim,' seit hi: 'haest v voren. Ja sidi dar toe uercoren, [276] Ghi ende Brune, dat gi sult doden Reynaert, vwen neue, den roden. Doedi Tiberde oec mede gaen: Ghi hebt vele des teer gedaen. Tibert can climmen, hi mach die line Op dragen sonder vwe pine. Ghi drie gaet vore, maect gereet. Dat gi yet let, dat is mi leet!' Doe sprac Ysegrim te Brunen: 'So mi de closterlike crunen Die bouen op minen hoefde staet, Jnne horde noyt so goeden raet Alse Reynaert geuet selue hijr. Hem langet om cloesterbijr: [277] Nv gawi voren ende brouwent hem!' Brune sprac: 'Tibert, neue, nem Dese line, du salt mede lopen. Reynaert, hi moet nv becopen Dijn [278] oge ende mijne scone lier. Gawi ende hangen so hoge hier, Dats lach hebben al sine vrient!' 'Bi gode, hi heuets wel verdient,' Sprac Tibert ende prant die line: 'Jnne dede nie so lieue pine.' Nv waren die · iij · heren ghereit, Die Reynaert hadden harde leit, Dat was de wolf ende here Tibeert Ende her Brune, die had geleert Honich te stelen te sire scaden. (fo. 114 va.) Ysegrim was so beraden, Eer hi vanden houe sciet, Hine wildes laten niet Hine vermaende nichten ende neuen Ende alle, die te houe bleuen, Beyde gebure ende gaste, Dat si Reinaerde hilden vaste. Vrouwen Erswinen, sinen wiue, Beualhi bi haren liue, Dat sistont bi Reinaerde Ende sine name biden baerde, Ende si van hem niene scede [279]

No dur nijt no dur noet No dur vrese vander doet. Reynaert antworde in corten worden, Dat alle die dar stonden horden: 'Her Ysegrim, halue [280] genade! Al waer v lief v scade! Al brengdi mi in vernoye: Jc weet wel, soude mijn moye Te rechte denken ouder daet, [281] Sine dade mi nemmer quaet. Mar gi Ysegrim, suete oem, Ghi nemet ws neuen cranken goem, Ende her Brune ende her Tibeert, Dat gi mi hebt dus onweert: Ghi drie hebt gemaket al, Datmen mi ontliuen sal. Dar toe hebdi gemaket Dat so wie so mi genaket. Scelt mi dief ende hebt mi leet. Daer omme moeti, god weet, Gemort werden alle [282] drie, Ghine haest also dat gescie Al dat gi begeert te doene! Mi is dat herte noch so coene: Enne dar wel steruen enewaerf. En wert mijn vader, doe hi starf, Van allen sinen sorgen vri? [283]

Mittien worde porreden si (fo. 114 vb.) Ende liepen [284] springende ende waren blide Ende pijnden hem te stride Te springen ouer enen tune, Ysegrim ende here Brune. Tibert volgede hem naer: Hem was de voet een luttel swaer Vander linen, die hi droech. Nochtan was hi rasch genoech: Dat dede hem de goede wille. [285] Reynaert stont ende sweech al stille Ende sach sine viande lopen, Die hem den strop waenden knopen. 'Mar et sal bliuen,' sprac Reynaert, Die staet ende scouwet derwaert, Dat si springen ende lopen ende keren, Ende pensde: 'deus, welke ioncheren! Nu laetse springen ende lopen. Leuic, si sullen noch becopen Har ouerdaet ende har scampien, Mine gebreke reynaerdien. Nochtan so sijnsi mi Lieuer verre dan bi, Die gone die ic meest ontsach. Nv wilic proeuen of ic mach Te houe bringen een baraet, Dat ic vor de dageraet Jn groten sorgen vant te nacht. Heft mine list sulke cracht Als ic wane dat si doet: Al is hi listich ende vroet, Die coninc, ic wanen noch verdwasen.' Die coninc hiet den horen blasen Ende hiet Reynaert wtwaert [286] leiden. Reynaert sprac: 'laet yerst gereiden Die galge, dar ic an hangen sal, Ende daer binnen sal ic al [287] Den volke mine bijchte conden. Jn verlatenisse mire sonden Jst beter dattet volc verstaet Mine bijchte ende mine ouerdaet, (fo. 115 ra.) Dan si enen onsculdighen man Mine ouerdaet tegen an.' Doe sprac die coninc: 'sege dan.' Reynaert stont als een serich man Ende sach omme harentare. Dar na sprac hi openbare: 'Nv es in des coninx huus Niemen, semmi sinte dominus, No vrient no viant, inne ben Een deel mesdadich iegen hem. Nochtan hort alle, gi heren: Laet v wisen ende leren, Hoe ic Reynaert, de [288] arminc, Tiersten andie loesheit vinc. Jn allen tiden spade ende vroe Was ic een houesch kijnt noch toe. [289] Datmen mi spaende vander mammen, Doe ginc ic spelen mitten lammen Dur tehorne dat gebleet, So lange dat icker een verbeet. Tierst lapedic dat bloet: Et smaecte so wel, et was so goet, Dat ic dat vleisch ontgan. Daer leerdic leckernie an, So uele dat ic liep tengeten Jnt wout, dar icse horde bleten. Daer verbetic hoekine twee. So ic des dede mee, So ic wart bouder [290] ende coenre. Jc verbeet ganse ende hoenre Ende vincse dar icse vant. Doe bloedich wart mijn tant, Wart ic so fel ende so wreet Dat ict al suuer op verbeet Al dat ic vant [ende] mi dochte, Dat mi bequam ende ic vermochte. Daer na quam ic an Ysegrime Te winter, an enen couden rime, BiBelsele onder enen boem. Jc rekende dat hi waer mijn oem (fo. 115 rb.) Ende began een zibbe te tellen. Aldar worde wi gesellen: Dat mach mi te rechte rouwen. Dar [291] belouede wi mit trouwen Rechte geselscap malc andren, Ende begonsten te samen wandren: Hi stal dat grote ic stal dat clene. Ende oec niet so gemene. Jnne was in hogen ende vro, Mochtic mijn deel hebben half. Als Ysegrim beiagede · j · calf [292] Oft enen weder oft enen ram, So grimmede hi ende maecte [293] hem gram Ende tonede mi een gelaet, Dat so suer was ende so quaet, Dat hire mi mede van hem verdreef Ende hem allene mijn deel bleef, Nochtan en at ic en twint van dien. So menich waerf heb ic gesien, Als wi ene goede proye lageden, Ende ic ende mijn oem beiageden Enen osse of enen bake, So ginc hi sitten mit gemake Mit sire vrouwen Erswinen Ende mit sinen iongen kinden: So mochtic dan cume hebben Ene vanden minsten rebben, Die sine kindren had beknaget. Dus nauwe hebic mi beiaget. Nochtan was mi luttel des noet: Mar dat mijn sin so groet Die lieue droech te minen oem, Die mijns nu nemet [294] cranken goem, Jc hadde wel gewonnen tetene. Coninc, dat doe ic v te wetene: Jc hebbe noch in mijn gewout, Beyde siluer ende gout, So vele dat cume een wagen Te · vij · waeruen souden dragen,' Alse die coninc dat verhorde, (fo. 115 va.) Gaf hi Reynaerde selue antworde: 'Reynaert, wane quam v dese scat?' 'Coninc, wannen? [295] ic seg v dat. Wildijt weten als ic weet, No dur lief no dur leet Sone salt bliuen nv uerholen. Coninc, dese scat was verstolen . [296] En ware hi verstolen niet, Dar ware mort bi gesciet Des mogedi mi wel getrouwen, An v lijf · in rechten trouwen; Die coninginne wart vervaert Ende sprac: 'o wi, Reynaert! Owi, Reynaert, owi, owi! Owi, Reynaert, wat segdi? Owi, lieue Reynaert, Jc mane [297] v bider seluer vaert, Die v ziele varen sal, Dat gi di wareit segget al Ende openbare bringet vort, Of gi weet enige mort Of enigen mordadeliken raet, Die iegen minen here gaet. Dat laet hier openbare horen!' Nv hort hoe Reynaert sal verdoren Den coninc entie coninginne, Hoe [298] hi verweruen sal mit sinne Des coninx vrientscap ende sine hulde, Ende hoe hi buten hare sculde Brunen ende Ysegrime beyde Op een wel grote ongereyde [299] Ende in vresen ende in ongeual Jegen den coninc brengen sal, Die hier waren so fier, Dat si waenden een bier Te sinen laster hebben gebrouwen: Jc wane wel in rechten trouwen, Dat hi sal weder mede blanden, Dat si drinken sullen mit scanden. Jn een gelaet van droeuen sinne (fo. 115 vb.) Sprac Reynaert: 'edel coninginne, Al haddi mi niet gemaent, Ic ben een die steruen waent: Jn laet niet leggen op mijn ziele, Storuic, malichte mi geuiele, In de helle dar om te sine Jn groet torment ende pine. Jn dien dattie coninc milde Een gestille maken wilde, Jc soude hem tellen wel mit staden Hoe iamerlike hi was verraden Te morden van sinen lieden. Nochtan diet alre meest berieden Sijn some van mijn liefsten magen Die ic wel node soude bedragen, Ne dar die sorge vander hellen, Dar men seit dat si in quellen Die steruen ende weten mort, Sine bringense selue vort.' Den coninc wart dat herte swaer Ende sprac: 'Reynaert, seistu mi waer?' 'Wat?' sprac Reynaert: 'here, vragedi des? En weti wel hoet mit mi es? Ne bewant, edel coninc! Al ben ic een arminc, Hoe mogedi sulke wort getemen? Waendi dat ic wil nemen Een logen op [mijne] lange vaert? Neen ick en trouwen,' sprac Reynaert. [300]

Nv vernemet alle gader Hoe Reynaert sinen eerdschen vader Mit verradenisse sal bedragen [301] Ende een van sinen liefsten magen: Dat was Grimbert, die das, Die hem hout van herten was. Dit dede Reynaert omme dat, Dat hi wilde datmen te bat Sine worde gelouen soude Van sinen vianden, [302] of hi hem woude Die verradenisse tien an. (fo. 116 ra.) Nv hort hoe Reynaert began. Reynaert sprac: 'wilen tenen stonden Hadde mijn here mijn vader vonden Des coninx Hermerikes scat Jn een verholenlike stat. Doe [303] mijn vader hadde vonden Den scat, hi wart in corten stonden So ouerdadich ende so fier, Hi onwerde alle dier Die sine genote te uoren waren. Hi dede Tibert, den cater, varen Jn Ardeuene, in dat wilde [304] lant, Aldar hi Brunen, den bere, vant. Hi onboet Brune grote houde: Ende hi in Vlaendren comen soude, Of hi coninc wilde wesen. Brune wart harde blide van desen: Hi hads menigen dach begaert. Brune maecte hem te Vlaendren waert Ende quam inwaerts [305] int suete lant, Aldar hi minen vader vant. Mijn uader onboet Tibert, den wisen, Ende har Ysegrim, den grisen. (Tibert, die cater, was die wijste) Ende quamen bienen dorpe hiet Ijste. Tusschen Ijste ende Ghent So hilden si een paerlement An een beloken nacht. Doe quamen si bi sduuels cracht Ende bi sduuels gewelt, Dar swoeren si an dat woeste velt Alle viue des coninx doet. Nv hort alle wonder groet! Si swoeren op Ysegrims crune Alle uiue, dat si Brune Souden bringen [306] op den stoel tAken Ende souden geweldich coninc maken. War yeman vans coninx magen. Die dat niet ne wilde uerdragen, Jegen hem stunen mijn vader soude (fo. 116 rb.) Mit sinen siluer ende mit sinen goude, So den gonen setten achter. Dat hi soude hebben lachter. Dit wistic ende seg v hoe. Ens morgens wel vroe Gheuiel dat mijn neue, die das, Van wine een deel in hogen was, Ende hijt in rade minen Wiue · vrouwen Ermelinen, Al van punte te punte seide, Dar si liepen andie heyde. Mijn wijf es een vroede vrouwe, Si gaf Grimberde hare trouwe Dattet verholen bliuen soude. Ten yersten dat si quam te woude, Dar ic was ende si mi vant, Si vertellet mi te hant, Mar et was al stillikine. Oec seide si mi puntekine, Die ic kende so waer, Dat mi al mijn haer Opwaert stont mit groten vare. Mijn herte wart mi openbare Alse cout als een ijs. Jc gepijnde, hoe dane wijs Die puden wilen waren vri, Ende hoe si clageden dat si Te uele waren sonder bedwanc, Ende hoe si makeden een bedranc [307] Ende groet gecrai op gode, Dat hi hem gaue bi sinen gebode Enen coninc diese dwonge: Des baden out ende ionge Mit groten gecarme ende gelude. God gehorde de pude Tenen tide uanden iare Ende sende hem den Odeuare, Diese verbeet ende verslant Jn allen tiden dar hise vant, Beyde int water ende opt velt, (fo. 116 va.) Dat hise vant in sire gewelt, Hidede hem emmer ongenade. Doe clageden si, et waer te spade. Et was te spade, ic segget u [308] twi: Die te uoren waren vri Sullen sonder wederkeer Bliuen eigen emmermeer Ende leuen in eweliken vare Onder den coninc Odeuare. Ghi heren, arm ende rike, Jc vruchte dat dit is gelike Dat nv soude geuallen. Des droegic vor v allen, Ghi heren, de sorge vor v: Dat gi mi luttel danket nv. Jc kende Brunen scalc ende quaet Ende fier van groter ouerdaet. Daer om vruchtic sere Ende pensde, wart hi onse here, Dat wiwaren alle verloren. Jc kende den coninc wel geboren Ende suete ende goedertieren Ende genadich allen diren, Ende et duchte mi van allen dinge Een quade mangelinge, Die ons altoes ne mochte comen Niwer teren noch te vromen. Hier om pensde ende pogede Mijn herte, die sorge grote dogede, Eer si vant een sake, Dar so bi scorde ende brake Mines vader bose raet, Die een dorper ende een quaet Coninc ende here maken waende. Emmer bad ic god ende maende Dat hiden coninc minen here Behilde sine werltere. [309]

Si souden wel des raets getelen [310] Onder hem ende sine gespelen Dattie coninc worde gestoten. (fo. 116 vb.) Jn diepen gepense ende in groten Was ic dicke hoe ic die stat Soude vinden, dar die scat Lage, die mijn vader had vonden. Jc wachte nauwe tallen stonden Minen vader ende leide hem lagen Jn menigen bosch ende in hagen, Beide in velde ende in woude, Waer so mijn vader, die listinge oude, Hene toech ende hene liep. Wast droge, wast diep, Wast bi dage, wast bi nachte, Jc was emmer in die wachte. Tenen stonden dat ic mi dar na Hadde bedect mit groenen verna, Ende ic gestrect lach neuen deerde, Van dien scatte, dien ic begeerde, Gherne iet hadde vernomen, Doe sach ic minen vader comen Wt enen hole gelopen. Doe began ic den scat te [311] hopen Biden barate die ic hem sach Driuen, als ic v seggen mach, Recht also als ict vernam. Als hi vten hole quam Al omme siende mercte hi Of hem yement ware bi. Ende als hi niement en sach, Doe quedde hi den sconen dach Ende stopte [312] thol mit sande Ende maectet [313] gelijc den lande. Dat ic dit sach, dat en wist hi niet. Oec sachic, eer hi dane sciet, Dat hi den start liet mede gaen, Dar sine voete hadden gestaen, Ende decte sijn spore mitter mouden. Dar leerdic an den vroeden ouden Een deel der meisterliker liste, Daric te voren niet af en wiste. Aldus liep mijn vader danen (fo. 117 ra.) Ten dorpe waert, dar die vette hanen Entie vette hinnen waren. Tierst dat ic durste baren, Spranc [ic] op ende liep ten hole. Oec ne was ic so niet in dole Jnne geraecter toe te hant. Scire scrauedic op dat sant Mit minen voeten ende croep in. Aldar vant [314] ic groet gewin. Dar vandic siluer ende gout: Hier nes nv niemen so out, Dies nie so uele tegader sach. [315]