Part 2

VVillem, die Madoc [2] maecte, (fo. 192c i.m.) Daer hi dicken omme waecte, Hem vernoyde so haerde Dat die auonture van Reynaerde In dietsche onghemaket bleuen (Die Willem niet heuet vulscreuen), Dat hi die vijte van Reynaerde dede [3] soucken Ende hise na den walschen boucken In dietsche dus heuet begonnen. God moete ons ziere hulpen jonnen! Nu keert hem daer toe mijn zin Dat ic bidde in dit beghin Beede den dorpren enten doren, Ofte si commen daer si horen Dese rijme ende dese woort (Die hem onnutte sijn ghehoort), Dat sise laten onbescauen: Te vele slachten si den rauen Die emmer es al euen malsch. Si maken sulke rijme valsch, Daer si niet meer of ne weten (fo. 192d) Dan ic doe hoe datsi heeten Die nu in Babilonien leuen. Daden si wel, si soudens begheuen. Dat en segghic niet dor minen wille: Mijns dichtens ware een ghestille, Ne hads mi eene niet ghebeden Die in groeter houesscheden Gherne keert hare saken. Soe bat mi dat ic soude maken Dese auontuere van Reynaerde. Al begripic die grongaerde Ende die dorpren ende die doren, Ic wille dat die ghene horen Die gherne pleghen der eeren Ende haren zin daer toe keeren Datsi leuen hoofschelike, Sijn si arem, sijn si rike, Diet verstaen met goeden sinne. Nu hoert hoe ic hier beghinne. Het was in eenen tsinxen daghe, Dat beede bosch ende haghe Met groenen loueren waren beuaen. Nobel die coninc hadde ghedaen Sijn hof crayeren ouer al Dat hi waende, hadde hijs gheual, Houden ten wel groeten loue. Doe quamen tes sconinx houe Alle die diere, groet ende cleene, Sonder vos Reynaert alleene. Hi hadde te houe so vele mesdaen Dat hire niet dorste gaen: Die hem besculdich kent, ontsiet. Also was Reynaerde ghesciet, Ende hier omme scuwedi sconinx hof Daer hi in hadde crancken lof. Doe al dat hof versamet was, Was daer niemen sonder die das, Hine hadde te claghene ouer Reynaerde, Den fellen metten grijsen baerde. Nv gaet hier vp eene claghe. Isingrijn ende sine maghe Ghinghen voer den coninc staen. (fo. 193a) Ysengrijn begonste saen Ende sprac: 'coninc heere, Dor hu edelheit ende dor hu eere Ende dor recht ende dor ghenade Ontfaerme hu miere scade Die mi Reynaert heeft ghedaen, Daer ic af dicken hebbe ontfaen Groeten lachter ende verlies. Voer al dandre ontfaerme hu dies Dat hi mijn wijf heuet verhoert, Ende mine kindre so mesvoert Dat hise beseekede daer si laghen, Datter twee noint ne saghen Ende si worden staer-blent. Nochtan hoendi mi sent: Het was sint so verre comen Datter eenen dach af was ghenomen, Ende Reynaerd soude hebben ghedaen Sine onsculde, ende also saen Alse die heleghe waren brocht, Was hi ander-sins bedocht Ende ontfoer ons in sine veste. Heere, dit kennen noch die beste Die te houe zijn commen hier. Mi heuet Reynaert, dat felle dier, So vele te leede ghedaen, Ic weet wel al sonder waen, Al ware al tlaken paerkement Datmen maket nu te Ghent, In ne ghescreeft niet daer an. Dies zwijghic [4] nochtan, Ne ware mijns wiues lachter Ne mach niet bliuen achter No onversweghen no onghewroken.' Doe Ysengrijn dit hadde ghesproken, Stont vp een hondekijn, hiet Cortoys, Ende claghede den coninc in francsoys Hoet so arem was wijlen eere, Dat alles goeds en hadde meere In eenen winter, in eene vorst, Dan alleene eene worst, Ende hem Reynaert, die felle man, (fo. 193b) Die selue worst stal ende nam. Tybeert die cater die wart gram. Aldus hi sine tale began Ende spranc midden in den rinc Ende seide: 'heere coninc, Dor dat ghi Reynaerde zijt onhout, So en es hier ionc no hout, Hine hebbe te wroughene ieghen hu. Dat Cortoys claghet nu Dats ouer menich iaer ghesciet. Die worst was mine, al en claghic niet. Ic hadse bi miere lust ghewonnen, Daer ic bi nachte quam gheronnen Omme beiach in eene molen, Daer ic die worst in hadde ghestolen Eenen slapenden molen-man. Hadder Cortoys yewet an, Dan was bi niemene dan bi mi. Hets recht dat omberecht zi Die claghe die Cortoys doet.' Pancer de beuer sprac: 'dinct hu goet, Tybeert, datmen die claghe ombeere? Reynaert es een recht mordeneere Ende een trekere ende een dief. Hine heeft oec niemene so lief, No den coninc minen heere, Hine wilde dat hi lijf ende eere Verlore, mochtire an winnen Een vet morzeel van eere hinnen. VVat sechdi van eere laghe: En dedi ghistren in den daghe Eene die meeste ouerdaet An Cuwaerde den hase die hier staet, Die noyt eenich dier ghedede? Want hi hem binnen sconinx vrede Ende binnen des coninx gheleede Ghelouede te leerne sinen crede Ende soudene maken capelaen. Doe dedine sitten gaen Vaste tusschen sine beene. Doe begonsten si ouer eene Spellen ende lesen beede (fo. 193c) Ende lude te zinghene crede. Mi gheuiel dat ic te dien tijden Ter seluer stede soude lijden. Doe hoerdic haerre beeder sanc Ende maecte daer-waert minen ganc Met eere arde snelre vaerde. Doe vandic daer meester Reynaerde Die ziere lessen hadde begheuen, Die hi te voren vp hadde gheheuen, Ende diende van sinen houden spelen Ende hadde Coewaerde bi der kelen Ende soude hem thoeft af hebben ghenomen, Waer ic hem niet te hulpen comen Bi auontueren in dien stonden. Siet hier noch die verssche wonden Ende die teekine, heere coninc, Die Coewaert van hem ontfinc. Laetti dit bliuen onghewroken Dat hu verde dus es te-broken, Ghine wreket als huwe mannen wijsen, Men saelt huwen kindren mesprijsen Hier-naer ouer wel menich iaer.' 'Bi Gode, Pancer, ghi secht waer,' Sprac Ysengrijn daer hi stoet, 'Heere, waer Reynaerd doot, het waer ons goet, Also behoude mi God mijn leuen! Ne ware wert hem dit vergheuen, Hi sal noch hoenen binnen eere maent Sulken dies niet ne bewaent.' Doe spranc vp Grinbert die das, Die Reynaerts broeder sone was, Met eere verbolghenlike tale. 'Heere Ysengrijn, men weet dat wale Ende hets een hout bijspel: 'Viants mont seit selden wel.' Verstaet, neemt miere talen goem: Ic wilde, hi hinghe an eenen boem Bi ziere kelen als een dief, Die andren heeft ghedaen meest grief. Heere Ysengrijn, wildi angaen Soendinc ende dat ontfaen, Daer toe willic helpen gherne. (fo. 193d) Mijn oem en saelt hem oec niet wernen. Entie meest andren heeft mesdaen Sal den andren in baten staen Van minen oem ende van hu. Al comt hi niet claghen nu, Ware mijn oem wel te houe Ende stonde in sconinx loue, Heere Ysengrijn, als ghi doet, En soude den coninc niet dincken goet Ende ghine bleues heden onbegrepen Dat ghi sijn vel so hebt ghenepen So dicwile met huwen scerpen tanden, Dat hi niet ne conde ghehanden.' Ysengrijn sprac: 'hebdi gheleert An huwen oem dus lieghen apeert?' 'In hebbe daeran niet gheloghen: Ghi hebt minen oem bedroghen Arde dicke in menegher wijsen. Ghi mesleettene van den pladijse Die hi hu warp van der kerren, Doe ghi hem volghet van verren Ende ghi die beste pladijse vp laset, Daer ghi hu ane hadt versadet, Ghine gaeft hem no goet no quaet, Sonder alleene eenen pladijsen-graet, Dat ghi hem te ieghen brocht Dor dat ghine niet en mocht. Sint hoendine van eenen bake Die vet was ende van goeder smake. Dien ghi leit in huwen muzeele. Doe Reynaert heesschede zijn deele, Andwoerdi hem in scerne: 'Hu deel willic hu gheuen gherne, Reynaert, scone ionghelinc: Die wisse daer die bake an hinc, Becnause, so es so vet.' Reynaerde waes lettel te bet Dat hi den goeden bake ghewan In sulker zorghen, dattene een man Vinc ende warpene in sínen zac. Dese pine ende dit onghemac Heuet hi leden dor Ysengrijne (fo. 194a) Ende ondert weruen meer dan ic hu rijme! Ghi heeren, dinct hu dit ghenouch? Nochtan om meer ongheuouch Dat hi claghet om sijn wijf, Die Reynaerde heuet al haer lijf Ghemint, so doet hi hare. Al ne makeden [5] zijt niet mare, Ic dart wel segghen ouer waer Dat langher es dan .vij. iaer Dat Reynaert heuet hare trauwe. Om dat Haersint die scone vrauwe Dor minne ende dor quade zede Reynaert sinen wille dede: Wattan, so was sciere ghenesen! Wat talen mach daer omme wesen! Nu maket heere Cuwaert die hase Eene claghe van eere blase. Of hi den credo niet wel en las, Reynaerd die zijn meester was, Mochte hi sinen clerc niet blauwen? Dat ware onrecht, en trauwen! Cortoys claghet om eene worst Die hi verloes in eene vorst. Die claghe ware bet verholen: Ende hoerdi datso was ghestolen? Male quesite male perdite: Ouer recht [6] wert men qualike quite Datmen heuet qualic ghewonnen. Wie sal Reynaerde dat verjonnen, Of hi ghestolen goet ghinc an? Niemen die recht versceeden can. Reynaert es een gherecht man. Sint dat die coninc sinen ban Heuet gheboden ende sinen vrede, So weetic wel dat hi ne dede Dinc ne gheene, dan of hi ware Hermite ofte clusenare. Naest siere huut draecht hi een hare. Binnen desen naesten jare Sone hat hi vleesch, no wilt no tam: Dat seidi die ghistren danen quam. Malcroys heuet hi begheuen, (fo. 194b) Sinen casteel, ende heuet vp heuen Eene cluse daer hi leghet in. Ander beiach no ander ghewin So wanic wel dat hine heuet Dan karitate diemen hem gheuet. Bleec es hi ende magher van pinen, Hongher, dorst, scerpe karijnen Doghet hi voer sine zonden Recht te desen seluen stonden.' Doe Grimbert stont in dese tale, Saghen si van berghe te dale Canticler commen gheuaren, Ende brochte vp eene bare Eene doode hinne, ende hiet Coppe, Die Reynaert hadde bi den croppe Hoeft ende hals af ghebeten. Dit moeste nu de coninc weten. Canteclere quam voer de bare gaende Sine vederen zeere slaende. In weder-zijden van der baren Ghinc een hane wijde mare. Die een hane hiet Cantaert, Daer wijlen na gheheeten waert Vrauwe Alenten goeden hane. Die ander hiet, na minen wane, Die goede hane Crayant, Die scoenste hane diemen vant Tusschen Portaengen ende Polane. Elker-lijc van desen hanen Drouch [7] eene berrende stallicht Dat lanc was ende richt. Daer waren Coppen broeders twee, Die riepen: 'o wy ende wee.' Om haerre sustre Coppen doot Dreuen si claghe ende jammer groot. Pinte ende Sproete droughen die bare. Hem was te moede zware Van haerre suster die si hadden verloren. Men mocht arde verre horen Haerre tweer carminghe. Dus sijn si commen int ghedinghe. Canticler spranc in den rijnc (fo. 194c) Ende seide: 'heere coninc, Dor God ende dor ghenade Nu ontfaermet miere scaden Die mi Reynaert heeft ghedaen Ende mine kindren, [8] die hier staen Ende seere hebben haren onwille. Ten in-gane van aprille, Doe die winter was vergaen Ende men siet die bloumen staen Ouer al die velde groene, Doe was ic fier ende coene Van minen groten gheslachte. Ic hadde jongher zonen achte Ende jongher dochtren zeuene Dien wel lusten te leuene, Die mi Roede die vroede Hadde brocht te dien broede. Si waren alle vet ende staerc Ende ghinghen in een scone paerc, Dat was beloken in eenen muere. Hier-binnen stoet eene scuere Daer vele honden toe hoorden, Datsi menich dier fel scoorden Dies waren mine kindre onueruaert. Dit benijdde dus Reynaert Dat siere waren so vaste binnen Dat hire ne gheen conste ghewinnen. Want Reynaert, die felle ghebuere, Hoe dicken ghinc hi om den muere, [9] Ende leide om ons sine laghen. Alsene dan die honde saghen, Liepen si na met haerre cracht. Eene waerf wart hi vp de gracht Bi auontueren daer belopen, Dat ic hem sach een deel becoepen Sine diefte ende sinen roef, Dat hem die pelse zeere stoef. Nochtan quam hi bi baraten, Dattene God moete verwaten! Doe waer-wi zijns langhe quijte. Sint quam hi als een hermijte, Reynaerd, die mordadeghe dief, (fo. 194d) Ende brochte mi zeghele ende brief Te lesene, heere coninc, Daer hu seghele ane hinc. Doe ic die letteren began lesen, Dochte mi daer an ghescreuen wesen [10] Dat ghi haddet coninclike Ouer alle huwen rike Alle dieren gheboden vrede Ende oec allen voghelen mede. Oec brochte hi mi ander niemare Ende seide dat hi ware Een begheuen clusenare Ende hi hadde ghedaen vele zware Voer sine zonden meneghe pine. Hi toechde mi palster ende slauine Die hi brochte van der Elmare, Daer onder eene scerpe hare. Doe sprac hi: 'heere Cantecleer, Nu mooghdi wel vor-wert meer Van mi sonder hoede leuen. Ic hebbe bi der stole [11] vergheuen Al vleesch ende vleesch-smout, Ic bem voert meer so hout, Ic moet miere zielen telen. Gode willic hu beuelen. Ic ga daer ic hebbe te doene. Ic hebbe middach ende noene Ende priemen te segghene van den daghe. Doe nam hi neuen eere haghe Sinen wech, te dien ghesceede Ghinc hi lesen sinen crede. Ic wart blide ende onueruaert Ende ghinc te minen kindren waert, Ende was so wel al sonder hoede Dat ic al met minen broede Sonder zorghe ghinc buten muere. Daer gheuiel mi quade auontuere, Want Reynaert, die felle saghe, Was ghecropen dor de haghe Ende hadde ons die porte ondergaen. Doe wart miere kindre saen Een ghepronden huten ghetale, (fo. 195a) Dat leide Reynaert in sine male. Quade auontuere mi doe nakede. Want sint dat hise smakede In sinen ghiereghen mont, Ne conste ons wachtre no onse hont No bewachten no bescaermen. Heere, dat laet hu ontfaermen. Reynaert leide sine laghe Beede bi nachte ende bi daghe Ende roefde emmer mine kindre. So vele es tghetal nu mindre Dant ghewone was te zine, Dat die .xv. kindre mine Sijn ghedeghen al tote vieren. So zuuer heefse die onghiere Reynaert in sinen mont verslonden. Noch ghistren wart hem metten honden Ontjaghet Coppe die mare Die hier leghet vp dese bare. Dit claghic hu met groeten zeere: Ontfaremt hu mijns, wel soete heere!' Die coninc sprac: 'Grimbeert die das, Hu oem die clusenare was, Hi heuet ghedaen so goede carine, Leuic een jaer, het sal hem scinen! Nu hoert hier, Canticleer, Wat sal der talen meer? Hu dochter leghet al hier versleghen. God moet haerre zielen pleghen Wine moghense niet langher houden (God moeter al ghewouden) Ende sullen onse vygelyen zinghen. Daer na sullen wise bringhen, Den lichame, ter eerden met eeren. Dan sullen wi met desen heeren Ons beraden ende bespreken Hoe wi ons best ghewreken An Reynaerde dese moort.' Doe hi ghesprac deze woort, Beual hi ionghe ende houden Datsi vygelyen zinghen souden. Dat hi gheboet was sciere ghedaen. (fo. 195b) Doe mochtemen horen ane slaen Ende beghinnen harde ho Dat placebo domino Ende die verse die daer toe horen. Ic seit oec in waren worden, Ne ware oec tware [12] ons te lanc, Wie daer der zielen vers zanc Ende wie die zielen-lesse las. Doe die vygelyen ghehent was, Doe leidemen Coppen in dat graf Dat bi engiene ghemaect was Onder die linde in een gras, Van maerber-steene slecht [13] was Die saerc die daer vp lach. Die letteren, diemen daer an sach, [14] Deden [15] an tgraf bekinnen Wie daer lach begrauen binnen. Dus spraken die bouc-staue An den zaerc vp den graue: 'Hier leghet Coppe begrauen Die so wale conste scrauen, Die Reynaert die vos verbeet Ende haren gheslachte was te wreet'. Nv leghet Coppe onder mouden. Die coninc sprac tsinen houden Datsi hem alle bespraken Hoe si alre best ghewraken Dese groete ouerdade. Doe waren si alle te rade Datsi daer den coninc rieden Dat hine dan soude ombieden Dat hi te houe soude comen, No dor scaden no dor vromen Ne lette, hine quame int ghedinghe, Ende men Brune van dien dinghe Die bodscap soude laden. Dies was die coninc sciere beraden Dat hi dus sprac te Bruun den beere: Heere Bruun, dit segghic voer dit heere Dat ghi dese bodscap doet. Oec biddic hu dat ghi zijt vroet, Dat ghi hu wacht van baraet. (fo. 195c) Reynaert es fel ende quaet: Hi sal hu smeeken ende lieghen, Mach hi, hi sal hu bedrieghen Met valschen woorden ende met sconen, Mach hi, bi Gode, hi sal hu honen.' 'Heere,' seit hi, 'laet hu castyen, So moete mi God vermalendyen, Of mi Reynaert so sal honen, Inne saelt hem weder lonen Dat hijs an den dulsten zi. Nu ne zorghet niet om mi.' Nu neemt hi orlof ende hi sal naken Daer hi zeere sal mesraken. Nv es Brune vp die vaert Ende heuet in ziere herten onwaert Ende het dochte hem ouer-daet Dat yement soude sijn so quaet Ende dat hem Reynaert hoenen soude. Dor den keer van eenen woude Quam hi gheloepen dor eene wostine, Daer Reynaert hadde de pade sine Ghesleghen crom ende menichfoude, Also als hi huten woude Hadde gheloepen om sijn beiach. Beneden der woestinen lach Een berch oech ende lanc, Daer moeste Bruun sinen ganc Te middewaerde ouer maken, Sal hi te Manpertus gheraken. Reynaerd hadde so menich huus, Maer die casteel Manpertus Dat was die beste van sinen borghen. Daer trac hi in, als hi in zorghen Ende in noede was beuaen. Nu es Brune die beere ghegaen Dat hi te Manpertuus es comen, Daer hi de porte heuet vernomen Daer Reynaerd hute plach te gane, Doe ghinc hi voer die barbecane Sitten ouer sinen staert Ende sprac: 'sidi in huus, Reynaert? Ic bem Bruun, des coninx bode. (fo. 195d) Die heuet ghezworen bi sinen gode: Ne comdi niet ten ghedinghe Ende ic hu niet voer mi bringhe, Recht te nemene ende te gheuene Ende in vreden voert te leuene, Hi doet hu breken ende raden. Reynaerd, doet dat ic hu rade Ende gaet met mi te houe waert.' Dit verhoerde al nu Reynaert Die voer sine poerte lach, Daer hi vele te ligghene plach Dor waremhede van der zonnen. Bi der tale die Bruun heeft begonnen, Bekenden alte-hant Reynaert Ende tart bet te dale waert In sine donckerste haghedochte. Menichfout was zijn ghedochte Hoe hi vonde sulken raet Daer hi Bruun, den fellen vraet, Te scherne mede mochte driuen Ende selue bi ziere eeren bliuen. Doe sprac Reynaert ouer lanc: 'Huwes goets raets hebbet danc, Heere Bruun, wel soete vrient. Hi heuet hu qualic ghedient Die hu beriet desen ganc, Ende hu desen berch lanc Ouer te loepene dede bestaen. Ic soude te houe sijn ghegaen, Al haddet ghi mi niet gheraden. Maer mi es den buuc so gheladen Ende in so vter-maten wijse Met eere vremder nieuwer spise: Ic vruchte in sal niet moghen gaen. Inne mach sitten no ghestaen, Ic bem so vtermaten zat.' 'Reynaert, wat haetstu, wat?' 'Heere Brune, ic hat crancke haue. Arem man dan nes gheen graue: Dat mooghdi bi mi wel weten. Wi aerme liede, wi moeten heten, Hadden wijs raet, dat wi node haten. (fo. 196a) Goeder versscher honich-raten Hebbic couuer arde groet, Die moetic heten dor den noet, Als ic hel niet mach ghewinnen. Nochtan als icse hebbe binnen, Hebbicker af pine ende onghemac.' Dit hoerde Brune ende sprac: 'Helpe, lieue vos Reynaert, Hebdi honich dus onwaert? Honich es een soete spijse Die ic voer alle gherechten prijse, Ende icse voer alle gherechten minne. Reynaerd, helpt mi dat ics ghewinne. Edele Reynaert, soete neve, Also langhe als ic sal leuen Willic hu daer omme minnen. Reynaerd, helpt mi dat ics ghewinne.' 'Ghewinnen, Bruun? ghi hout hu spot.' 'In doe, Reynaert, so waer ic zot, Hildic spot met hu, neen ic niet.' Reynaert sprac: 'Bruun, mochtijs yet? Of ghi honich moghet heten, Bi huwer trauwen, laet mi weten: Mochtijs yet, ic souts hu saden. Ic saels hu so vele beraden, Ghine hatet niet met hu tienen, Waendic hu hulde daer-met verdienen.' 'Met mi tienen? hoe mach dat wesen? Reynaert, hout huwen mont van desen, Ende sijts seker ende ghewes: Haddic al thonich dat nu es Tusschen hier ende Portegale, Ic haet al vp teenen male.' Reynaerd sprac: 'Bruun, wat sechdi? Een dorper, heet Lamfroit, woent hier bi, Heuet honich so vele te waren, Ghine hatet niet in .vij. jaren. Dat soudic hu gheuen in hu ghewout, Heere Brune, wildi mi wesen hout Ende voer mi dinghen te houe.' Doe quam Brune ende ghinc ghelouen Ende sekerde Reynaerde dat: (fo. 196b) Wildine honichs maken zat, (Des hi cume ombiten sal) Hi wilde wesen ouer al Ghestade vrient ende goet gheselle. Hier omme louch Reynaert die felle Ende sprac: 'Bruun, heelt mare, Verghaue God dat mi nu ware Also bereet een goet gheual Alse hu dit honich wesen sal, Al wildijs hebben .vij. hamen.' Dese woort sijn hem bequame, Bruun, ende daden hem so sochte: Hi louch dat hi nemmee ne mochte. Doe peinsde Reynaerd daer hi stoet: 'Bruun, es mine auonture goet, Ic wane hu daer noch heden laten Daer ghi sult lachen te maten.' Na dit peinsen ghinc Reynaert huut Ende sprac al ouer luut: 'Oem Bruun, gheselle, willecome. Het staet so, suldi hebben vrome, Hier ne mach zijn gheen langher staen. Volghet mi, ic sal voeren gaen. Wi houden desen crommen pat. Ghi sult noch heden werden zat, Saelt na minen wille gaen, Ghi sult noch heden hebben sonder waen Also vele als ghi moghet ghedraghen.' Reynaert meende van groten slaghen: Dit was dat hi hem beriet. Die keytijf Bruun ne wiste niet Waer hem Reynaerd die tale keerde, Die hem honich stelen leerde, Dat hi wel seere sal becoepen. Al sprekende quam dus gheloepen Reynaert met sinen gheselle Brune Tote Lamfroits bi den tune. VVildi horen van Lamfreyde? Dat was, eist waer [16] somen mi seide, Een temmerman van goeden loue, Ende hadde bi sinen houe Eene eecke brocht huten woude (fo. 196c) Die hi ontwee clieuen soude, Ende hadde twee wegghen daer in ghesleghen, Also temmermans noch pleghen. Die eecke was ontdaen wel wijde, Des was Reynaert arde blide. Te Brunen sprac hi ende louch: 'Siet hier hu grote gheuouch, Brune, ende nemet wel goem: Hier in desen seluen boem Es honichs vtermaten vele. Prouft oft ghijs in huwe kele Ende in huwen buuc moghet bringhen. Nochtan suldi hu seluen dwinghen, Al dincket hu goet die honich-raten, Hetet te zeden ende te maten, Dat ghi hu seluen niet verderuet: Ic ware ontheert ende ontheruet, Wel soete oem, mesquame hu yet.' Brune sprac: 'Reynaert, ne sorghet niet. Waendi dat ic bem onuroet? Mate es tallen spele goet.' 'Ghi secht waer,' sprac Reynaerd, 'Waer omme bem ic oec veruaert? Gaet toe ende crupet daer in.' Reynaert peinsde om zijn ghewin, Ende Brune liet hem so verdoren Dat hi thoeft ouer die horen Ende die twee voerdere voete in stac. Ende Reynaert poghede dat hi brac Die wegghen beede huter eecken: Die daer te voren ghinc so smeeken, Bruun bleef gheuanghen in den boem: Nu heuet de neve sinen oem In boesheden bracht met sulker achte, Dat hi met liste no met crachte In gheere wijs ne can ontgaen Ende bi den hoefde staet gheuaen. Wat raeddi Brunen te doene? Dat hi was sterc ende coene Sal hem niet ghehelpen moghen. Hi sach wel, hi was bedroghen. Hi began briesschen ende dulen, (fo. 196d) Hi was ghegrepen bi zier mulen So vaste ende bi den voeten voren: Al dat hi pijnde was verloren, Hine waende nemmermeer ontgaen. Van verren was Reynaert ghestaen Ende sach commen Lamfreyde Die vp sinen hals brochte beide Een scaerpe haex ende eene barde. Hier mooghdi horen van Reynaerde Hoe hi sinen oem ghinc rampineeren: 'Oem Brune, vaste gaet mineeren! Hier comt Lamfroyt ende sal hu scijncken: Haddi gheten, so souddi drincken.' Na der talen so ghinc Reynaert Weder te sinen casteele waert Sonder orlof, ende mettien Heuet Lamfroyt den beere versien, Ende vernam dat hi was gheuaen. Doe ne was daer gheen langher staen: Hi liep wech metter haest Daer hi die hulpe wiste naest, Daer dat naeste dorp stont, Ende dede hem allen cont Dat daer stont gheuaen een beere. Doe volchde hem een mekel heere. Int dorp ne bleef man no wijf: Den beere te nemene sijn lijf Liept al dat loepen mochte. Sulc was die eenen bessem brochte, Sulc eenen vleghel, sulc een rake, Sulc quam gheloepen met eenen stake, So si quamen van haren werke. Selue die pape van der kerke Brochte eenen cruus-staf, Die hem de coster noede gaf. Die coster drouch eene vane Mede te stekene ende te slane. Des spapen wijf, vrauwe Iulocke, Quam gheloepen met haren rocke, Daer so omme hadde ghesponnen. Voer hem allen quam gheronnen. Lamfroyt met eere scerper haex. (fo. 197a) Al hadde Brune lettel ghemaex, Hi ontsach meer ongheual Ende sette al ieghen al. Doe hi dat gheruchte hoorde, Hi spranc vp, so dat hem scorde Van sinen aensichte al die huut. Al brochte Brune dat hoeft huut Met aerbeide ende met pinen, Nochtan liet hi daer van den zinen Eene oere ende beede sine lier. Nye maecte God so leelic dier. Hoe mochte hi zeerre sijn mesrocht? Al haddi thoeft hute brocht, Eer hi die voete conde ghewinnen, Bleuer alle die claeuwen binnen Ende sine twee anscoen beede. Dus gherochte hi huut met leede. Hoe mochte hi zijn ontheert meer? Die voete waren hem so zeer, Dat hi tloepen niet conste ghedoghen. Dat bloet liep hem ouer die hoghen, Dat hi niet wel conste ghesien. Hine dorste bliuen no vlien. Hi sach suut onder die zonne Lamfroyt commen gheronnen, Daer na die priester, die heere, Hi quam gheloepen vele zeere, Daer na die coster metter vane, Daer na alle die prochiane, Die houde lieden metten ionghen. Daer na quam vp haren stap ghespronghen Sulke quene, die van houden Cume eenen tant hadde behouden. Wie so wille wachte hem dies: Die scade heuet of verlies Ende groet ongheual, Ouer hem so willet al. Dit sceen arem man Brunen wel: Sulc dreechdem nu an sijn vel, Die des ghesweghen hadde stille, Hadde Bruun ghestaen tsinen wille. Dit was beneden eere riuiere (fo. 197b) Dat Brune, onsalichst alre diere, [17] Van meneghen dorper was beringhet. Doe was daer lettel ghedinghet. Hem naecte groet onghemac. Die een slouch, die ander stac. Die een slouch, die ander warp. Lamfroyt was hem alte scaerp. [18] Een, hiet Lottram Lanc-voet, Hi drouch eenen verhoernden [19] cloet, Ende stacken emmer na dat hoghe. Vrauwe Vulmaerte scerpe loghe Ghinckene koken met eenen staue. Abelquac ende mijn vrauwe Baue Laghen beede onder die voete Ende streden beede om eene cloete. Ludmoer metter langher nese Drouch eenen loedwapper an een pese Ende ghincker met al omme zwinghen. Ludolf metten crommen vingheren Dede hem alles te voren. Want hi was best gheboren, Sonder Lamfroy alleene: Hughelijn metten crommen beene Was zijn vader, dat weet men wale, Ende was gheboren van Abstale, [20] Ende was sone vrauwe Ogernen, Eene [21] hout-makigghe van lanternen. Ander wijf ende ander man, Meer dan ic ghenomen can, Daden Brunen groet onghemac, So dat hem zijn bloet huut lac. Brune ontfinc al sulc payment Als hem elc gaf daer omtrent. Die pape liet den cruus-staf Ghedichte [22] slaen slach in slach Ende die coster metter vane Ghinc hem vastelike ane. Lamfroyt quam ter seluer wijlen Met eere scerper bijlen Ende slouchene tusschen hals ende hoeft, Dat Brune wart zeere verdoeft, Dat hi verspranc van den slaghe (fo. 197c) Tusschen der riuiere enter haghe In eenen trop van houden wiuen Ende warper een ghetal van viuen In die riuiere die daer liep, Die wel wijt was ende diep. Des papen wijf wasser eene, Des was spapen bliscap cleene, Doe hi zijn wijf sach in die vliet, Doene luste hem langher niet Bruun te stekene no te slane. Hi riep: 'siet, edele prochiane, Ghindre vloot vrauwe Julocke Beede met spillen ende met rocke. Nu toe, die haer helpen mach! Ic gheue hem iaer ende dach Vul pardoen ende aflaet Van alre sondeliker daet.' Beede man ende wijf Lieten den aermen keytijf Brune ligghen ouer doot Ende ghinghen daer die pape gheboot Beede met stringhen ende met haken. Die wijle datsi die vrauwe huut traken, So quam Brune in die riuiere Ende ontswam hem allen sciere. Die dorperen waren alle gram: Si saghen dat hem Brune ontswam, Datsi hem niet mochten volghen. Vpt touuer stonden si verbolghen Ende ghinghen na hem rampineren. Bruun die lach in die ryuiere Daer hi vant den meesten stroem. Al dryuende bat hi dat God den boem Moeste verdrouuen ende verwaten, Daer hi zijn hoere in hadde ghelaten Ende beede sine lier. Voert vloucte hi dat felle dier, Den boesen vos Reynaerde, Diene met sinen brunen baerde So diepe in die eecke dede crupen, Daer na Lamfroyt van der stupen, Daer hi hem so leede dede. (fo. 197d) In aldustanen ghebede Lach Brune also langhe wijle, Dat hi wel een halue mile Van der stede was ghedreuen Daer die dorpers waren bleuen. Hi was verpijnet ende moede Ende onder-commen van den bloede, So dat hi hadde crancke vaert. Doe zwam hi te lande waert Ende croep ligghen in dat hoeuer. Ghine saghet noint droeuer Gheen dier no gheenen man. Hi lach jammerlic ende stan Ende slouch met beede sinen lancken. Des mochte hi al Reynaerde dancken. Nv hoert wat Reynaert heeft ghedaen. Hi hadde een vet hoen gheuaen Bi Lamfroyts an der heyden, Eer hi danen was versceiden. Hi hadt vp eenen berch ghedreghen Verre huut allen weghen, Daer het eenlic was ghenouch. Dat was wel zijn gheuouch, Dor dat daer was niemens ganc Ende hi dor niemens bedwanc Sine proye dorste rumen. Doe hi dat hoen toten plumen Hadde gheleit in sine male, Doe ghinc hi neder te dale Eenen verholenliken pat. Hi was vtermaten zat. Dat weder was scone ende heet Hi hadde gheloepen dat hem dat zweet Neder liep neuen die liere. Daer omme liep hi ter riuiere, Dor dat hi hem vercoelen soude. In bliscap arde menichfoude Was sijn herte doe beuaen. Hi hopede wel al sonder waen Dat Lamfroyt hadde den beere versleghen Ende hine thuus-waert hadde ghedreghen. Doe sprac hi: 'hets mi wel gheuaren. (fo. 198a) Die mi te houe meest soude daren, Die hebbic doot in desen daghe. Nochtan wanic sonder claghe Ende sonder wanconst bliuen. Ic mach te rechte bliscap driuen.' Doe Reynaert was in dese tale, Sach hi neder-waert te dale Ende vernam Bruun daer hi lach. Enten eersten als hine sach, Hadde hijs rauwe ende toren (Daer die bliscap was te voren, Daer lach nu [23] thoren ende nijt) Ende sprac: 'vermalendijt, Lamfroyt, moet dijn herte sijn! Du best dulre dan een zwijn, Lamfroyt, ergher puten sone! Lettel eeren bestu ghewone. Hoe es di dese beere ontgaen, Die di te voren was gheuaen? Hoe menich morseel leghet der-an, Dat gherne hetet menich man. O wy, Lamfroyt, verscrouen druut, Hoe rikelike een beere-huut Heefstu heden verloren, Die di ghewonnen was te voren!' Dit scelden heuet Reynaert ghelaten Ende ghinc neder bi der straten Dor te siene hoet Bruun stoet. Doe hine sach ligghen al een bloet Ende ziec ende onghesont, Den aermen beere, te dier stont, Dat sach Reynaert arde gherne, Doe bescalt hine te sinen scherne: 'Siere priester, dieu vo saut! Kendi Reynaert, den rybaut? Wildine scauwen, so siettene hier, Den roden scalc, den fellen ghier! Seght mi, priester, soete vrient, Bi den heere dien ghi dient, In wat ordinen wildi hu doen, Dat ghi draghet [24] roeden capproen? So weder sidi abd so pryhore? (fo. 198b) Hi ghinc hu arde na den hore Die hu dese crune heuet bescoren. Ghi hebt huwen top verloren, Ghi hebt hu anscoen af ghedaen: Ic wane, ghi wilt zinghen gaen Van huwen complete dat ghetijde.' Dit hoerde Brune ende wart omblijde, Want hine const doe niet ghewreken. Hem so dochte sijn herte breken, Ende slouch weder in die riuiere: Hine wilde van den fellen diere Nemmeer hoeren die tale. Hi liet hem neder daer te dale Metten strome dryuen te hant Ende ghinc ligghen vp dat zant. Hoe sal nu Brune te houe comen? Al mocht hem al de weerelt vromen, Hine ghinghe niet ouer sine voete. Hi was ghenoopt so onsoete In die eecke, daer hi te voren Van tween voeten hadde verloren Alle die claeuwen ende dat vel, Hine conste niet ghepeinsen wel Hoe hi best ten coninc gaet. Nu hoert hoe hi die vaert bestaet. Hi zat ouer sine hamen Ende began met groter scamen Rutsen ouer sinen staert, Ende als hi dus moede waert So wentelde hi dan eene wile. Dus dreef hi meer dan eene mile, Eer hi tes coninx houe quam. Doemen Brune vernam In derre wijs van verren comen, Wart ghetwifelt van hem zomen Wat daer quam ghewentelt zoe. Dien coninc wart de herte onvroe, Die Brune bekende te hant, Ende seide: 'dit es mijn seriant Brune, hem es dat hoeft so roet: Hi es ghewont toter doot. Ay God, wie heeftene so mesmaect?' (fo. 198c) Binnen desen so was Brune ghenaect, Dat hi den coninc claghen mochte. Hi stan ende versuchte onzochte Ende sprac: 'coninc, edel heere, Wreket mi dor hu selues eere Ouer Reynaerde, dat felle dier, [25] Die mi mine scone lier Met ziere lust verliesen dede Ende daer toe mine hoere [26] mede, Ende heuet mi ghemaect als ghi siet.' Die coninc sprac: 'of ic dit niet Ne wreke, so moetic zijn verdoomt!' Ende hier na so heuet hi ghenoomt Alle die hoechste bi namen, Ende ontboet datsi quamen Alle gader an sinen raet. Doe rieden si hoe dese daet Best werde gherecht tes conincs eere. Doe rieden die meeste heeren Dat menne twee weruen daghen soude, Reynaerde, of die coninc woude, Ende horen tale ende weder-tale. Oec seiden si, si wilden wale Dat Tybeert die cater van desen Tote Reynaerde bode soude wesen: Al ware hi cranc, hi ware vroet. Dese raet dinct den coninc goet. Doe sprac die coninc: 'heere Tybeert, Gaet wech, eer ghi weder keert Besiet dat Reynaert met hu come. Dese heeren segghen some, Al es Reynaert andren dieren fel, Hi gheloeuet hu so wel Dat hi gherne doet huwen raet. Ne comt hi niet, hets hem quaet: Men salne drie weruen daghen, Te lachtre alle sinen maghen. Gaet Tybeert, dit secht hem.' 'Ay heere,' sprac Tybeert: 'ic bem Een arem wicht, een cleene dier. Heere Brune, die staerc was ende fier, Ne conste Reynaert niet ghewinnen: (fo. 198d) In welker wijs salics beghinnen?' Doe sprac die coninc: 'heere Tybeert, Ghi zijt wijs ende wel gheleert, Al sidi niet groet, nochtan Hets menich die met luste can Dat werken ende met goeden rade, Dat hi met crachte niet ne dade. Gaet, doet sciere mijn ghebod.' Tybeert sprac: 'nu helpe mi God Dat het mi moete wel vergaen. Ic sal eene vaert bestaen Die mi doet zwaer in minen moet. God gheuere mi af al goet!' Nv moet Tybeert doen die vaert, Die zeere es drouue ende veruaert. Ende als hi vp den wech quam, Sach hi van verren ende vernam Sente Martins voghel, ende quam gheuloghen. Doe wart Tybeert vroe ende in hoghen Ende riep an sente Martins voghel: 'Kere haerwaert dinen vloghel. [27] Nu vliech te miere rechter hant.' Die voghel vloech daer hi vant Een haghe, daer hi in wilde lijden, Ende vloech Tybeert ter luchter zijden. Dit teekin ende dit ghemoet Dochte Tybeert niet wesen goet. Hadde hi ghesien den voghel lijden Scone ter rechter zijden, So waende hi hebben goet gheual. Nu was hi dies onthopet al. Nochtan maecte hi hem seluen moet, Ende gheliet hem, als menich doet, Bet dan hem te moede was: Dus liep hi henen sinen pas, Tes hi quam te Manpertus Ende vant Reynaerde in zijn huus Alleene staen verweendelike. Tybeert sprac: 'God die rike Moete hu goeden auont gheuen. Die coninc dreecht hu an hu leuen, Ne comdi niet te houe met mi.' Reynaert sprac: 'Tybeert, helet vry, (fo. 199a) Neue, ghi zijt mi willecome. God gheue hu eere ende vrome. Bi Gode, dat jan ic hu wale!' Wat coste Reynaerde scone tale? Al seghet sine tonghe wale, Sine herte die es binnen fel. Dit wert Tybeerde ghetoghet wel, Eer die lijne wert ghelesen Ten hende. Ende met desen [28] Sprac Reynaert: 'neve, ic wille dat ghi Tauont herberghe hebt met mi, Ende morghen willen wi metten daghe Te houe waert sonder saghe. In hebbe oec onder alle mine maghe Niement, Tybeert, daer ic mi nu Bet vp verlate dan vp hu. Hier was commen Bruun de vraet. [29] Hi toechde mi so fel ghelaet Ende dochte mi so ouer-staerc, Dat ic omme dusent maerc Den wech met hem niet hadde bestaen. Dat sal ic met hu, al sonder waen, Maerghin metter dagheraet.' Tybeert sprac: 'hets beteren raet Ende het dinct mi beter ghedaen, Dat wi nochtauont te houe gaen Dan wi tote morghin beiden. Die mane scijnet an der heiden Also claer alse die dach. Ic wane niemen ne sach Beter tijt tote onser vaert.' 'Neen, lieue neve,' sprac Reynaert, 'Sulc mochte ons daer ghemoeten, Hi soude ons quedden ende groeten, Die ons nemmermee dade goet, Quame hi snachts in ons ghemoet. Ghi moet herberghen tauont met mi'. Tybeert sprac: 'wat souden wy Eten, Reynaert, of ic hier bleue?' 'Daer omme zorghe ic, lieue neve, Hier es der spijsen quaden tijt. Ghi mocht heten, begheerdijt, (fo. 199b) Een stic van eere honich-raten Die bequamelic es vtermaten. Wat sechdi, moochdi shonichs yet.' Tybeert sprac: 'mine roukes niet. Reynaert, hebdi niet in huus? Gauedi mi eene vette muus, Daer mede lietic hu ghewaert.' 'Eene vette muus?' sprac Reynaert, 'Soete Tybeert, wat secht-di? Hier woent noch een pape bi, Een scuere staet noch an sijn huus, Daer in es meneghe vette muus: Ic waense niet ghedroughe een waghen. So dicken hoere ic den pape claghen Dat sine dryuen huten huuse.' 'Reynaert, zijn daer so vette muse? Verghaue God, waer ic nu daer!' 'Tybeert', seit hi, 'sechdi waer? Wildi muse?' 'Of icse wille? Reynaert, doet dies een ghestille: Ic minne muse voer alle saken. Weetti niet dat muse smaken Bet dan eenich venisoen? Wildi minen wille doen, Dat ghi mi leet daer si zijn, Daer mede mochti die hulde mijn Hebben, al haddi minen vadre Doot ende mijn gheslachte al gadre.' Reynaert sprac: 'neve, houddi hu spot?' 'Neenic, Reynaert, also helpe mi God!' 'Weet God, Tybeert, wistic dat, Ghi soutter sijn nochtauont sat.' 'Sat, Reynaert, dat ware vele.' 'Tybeert, dat sechdi thuwen spele.' 'In doe, Reynaert, bi miere wet. Haddic een muus ende waer so vet, In gaefse niet omme eenen busant.' 'Tybeert, gaet met mi te hant. Ic leede hu daer ter seluer stat, Daer icker hu sal maken zat, Eer ic nemmermeer van hu sceede.' 'Ia ic, Reynaert, vp die gheleede (fo. 199c) Ghinghe ic met hu te Mompelier.' 'So gaen wi dan, wi sijn hier Al te langhe,' sprac Reynaert. Doe so namen si vp die vaert, Tybeert ende sijn oem Reynaert, Ende liepen daer si loepen wilden, Datsi nye toghel vp hilden, Eer si quamen tes papen scuere, Die met eenen erdinen muere Al omme ende omme was beloken, Daer Reynaert in was te-broken Des ander daghes daer te voren, Doe die pape hadde verloren Eenen hane, die hi hem nam. Hier omme was tornich ende gram Des papen sone Martinet, Ende hadde voer dat gat gheset Een strec den vos mede te vane: Dus gherne wrake hi den hane. Dit wiste Reynaert, dat felle dier, Ende sprac: 'neue Tybeert, hier Crupet in dit selue gat. Ne weset trage no lat. Gaet al omme ende omme gripen. Hoert hoe die muse pipen. Keert weder huut als ghi zijt sat. Ic sal hier bliuen voer dit gat Ende sal hu hier buten beiden: Wine moghen niet tauont sceiden, Morghin gaen wi te houe waert. Tybeert, siet dat ghi niet en spaert. Gaet heten, ende laet ons keeren Te miere herberghen met eeren. Mijn wijf sal ons wel ontfaen.' 'Willic te desen gate in gaen? Wat sechdi, Reynaert, eist hu raet? Die papen connen vele baraet: Ic besteecse arde noode.' 'O wy, Tybeert, twi sidi bloode? Wanen quam huwer herten desen wanc?' Tybeert scaemde hem ende spranc Daer hi vant groet ongherec: (fo. 199d) Want eer hijt wiste, was hem een strec Omme sinen hals arde vast. Dus hoende Reynaert sinen gast. Alse Tybeert gheware wart Des strecs, wart hi veruaert Ende spranc voert: dat strec liep toe. Tybeert moeste roupen doe Ende wroughede hem seluen dor den noot. Hi makede een gheroup so groot Met eenen iammerliken ghelate, Dat Reynaert hoerde vp der strate Buten, daer hi alleene stoet, Ende riep: 'vindise goet Die muse, Tybeert, ende vet? Wiste nu dat Martinet Dat ghi ter taflen satet Ende dit wiltbraet dus hatet, Dat ghi verteert, in weet hoe, Hi sauder hu saeuse maken toe: So houesch een cnape es Martinet. Tybeert, ghi singhet in lanc so bet. Pleecht men tes coninx houe des? Verghaue God, die gheweldich es, Dat, Tybeert, daer met hu ware Ysingrijn, die mordenare, In sulker bliscap als ghi zijt!' Dus heeft Reynaert groot delijt Dor Tybeerts ongheual. Ende Tybeert stont ende ghal So lude, dat Martinet ontspranc. Martinet riep: 'ha ha, God danc! Ter goeder tijt heeft nu ghestaen Mijn strec: ic hebber met gheuaen Den hoenre-dief, na minen wane, Nu toe! ghelden wi hem den hane!' Met desen wart hi toten viere Ende ontstac eenen stroe-wisch sciere Ende wecte moedre ende vadre Ende die kindre alle gadre, Ende riep: 'nu toe! hi es gheuaen.' Doe mochtemen sien porren saen Alle die in dien huus waren. (fo. 200a) Selue die pape ne wilde niet sparen, Quam hute sinen bedde moeder-naect. Martinet hi was gheraect Tote Tybeert ende riep: 'hijs hier.' Die pape spranc an dat vier Ende ghegreep zijns wijfs rocke. Een offer-keersse nam vrauwe Iulocke Ende ontstacse metter haest. Die pape liep Tybeert naest Ende ghincken metten rocke slaen. Doe moeste Tybeert daer ontfaen Wel meneghen slach al in een. Die pape stont, als hem wel sceen, Al naect, ende slouch slach in slach Vp Tybeert, die voer hem lach. Daer ne spaerdene haer ne gheen. Martinet ghegreep eenen steen Ende warp Tybeert een hoghe huut. Die pape stont al bloeter huut Ende hief vp eenen groeten slach. Alse Tybeert dat ghesach, Dat hi emmer steruen soude, Doe dedi een deel als die boude, Dat dien pape verghinc te scanden. Beede met claeuwen ende met tanden Dedi hem pant, alsoet wel scheen, Ende spranc dien pape tusschen die been, In die burse al sonder naet, Daermen dien beyaert mede slaet. Dat dinc viel neder vp den vloer. Die vrauwe was zeerich ende zwoer Bi der zielen van haren vader, Sine wilde wel om al gader Die offerande van eenen jare, Dat niet den pape gheuallen ware Dit vernoy ende dese scame. So sprac: 'int-sleets duuels name Moete dit strec sijn gheset! Siet, lieue neve Martinet, Dit was van huwes vader ghewande, Siet hier mijn scade ende mijn scande, Emmermeer voert in allen stonden, (fo. 200b) Al ghenase hi van der wonden, Hi bliuet den soeten spele mat.' Reynaert stont noch doe voer tgat. Doe hi dese tale hoerde, Hi louch dat hem bachten scorde Ende hem crakede die tauerne. Doe sprac hi te sinen scherne: 'Swijghet, Iulocke, soete vrauwe, Ende laet zijncken desen rauwe Ende laet bliuen huwen toren. Wattan? al heuet hu heere verloren Eenen van den clippelen zinen, Al te meer [30] so sal hi pinen. Laet bliuen dese tale achtre: Gheneset de pape, en es gheen lachtre Dat hi ludet met eere clocken.' Dus troeste Reynaert vrauwe Iulocken, Die haer arde zeere mesliet. Die pape mochte langher niet Ghestaen, hi viel in ommacht. Doe hiefsene vp met haerre cracht Ende drouchene recht te bedde waert. Hier-binnen keerde Reynaert Alleene ter herberghen waert, Ende liet Tybeert zeere veruaert Ende in zorghen van der doot. Al was Tybeerts zorghe groet, Doe hise alle onledich sach Ouer dien pape, die daer lach Ghewont, doe ghinc hi hem pinen, So dat hi metten tanden zine Die pese midden beet ontwee. Doe ne wildi letten nemmee Ende spranc weder hute ten gate Ende dede hem vp die rechte strate, Die tes conincx waert ghelach. Eer hi daer quam so waest dach Ende die zonne begonste rijsen. In eens arems ziecs wijsen Quam Tybeert in thof gheronnen, Die tes papen hadde ghewonnen Dat hi langhe claghen mach. (fo. 200c) Alse die coninc dit versach Dat hi hadde dat hoeghe verloren, Doe mochtemen vreeselike horen Den coninc dreeghen den dief Reynaert. Die coninc doe niet langher ne spaert. Hine riep sine baroene te rade Ende vraechde wat hi best dade Ieghen Reynaerts ouerdaet? Doe wart ghindre menich raet Hoemen Reynaert ter redenen brochte, Die dese ouerdaet wrochte. Doe sprac Grimbeert die das, Die Reynaerts broeder sone was: 'Ghi heeren, ghi hebt meneghen raet. Al ware mijn oem noch also quaet, Salmen vry recht voert draghen, Men salne drie waeruen daghen, Alsomen doet eenen vryen man. Ende en comt hi niet dan, So es hi sculdich alre dinc, Daer hi af voer den coninc Van desen heeren es beclaghet.' 'Wie wildi, Grimbert, dattene daghet?' Sprac de coninc, 'wie es hier, Die sijn hoeghe ofte sijn lier Wille setten in auontueren Omme eene felle creatuere? Ic wane hier nimene en es so zot!' Grimbert sprac: 'so helpe mi God! Siet mi hier, ic bem so coene Dat ic wel dar bestaen te doene Dese bodscap, ghebiedijt.' 'Grimbeert, gaet wech ende zijt Vroet ende wacht hu ieghen mesval.' Grimbert sprac: 'coninc heere, ic sal.' Dvs gaet Grimbert te Manpertuus. Als hire quam, vant hi in huus Sinen oem ende vrauwe Ermelijnen, Die bi haren welpekijnen Laghen in die haghedochte. Ende ten eersten dat Grimbeert mochte, Groette hi sinen oem ende ziere moyen. (fo. 200d) Hi sprac: 'en sal hu niet vernoyen Des onrechts, daer ghi in zijt? Dincket hu noch niet wesen tijt Dat ghi trect, oem Reynaert, Tote des conincs houe waert, Daer ghi wel zeere zijt beclaghet? Ghi zijt .iij. waeruen ghedaghet. Vermerrendi maerghin den dach, So zorghic dat hu ne mach Ne gheene ghenade me ghescien. Ghi sult in den derden daghe sien Huwen casteel bestormen, Manpertuus. Ghi sult gherecht sien voer hu huus Eene galghe ofte een rat. Ouer waer segghic hu dat: Beede hu kindre ende hu wijf Sullen verliesen haer lijf Lachterlike, al sonder waen. Ghine moghet selue niet ontgaen. Daer omme es hu de beste raet Dat ghi met mi te houe gaet. Hets messelic hoet gheuallen mach: Hu es dicken vp eenen dach Vremder auontueren gheuallen, Dan ghi noch quite van hem allen Met des conincx orloue Maerghin sciet huten houe.' Reynaert seide: 'ghi secht waer. Nochtan, Grimbeert, comme ic daer Onder des conincs ghesinde, Dat ic binnen den houe vinde Es vp mi verbolghen al. Quame ic danen, het ware gheual. Nochtan dinct mi beter wesen (Ghenese of ic mach ghenesen) Dat ic met hu te houe vare Dan het al verloren ware, Casteel, kindre ende wijf, Ende daer toe mijns selues lijf. In mach den coninc niet ontgaen. Alse ghi wilt, so willic gaen. Hoert,' seit hi, 'vrauwe Hermelijne, (fo. 201a) Ic beuele hu die kindre mine, Dat ghire wale pleghet nu. Voer alle dandre beuelic hu Minen zone Reynaerdine. Hem staen wel de gaerneline [31] In zine muulkine ouer al. Ic hope dat hi mi slachten sal. Hier es Rossel, een [32] scone dief! Die hebbic nochtan harde lief, Ja als yement sine kindre doet. Al eist dat ic nu van hier moet, Ic salt mi nemen arde na, Vp dat ic mach, dat ic ontga. Grimbeert neve, God moet hu lonen.' Met hoofschen woorden ende met sconen Nam Reynaert an de sine orlof Ende ruumde sijns selues hof. Ay hoe drouue bleef vrauwe Hermeline Ende hare cleene welpekine. Doe Reynaert sciet huut Manpertuus Ende hi hof liet ende huus Aldus omberaden staen: Nu hoert wat Reynaert heeft ghedaen. Teerst dat hi quam an der heyden, Hi sprac te Grimbeerte ende zeide: 'Grimbert, scone wel soete neve, Van zorghen suchtic ende beue. Lieue neve, ic wille gaen (Nu hoert mine redene saen) Te biechten hier te di: Hier nes ander pape bi. Hebbic mine biechte ghedaen, Hoe so die saken sijn vergaen, Mine ziele sal te claerre wesen.' Grimbeert andwoerde na desen: 'Oem, wildi te biechten gaen, So moetti dan verlouen saen Alle diefte ende allen roef, Of en diet hu niet een loef.' 'Dat weetic wel,' sprac Reynaert: 'Grimbeert, nu hoert haerwaert Ende vandet mi gheraden. Siet, ic comme hu te ghenaden (fo. 201b) Van alle gader miere mesdaet. [33] Nu hoert, Grimbeert, ende verstaet: Confiteor pater mater, Dat ic den otter ende den cater Ende alle diere hebbe mesdaen, Daer af willic mi in biechten dwaen.' Grimbert sprac: 'oem, walschedi? Of ghi yet wilt, spreect ieghen mi In dietsche, dat ict mach verstaen.' Doe sprac Reynaert: "ic hebbe mesdaen Jeghen alle diere die leuen. Bidt Gode dat hijt mi moete vergheuen. Ic dede minen oem Brune Al bloedich maken sine crune. Tybeert dede ic muse vaen, Daer ickene zeere dede slaen, Tes papen huus daer hi spranc int strec. [34] Ic hebbe ghedaen groet ongherec Canticleer ende sine kindre: Waren si meerre ofte mindre, Dicken makedicse los. Dor recht beclaghet hi den vos. Die coninc en es mi oec niet ontgaen: Ic hebbe hem toren oec ghedaen Ende mesprijs der coninghinne, Datsi spade sullen verwinnen Also vele eeren van mi. Oec hebbic, dat segghic di, Grimbert, mee liede bedroghen Dan ic di soude ghesegghen moghen. Ende Ysengrijn, dat verstaet, Hietic oem dor baraet. Ic maectene moonc ter Elmaren, Daer wi beede begheuen waren: Dat wart hem al te zeere te pinen. Ic dede hem an die clocke-lijnen Binden beede sine voete. Dat luden wart hem doe so soete Dat hijt emmer wilde leeren: Dat verghinc hem tonneeren, Want hi luudde so vtermaten, (fo. 201c) Dat alle die ghinghen bi der straten, Ende waren binnen der Elmare Waenden dat die duuel ware Ende liepen daer si luden hoerden. Eer hi doe conste in corten woerden Ghespreken: 'ic wille mi begheuen,' Hadsi hem na ghenomen tleuen. Sint dedic hem crune gheuen. Hem maechs ghedincken al zijn leuen: Dat weetic wel ouer waer. Ic dede hem af bernen dat haer, So dat hem die zwaerde cramp. Sint dedic hem meerren scamp Vp thijs, daer icken leerde visschen Daer hi mi niet conste ontwisschen. Hi ontfincker meneghen slach. Sint leeddickene vp eenen dach Tote des papen van Ambloys. [35] In al dat lant van Vermendoys So en woende gheen pape riker. Die selue pape hadde eenen spijker Daer menich vet bake in lach: Des haddic dicken goet ghelach. Onder dien spijker haddic een gat Verholenlike ghemaect: in dat Daer dedic Ysingrijn in crupen. Daer vant hi rentvleesch in cupen Ende baken hanghende vele. Des vleesch dedi dor sine kele So vele gheliden vtermaten: Als hi weder huten gate Waende keeren huter noet, Hem was dien leeden buuc so groet Dat hi beclaghede zijn ghewin. Daer hi was commen ongherich in, Ne condi sat [36] niet commen huut. Ic liep, ic maecte groet gheluut Int dorp ende maecte groet gherochte. Nu hoert wat ic daer toe brochte. Ic liep aldaer die pape zat Te ziere taflen ende hat. Die pape hadde eenen cappoen. (fo. 201d) Dat was dat alre beste hoen Dat men in al dat lant vant. Hi was ghewent al toter hant. Dien prandic in minen mont, Voer die tafle daer hi stont, Al daert die pape toe sach. Doe riep die pape: 'nu vanc, [37] slach! Helpe, wie sach dit wonder nye? Die vos comt, daer ic toe zye, Ende roeft mi in mijns selues [38] huus. So helpe mi sancta spiritus, Te wers hem dat hire quam!' Dat tafel-mes hi vp nam Ende stac de tafle, datso vloech Verre bouen mi arde hoech In midden-waerde vp den vloer. Hi vloucte zeere ende zwoer Ende hi riep lude: 'slach ende va!' Ende ic voeren ende hi na. Sijn tafel-mes haddi verheuen Ende brochte mi ghedreuen Vp Ysingrijn daer hi stont. Ic hadde dat hoen in minen mont Dat arde groet was ende zwaer. Datso moestic laten daer, Waest mi leet ofte lief. Doe riep die pape: 'ay, heere dief, Ghi moet den roef hier laten!' Hi riep ende ic ghinc miere straten Danen daer ic wesen woude. Alse die pape vp heffen soude Dat hoen, sach hi Ysingrine: Doe naecte hem eene grote pine. Hi warpene int hoeghe metten messe. Den pape volchden si zesse, Die alle met groeten stauen quamen, Ende als si Ysingrijn vernamen Doe maecten si een groet gheluut, Ende die ghebuere quamen huut Ende maecten grote niemare Manlic andren, dat daer ware In spapen spijker een wulf gheuaen, (fo. 202a) Die hem seluen hadde ghedaen [39] Bi den buke in dat gat. Als die ghebuere ghevreescheden dat Liepen si dat wonder bescauwen. Al daer wart Ysingrijn te-blauwen, So dat hem ghinc al huten spele: Want hi ontfincker arde vele Groete slaghe ende groete worpe. Dus quamen die kindre van den dorpe Ende verbonden hem die hoghen. Het stont hem so, hi moest ghedoghen. So zeere slouch-si ende staken Dat sine huten gate traken (Doe ghedoghedi vele ongheuals) Ende bonden hem an sinen hals Eenen steen, ende lietene gaen Ende lietene dien [40] honden saen Diene ghinghen bassen ende jaghen. Oec diende men hem met groten slaghen So langhe, dat hi gheloue was. Doe viel hi neder vp dat gras, Of hi ware al steen-doot. Doe was dier kindre bliscap groot. Ghindre was groete niemare. Si namene ende leidene vp eene bare Ende droughene met groten ghehuke Ouer steene ende ouer struke. Buten dien dorpe in eene gracht Bleef hi ligghende al dien nacht. Inne weet hoe hi danen voer. Sint verweruic dat hi mi zwoer Sine hulde een jaer al omtrent. Dat dedi vp sulc conuent Dat icken soude maken hoenre sat. Doe leeddickene in eene stat, Daer ic hem dede te verstane Dat twee hinnen ende eenen hane In een groet huus an eere straten Vp eenen aenbalke saten Recht teere valdore bi. Daer dedic Ysingrijn bi mi Vp dat huus clemmen bouen. (fo. 202b) Ic seide, ic wilde hem ghelouen, Wildi crupen in die valdore, Dat hire soude vinden vore Van vetten hoenren sijn gheuouch. Ter valdore ghinc hi ende louch, Ende croep daer in met vare Ende began tasten haren-thare. Hi taste, ende als hi niet en vant, Sprac hi: 'neve, hets hier bewant Te zorghen, ic ne vinder niet.' Ic sprac: 'oem, wats nu ghesciet? Cruupter een lettel bet in. Men moet wel pijnen om ghewin. Ic hebse wech diere saten voren.' Dus so liet hi hem verdoren Dat hi die hoenre te verre sochte. Ic sach dat icken hoenen mochte, Ende hoendene, so dat hi voer Van daer bouen vp den vloer Ende gaf eenen groeten val, Datsi ontspronghen ouer al Die in dien huse sliepen. Die bi den viere laghen, si riepen: Daer ware in huus sine wisten wat Gheuallen voer dat vyer-gat. [41] Si worden vp ende ontstaken lecht. Doe sine daer saghen echt Wart hi ghewont toter doot. Ic hebben brocht in menegher noot, Meer dan ic ghesegghen mochte. Nochtan al dat ic nye ghewrochte Jeghen hem, sone roucke ic niet Zo zeere, als dat ic verriet Vrauwe Erswenden, [42] sijn scone wijf, Die hi lieuer hadde dan sijns selfs lijf. God die moet mi vergheuen. Haer dedic dat mi lieuer ware bleuen Te doene, dant es ghedaen.' Grimbeert sprac: 'of ghi wilt gaen Claerliken te biechten tote mi Ende zijn van huwen zonden vry, So suldi spreken ombedect. (fo. 202c) In weet waer-waert ghi dit trect: 'Ic hebbe ieghen sijn wijf mesdaen.' Oem, dat en can ic niet verstaen, Waer ghi dese tale keert.' Reynaert sprac: 'neve Grimbeert, Ware dat hoofschede groot, Of ic hadde gheseit al bloot: 'Ic hebbe gheslapen bi miere moyen?' Ghi zijt mijn maech: hu souts vernoyen, Seidic eeneghe dorperheit. Grimbeert, nu hebbic hu gheseit Al dat mi mach ghedincken nu. Gheeft mi aflaet, dat biddic hu, Ende settet mi dat hu dinct goet.' Grimbeert was wijs ende vroet Ende brac een rijs van eere haghe Ende gaffer mede .xl. slaghe Ouer alle sine mesdaden. Daer na in gherechten raden Riet hi hem goet te wesene Ende te wakene ende te lesene Ende te vastene ende te vierne Ende te weghe waert te stierne Alle die hi buten weghe saghe: Ende hi voert alle sine daghe Behendelike soude gheneeren. Hier na so dedi hem verzweeren Beede rouen ende stelen. Nu moet hi siere sielen telen, [43] Reynaert, bi Grimbeerts rade, Ende ghinc te houe vp ghenade. Nv es die biechte ghedaen. Die heeren hebben den wech bestaen Tote des conincs houe waert. Nu was buter rechter vaert, Dien si te gane hadden begonnen, Een pryoreit van zwarten nonnen, Daer meneghe gans ende menich hoen, Meneghe hinne, menich cappoen Plaghen te weedene buten muere. Dit wiste die felle creatuere, Die onghetrauwe Reynaert, Ende sprac: 'te ghenen houe waert (fo. 202d) So leghet onse rechte strate.' Met dusdanen barate Leedde hi Grimbeert bi der scueren, Daer die hoenre buten muere Ghinghen weeden haren-thare. Den hoenre wart Reynaert gheware. Sine oghen begonden omme te ghane. Buten den andren ghinc een hane, Die arde vet was ende jonc: Daer na gaf Reynaert eenen spronc So dat dien hane die plumen stouen. Grimbeert sprac: 'oem, ghi dinct mi douen! Onsalich man, wat wildi doen? Wildi noch om een hoen In alle die groete zonden slaen, Daer ghi te biechten af zijt ghegaen? Dat moet hu wel zeere rauwen.' Reynaert sprac: 'bi rechter trauwen, Ic hads vergheten, lieue neve. Bidt Gode dat hijt mi vergheue! Het ne ghesciet mi nemmermeer.' Doe daden si eenen wederkeer Ouer eene smale brugghe. Hoe dicken sach Reynaert achter rugghe Weder daer die hoenre ghinghen! Hine conste hem niet bedwinghen Hine moeste ziere zeden pleghen: Al haddemen hem thoeft af ghesleghen, Het ware ten hoenren waert gheuloghen, Also verre alst hadde ghemoghen. Grimbeert sach dit ghelaet Ende seide: 'onreyne vraet, Dat hu dat hoghe so omme gaet!' Reynaert andwoerde: 'ghi doet quaet Dat ghi mine herte so versmaert [44] Ende mine bede dus verstorbeert. Laet mi doch lesen .ij. pater nooster, Der hoenre zielen van den cloester Ende den gansen te ghenaden, Die ic dicken hebbe verraden, Die ic [45] desen heleghen nonnen Met miere lust af hebbe ghewonnen.' Grimbeert balch, ne waer Reynaert (fo. 203a) Hadde emmer zine oghen achterwaert, Tes si quamen ter rechter straten. Doe began hem drouue ghelaten Ende arde zeere beefde Reynaert (Daer keerde-si te houe waert), Doe hi began den houe naken, Daer hi waende seere mesraken. Doe in sconinx hof was vernomen Dat Reynaert ware te houe comen Met Grimbeerde den das, Ic wane daer niemene ne was So arem no van so crancken maghen, Hine ghereedde hem vp een claghen: Dit was al ieghen Reynaerde. Nochtan dedi als die onueruaerde, Hoe so hem te moede was, Ende hi sprac te Grimbeerte den das: 'Leedet ons die hoechste strate.' Reynaerd ghinc in dien ghelate Ende in also bouden ghebare, Ghelijc of hi sconinx sone ware Ende hi niet en hadde mesdaen. Boudeliken ghinc hi staen Voer Nobele dien coninc, Ende sprac: 'God, die alle dinc Gheboet, hi gheue hu, coninc heere, Langhe bliscap ende eere! Ic groet hu, coninc, ende hebbe recht. En hadde nye coninc eenen knecht So ghetrauwe ieghen hem Als ic oyt was ende bem: Dat es dicken worden anschijn. Nochtan die sulke die hier zijn Souden [46] mi nochtan gherne rouen Huwer hulden, wilde ghi hem ghelouen. Maer neen ghi niet: God moete hu lonen! Het en betaemt niet der cronen Datsi den scalken ende den fellen Te lichte ghelouen datsi vertellen. Nochtan willics Gode claghen: Dier es te vele in onsen daghen, Der scalke, die wroughen connen, (fo. 203b) Die niet ter rechter hant hebben ghewonnen Ouer al in rike houe: Dien salmen niet ghelouen. Die scalcheit es hem binnen gheboren, Datsi den goeden lieden doen toren: Dat wreke God vp haer leuen, Ende moete hem eewelike gheuen Al sulken loen als si zijn waert!' Die coninc sprac: 'o wy, Reynaert, O wy, Reynaert, onreyne quaet, Wat condi al scone ghelaet! Dat en can hu niet ghehelpen een caf. Nu comt huwes smeekens af. In werde bi smeekene niet hu vrient. Hets waer, ghi sout mi hebben ghedient Van eere saken in den woude, Daer ghi qualic in hebt ghehouden Die eede, die ic hadde ghezworen.' 'O wy, wat hebbic al verloren,' Sprac Canticleer die daer stont. Die coninc sprac: 'hout huwen mont, Heere Canticleer, nu laet mi spreken, Laet mi antwoerden sinen treken. Ay, heere dief Reynaert, Dat ghi mi lief hebt ende waert, Dat hebdi sonder huwe pine Mine boden laten anschine: Arem man Tybeert, heere Brune, Die noch bloedich es zijn crune. Ic ne sal hu niet scelden: Ic waent hu kele sal ontghelden Noch heden al vp eene wijle.' 'Nomine patrum christum filye!' Sprac Reynaert, 'of mijn heere Brune Noch al bloedich es die crune, Was hi te-blauwen of versproken: Waer hi goet, hi ware ghewroken, Eer hi noint vloe int water. Bander zijde Tybeert die cater, Dien ic herberghede ende ontfinc, Of hi hute om stelen ghinc Tes papen, sonder minen raet, (fo. 203c) Ende hem die pape dede quaet: Bi Gode, soudic dat ontghelden, So mochtic mijn gheluc wel scelden.' Voert sprac Reynaert: 'coninc Lyoen, Wien twifelt des, ghine moghet doen Dat ghi ghebiet ouer mi? Hoe groot mine sake [47] zi, Ghi moghet mi vromen ende scaden. Wildi mi zieden ofte braden Ofte hanghen ofte blenden, Ic ne mach hu niet ontwenden. Alle diere zijn in hu bedwanc. Ghi zijt groet ende ic bem cranc, Mine hulp es cleene ende dhuwe groet: Bi Gode, al slouchdi mi doot, Dat ware eene crancke wrake, Recht in dese selue sprake.' Doe spranc vp Belin de ram Ende sine hye, die met hem quam, Dat was dame Hawy. Belin sprac: 'ga wy Alle voert met onser claghen!' Bruun spranc vp met sinen maghen, Ende Tybeert die felle, Ende Ysingrijn sijn gheselle, Forcondet dat euer-zwijn Ende die rauen Tyecelijn, [48] Pancer die beuer, ooc [49] Bruneel, Dat water-var, dat butseel, Ende dat een-coren, heere Rosseel, Dieweline, die vrauwe fine, (Cantecleer ende die kindre zine Makeden groten vederslach), Dat foret Cleene-beiach: Liepen alle in dese scare. Alle dese ghinghen openbare Voer haren heere, den coninc, staen Ende daden Reynaerde vaen. Nv ghinct ghindre vp een playdieren. Nye hoerde man van dieren So scone tale, als nu es hier Tusschen Reynaerde ende dandre dier, (fo. 203d) Voert bringhen, diemen brochte daer, Het ware mi pijnlic ende zwaer, Daer omme corte ic hu de woort. Die beste redenen ghinghen daer voort, Die claghen, die de dieren ontbonden, Proufden si met goeden orconden, Als si sculdich waren te doene. Die coninc dreef die hoeghe baroene Te vonnesse van Reynaerts saken. Doe wijsden si datmen soude maken Eene galghe sterc ende vast, Ende men Reynaerde, den fellen gast, Daer an hinghe bi ziere kelen. Nu gaet Reynaerde al huten spele. Doe Reynaert verordeelt was, Orlof nam Grimbeert die das Met Reynaerts naeste maghen. Sine consten niet verdraghen No sine consten niet ghedoghen, Datmen Reynaerde voer haren oghen Soude hanghen alse eenen dief. Nochtan waest hem somen lief. Die coninc hi was arde vroet: Doe hi mercte ende verstoet, Datso menich ionghelinc Met Grimbeerte huten houe ghinc, Die Reynaerde na bestoet, Doe peinsdi in sinen moet: 'Hier mach in loepen andren raet. Al es Reynaert selue quaet, Hi heuet meneghen goeden maech.' Doe sprac hi: 'twi sidi traech, Ysingrijn ende heere Bruun? Reynaerde es cont menich tuun, Ende hets den auonde bi: Hier es Reynaert, ontsprinct hi, Comt hi .iij. voete huter noot, Sinen lust die es so groot, Ende hi weet so meneghen keer, Hine wert ghevanghen tsiaermeer. Salmen hanghen, twine doetment dan? Eer men nu ghereeden can (fo. 204a) Eene galghe, so eist nacht.' Ysingrijn was wel bedacht Ende sprac: 'hier es een galghe bi.' Ende mettien woerde versuchte hi. Doe sprac die cater, heere Tybeert: 'Heere Ysingrijn, hu es verzeert Hu herte, in wancans [50] hu niet. Nochtan Reynaert diet al beriet Ende selue mede ghinc, Daermen huwe twee broeders hinc, Rumen ende Wijde-lancken: Hets tijt, wildijs hem dancken. Waerdi goet, het ware ghedaen, Hine ware noch niet onuerdaen. Ysingrijn sprac tote Tybeert: 'Wat ghi ons al gader leert! Ne ghebrake ons niet een strop, Langhe heden wist zijn crop Wat zijn achter-hende mochte weghen! Reynaerd, die langhe hadde ghesweghen, Sprac: 'ghi heeren, cort mine pine. Tybeert heeft eene vaste lijne Die hi beiaghede an sine kele, Daer hi vernoys hadde vele, Int huus daer hi den pape beet, Die voer hem stont al sonder cleet. Her Ysingrijn, nu maect hu voren. Ende sidi nu daer toe vercoren, Ende ghi Brune, dat ghi sult dooden Reynaert, huwen neve, den fellen roden!' Doe so sprac die coninc saen: 'Doet Tybeerte mede gaen: Hi mach clemmen, hi mach de lijne Vp draghen sonder huwe pijne. Tybeert, gaet voren ende maect ghereet. Dat ghi yet let, dats mi leet!' Doe sprac Ysingrijn tote Brune: 'So helpe mi de cloester-crune Die bouen vp mijn hoeft staet, In hoerde nye so goeden raet Alse Reynaert selue gheuet hier. Hem langhet omme cloester-bier: (fo. 204b) Nu gaen wi voeren ende bruwen hem!' Bruun sprac: 'neve Tybeert, nem Die lijne, du salt mede loepen. Reynaert die salt nu becoepen, Mijn scone liere ende dine hoghe. Ghawi ende hanghene so hoghe, Dats lachter hebben al sine vrient!' 'Gha-wi, hi heues wel verdient,' Sprac Tybeert ende nam de lijne. Hine dede nye so lieue pine. Nv waren die drie heeren ghereet, Die Reynaert hadde harde leet, [51] Dat was die wulf ende Tybeert Ende der Bruun, die hadde gheleert Honich stelen te zinen scaden. Ysingrijn was so beraden, Eer hi van den houe sciet, Hine wilde des laten niet Hine vermaende nichten ende neven Ende alle, die binnen den houe bleuen, Beede ghebuere ende gaste, Datsi Reynaerde hilden vaste. Vrauwe Arsenden zinen wiue Beual hi bi haren liue, Datso stonde bi Reynaerde Ende soene name bi den baerde Ende van hem niet ne sciede No dor goet no dor miede No dor niet no dor noet No dor zorghe van der doot. Reynaert andwoerde in corten woorden, Dat alle die daer waren horden: 'Heere Ysingrijn, half ghenade! Al ware hu lief mijn grote scade Ende al brincdi mi in vernoye: Ic weet wel, soude mijn moye Te rechte ghedincken ouder daet, Sone dade mi nemmermeer quaet. Maer her Ysingrijn, soete oem, Ghi neemt huwes neven crancken goem, Ende heere Brune ende heere Tybeert, Dat ghi mi dus hebt onneert: Ghi drie ghi hebbet ghedaen al, (fo. 204c) Datmen mi ontliuen sal. Daer toe hebdi ghemaket Datso wie die mi ghenaket Sceldet mi dief of heuet leet. Daer omme moetti, God weet, Gheonneert werden alle drie, Ghine haest dat gescie Al dat ghi begaert te doene! Mi es dat herte noch also coene: Ic dar wel steruen eene waerf. Ne wart mijn vader, doe hi staerf, Van alle sinen zonden vry? Gaet, ghereet die galghe, of ghi Een twint mi langher niet ne spaert, Of varen moetti inderwaert, Alle huwe voete ende huwe been!' Doe sprac Ysingrijn: 'ameen!' 'Amen,' sprac Brune, 'ende hinderwaert Moet hi varen die langher spaert!' Tybeert sprac: 'nu haesten wy!' Ende mettien woerde spronghen zi Ende liepen voert arde blide Ende pijnden hem ten strijde Te springhene ouer meneghen tuun, Ysingrijn ende heere Bruun. Tybeert volchde hem naer: Hem was die voet een lettel zwaer Van der lijnen, die hi drouch. Nochtan was hi rasch ghenouch: Dat dede hem al die goede wille. Reynaert stont ende zweech al stille Ende sach sine viande loepen, Die hem dat strec an waenden cnoepen, 'Maer het sal bliuen,' sprac Reynaert, Die staet ende scauwet daer-waert, Ende si springhen ende si keeren. Hi peinsde: 'deus, wat joncheeren! Nu laetse springhen ende loepen. Leuic, si sullent noch becoepen, Hare ouerdaet ende hare scampye, Mine ghebreke reynaerdye. Nochtanne zijn si mi (fo. 204d) Lieuer verre danne bi, Die ghene die ic meest ontsach. [52] Nu willic prouuen dat ic mach Te houe bringhen een baraet, Dat ic voer de dagheraet In groter zorghen vant te nacht. Heuet mine lust sulke cracht Alsic noch hope datso doet: Al es hi lustich ende vroet, Ic wane den coninc noch verdoren.' Die coninc dede blasen eenen horen Ende hiet Reynaerde huut-waert leeden. Reynaert sprac: 'laet teerst ghereeden Die galghe, daer ic an hanghen sal, Ende daer-binnen so sal ic al Den volcke mine biechte conden, In verlanessen van minen zonden. Hets beter dat al tfolc verstaet Mine diefte ende mine ondaet, Dan si namaels eeneghen man Mine ouerdaet teghen an.' Die coninc sprac: 'nu segghet dan.' Reynaert stont als een drouue man Ende sach al omme haren-thare. Daer so sprac hi al openbare: 'Helpe,' seit hi, 'dominus! Nu en es hier niemen in dit huus, No vrient no viant, ic ne bem Een deel mesdadich ieghen hem. Nochtan horet alle, ghi heeren: Laet v [53] wijsen ende leeren, Hoe ic Reynaert aermijnc Eerst an die boesheit vinc. In allen tijden spade ende vroe Wasic een houesch kint noch doe. Doemen mi spaende van der mammen, [54] Ghinc ic spelen metten lammen Dor te hoerne dat ghebleet, So dat ic een verbeet. Ten eersten lapedic dat bloet: Het smaecte so wel, het was so goet, Dat ic dat vleesch mede ontgan. (fo. 205a) Daer leerdic leckernie an, So vele dat ic ghinc ten gheeten Int wout, daer icse hoerde bleeten. Daer verbeetic hoekine twee. So dedic des derdes daghes mee, Ende ic wart bouder ende coene Ende verbeet haenden ende hoene Ende gansen, daer icse vant. Doe mi bloedich wart mijn tant, Was ic so fel ende so wreet Dat ic zuuer vp verbeet Al dat ic vant ende wat mi dochte, Dat mi bequam ende dat ic vermochte. Daer na quam ic ende Ysingrine Te wintre, in eenen couden rijme, Bi Besele onder eenen boem. Hi rekende dat hi ware mijn oem Ende began eene sibbe tellen. Al daer worden wi ghesellen: Dat mach mi te rechte rauwen. Daer gheloofden wi bi trauwen Recht gheselscap manlic andren. Doe begonsten wi te gader wandelen: Hi stal tgroete ende ic dat cleene. Dat wi beiaechden wart ghemeene. Ende als wi deelen souden doe, Ic was in hueghen ende vroe, Mochtic mijn deel hebben half. Alse Ysingrijn beiaghede een calf Of eenen weder of eenen ram, So grongierdi ende maecte hem gram, Ende toechde mi een ghelaet, Datso zuer was ende so quaet, Dat hi mi daermet van hem verdreef Ende hem mijn deel al gader bleef. Nochtan hachtic niet van dien. So menich waeruen hebbic versien: Alse wi een groete proye lagheden, Die ic ende mijn oem beiagheden, Eenen osse of eenen bake, Doe ghinc hi sitten met ghemake Met sinen wiue vrauwe Harsenden (fo. 205b) Ende met sinen .vij. kindren: Sone mochtic cume deene hebben Van den alre mintsten rebben, Die sine kindre hadden ghecnaghet. Dus nauwe hebbic mi beiaghet. Nochtan dat was mi lettel noot: Ne waer dat mijn zin so groot Die lieue drouch te minen oem, (Die mijns nemet crancken goem) Ic hadde ghewonnen wel tetene. Coninc, dit doe ic hu te wetene: Ic hebbe noch seluer ende gout, Dat al es in mier ghewout, So vele dat cume een waghen Te .vij. waeruen soude ghedraghen.' Alse die coninc dit verhoerde, Gaf hi Reynaerde felle andwoerde: 'Reynaert, wanen quam hu die scat?' Reynaert andwoerde: 'ic segghu dat, Wijldijt weten also ict weet, No dor lief no dor leet Sone salt danne bliuen verholen. Coninc, dien scat was bestolen. Ne waer hi oec ghestolen niet, Daer ware die moert bi ghesciet An hu lijf, in rechter trauwen, Dat alle huwen vrienden mochte rauwen.' Die coninghinne wart veruaert Ende sprac: 'O wy, lieue Reynaert! O wy, Reynaert, O wy, O wy! O wy, Reynaert, wat sechdi? Ic mane hu bider seluer vaert, Dat ghi nu [55] ons secht, Reynaert, Die hu ziele varen sal, Dat ghi ons secht de waerheit al Openbare ende brinct voort, Of ghi weet van eenegher moort Of eenen mordeliken raet, Die ieghen minen heere gaet, Dat laet hier openbare horen!' Nu hoert hoe Reynaert sal verdoren Den coninc entie coninghinne, (fo. 205c) Ende hi beweruen sal met zinne Des conincx vrienscap ende sine hulde, Ende hi buten haerre sculde Brune ende Ysingrijn beede Vp hief in groter onghereede Ende in veeten ende in ongheual Ieghen den coninc bringhen sal. Die heeren, die nu waren so fier, Datsi Reynaerde waenden bier Te sinen lachtre hebben ghebrauwen: Ic wane wel in rechter trauwen, Dat hi sal weder mede blanden, Dien si sullen drincken met scanden. In eenen ghelate, met drouuen zinne Sprac Reynaert: 'edele coninghinne, Al haddi mi nu niet ghemaent, Ic bem een die steruen waent: In laet niet ligghen vp mijn ziele. Ende waert so dat mi gheuiele, Mi stonder omme in de helle te sine, Daer die torment es entie pine. In dien dat die coninc milde Een ghestille maken wilde, Ic soude segghen met ghenaden Hoe iammerlike hi was verraden Te mordene van zinen lieden. Nochtan diet alre meest berieden Sijn som van minen liefsten maghen Die ic noede soude bedraghen, Ne daet die zorghe van der hellen, Daermen seit dat si in quellen Die hier steruen ende moort Weten, sine bringhense voort.' Dien coninc wart die herte zwaer Ende sprac: 'Reynaerd, sechstu mi waer?' 'Waer?' sprac Reynaert, 'vraechdi mi des? Iane weet ghi wel hoet met mi es? Ne bewaent niet, edel coninc: Al bem ic een aermijnc, Hoe mochtic sulke moert ghetemen? Waendi dat ic wille nemen Eene [56] loghene vp mine langhe vaert? (fo. 205d) En trauwen neen ic,' sprac Reynaert. Bi der coninghinnen rade, Die zeere ontsach des sconinx scade, Gheboet die coninc openbare Dat daer niemen so coene en ware, Dat hi een wordekijn yet sprake Tote dien dat Reynaert met ghemake Hadde vulseit al sinen wille. Doe zweghen si alle gader stille. Die coninc hiet Reynaerde spreken. Reynaert was van fellen treken. Hem dochte scone zijn gheual. Hi sprac: 'nu zwighet ouer al, Na dien dat es den coninc lief. Ic sal hu lesen sonder brief Die verraderen openbare, So dat ic niemene en spare, Dien ic te wroughene sculdich bem: Dies lachter heuet scaems hem!' Nv verneemt alle gader Hoe Reynaerd sinen erdschen vader Met verradenessen sal bedraghen, [57] Ende eenen van sinen liefsten maghen: [58] Dat was Grimberte den das, Die hem hout van herten was. Dat dede Reynaert omme dat, Dat hi wilde datmen te bat Sinen woerden gheloeuen soude Van sinen vianden, of hi woude Die verranesse tyen an. Nu hoert hoe hi dies began. Reynaert sprac: 'wilen teer stonden Hadde mine heere mijn vader vonden Des coninx heymeliken scat In eene verholnen stat. Doe [59] mijn vader hadde vonden Den scat, wart hi in corten stonden So ouerdadich ende so fier, Dat hi veronweerde alle dier Die sine ghenote te voren waren. Hi dede Tyberte den kater varen In Arttinen, dat wilde lant, (fo. 206a) Al daer hi Brunen den beere vant. Hi ontboet Brune grote Gods houde: Ende hi in Vlaendren commen soude Ende hi coninc wilde wesen. Bruun wart vro van desen: Hi hadt meneghen dach begaert. Daer maecte hi hem te Vlaendren waert Ende quam in Waes, int soete lant, Daer hi minen vader vant. Mijn vader ontboet Grimberte den wysen Ende Ysingrijn den grijsen, Tybeert die kater was die vijffte: [60] Ende quamen teenen dorpe, hiet Hijfte. Tusschen Hijfte ende Ghend Hilden si haer paerlement In eere belokenre nacht. Daer quamen si bi sduuels cracht Ende bi sduuels ghewelt, Ende zwoeren daer an twoeste velt Alle viue des coninx doot. Nu hoert wonder alle groot Watsi noch ouer een draghen: Wilde yement van sconinx maghen Dat weder-segghen, mijn vader soude Met sinen seluere, met zinen goude So den ghenen steken achtre, Dat sijs souden hebben lachtre. Dit weetic ende segghe hu hoe. Eens morghins arde vroe Gheuiel dat mijn neve die das Van wine een lettel droncken was, Ende lyet in verholnen rade minen Wiue, miere vrauwen Hermelinen, Ende al van pointe te pointe seide, Daer si liepen an die heyde. Mijn wijf es eene vremde vrauwe, Ende gaf Grimberte hare trauwe Dat verholen bliuen soude. Ten eersten datso quam ten woude, Daer ic was ende so mi vant, So telde zoet mi te hant, Ne waer het was al stillekine. (fo. 206b) Oec seide zoet bi sulken lijcteekine, Dat ict kende so waer, Dat mi alle mine haer Vp-waert stonden van groten vare. Mine herte wart mi openbare Also caut als een hijs, Dies zijt seker ende wijs. Die pude wijlen waren vry, Ende oec so beclaechden hem zij Datsi waren sonder bedwanc. Ende si maecten een ghemanc Ende so groet ghecray vp Gode, Dat hi hem gaue bi sinen ghebode Eenen coninc diese dwonghe: Dies baden die houde entie ionghe Met groten ghecraye, met groten ghelude. God ghehoerde die pude Teenen tijde van den jare Ende sende hem den coninc hodeuare, Diese verbeet ende verslant [61] In allen landen daer hise vant, Beede in water ende in velt, Daer hise vant in sine ghewelt. Hi dede hem emmer onghenade. Doe claechden si, het was te spade, Het was te spade, ic secht hu twy; Sij die voren waren vry Sullen sonder wederkeer Sijn eyghin bliuen emmermeer, Ende leuen eewelike in vare Van den coninc hodeuare. Ghi heeren, aerme ende rike, Ic vruchte oec dies ghelike Dat nu van hu soude gheuallen. Doe droughic zorghe voer ons allen. Dus hebbic ghezorghet voer hu: Dies dancti mi lettel nu. Ic kenne Brunen valsch ende quaet Ende vul van alre ouerdaet. Ic peinsde, worde hi onse heere, Dat ontvruchtic arde zeere, Dat wi alle waren verloren. Ic kennen, den coninc, [62] so wel gheboren Ende soete ende goedertiere Ende ghenadich allen dieren. Het dochte mi bi allen dinghen Eene quade manghelinghe, Die ons ne mochte comen Noch theeren noch te vromen. Hier omme peinsdic ende poghede, Mine herte grote zorghen [63] ghedoghede Hoe so erghe eene zake Datso ghescort worde, ende brake Mijns vaders bosen raet, Die eenen dorper, eenen vraet Coninc ende heere maken waende. Emmer badic Gode ende maende Dat hi den coninc minen heere Behilde sine warelt-eere. Bedi ic kenne wel dat, Behilde mijn vader sinen scat, Si souden wel des raets ghetelen Onder hem ende sinen ghespelen Dat die coninc worde verstoten. In diepen ghepeinse ende in groten Was ic dicken hoe ic dat Soude vinden, waer die scat Lach, die mijn vader hadde vonden. Ic wachte nauwe tallen stonden Minen vader ende leide laghen In meneghen bosch, in meneghe haghen, Beede in velde ende in woude. Waer mijn vader, die lusteghe houde, Henen trac ende henen liep. Was het droghe, was het diep, Waest bi nachte, waest bi daghe, Ic was emmer in die laghe. Waest bi daghe, waest bi nachte, Ic was emmer in die wachte. Up eene stont gheuiel daer nare Dat ic mi decte met groten vare Ende lach ghestrect neuen dheerde, Ende van den scatte die ic begheerde Gherne yewer hadde vernomen. (fo. 206d) Doe saghic minen vader comen Hute eenen hole gheloepen. Doe began ic ten scatte hopen, Bi den barate als ic hem sach Drijuen, als ic hu segghen mach. Want doe [64] hi huten holle quam, Sach ic wel ende vernam Dat hi omme sach, ende merkedi Of hem yemene ware bi. Ende als hi niemene en sach, Doe queddi den sconen dach Ende stoppede dat hol met sande Ende maectet ghelijc den andren lande. Dat ic dit sach, ne wiste hi niet. Doe saghic, eer hi danen sciet, Dat hi den steert liet mede gaen, Daer sine vore hadde ghestaen, Ende decte sijn spore metter mouden. Daer leerdic an den vroeden houden Een lettel meesterlike liste, Die ic te voren niet ne wiste. Aldus voer mijn vader danen Ten dorpe waert, daer die hanen Ende die vette hinnen waren. Teerst dat ic mi durste baren, Spranc ic vp ende liep ten hole, In wilde niet langher zijn in dole, Ende ic gheraecter [65] doe te hant. Sciere scraefdic vp dat zant Met minen voeten ende croep in. Al daer vandic groet ghewin. Daer vandic seluer ende goud: Hier nes niemen nu so houd, Dies nye so vele te gader sach. Doe ne spaerdic nacht no dach Ic en ghinc trecken ende draghen, Sonder karre ende waghen, Ouer dach ende ouer nacht, Met algader miere cracht. Mi halp mijn wijf, vrauwe Hermeline. Des dogheden wi grote pine, Eer wi den ouer-groeten scat (fo. 207a) Brochten in een ander gat, Daer hi bet lach tonsen ghelaghe. Wij droughene onder eenen haghe In een hol verholenlike. Doe was ic van scatte rike. Nv hoert watsi hier binnen daden Die den coninc hadden verraden. Brune, die beere, sendde huut Verholenlike zijn saluut Achter lande ende omboet Al den ghenen rijcheit groet, Die dienen wilden omme tsout: Hi beloofde hem seluer ende gout Te gheuene met milder hant. Mijn vader liep in al dat lant Ende drouch des Brunen baniere. Hoe lettel wiste hi dat de diere Te sinen scatte waren gheraect, Dies hem so quite hadden ghemaect! En ware die scat niet ontgonnen, Hi hadder met die stat van Lonnen Alte gader moghen coepen. Dus wan hi an zijn omme loepen. Doe mijn vader al omme ende omme Tusschen dier Elue entier Zomme Hadde gheloepen al dat lant, Ende hi meneghen coenen seriant Hadde ghewonnen met sinen goude, Die hem te hulpen commen soude, Alse die zomer quame int lant, Keerde mijn vader daer hi vant Brune entie ghesellen zine. Doe teldi die groete pine Ende die menichfoudeghe zorghe, Die hi voer de hoghe borghe Int lant van Sassen hadde leden, Daer die iagheren hadden gheleden Alle daghe met haren honden, Die hem veruaerden te meneghen stonden. Dit telde hi te spele al gader. Daer na so toghede mijn vader Brieue, die Brunen wel bequamen, (fo. 207b) Daer .xij.c al bi namen Sheere Ysingrijns maghe in stonden, Met scerpen claeuwen, met diepen monden, Sonder die catte ende die baren, Die alle in Bruuns souden waren, Ende die vosse metten dassen Van Doringhen ende van Sassen. Dese hadden alle ghezworen, In dien datmen hem te voren Van .xx. daghen ghaue haer sout, Si souden Brunen met ghewout Seker wesen tsinen ghebode. Dit benam ic al, danct Gode! Doe mijn vader hadde ghedaen Sine bodscap, hi soude gaen Ende scauwen zinen scat. Ende als hi quam ter seluer stat Daer hine ghelaten hadde te voren, Was die scat al verloren Ende sijn hol was vp te-broken. Wat holpe vele hier af ghesproken? Doe mijn vader dat vernam, Wart hi zeerich ende gram, Dat hi van torne hem seluen hinc. Dus bleef achter Brunen dinc Bi miere behendichede al. Nu meerct hier mijn ongheual: Heere Ysingrine ende Brune de vraet Hebben nu den nauwen raet Metten coninc openbare, Ende arem man Reynaerd es die blare!' Die coninc entie coninghinne, Die beede hopeden ten ghewinne, Si leedden Reynaerde buten te rade Ende baden hem dat hi wel dade Ende hi hem wijsde sinen scat. Ende alse Reynaerd horde dat, Sprac hi: 'soudic hu wijsen mijn goet, Heere coninc, die mi hanghen doet? So waer ic huut minen zinne.' 'Neen, Reynaert,' sprac die coninghinne, 'Mine heere sal hu laten leuen, (fo. 207c) Ende sal hu vriendelike vergheuen Alle gader sinen euelen moet, Ende ghi sult voert meer sijn vroet Ende goet ende ghetrauwe.' Reynaerd sprac: 'dit doe ic, vrauwe, In dien dat mi de coninc nv Vaste gheloue hier voer hu Dat hi mi [66] gheue sine hulde, Ende hi mi alle mine onsculde Wille vergheuen, ende omme dat So willic hem wijsen den scat, Den coninc, al daer hi leghet.' Die coninc sprac: 'ic ware ontweghet, Wildic Reynaerde vele ghelouen. Hem es dat stelen ende dat rouen Ende dat lieghen gheboren int been.' Die coninghinne sprac: 'heere, neen. Ghi moghet Reynaerde ghelouen wel: Al was hi hier te voren fel, Hi nes nu niet dat hi was. Ghi hebt ghehoert hoe hi den das Ende sinen vader heuet bedreghen Met morde, die hi wel beteghen Mochte hebben andren dieren, Wildi meer zijn argertieren [67] Ofte fel ofte onghetrauwe.' Doe sprac die coninc: 'gentel vrauwe, Al waendic dat mi soude scaden, Eist dat ghijt mi dorret raden, So willict laten vp hu ghenent, Dese vorworde ende dit couent Vp Reynaerts trauwe staen. Ne waer ic segghe hem sonder waen: Doet hi meer eerchede, Alle die hem ten tienden lede Sijn belanct, sullent becoepen.' Reynaerd sach den coninc beloepen Ende wart blide in sinen moet Ende sprac: 'heere, ic ware onvroet, Ne gheloofdic hu niet also.' Doe nam die coninc een stro Ende vergaf Reynaerde al gader (fo. 207d) Die wanconst van sinen vader Ende zijns selues mesdaet toe. Al was Reynaert blide doe, Dat en dinct mi gheen wonder wesen: Iane was hi van der doot ghenesen? Doe Reynaert quite was ghelaten, Was hi blide vtermaten, Ende sprac: 'coninc, edel heere, God moete hu loenen al die eere, Die ghi mi doet, ende mijn vrauwe. Ic secht hu wel bi miere trauwe, Dat ghi mi vele eeren doet, So groet eere ende so groet goet, Dat niemen nes onder die zonne, Dien ic also wale jonne Mijns scats ende miere trauwen, Als ic hu doe ende miere vrauwen.' Reynaert nam een stroe voer hem Ende sprac: 'heere coninc, nem. Hier gheue ic di vp den scat, Die wijlen Ermelinc besat.' Die coninc ontfinc dat stroe Ende dancte Reynaerde zoe Als quansijs: 'dese maect mi heere.' Reynaerts herte louch so zeere, Dat ment wel na an hem vernam, Doe die coninc so gheorsam Al gader was te sinen wille. Reynaert sprac: 'heere zwighet stille. Merket waer mine redene gaet. Int oesthende van Vlaendren staet Een bosch, ende heet Hulster loe. Coninc, ghi moghet wesen vroe, Mochti onthouden dit: Een borne, heet Krieke-pit, Gaet zuut-west niet verre danen. Heere coninc, ghine dorft niet wanen Dat ic hu de waerheit yet messe: Dats een de meeste wildernesse, Diemen heuet in eenich rike. Ic segghe hu oec ghewaerlike Dat somwijlen es een half iaer, (fo. 208a) Dat toten borne commet daer No weder man no wijf, No creature die heuet lijf, Sonder die hule entie scuvuut, Die daer nestelen in dat cruut, Of eenich ander voghelijn, Dat daer-waert gherne wilde zijn, Ende daer bi [68] auontuere lijdet: Ende daer in leghet mijn scat ghehidet. [69] Verstaet wel ditte, es hu nutte: Die stede heetet Krieke-putte. Ghi sult daer gaen ende mijn vrauwe, Ne wetet oec niemene so ghetrauwe Die ghi sult laten wesen hu bode, Verstaet mi wel, coninc, dor Gode, Maer gaet daer selue, ende alse ghi Dien seluen putte commet bi, Ghi sult vinden ionghe baerken. Heere coninc, dit suldi maerken: Die alre naest den putte staet, Coninc, tote dier baerken gaet. Daer leghet die scat onder begrauen. Daer suldi deluen ende scrauen Een lettel mos in deene zijde. Daer suldi vinden menich ghesmide Van goude rijkelijc ende scone. Daer suldi vinden die crone, Die Ermelijnc die coninc drouch, Ende ander chierheit ghenouch: Edele steene, guldin waerc. Men cocht niet omme dusent maerc. Ay coninc, als ghi hebt dat goet, Hoe dicken suldi peinsen in huwen moet: 'Ay Reynaert, ghetrauwe vos, Die hier grouues in dit mos Desen scat bi dijnre lust, God gheue di goet waer du best!' Doe andwoerde die coninc saen: 'Reynaert, sal ic die vaert bestaen, Ghi moet zijn mede in die vaert, Ende ghi moet ons, Reynaert, Helpen den scat ontdeluen. (fo. 208b) Ic ne wane [70] bi mi seluen Al daer nemmermeer gheraken. Ic hebbe ghehoort nomen Aken Ende Parijs: eist daer yet na? Ende also als ic versta, So smeekedi, Reynaert, ende roomt. Krieke-putte dat ghi hier noomt, Wanic, es een gheueinsde name.' Dit was Reynaerde ombequame, Ende verbalch hem ende seide: 'ja, ja, Coninc, ghi zijter also na, Alse van Colne tote Meye. Waendi dat ic hu die Leye Wille wijsen in die flume Jordane? Ic sal hu wel toeghen, dat ic wane, Orconde ghenouch al openbare.' Lude riep hi: 'Cuwaert, comt hare, Comet voer den [71] coninc, Cuwaert!' Die diere saghen dese vaert. Hem allen wonderde wat daer ware. Cuwaert die ghinc met vare, Hem wonderde wat die coninc woude. Reynaert sprac: 'Cuwaert, hebdi coude? Ghi beuet, zijt blide al sonder vaer, Ende secht minen heere den coninc waer (Dies maent hi hu bi der trauwen Die ghi zijt sculdich miere vrauwen) [72]