Part 5

Vvillam, die Madocke makede, (fo 102. rb. R. 1.) Daer hi dicke omme wakede, Hem vernoyde so harde Dat [108] ene auenture van Reynaerde In dietsche was onvolmaket bleuen, Die Arnout niet en hadde bescreuen, Dat hi die [109] vite dede soeken Ende hise vten walschen boeken In dietsche heuet begonnen. God moete hem sire hulpen onnen! Nv keert hem dar toe mijn sin Dat ic bidde indit begin Beyde den dorpers ende den doren, Oftsi comen dar si [110] horen Dese rime ende dese woert, Dien si onnutte sijn gehoert, Dat sise laten onbescauen. Te vele slachten si den rauen Die emmer es al euen malsch: Si maken sulke rime valsch, Daer si niet meer af ne weten Dan ic doe hoe die gene heten Die nv in Babilonien leuen. Daden si wel, si soudens begeuen. Mijns dichtens ware oec gestille, (Dat ne seg [111] ic niet dur haren wille) En hads mi niet gebeden Die in groter houescheden Gherne keret hare saken. Si bad mi dat ic soude maken Dese auenture van Reynaerde Al begrepent die grinsarde. Je wil wel dat se de gone horen Ende daer toe geuen har oren Die gaerne plegen der heren Ende haren sin daer toe keren, Sijn si arme, sijn si rike, Dat si leuen houeslike. Dit verstaet in goeden sinne. Nv hoert hoe ict beginne. Het was an enen pijnster dage (fo 102 va) Dat beyde busch ende hage Mit groenen loueren was beuaen. Nobel, die coninc, hadde gedaen Sijn hof creyieren ouer al Dat hi wel waende, hadde hijs geual, Houden te wel groten loue. Dus quamen tes coninx houe Alle diere, groet ende clene, Sonder Reynaer, de vos, allene. [112] Hi hadde te houe so vele misdaen Dat hire niet en dorste gaen. Die dief, die steelt, die scuwet tlicht: Dat seit die lettere, dat es recht. Also dede Reynaert dat hof Daer hi in hadde wel cranken lof. Doe al dat hof vergadert was, Doene was dar niemen dan de das, Hine hadde te clagene ouer Reynaerde, Den fellen mitten roden baerde. Nv gaet hier an ene claghe. Ysegrim ende sine maghe Ghingen vorden coninc staen. Ysegrim begonde saen Ende sprac: 'coninc, edel here, Dur [v] edelheyt ende dur v ere Beyde dur recht ende dur genade Ontfarmt v der groter scade Die mi Reynaer heeft gedaen, [113] Dar ic dicke af hebbe ontfaen Groten lachter ende verlies. Vor al ontfarme v dies Dat hi mijn wijf heft verhoert, Ende mine kinder so gevoert Dat hise beseicte dar si laghen, Datter . ij . no min no meer nesaghen Ende worden beyde al stare-blint. [114] Nochtan hoende hi mi sint: Et was sint so verre comen Dats een dach was gecomen, Ende Reynaert soude hebben gedaen (fo 102 vb) Sijn onsculde . ende also saen Alse die heyligen vor waren brocht, Was Reynaert ander sins bedocht Ende ontfloe in sine veste. Here, [115] dat kinnen noch die beste Die ten houe sijn comen hijr. Mi heeft Reynaert, dat felle dijr, So vele te lede gedaen, Jc weet dat wel sonder waen, Ware al dat laken perkement Datmen maket tote Ghent, Men screuet niet daer an. Mer des swigic nochtan, Mar [116] mines wiues lachter Ne mach [117] niet bliuen achter No verswegen no [118] onghewroken. Als Ysegrim dit heft gesproken, Stont op een hont ende hiet Cortoys, Ende sprac ten [119] coninc in fransoys Hoe hi so arm was wilee eer, Dat hi als ne hadde meer Op enen winter, in enen vorst, Danene enige worst, Ende hem Reynaert die selue nam. Tybaert, de kater, hi wart gram Ende spranc in midden den rinc Ende seide: 'heer her coninc, Dur dat Reynaert dus onthout, Sones hier nieman, ionc noch out, Hine hebbene te wroegen iegen v. Dat Cortoys hier claget nv Bi liste had icse gewonnen, Bi nachte dar ic was geronnen Om mijn beiach inere molen; Dar had ic die worst gestolen Enen slapenden moleman. Hadder Cortoys yet an? Dat was bi nieman dan bi mi. Ets best dat onboret si Derre clage die Cortoys hier doet.' (fo 103 ra) Pancer sprac: 'dunct v goet Datmen dere clage onbere? Reynaert is een mordenere Ende .i. verrader ende .i. dief. Hine heft niemene so lief, No den coninc, minen here, Hine wilde dat hi lijf ende ere Verlore, [120] mochte hire an winnen Een vet morsiel van ere hennen. Wat segdi van ere sage: En dede hi gistren an den daghe Ene die meeste ouerdaet An Cuwarde, den hase, die hier staet, Die noyt enich dier dede? Want hi binnen des coninx vrede Ende binnen des coninx gelede Louede te leerne sinen crede Ende souden maken goet capellaen Ende dedene vor hem sitten gaen Vaste tusschen sine been, Ende begonde ouer een Spellen ende lesen bede Ende lude te singene haren crede. Mi geuel dat ic an dien tiden Ter seluer stede souden liden. Dar hordic haren sanc Ende maecte darwaert minen ganc Mit ere harder snelre vaert. Doe vandic meister Reinaert Die sijn lesse hadde begeuen, Die hi voren hadde opheuen, Ende diende van sinen ouden spele Ende hadde Cuwaerde bider kele Ende soude hem tlijf hebben genomen, En waric hem niet te hulpen comen Bi auenturen in dien stonden. Siet hier noch de versche wonden An Cuwarde, den arminc! Jc seg v, here her coninc, Latijt bliuen onghewroken (fo 103 rb) Dat v vrede dus es broken, [121] Ghine wreket als vwe manine wisen, Men salt vwen kinden mesprisen Hier na ouer menich iaer.' 'Bi gode, Panser, du sechs waer,' Sprac Ysegrim al daer hi stoet, 'Ware Reynaert doet, et ware goet, Also behoude mi god mijn leuen! Mar wart hem dit vergeuen, Hi sal honen in derre maent Sulken dies hem niet bewaent.' Doe spranc op Grimbert, die das, Die Reynaerds brueder sone was, Mit ere verbolgentliker tale. 'Her Ysegrim, en weti wale Ende ets een out bispel: 'Viants mont seit selden wel.' Wat witi Reynaerde, minen oem? Jc wilde, hi hinge an enen boem Bisiere kele als een dief, Har Ysegrim, ende waert v lief Ende gijt also wilt anegaen, Die andren meest heeft mesdaen Van minen oem ende van v. Al comt hi niet te houe nv, Ware mijn oem alse wel te houe Ende hi stont indes coninx loue, Har Ysegrim, als gi doet, En soudu niet dinken goet Ende gine bleuets huden onbegrepen Dar gi mijns oems vel hebt genepen So dicke mit vwen scarpen tanden, Dat hijt niet en dorste anden. Jn hebbe dar an niet gelogen: Ghi hebt minen oem bedrogen Dicke ende in menigher wisen. Ghi bedroechten vanden pladisen Di hi warp vander kerren, Doe gi volget na van verren Ende gi die vette pladisen aet, [122] (fo. 103 va.) Daer gi v seluen mede versaet. Ghine gauet [123] hem no goet no quaet Sonder ere pladisen graet, Dat gi hem ieghen brocht Dur dat gijs seluen niene mocht. Sint honedine van enen bake Die vet was ende van goeder smake, Dien gi leit al in v butseel. Doe Reynaert eyscede sijn deel, Andwordi hem tuwen scerne: 'V deel sal ic v gheuen gherne, Reynaert, scone iongelinc: Die wisse dar die bake an hinc, Becnaget die, sies wel vet.' Reinaerde was luttel te bet . . . . . . . [124] Vinc. ende warpne in sine sac. Dese pine ende dit ongemac Heft hi leden dur Ysegrime Ende .C. werue meer danic v rime. Ghi heren, dunct v dit genoech? Nochtan is meere ongeuoech Dat hi claget om sijn wijf, Die Reynaerde alhar lijf Gheminnet heuet openbare, Alne make sijs [125] niet widemare. Jc wil seggen ouer waer Dats langher es dan .vij. iaer Dat Reynaert heft har trouwe, Ende oftie scone vrouwe Dur minne ende dur houeschede Eens sinen wille dede Ende sies saen was genesen, Wat clagen mach dar af wesen! Nv maket hier Cuwart, de hase, Ene clage van ere blase. Oft hi den crede niet wel en las, Reynaert die sijn meyster was, Enmoest hi sinen clerc niet blouwen? Dat waer onrecht, bimire trouwen! Cortoys clagede om ene worst (fo. 103 vb.) Die hi verloes in enen vorst, Die clage ware bet verholen: En hordi dat si was gestolen? Male quesijt male perdijt: Mit rechte wert mens qualic quijt Datmen qualike heft gewonnen. Wi soude Reynaerde dat wanconnen, Oft hi verstolen goet vinc an? Nieman die rechte besceiden can. Reynaert is een gherecht man. Sint dat die Coninc sinen ban Hebt geboden ende sinen vrede, So wetic wel dat hine dede Dinc ne gheen, dan oft hi ware Erumite ofte clusenare. Naest sire huut draget hi ene hare. Binnen den naesten iare Sone at hi vleysch, wilt no tam: Dat seide hi die gistren van dane quam. Maperthus hebt hi begheuen, Sine casteel, ende heft op geheuen Ene cluse dar leget hi in. Ander beiach no ander gewin So wanic wel dat hine heuet Dan caritate die men hem geuet. Bleec ende magher ishi van pinen: Hongher, dorst, sware carinen Doet hi ouer sine sonden.' Rechte in desen seluen stonden, Dat Grimbaert stont in deser tale, Saghen si nederwaert in den dale Cantecleer comen geuaren, Ende brochte op ere baren Ene dode henne, ende hiet Coppe, Die Reynaert hadde biden croppe Houet ende hals af gebeten. Dat moste nv die Coninc weten. Cantecleer quam vore gaende Sine vedre sere slaende. In weder side vander bare [126] (fo. 104 ra.) Ghinghen twee hanen wide mare. Dene hane hiete Cantart, Daer na wilen gheheten wart Ver Alenten goede hane. Dander hiet na minen wane Die goede hane Craiant, Die scoenste hane diemen vant Tusschen Bartanghen ende Pollanen. Elkerlijc van desen hanen Droech ene bernende stallecht Dat beyde lanc was ende recht. Dit waren Coppen bruedere twee. Si riepen: 'wach ende wee.' Om haer suster Coppen doet Dreuen si clage ende iamer groet. Pinte ende Sprote droegen die bare. Hem was te moede harde sware Om hare suster die si hadden verloren. Men mochte harde verre horen Der twier carminge. Dus sijn si comen ten gedinge. Cantecleer spranc inden rinc Ende seyde: 'heer her coninc, Dur god ende dur genade [127] Nv ontfarme v mire scade Die mi Reynaert heft ghedaen Ende minen kinderen, die hier staen, Die sere sijn te haren onwille. Tot enen inganc vanden aprille, Doe die winter was vergaen Ende men sach die bloemen staen Ende ouer al die velde groene, Doe wasic fier ende coene Van menigen groten geslachte. Jc hadde [128] ionger sonen achte Ende scoenre dochtre seuene Dien wel lusten te leuene, Ende mijn wijf Coppe, die vroede, Hadde vort brocht tenen broede. Si waren vet ende starc (fo. 104 rb.) Ende gingen in enen parc, Dat was beloken mit enen mure. Daer binnen stont ene monic-scure [129] Daer so vele honde toe horden Dat si menegen dire de pelse scorden. Des waren mine kindre onuervaert. Dat benide te hant Reynaert Dat sire so vaste woenden binnen Dat hire [130] gheen en conde gewinnen, Reynaert, die felle ghebuur. Hoe dicke ran hi om den muur, Ende leyde om ons sine laghen. Alsene dan de honde saghen, Setten si hem na mit crachte. Enewarf wart hi optie grachte Bi auenturen so belopen. Daer sachic hem al becopen Sine diefte ende sinen roef, Want hem daer den pels stoef. Nochtan quam hi mit barate [131] Dane, datten gode verwate! Doe ware wi sijns lange quite. Sint quam hi als een erimite, [132] Reynaert, die mordadighe dief, Ende brochte mi enen brief Te lesene, here coninc, Daer vwe zeghel ane ghinc. Doe ic den brief began te lesen, Dochter mi in gescreuen wesen Dat gi had coninclike Ende als een coninc rike Allen [133] diren ghegheuen vrede Ende allen vogelen mede: Ende hi seyde mi dat hi ware Ene begheuen clusenare Ende hadde ghedaen sware carinen Ende vanden sonden sinen Penitencie ende sware pine. Hi toende mi pelse ende slauine Die hi brocht vander Elmare, (fo. 104 va.) Daer onder ene scarpe hare. Doe sprac hi: 'here Cantecleer, Nv mogedi voerwaer meer Van mi sonder sorghe leuen. Jc hebbe bider stolen begeuen Al vleesch ende vleessmout. [134] Jc bin vorwaert meer so out, Jc moet mire zielen telen. Gode wil ic v beuelen. Jc ga daer ic hebbe te doene: Jc hebbe noch middach ende noene Ende prime te segghen vanden daghe.' Doe nam hi neuen enen haghe Enen wech te dien gescede Ende began te lesen sinen crede. Jc wart blide ende onuervaert Ende ghinc te minen kindren waert, Ende [was] so vele sonder hoede Dat ic mit allen minen broede Sonder sorge ghinc buten mure, Daer mi geviel quade auenture. Want Reynaert, die felle saghe, Was ghecropen dur die haghe. Ende hadde ons die porte ondergaen. Doe wart mire kindre saen Ene ghepronden vten ghetale, Dat leyde Reynaert in sine male. Quade auenture mi doe nakede. Sint dat hire een gesmake[de] Jn sinen ghireghen mont, En conde ons wachter no hont So bescermen noch bewachten No bidaghe no binachten Hine rouede mine kinder. So vele is mijn getal te minder Dantte voren plachte sine, Dat die . xv . kinder mine Sijn gedeghen al op vire. So suuer heftse die onghehire [135] Reynaert in sinen mont verslonden. (fo. 104 vb.) Noch gistren wert hem mitten honden Ontiaghet Coppe, die mare, Die hier leget op die bare. Dat clagic v mit groten sere: Ontfarme v mijns . Coninc here!' Die Coninc sprac: 'her das, V oem die clusenaer was, Hi heuet gedaen so sware carinen, Leuic een iaer, et sal hem scinen! Nv hort, heer Cantecleer, Wat sal deser talen meer? V wijf leit hier versleghen. God moet haer zielen pleghen. Wine moghense niet langher houden. Wi sullens gode laten wouden Ende sullen onse vigelien singen, Ende daerna sulle wi bringhen Den lichaem ter eerden mit eren. Daer na sulwi mit desen heren Dus beraden ende bespreken Hoe wi best gewreken An Reynaer[de] desen moert.' Doe hi ghesproken hadde de woert, Gheboet hi ionghen ende ouden Dat si vigelien lesen souden. Des coninx ghebod was scire gedaen. Doe mochtmen horen harde saen Beginnen lude ende ho Placebo domino Entie veerse dier toe behorden. Jc seg v in corten woerden, Wie daer die seuende lesse sanc, Mar et ware alte lanc, [136] Ende wie die zielemisse las. Als der vigelien een ende was, Doe leydemen Coppen in een graft Dat mit sinne was gewracht Onder een linde in dat gras. Een marmersteen slecht alse glas Was [137] die sarc die op har lach. (fo. 105 ra.) Die letteren, diemen dar op sach, Si daden op dat graf bekinnen Wie daer op lach begrauen binnen. Dus spraken die boecstaue Anden sarke op den graue: 'Hier leghet Coppe begrauen Die wel conde scrauen, Die Reynaert, de vos, verbeet Die haren geslachte was te wreet'. Nv leget Coppe onder die moude. Die Coninc boet al sine houde Dat sihem bespraken Hoe si alre best ghewraken Op Reynaerde die ouerdade. Doe worden si alte rade Dat siden Coninc rieden Dat hi Reynaerde soude onbieden Dat hi te houe soude comen, Dat hidur scade ende dur vromen Ne liete, hine quame ten gedinge, Ende men Brunen van deser dinge Die boetscap soude laden. Des was die Coninc saen beraden Ende sprac dus te Brunen, den bere: [138] 'Her Brune, ic seg v vor dit here Dat gi dese boetscap doet. Oec radic v dat gi sijt vroet Ende gi v wacht yeghen baraet. Reynaert es so fel ende so quaet: Hi sal v smeken ende lieghen, Mach hi . hi sal v bedrieghen Mit valschen worden ende mit sconen, Mach hi, bigode . hi sal v honen.' 'Here,' sprac Brune . 'laet v castien, So moete mi god vermaledien, Ofte mi Reynaert sal honen, Jnne salt hem so weder lonen Dat hijs anden dilsten si. Nu ne sorget niet vor mi.' Dus nemet hi orlof ende salhem maken (fo. 105 rb.) Dat hi welsere sal mesraken. Nv es Brune opdie vaert Ende heft in sire herten onwaert, Ende et dochte hem ouerdaet Dat menne helde ouerquaet Datten Reynaert honen soude. Durt donkerste vanden woude Quam hi gelopen an ene woestine, Daer Reynaert hadde de pade sine Gheslaghen crom ende menichfout, Also als hi in dat wout Plach te lopen om sijn beiach. Beneuen der woestinen lach Een berch hoge ende lanc, Dar most Brune sinen ganc Te midwaert ouer maken, Sal hi te Maperthus geraken. Reynaert hadde menich huus, Mar die casteel van Maperthus Dat was die beste van sinen borghen: Daer trac hi toe, alse mit sorghen Oft in node was beuaen. Nu is Brune so gegaen Dat hi te Maperthus es comen, Ende heft die porte vernomen Daer Reynaert op plach te gaene. Doe ginc hi vor die barbakane Sitten op sinen staert Ende sprac: sidi in huus, Reynaert? Jc ben Brune, des coninx bode. Hi heft ghesuoren bisinen gode, Ne coemdi niet te gedinge, Ende ic v vor mi niet en bringe, Recht te nemenne ende te geuene, Hi doet v rouene vanden leuene, Hi doet v breken op enen rade. Reynaert, nv doet [139] dat ic v rade Ende gaet mit mi te houe waert.' Dit verhoerde Reynaert Die vore in sine porte lach, Daer hi dicke te leggen plach (fo. 105 va.) Dur die warmte van der sonnen. Bider tale die Brune hadde begonnen Bekindene [140] te hant Reynaert Ende trac bet in te dale waert Jn syn donkerste haghe-dochte. [141] Menichfout was sine ghedochte Hoe hi vonde sulken raet Daer hi Brunen, den vraet, Te scerne mede mochte driuen Ende selue in sire eren bliuen. Doe sprac Reynaert ouer lanc: 'Vwes goedes rades hebt danc, Her Brune, goede vrient! Hi heft v qualike gedient Die v bereit desen ganc, Entie v dese berghe lanc Ouer te lopene dede bestaen. Jc soude te houe sijn gegaen, Al haddijt mi niet geraden, Mar mi es de buuc geladen Mit ere vremder spisen Jn so vtermaten wisen, Jc vruchte inne sal niet mogen gaen. Jnne mach sitten no staen. Jc bin so vtermaten sat.' 'Wat ati Reynaert' . 'wat ic at, Her Brune? ic at ene cranke haue: Arm man es gheen graue, Dat mogedi wel bi mi weten. Wi arme lude moeten eten, Hadde wijs raet, dat wi node aten. Grote vette honichraten Der hebic coeuer harde groet. Die moet ic eten dorden noet, Als ic els niet can gewinnen. Nochtan als icse hebbe binnen, Doen is mi pine ende ongemac.' Dit verhorde Brune ende sprac: (fo. 105 vb.) Helpe dur die doet, vos Reynaert! Hebdi honich dus onwaert? Honich is een edel spise Die ic vor alle gerechten prise Ende vor alle gerechten minne. Reynaert, helpt mi dat ics gewinne. Edel Reynaert, wel soete neue, Also lange als ic leue Wil ic v dar omme minnen, Mach ic des honics bi v gewinnen'. 'Gewinnen, Brune? gi hout v spot!' Jnne doe, Reynaert. so war ic sot, Spot ic mit v, nenic niet.' Echt sprac Reynaert: 'Brune, mochtijs yet? Ofte gi honich moget eten, Bi vwer trouwen, doet mi te weten! Mogedijs iet, ic sals v saden. Jc sals v [so] vele beraden, Ghine atet niet mit v tienen, Waendic v hulde daer mede verdienen.' 'Mit mi tienen? hoe mach dat wesen? Reynaert, hoet v van tesen, Ende sijt seker ende gewis, Had ic dat honich dat is Tusschen hier ende Portegale, [142] Jc atet op tenen male.' Reynaer sprac: 'Brune, wat segdi? Een dorper, heet Lamfret, [143] woent hier bi. Hi heuets noch [144] so vele twaren, Ghine aets niet in seuen iaren. Dat soudic v geuen in v gewout, Her Brune, wildi mi wesen hout Ende vor mi dingen te houe.' Des quam Brune tenen geloue, Ende sekerde Reynaerde dat: Wilde hine honichs maken sat, (Des hi cume onbiten sal) Hi wilde hem wisen ouer al Ghestade vrient, goet geselle. Hier omme loech Reynaert, de felle. Doe sprac Reynaert openbare: (fo. 106 ra.) 'Vergaue god dat ie v nv [145] ware Also gereet een goed geual Als v dit honich wesen sal, Al mochtijs eten, seuen amen.' Dese worde si bequamen Brunen ende daden hem [146] so sochte, Hi loech datment horen mochte. Doe dachte Reynaert daer hi stoet: 'Bruun, sijn v auenturen goet, Jc wane hoedaen [147] v noch laten Daer gi lachgen sult te maten.' Na dit gepens ginc Reynaert wt [148] Ende sprac al ouer luut: 'Her Bruun, geselle, wel come [149]! Et staet so, sulli hebben vrome, Hier ne mach sijn geen langher staen. Volget mi, ic sal voren gaen, Ende hout desen crommen pat. Ghi sult noch huden wesen sat, Salt na minen wille gaen. Ghi sult hebben sonder waen Also vele als gi moget dragen.' Reynaert meende van groten slaghen. Dat was dat hi hem behiet. Die ckeytijf ne wistes niet Waer dat Reynaert die tale keerde, Die hem dat honich stelen leerde, Dat hi wel dat sware sal becopen. Al sprekende quamen si dus gelopen, [150] Reynaert ende sijn geselle Brune, Tote Lamfreids anden tune. Uvildi horen van Lamfreyde? [151] Wast waer datmen mi seide, Hi was timmerman van groten loue Ende hadde binnen sinen houe Ene eyke bracht vten woude Die hi ontwee clouen soude, Ende hadder twe beytel in geslegen, Alse die tymmermans noch plegen. Die eyke was ondaen wel wide, (fo. 106 rb.) Des was Reynaert harde blide, Bidien et was wel sijn geuoech. 'Har Brune', sprac hi ende loech: 'Soeket ende nemet goem: Hier in desen seluen boem Es honichs [152] vtermaten vele. Proeuet of ghijs iet in v kele Of in vwen buuc sult winnen. Nochtan moeti v seluen dwinghen, Al dunken v goet die honichraten, Etter te seden ende te maten, Dat gi v seluen niet en verderuet: Ic waer onneert ende onteruet, Lieue oem, mesquame v iet.' Brune sprac: 'Reynaert, ne sorget niet. Waendi dat ic bin onvroet? Mate is tallen spele goet.' 'Ghi segt oec waer'. sprac Reynaert: 'Waer omme binic dus vervaert? [153] Latet al staen ende crupet in.' Brune pensde om sijn gewin Ende liet hem so verdoren Dat hi dat hoeft ouer die oren Ende beyde de vorste voete in stac. Reynaert pogede dat hi trac [154] Beyde die beytel vter eken Die daer te voren in steken. Brune bleef beclemmet in den boem. Hoert hoe de neue sinen oem Mit liste brachte in sulke hachte, Dar hi mit liste n mit crachte Jn ghere wijs ne [conde] ontgaen Ende bleef biden hoefde geuaen. Vvat [155] radi Brunen nv te doene? Dat hi was starc ende coene En [156] sal hem niet gehelpen moghen. Hi sach wel dat hi was bedrogen. Hi began breischen ende hulen. Hi was ghegrepen [157] bider mulen So vaste ende biden voeten voren: (fo. 106 va.) Al dat hi pijnde was verloren. Hi waende nemmermeer ontgaen. Van verre is Reynaert ghestaen Ende sach comen Lamfreyde Die [158] op sinen hals brochte beyde Ene scarpe [159] aexe ende ene baerde. Nv mogedi horen van Reynaerde Hoe hi sinen oem ginc rampeniren: 'Oem Bruun . vaste gaet mansieren! Haddi gheten, gi sout drinken; Hier coemt Lamfreit, hi sal v scinken. Na [160] deser tale ginc Reynaert Weder te sinen castele waert Sonder orlof, ende mittien Heft Lamfreit Brunen versien, Ende vernam dat hi was geuaen. Doene was daer gheen langer staen. Hi liep wech mit groten haeste Daer hi die hulpe [161] wiste naeste, Ende daer dat naeste dorpe stont. Hi dedet al den geburen cont Dat daer stoet geuaen een bere. Doe volgede hem een groet here. Daer ne bleef man no wijf. Die bere te nemene sijn lijf Et liep al datter lopen mochte. Sulc quam die enen besem brochte, Sulc enen vlegel, sulc enen rake, Sulc quam gelopen mit enen stake, Also alsi quamen van haren werke. Selue die pape vander kerke Brocht enen cruusstaf, Dien hem die coster node gaf. Selue die coster droech ene vane Mede te steken ende te slane. Des papen wijf, vrouwe Julocke, Quam gelopen mit haren spinrocke, Daer si dages omme hadde gesponnen. Voer hem allen quam geronnen Lamfreit mit ere scarper aex. (fo. 106 vb.) Al hadde Bruun luttel gemaex, Hi ontsach meerre ongeual: Hi sette al ieghen al, Doe hi dat geruchte horde. Hi spranc ende trac, dat scorde Van sinen aensichte al die huut. Al brochte Brune thouet wt Mit arbeyde ende mit pinen, Nochtan liet hi dar vanden sinen Een ore ende sine beyde lier. Niene sachmen so lelic dier. Hoe mocht hi seere [162] sijn becocht? Al hadde Brune thouet wt brocht, Eer hi die voete conde vte gewinnen, Bleuen daer al die clawen binnen Ende sine hanscoen bede. Doe bedochte hi hem mit lede. Hoe mochte hi sijn onteret meer? [163] Die voete waren hem so seer, Dat hidat lopen niene conde gedogen. Tbloet ran hem ouer die oghen, Dat hi niet conde gesien. Hine dorste bliuen no vlien. Hi sach onder der sonnen Lamfreide sere comen geronnen Ende daer na den kerc-here, [164] Hi quam gelopen harde sere, Daer na die coster mitten vane Ende alle die prochiane, Die oude lude mitten ionghen. Daer quam te haren staf gesprongen Sulke quenen, die van ouden Enen tant niet hadde behouden. Wie so wel [165] wachte hem dies: Wie scade heft ende verlies Ende groet ongeual, Ouer hem wilt al. Dat sceen an armen Brunen wel: Sulc dreigeden an sijn vel, Die des gesweghen hadde al stille, (fo. 107 ra.) Hadde Brune gestaen te sinen wille. Dit [166] was beneuen ere riuire Dat Brune, onsalichsts alre dire, Van menighen dorper was berinct. Doe was daer luttel gedinct. Hem nakede groet ongemac. Dene sloech, dander stac. Dene sloech, dander warp. Lamfreit was hem harde scarp. Een hiet Otram Lancvoet, [167] Die droech enen verhoernden cloet Ende ghinckene steken naden oghe. [168] Vrouwe Vulmar [169] scarpe loge Ghinkene roeren mit enen maelstaue. [170] Abel ende vrouwe Baue Laghen beyde onder die voete Ende streden om ene lange loete. Ludolf mitter langer nese Droech ene loetwapper an ene pese Ende ghingher mede alomme slingren. Grindemont mitten langen vingren Dedehem alles te uoren, Bidien hi was best geboren Sonder Lamfreit allene: Hughelijn mitten crommen bene Was sijn vader, dat wistmen wale, Ende was geboren van Abstale, Ende was sone vrouwen Hogernen, Ende was een maker van lanternen. Si [171] deden Brunen groten torment. Brune sat ende sach al omtrent Ende nam datmen hem gaf. Dien pape liet den cruusstaf Ghedichte gaen in sinen hals, Entie coster als ende als Ghinckene nopen mitten vane, Ende Otram warp hem sere ter bane, Dien stoet ter [172] seluer wile Mit ere harder scarper bile So tusschen hals ende houet (fo. 107 rb) Dat Brune so sere wart verdouet, Dat hi verspranc vanden slaghe [173] Tusschen der riuire enten haghe Jn een torp van ouden wiuen Ende warp een ghetal van viuen Jn die riuire die daer liep, Die wide was ende diep. Des papen wijf waser ene, Des was des papen bliscap clene, Doe hi sijn wijf sach in den vliet, Doene luste hem langher niet Den bere te stekene no te slane. 'Nv toe, edel prochiane, Ghindre vlot vrouwe Julocke Beyde mit spille ende mit rocke. Nv toe, die hare gehelpen mach! Jc gheue hem iare ende dach Vol paerdoenen ende vol aflaet Van alle sondeliker [174] daet.' Beyde [175] man ende wijf Lieten den armen keytijf Brunen leggen ouer doet Ende liepen daer die pape geboet Beyde mit stocken ende mit haken. Die wile dat si die vrouwen wt traken, So spranc Brune in die riuire Ende ontswam hem allen scire. Die dorpers stonden harde gram: Si saghen dat hem Brune ontswam Daer si hem niet en mochten volghen. Op den oeuer sijn si verbolghen Ende ghingen na hem rampeniren. Brune swam in dier riuiren Aldaer hi vant den besten stroem. Al driuende bat hi dat god den boem Moste verdoemen ende verwaten, Daer hi sine oren hadde gelaten Ende beide sine liere. Voert vloect hi den fellen dire, Den ongetrouwen Reynaerde, (fo. 107 va.) Den fellen mitten roden baerde, Dien so diepe indeyke dede crupen, Daerne Lamfreit vant ter stupen Dat hi hem so lede dede. Jn aldus ghedaenen gebede Was Brune alse lange wile, Dat hi een halue mile Vander stede was gedreuen Daer die dorpers waren bleuen. Hi was verpijnt ende moede Ende ondercomen vanden bloede, Dat hi hadde cranke vaert. Doe swam hi te lande waert Ende croep ligghen onder toeuer. Ghine saget noyt, wanic, droeuer Ne gheen dier dat lijf gewan. Hi lach iamerlike ende stan Ende sloech mit beyde sijn lanken. Des mochte hi al Reynaerde danken. Nv [176] hort wat Reynaert hadde gedaen. Hi hadde een vet hoen geuaen Bi Lamfreits ander heyden, Eer hidane was gesceiden, Ende had op enen berch gedreghen Verre buten alle weghen, Daert heymelic was genoech. Dat was wel sijn geuoech, Ende daer was niemans ganc, Dat hi om yemens bedranc Sine proye dorste rumen. Doe [177] hi dat hoen [178] toten plumen Hadde geleit in sinen male, Doe ginc hinederwaert te dale Enen verholentlike[n] pat. Hi was weltematen sat. Dat weder was scone ende heet: Hi hadde gelopen dat hi sweet. Neder liep hi neuen der liere. Bidien begeerde hi der riuire, Dat hi hem vercoelen woude. (fo. 107 vb) Jn blijscap harde menichfoude Was sijn herte doe beuaen, Want hi hopede sonder waen, Dat Lamfreit Brunen hadde verslegen Ende hine int oeuer had gevlegen. Hi sprac: 'hier is nv wel geuaren. Die mi te houe meest soude daren, Dien heb ic gedoet in desen dage Ende wanes wel sonder clage Ende sonder wangonste [179] bliuen. Jc mach te rechte bliscap driuen.' Doe Reynaert was in dese tale, Sach hi nederwaert [180] te dale Ende vernam Brunen daer hi lach. Ten yersten dat hine sach, Hadde hijs rouwe ende toren. Dar die bliscap lach te voren, Dar lach nv toren ende nijt. Doe sprac hi: 'vermaledijt, Lamfreit, moet dijn herte sijn! Du biste [181] dulre dan een swijn, Lamfreit, argher puten sone! Luttel eren bistu gewone. Hoe esdi [182] dese bere ontgaen, Die di te voren was geuaen? Hoe goet menich morsiel leiter an, Dan gherne et menich man. O wi, Lamfreit, verscrouen [183] druut, Hoe rikelike eens beren huut Heuestu huden verloren, Die di gewonnen was te voren!' [184] Dit scelden heft Reynaer gelaten Ende ghinc neder bider straten Dur te siene hoet Brunen stoet, Dien hi sach leggen als een bloet Ende siec ende ongesont Ende oec harde seer gewont. Dit sach Reynaert harde gherne. Doe sprac hite sinen scerne: 'Brune, sier priester, deuosaut! [185] (fo. 108 ra) Wildi Reynaert, den ribaut, Den roden scalc, dat felle dier, Bescouwen, so besieten hier! Nv seget, priester, soete vrient, Bidien here dien gi dient, Jn wat ordinen wildi v doen, Dat gi dus draget rode scoen? Weder sidi abt so prior gecoren: Hi ginc v herde na den oren Die v de crune heft gescoren, Want gi hebt vwen top verloren. Ghi hebt vwe hanscoen wt gedaen: Jc wane, gi singen wilt gaen Van vre completen dat getide.' Dit horde Brune ende was onblide, Wat mochte hi doen, hine conste gewreken. Hi moste sinen wille spreken, [186] Ende sloech weder in die riuire: Hine wilde vanden fellen diere Niet meer horen der tale. Hi liet hem nederwaert [187] te dale Mitten strome driuen te hant Ende hi quam [188] ant ander lant Ende hi ghinc liggen ant sant, Daer hijt alre naest vant. Hoe [189] sal nv Brune te houe comen? Al mocht hem alde werlt vromen, Hine ghinc niet ouer sine voete. Hi was beclemmet so onsoete Jn die eyke, daer te voren. Van tween voeten hadde hi verloren Alle de clawen ende dat vel. Hine conde niet gepensen wel Hoe hi best quame ten coninc waert. Nv hort hoe hi bestaet de vaert! Hi sat ouer sine hamen Ende began mit groten scamen Rucken ouer sinen staert. Alse hi dan des moede waert, So wentelde hi dan ene wile. (fo. 108 rb.) Dit dreef hi meer dan ene mile, Eer hites coninx houe quam. Doemen Brunen daer vernam Jn deser wijs van verren comen, Wart dar betuiuelt van hem somen Wat daer gewentelt quam so. Den coninc wart dat herte onvro, Dine verkende alte hant Ende sprac, 'ets Brune, mijn sariant. Brunen es dat houet roet; Hi es ghewont al toter doet. Ay [190] god, wie, wie heftene dus gemaect?' Binnen desen es Brune daer geraect, Dat hi den Coninc clagen mochte. Hi stan ende versuchte onsochte Ende sprac: 'Coninc, edel here, Wreket mi dur vwes selfs ere Ouer Reynaerde, dat felle dier, Die mi mijn scone lier Mit sire liste verliesen dede Daer toe mijn luchter ore mede, Ende heft mi gemaect als ghi wel siet.' Die coninc sprac: 'oftic dit niet Ne wroke, so moetic sijn verdoemt!' Binnen [191] desen heft hi genoemt Alle die hogheste bi namen, Ende geboet hem, dat si quamen Alle gader in sinen raet Ende rieden hem hoe dese daet Best worde gerecht tes coninx eren. Doe rieden hem die meeste heren Datmen ander warf daghen soude Reynaerde, oftie coninc woude, Ende horen tale ende wedertale. [192] Oec seiden si, si wilden wale Dat Tibert, de cater, van desen Te Reynaerde bode soude wesen: Al waer hi cranc, hi waer vroet. Dese raet dochte den coninc goet. (fo. 108 va.) Doe seide die coninc: 'her Tibeert, Gaet wech, eer gi weder keert So siet dat Reynaert mit v come. Dese heren segghen some, Al es Reynaert andren diren fel, Hi gelouet v so wel Dat higheerne doet vwen raet. En coemt hi niet, tis hem quaet: Men salne derdeweruen daghen, Te lastre allen sinen maghen. [193] Gaet Tibert, segt dit hem.' 'Ay here,' sprac Tibert: 'ic ben Een arm wicht ende ene clene dier. Her Brune die starc is ende fier, En conde Reynaert niet gewinnen: Jn welker wijs soudix beginnen?' Doe [194] sprac die coninc; 'her Tibeert, Ghisijt wijs ende wel geleert, Al sidi niet starc, wat tan? Ets [195] menich die mit liste can Dat werken ende mit goeden rade, Dat hi mit crachte niet en dade. Gaet, doet scire mijn ghebod.' Tibert sprac! 'nv onne mi god Dattet mi wel moet vergaen. Jc sal ene vaert bestaen Die mi duncket in minen moede. God gheuese mi te goede!' Nu [196] sel Tibert bestaen die vaert, Die sere droeue es ende vervaert. Ende als hi op den wech quam, Sach hi van verre ende vernam Sinte Martijns vogel comen geulogen. Doe waert Tibert vro ende in hoghen Ende riep: 'al heyl, Sinte Martijns vogel! Kere harwaert dinen rechteren vlogel Ende vliech te mire rechter hant.' Die vogel vloech al dar hi vant Een haghe, dar hi wilde liden, Ende leet Tibert ter luchter siden. Dit teiken ende dit gemoet (fo. 108 vb.) Ne dochte Tiberde niet goet. Hadde hiden vogel sien liden Scone te sire rechter siden, So waende hi hebben goet geual. Nv es hi des in wanhopen al. Nochtan maecte hi hem seluen moet Ende geliet, alse menich man doet, Bet dan hem te moede was. Dus liep hi hene sinen pas, Des [197] hi quam te Maperthuus Ende vant Reynaert vor sijn huus Allene staen verwendelike. Tibert sprac: 'Reynaert, god die rike Moetu goeden auond gheuen. Die coninc dreiget an v leuen, En coemdi niet te houe mit mi.' Reynaert sprac: 'wellecome sidi, Tibert, sijt sere wellecome. God gheue v ere ende vrome. Bi gode des onnic v wale!' Wat coste Reynaerde scone tale? Al seget sine tonge wel, Sijn herte es binnen fel. Dat sal hier getoghet wesen, Eer die rime wert vollesen Ten ende tusschen dese twee. Reynaert sprac: 'neue, tauont mee Suldi herbergen hier mit mi. Comt in, ende morghen sul wi Te houe waert mitten daghe. Jnne hebbe onder alle mine mage Niemene, Tibert, dar ic mi [198] nv Bat op verlate dan op v. Hier was Brune comen, die vraet, Ende togede mi so fel ghelaet: Ende hi dochte mi so starc, Dat ic om dusent marc Mit hem den wech niet hadde bestaen. Dat sal ic · ic sal mit v gaen Morghen mitter dageraet.' (fo. 109 ra.) Tibert sprac · 'ets beter raet Ende et dunct mi bet gedaen, Dat wi tauond hene gaen Dan wi tote morghen beyden. Die mane scinet ander heyden Also claer alse die dach. Jc wane, noyt man ne [199] sach Betren tijt tonser vaert.' 'Neen, lieue neue,' sprac Reynaert: 'Sulc mochtons dages ontmoeten, Hi soude ons minliker groeten, Die ons nemmer dade goet, Quame wi bi nachte in sijn gemoet. Ghi [200] moet te nachte herbergen mit mi.' Tibert sprac: 'wat soude wi Eten, oftic mit v bleue?' Reynaert sprac: 'wel soete neue, Hier is der spisen quaden tijt. Ghi moget eten, begerdijt, Een stucke vanere honichraten Die bequamelic is vtermaten. Wat radi, mogedi tshonichs iet?' Tibert sprac: 'mi ne roekes niet. Reynaert, en hebdi niet in huus? Gauedi mi ene vette muus, Daer mede lietic v bewaert.' 'Ene vette muus?' sprac Reynaert: 'Soete Tibaert, wat segdi? Hier woenet noch een pape bi, Een scure staet ansyn huus, Daer is in so menige muus: Jc wanese niet gedroge · j · waghen. So horic dicke den pape clagen Dat sine driuen vten huse.' 'Reynaert, sijn dar so vele muse? Vergaue god, dat ic waer daer!' 'Wat meendi, Tibert · segdi waer? Wildi muse?' 'oft icse wille? Hoet des ende swiget stille! Jc minne muse vor alle saken. (fo. 109 rb.) Ne weti niet dat muse smaken Bet dan enich venisoen? Wildijt dur minen wille doen, Dat gi mi leit daer muse sijn, Daerbi mochti de hulde mijn Hebben, al haddi minen vader Gedoet ende mijn geslachte al gader.' Reynaert sprac · 'neue, houdi v spot?' 'Neenic, alse helpe mi god!' 'Weet god, Tibert, wistic dat, Ghi souter noch tauond wesen sat.' 'Sat, Reynaert, dat ware vele.' 'Tibert, dit segdi tuwen spele.' 'Jnne doe, Reynaert, bi mire wet. Hadic een muus ende ware si vet, En gauese niet om een bisant.' 'Tibert, so gaet mit mi te hant. Jc leide v aldaer ter stat, Daer icker v sal maken sat, Eer ic emmer van v sceide.' 'Gherne, Reynaert, op v gheleyde Ghinc ic mit v te Mompelier.' 'So ga wi dan · wisijn hier Alte lanc,' sprac Reynaert. Doe daden si hem op de vaert, Nv [201] sijn si comen op die vaert Tibert ende sijn neue [202] Reynaert Ende liepen dat si lopen wilden Dat si noyt togel op ne hilden, Ent si quamen tes papen scure, Die mit ere horden mure Al omme ende omme was beloken, Daer Reynaert in hadde gebroken Des anderen nachts teuoren, Doe die pape hadde verloren Enen hane, ende hi hem dien nam. Hier om was tornich ende gram Des papen sone Mertinet, Ende hadde vor dat gat geset Enen stric den vos te vane: (fo. 109 va.) So gherne wrake hi sinen hane. Dit wiste Reynaert, dat felle dier, Ende sprac: 'Tibert, neue, hier Crupet int selue gat Ende sijt no [203] trage no lat: Gaet alomme ende omme gripen. Hort hoe die muse pipen. Keert weder wt als gi sijt sat. Jc sal hier bliuen vordit gat. Jc sal vwes hier buten ontbeiden. Wine mogen tauont niet sceiden, Morghen ga wi te houe waert Tibert, hoe coemt dat gi spaert? Gaet eten, ende laet ons keren Te mire herbergen mit eren. Mijn wijf sal onse beiach ontfaen.' 'Wilic te desen gate in gaen? Was segdi, Reynaert, ist v raet? Die papen connen wel baraet: Jc besta dit harde node.' 'Tsi, Tibert, ghine waert nie so blode! Wane quam vre herten die wanc?' [204] Tibert scamede hem ende hi spranc Daer hi vant groet ongherec: Eer hi iet wiste, was hi indat strec Om sinen hals harde vaste. Dus hoende Reynaert sinen gaste. Alse [205] Tibert geware waert Des strickes, doe was hi vervaert: Hi spranc, hi scoet, dat strec liep toe. Tibert moste roepen doe Ende wroegen hem dor dien noet. Hi maect een gheluut so groet Mit enen iamerliken gelate, Dat Reynaert horde andie strate Buten allene, dar hi [206] stoet. Doe riep hi: 'vindise goet Die muse ende vet? Wiste dit nv Mertinet, Hi souder v sause toe maken, (fo. 109 rb) Const hise wel gheraken: So goet een knaep es Martinet. Tibert, gi singet als gi et? Plegetmen [207] ten coninx houe des? Vergaue god, die geweldich es, Dat nv mit v daer ware Die felle dief, die mordenare, Jn sulker bliscap als gi sijt!' Dus heuet Reynaert groet delijt Dur Tiberts ongeual. Ende Tibert stan iamerlike ende gal So lude, dat Mertinet ontspranc Ende roep: 'god hebs danc! Ter goeder tijt heft nv gestaen Mijn stric: ic hebber mede geuaen Den hoenredief, [208] na minen wane. Nu toe, wi ghelden hem onsen hane!' Mit desen liep hi toten vire Ende onstac enen strowisch [209] scire. Hi wecte moeder ende vader Entie kinder alle gader, Ende riep: 'toe! nv is hi geuaen.' Doe mocht men sien porren saen Alle die inden huse waren. Selue die pape quam geuaren Van sinen bedde al naect. Mertinet was geraect Tote Tibert ende riep: 'hi is hier.' Die pape ran achter dat vier Ende greep sines wiues rocke. Een offerkeerse greep vrouwe Julocke Ende onstacse mitter haest. Die pape was Tiberde naest Ende ginckene mitten rocke slaen. Doe moste Tibert daer ontfaen Wel menigen slach al in een. Die pape stont, als hem wel sceen, Al naect, ende sloech slach op slach Op Tiberde, die vor hem lach. Daerne spaerdene har negheen. (fo. 110 ra.) Martinet greep enen steen Ende warp Tibert teen oghe wt. Die pape stont al bloter huut Ende hief openen groten slach: Ende alse Tibert dit sach, Dat hi emmer steruen soude, Doe dede hi alse de boude, Datten papen verginc te scanden. Beyde mit clawen ende mit tanden Dede hi scamp, alst wel sceen, Hi spranc den paep tusscen die been, Ende trac hem wt dat ene dinc, Dat hem tusscen die bene hinc Jn die burse sonder naet, Daermen den beyaert mede slaet. Dat dinc viel neder op die vloer. Die [210] vrouwe vloecte ende swoer Bider zielen hars vader, Si wilde niet om al gader Dofferhande van enen iare, Datten pape geuallen ware Dit vernoy ende dese scame. Si sprac: 'ins leeds duuels name Moete dit stric sijn geset! Sich, lieue sone Martinet, Dit was van dijns vader gewande, Dese scade ende dese scande Es emmer inallen stonden: Al genase hi vander wonden, Hi bleue ten sueten spele mat.' Reynaert, die noch stont vor tgat, Doe hi dese tale horde, Loech hi dat hi achter scorde Ende hem craecte die tauerne. Doe sprac hi te sinen scerne: 'Swiget, Julocke, lieue vrouwe, Laet sinken vwen groten rouwe, Laet bliuen desen toren. Wattan? al heft hi verloren Enen vanden clepel sinen, (fo. 110 rb.) Des te min darf hi pinen. Laet dese clage bliuen achter: Gheneset dese pape, en is geen lachter Dat hi luut mit ere clocken.' Dus troeste Reynaert vrouwe Julocken, Die doe harde sere mesliet. Die pape mochte langer niet Ghestaen ende viel in ommacht. Dien hiep si op mit hare cracht Ende droegene te bedde waert. Hier binnen keerde Reynaert Allene te sire herberghen waert, Ende liet Tiberde sere veruaert Ende in sorghen vander doet. Al was Tiberts sorge groet, Doe hise alle onledich sach Ouer den pape, die dar lach Ghewont, doe ghinc hi pinen, Dat hi mitten tanden sinen Die peze in midden bete [211] ontwee. Doene wilde hi dar nietmee Letten ende spranc vten gate Ende dede hem inde rechte strate, Die te houewaert gelach. Ende eer hi dar quam wast dach, Entie sonne began te risen. Jn een arme wichtes wisen Quam Tibert int hof geronnen, Die tes papen hadde gewonnen Dat hi langhe claghen mach. Alse die coninc doe sach Dat Tibert teen oge had verloren. Doe mochtmen sekerlike horen Den coninc dreigen den [212] dief Reynaerde. Jc wane, hi langer niene sparde, Hine riep sine genote te rade Ende vrageden wat hi best dade Jeghen Reynaerts ouerdaet? Doe wart ghinder menich raet (fo. 110 va.) Hoemen Reynaert te redene brochte, Die dus grote mordaet wrochte. Doe sprac Grimbert, de das, Die Reynaerts brueder sone was: 'Ghi heren hebt goeden raet. Ware mijn oem noch so quaet, Salmen recht vort dragen, Men salne derdewaerf dagen, Alsmen doet enen vremden man. Comt hi niet te houe dan, So is hi sculdich alre dinc, Dat hi vorden Coninc Van desen heren es [213] beclaget. 'Wie wildi, Grimbert, datten nv daget?' Sprac die coninc: 'wie is nv hier, Die sine oge · ofte sine lier Wil setten in auenture Dur ene felle creature? Jc wane, hier nieman es so sot!' Grimbert sprac: 'so helpe mi god! Siet mi hier, ic bin so coene Dat ic wel dar bestaen te doene Dese boetscap, gebiedijt.' 'Grimbert, ia gaet ende sijt Vroet ende wachtu iegen mesfal,' Grimbaert sprac: 'coninc ic sal,' Dus [214] gaet Grimbert te Maperthuus. Alse hire quam, vant hi in huus Sinen oem ende vrouwen Ermelinen, [215] Die bi haren welpekinen Laghen in die hagedochte. Ende ten yersten dat Grimbert mochte, Gruete hi sinen oem ende sire moyen. Ende sprac: 'en sal v niet vernoyen [216] Die anruchte, daer gi in sijt? Dunct v noch iet tijt Dat gi trect, here Reynaert, Tes coninx houe waert, Dar [217] gi sere sijt beclaget? Ghi sjt nv derdewaerf gedaget. Verlegdi morgen dien dach, (fo. 110 vb.) So seg ic dat v ne mach Ne gheen genade meer gescien. Ghi selt inden derden dage sien Vwen casteel verstormen, Maperthuus. Men sal rechten vor v huus Een galge ofte een rat. Ouerwaer seg ic v dat: Beyde v kinder ende v wijf Sullen verliesen al haer lijf Lasterlike, sonder waen. Ghine moget oec selue niet ontgaen. Daer om is die beste raet Dat gi mit mi te houe gaet. Ets mislijc wat geuallen mach: V es dicke wile op enen dach Vremder auenturen geuallen, Dan gi noch quaemt vor hem allen Mittes coninx orloue. Morghen sceitmen vten houe.' Reynaert sprac: 'gi segt waer. Nochtan, Grimbert, quamic daer Onder des coninx ingesinde, Dat ic daer te houe vinde, Ets op mi so verbolghen al: Quamic daen, et [218] waer geual. Nochtan dunket mi beter wesen (Ghenese oft ix mach genesen) Dat ic mit v te houe vare Dant al verloren ware, Casteel, kinder ende wijf, Ende daer toe mijns selfs lijf. Jnne mach den coninc niet ontstaen. Als gi wilt, so sul wi gaen.' Hier [219] na sprac hi: 'vrouwe Ermelijn, Jc beuele v de kinder mijn, Dat gire wale pleget nv. Vor alle dander beuelic v Minen iongen sone Reynaerdijn. Hem staen die rode granekijn So om sijn mulekijn ouer al: (fo. 111 ra.) Jc hope, hi na mi slachten sal. Hier es Roseel, een scone dief, Desen heb ic oec also lief, Als yement sine kindre doet. Doedi minen kindren goet Ende gan mi god dat ic ontga, Jc salt mi nemen harde na, Ofte ic salt v mit eren lonen.' Mit houeschen [220] worden ende mit sconen Nam Reynaert ande sine orlof Ende rumede sijns selfs hof. Hoe droue bleef vrouwe Ermeline Ende har arme clene kinderkine, Doe Reynaert sceide van Maperthuus, Ende hi hof ende huus Liet al onberaden staen. Nv hort wat Reynaert heft gedaen. Tierst dat hi quam ande heyde, Hi sprac te [221] Grimbert ende seide: 'Grimbert, scouwet, suete neue, Van anxte suchtic ende beue. Jc ga in vresen vander doet. Myn berouwenisse is so groet Van sonden die ic hebbe gedaen, Lieue neue, ic wil gaen Te biechte hier te di: Hier nes ander pape bi. Heb ic mine biechte gedaen, Hoe so de zaken dan vergaen, Mine ziele sal te claerre wesen.' Grimbert antworde te desen: 'Oem, wil wi te biechten gaen, So moeti verlouen saen Alle diefte ende allen roef, Ofte diet v niet en geloef.' 'Dat wetic wel', sprac Reynaert: 'Grimbert, [222] nv hort harwaert, (Siet ic come v toe ghenaden) Ende vandet mi beraden Van al gader mire mesdaet. (fo. 111 rb.) Nv hort, oem, ende verstaet: Confiteor [223] pater et mater, Dat ic den otter enten cater Ende andren diren heb mesdaen, Des wil ic in boeten staen.' Grimbert sprac: 'oem, wat walschdi? Of gi iet wilt, dat segt mi Jn dietsche, dat ict mach verstaen.' 'Lieue neue, ic heb mesdaen Jegen allen dieren die leuen. Bid gode dat hijt mi moet vergeuen. Jc dede minen oem, haren Brune, Al bloedich maken sine crune. Tiberde dedic muse vaen, Daer icken sere dede slaen Tes papen daer hi spranc int strec. Jc hebbe gedaen groet ongerec Cantecler an sine kindre: Waren si mere waren si mindre, Dier maectic emmer los. Mit rechte claget hi ouer den vos. Die [224] coninc en is mi niet ontgaen: Jc [225] hebbe hem laster gedaen Ende mesprijs der coninginnen, Des si spade sal gewinnen Also vele eren van mi. Oec hebic, dat seg ic di, Jsegrim meer bedroghen Danic v soude seggen moghen. Jc hietene oem, dat was baraet, Ysegrime die mi niene bestaet. Jc maecten monic ter Elmaren Daer wi beide begeuen waren: Dat wart hem wel sere te pinen. Jc deden ande cloclinen [226] Binden beyde sine voete. Dat luden docht hem so soete Dat hijt emmer wilde leren: Dat verginc hem te luttel eren, Want hi lude so vtermaten, (fo. 111 va.) Dat alle die gingen bider straten, Entie waren binnen der Elmare Waenden dattie duuel ware [227] Ende liepen daer si luden hoerden. Eer hi doe in corten worden Gesprac: 'ic wil mi begeuen,' Hadden si hem na genomen tleuen. Sint dedic hem crune geuen. Hem gedenkets al sijn leuen: Dat wetic wel ouerwaer. Jc dede hem bernen af sijn haer, So dat hem de swaerde cramp. Sint dedic hem meeren scamp Optijs, daer icken dede visscen Dar hi niene conde ontwisschen, Hine ontfinc daer menigen slach. Sint leidicken op enen dach Totes [228] papen van Boloys. Jn al tlant van Vermendoys Sone woender gheen pape riker. Die selue pape hadde een spiker Daer menich vet baec in lach: Des had ic dicke goet beiach. Onder den spiker had ic een gat Verholenlike gemaket: indat So dedic Ysegrim in crupen. Hi vant daer runtvleysch in cupen Ende baken hangen harde [229] vele. Des vleysch liet hi in sijn kele So vele gliden vtermate: Dat [als] hi weder vten gate Waende keren [230] sonder noet, Was die lede buuc so groet Dat hi beclade [231] sijn gewin. Dat hongerich was comen in, En conste sat niet comen wt. Jc liep ende maecte groet geluut: [232] Jnt torp wart groet gerochte. Hort hoe ict dar toe brochte! Jc liep al dar die pape sat (fo. 111 vb.) Te sire tafel ende at. Die pape hadde een capoen, Een dat alre beste hoen Datmen inden lande vant. Et was gewennet toter hant. Dien prandic in minen mont, Recht vor die tafel daer hi stont, Al daer die pape toe sach. Doe riep die pape: 'vanc, slach! Help, wie sach dat wonder nie? Die vos comt, dar ic toe sie, Ende rouet mi in mijn huus. So helpe mi spiritus sanctus, So wie hem, dat hire quam!' Dat tafelmes [233] hi vor hem nam Ende sloech de tafel, dat si boech. [234] Daer na nam hise datse [235] vloech Jn middewaerde den vloer. Hi vloecte ende swoer Ende riep lude: 'sla, va!' Ende ic vor ende hi na. Sijn tafelmes [236] had hi op geheuen Ende brachte mi gedreuen Op Ysegrime, ende ic stont. [237] Ende hadde thoen in minen mont Dat groet was ende swaer, Daer om mostict laten daer, Wast mi leet wast mi lief. Doe riep di pape: 'ay, har dief, Ghi moet desen roef [238] hier laten!' Hi riep · ende ic liep mire straten, Daer ic wesen woude. Alse die pape op heffen soude Dat hoen, versach hi Ysegrime: Doe naecte hem ene sware pine. Hi warpene int houet mit enen messe. Den pape volgeden si sesse, Die alle mit grote stauen quamen, Ende alsi Ysegrime vernamen Doe maecten si groet geluut, (fo. 112 ra.) Entie gebure traken wt Ende maecten groet niemare Ende seiden, dat dar ware Jns papen spiker een wolf geuaen, Die hem seluen heft gedaen Biden buke in dat gat. Alle [239] die gone die horden dat Liepen dat wonder bescouwen. Aldar wart Ysegrim teblouwen, [240] So dat mit hem ginc vten spele: Want hi ontfinc harde vele Groter slaghe ende worpe. Dan quamen die kinder vanden dorpe Ende verbonden hem die ogen. Et stont hem so · hi most gedogen. Hoe sere sloegen sine ende staken. Daer sine vten gate traken Dogede hi vele ongeuals. Si bonden hem om sinen hals Enen steen ende [241] lieten gaen. Doe riepen si die honde saen Ende ghinghen bersen ende iaghen. Oec dienden si hem van [242] grote slaghen So lange, dat hi gelouich was. Doe viel hi neder in dat gras, Als of hi ware steendoet. [243] Doe was ghinder blijscap groet. Ghinder was grote niemare. Si leyden op ene bare Si droegene mit groten geluke Ouer stene ende ouer struke Buten den dorpe in een gracht. Daer bleef hi leggende al die nacht. Jnne weet hoe hi daen ontfoer. Sint verwaruic dat hi swoer Mine hulde een iaer omtrent. Dat dede hi op sulc couent, Dat icken hoenre maken sat. Doe leidicken tot eenre stat, Daer ic hem dede verstaen (fo. 112 rb.) Dat vij · hennen ende enen haen Jn een groet huus ander straten Op eene hanebalke [244] saten Recht ere valbruggen bi. Daer dedic Ysegrime mit mi Op dat huus climmen bouen. Jc seide, ic wilde hem wel louen, Wil hi crupen in die valdore, Dat hire soude vinden vore Van vetten hoenren sijn geuoech. Ter valdore ghinc hi ende loech Ende croep dar in een deel van vare Ende began hare ende dare Te tasten · ende als hi niet en vant, Sprac hi: 'et is bewant Te sorghen, inne vinde niet.' Jc sprac: 'oem, wats mi gesciet? Crupet een luttel bet in! Men moet wel pinen om gewin. Jc hebse wech die saten voren.' Dus liet hi hem verdoren Dat hi die hoenre te verre sochte. Jc sach dat icken honen mochte Ende hortene dat hi ouer voer. Dus viel hi neder op die vloer Ende gaf enen groten val, Dat si ontsprongen ouer al Die binnen den huse sliepen. Die biden vire lagen · riepen: Dat daer waer sine wisten wat Gheuallen dor dat hemelgat. [245] Si stonden op . ontstaken lecht. Doe sine sagen, wart hi echt Daer gewont toter doet. Jc hebbene bracht in menigher noet, Dan ic v geseggen mochte. Nochtan al dat ic dit gewrochte Jegen hem, sone vruchtic niet So sere, alse dat ic verriet Vrouwen Erswinen, sijn scone wijf, (fo. 112 va.) Dien hi lieuer heft dan sijn selues lijf. Har dedic (god moet mi vergeuen) Dat mi lieuer ware bleuen Te doene, dan et es gedaen.' [246] Grimbert [247] sprac: 'oft gi wilt gaen Claerliken te biechten te mi Ende sijn van vwen sonden vri, So suldi spreken onbedect. Jnne weet warwart gi dit trect: 'Jc hebbe iegen sijn wijf mesdaen.' Oem, des en canic niet verstaen, Warwaert gi dese tale keert.' Reynaert sprac: 'neue Grimbeert, Waer dat houeschede groet, Ofic hadde geseit al bloet: 'Jc hebbe geslapen bi mire moyen?' Ghi sijt mijn maech: v souts vernoyen, Seidic v enige dorperheit. Grimbert, nv hebic v geseit Al des mi bedenket nv. Doet mi aflaet, des bidic v, Set mi dat v duncket goet.' Grimbert was listich ende vroet. Hi brac een rijs an die hage [248] Ende gaffer hem [249] mede XL slage Ouer alle sine mesdade. Dar na in gerechten rade Riet hi hem goet te wesen Ende sine salmekine te lesen Ende te vasten ende te viren Ende weder in den wech te stiren [250] Alle die hi buten wege saghe: Ende hi hem vort alle dage Redenlike soude gheneren. Hier na dede hi hem versueren Beyde rouen ende stelen. Nv moet hi sire zielen telen, Reynaert, bi Grimberts rade Ende gaen te houewaert op genaden. Nv [251] es die bijchte gedaen. Die heren hebben den wech bestaen Tote des coninx houe waert. Nv was buten der rechter vart, Daer si te gaen hadden begonnen, [252] Een swaer couent van nonnen, Dar [253] menighe gans ende menich capoen, Menige hinne ende menich hoen Plaghen te weidene buten mure. Dit wiste de felle creature, Die ongetrouwe Reynaert, Ende seide: 'tot ghenen houewaert So leget onse rechte strate.' Mit aldustanighen barate Leide hi Grimbert biden mure Dar die hoenre bider scure Ghinghen weiden harentare. Der hoenre wart Reynaert geware. Die oghen ghinghen hem der ane. Buten den andren ghinc een hane, Die beide vet was ende ionc: Daer na dede Reynaert enen spronc So dat hem de plumen stouen. Grimbert sprac: 'gi dunket mi douen! Onsalich oem, wat wildi doen? Wildi weder om een hoen Jn al die grote misdaet slaen, Daer gi die biechte sijt af gegaen? [254] Dat mochtu wel sere rouwen.' Reynaert sprac: 'in goeden trouwen, Jc hads vergeten, lieue neue. Bid gode dat hijt mi vergeue! En gesciet mi nemmermeer!' Doe deden si enen wederkeer [255] Ouer ene smale brugge. Hoe dicke sach Reynaert ouer rugge Weder daer die hoenre ghingen! Hine conste hem seluen niet beduingen, Hi most sire zielen plegen. Hadmen hem thouet af geslegen, Et ware ten hoenre waert geulogen, (fo. 113 ra.) Mijn waen en hadde mi bedrogen. Grimbert [256] sach dat gelaet Ende [...] seide Reynaert: 'gi doet quaet [257] Dat gi mijn herte dus verstort Ende mine bede testort. [258] Liet mi doch lesen een pater noster, Der hoenre zielen van den closter Ende der gansen te genaden, Die ic dicke hebbe uerraden. Die ic desen heiligen nonnen Mit mire list hebbe af gewonnen. Grimbert balsch, mar Reynaert Hadde emmer toge ten hoenren wart, Tes si quamen ter rechter straten Die si te voren hadden gelaten. Daer keerden si tes coninx houe waert. 'Hoe sere beuic,' sprac Reynaert, Doe hi ten houe began naken, Daer hi sere waende mesraken. Doe int hof was vernomen Datte houe was comen Reynaert mit Grimberde, den das, Jc wane dae niemen en was So arm no uan so cranken magen, Hine gereide op hem dat claghen: Dit was al iegen Reinaerde. Nochtan dede hi alse donuervaerde, So hoe so hem te moede was. 'Neue Grimbert, de das,' Sprac Reynaert: 'leit ons die hofstrate.' Reynaert ginc in dien gelate Ende in also bouder gebare, Of hi des coninx sone ware Ende hi niet en hadde mesdaen. Boudelike ginc hi staen Vor Nobel, den coninc, Ende sprac: 'god, die alle dinc Gheboet · hi geue v, coninc here, Groet gelucke ende groet ere! Jc groetu, ende ic hebbe recht, (fo. 113 rb.) En hadde noyt coninc enen knecht So getrouwe iegen hem [259] Als ic v oyt was ende noch ben: Dat is dicke worden in scijn. Nochtan sulke die hier sijn Souden mi gherne, wanic, rouen Vre hulden, wildise gelouen. Neen gi niet: god moet v lonen! En temet niet der coninc cronen Dat si [260] den scalken ende den fellen Te lichte gelouen, dat si hem tellen. Nochtan wil ict gode clagen: Der es so uele in onsen daghen, Die honichscalkers, [261] die wroegen connen, Die nv der vroeder hant hebben gewonnen Ouer al inden riken houen, Dat si so uerre sijn comen bouen, Dat si den luden doen groten toren, Die gene scalcheit an is geboren. Dat wreke god an har leuen, Ende moete hem ewelike geuen Alsulke loen als si sijn waert!' Die coninc sprac: 'ay, ay, Reynaert, Ay, Reynaert, onreine quaet, Wat condi al scone gelaet! En sel v helpen niet een caf. Comet vwes smekens af. Jn werde bi smekens niet v vrient. Danc hebt gi · hebbes wel verdient Jn saken harde menichfoude. Ghi hebt oec wel gehouden Dien vrede, dien ic had gesworen.' 'O wi, owi, wat heb ic al verloren,' Sprac Cantecleer, al dar hi stont. Die coninc sprak: 'des hout vwen mont, Har Cantecleer, ende laet mi sprecken. [262] Laet mi antworden sine treken. Ay, ay, dief Reynaert, Dat gi mi lief hebt ende waert, Dat hebdi sonder vwe pine (fo. 113 va.) Minen boden gedaen in scine: Den here Tibert ende Brunen, Dien noch bloedich es sine crune. Jnne wil v niet langher melden, Reynaert, et sal vwe kele ontgelden Noch [263] huden opene wile.' 'Nomine domine xpm file,' [264]