Part 5

Kaw berjual âpa di sini? Wat heb je hier te koop? Sâya endaq membeli kâin-sarung, Ik wil sarong’s, Javaansch batiksel, bâtik buâtan Jâwa; bôleh kah koopen; kan ik die hier krijgen? dapăt di sini? Ini kûrang bâik, âda kah yang Deze zijn minder goed, zijn er bâik deri ini? betere dan deze? Itu mâhal sekâli; itu tidaq Dat is erg duur; dat is niet mûrah. goedkoop. Bôleh tâwar, tuan. U mag bieden (afdingen), mijnheer. Côba tuñjuqkăn yang mûrah. Laat er eens wat zien, die goedkooper zijn. Âda kah kâin-setrâ? (op Java: Heb je ook zijden stoffen? sutra) Setrâ Cina buat bâju? Chineesche zijde om buisjes van te maken? Di sini t’âda, tuan. Dalăm keday Hier is ’t niet, mijnheer. In den Makaw bôleh dapăt. Makawschen winkel (kraam) kan u ’t krijgen. Bôleh kah sâya beli Kan ik goederen koopen in het bârang-bârang dalăm pajăk-gâday pandjeshuis? (rumah-gâday)? Dalăm pajăk-gâday ta bôleh, In ’t pandjeshuis kan het niet, maar tetapi dalăm keday kâin bûruq wel kan u er in den uitdragerswinkel bôleh juga dapăt. (kraam van versleten stoffen) krijgen. Kâin Bugis di mâna bôleh sâya Waar kan ik Boegineesche kleedjes beli? koopen? Sekârang ta bôleh dapăt, tuan, Nu kan u ze niet krijgen, mijnheer, tetapi dalăm musim Bugis bôleh maar in den tijd van de Boegineezen beli di prâu ôrang Bugis, âtaw (een bepaald deel van ’t jaar) kan u di Kampung-Gelam tepi lâut. ze koopen aan de schuiten der Boegineezen, of in Kampoeng-Gelam aan zee. Mâna tukang-mas yang panday Waar is hier de beste (bekwaamste) sekâli di sini? goudsmid? Bârang-kâli ôrang Jâwa di Misschien is ’t een Javaan in K. G. Kampung-Gelam. Tukang Cina pun De Chineesche goudsmid (eig. panday juga, tetapi kâmi kûrang handwerksman) is ook wel knap, maar percâya sedikit. wij vertrouwen hem minder. Bukan kah ini keday sa ôrang Is dit niet de winkel van een Javaan Jâwa bernâma Ahmad, tukang-mas genaamd Ahmad, goudsmid? (juâri)? Betul, tuan: dulu âda dia Jawel (juist) mijnheer: vroeger tinggal di sini, sekârang sudah woonde hij hier, nu is hij (reeds) pindah ke Johor. naar Djohor verhuisd.

14. HET AANLEGGEN VAN EEN PLANTAGE.

Sâya ’naq membuka kebon tanăm Ik wil een plantage aanleggen om kahwa dan sebâgay-ña; bôleh kah koffie enz. te planten; kan je zoo meñcâri ôrang kuli bârang sa ongeveer honderd koeli’s zoeken? râtus ôrang? Di mâna tuan ’naq membuka kebon Waar wil u die plantage aanleggen? itu? Di ulu Pêraq. In de bovenlanden van Pêrak. Tuan mâu kuli Cina kah âtaw Wil u Chineesche koeli’s of Javanen? ôrang Jâwa? Ôrang Jâwa delâpan-puluh, ôrang Tachtig Javanen en twintig Cina dua-puluh. Chineezen. Berâpa tuan mâu beri gâji sa Hoeveel loon wil u per man geven? ôrang? Pâda ôrang Jâwa enăm ringgit sa Aan de Javanen zes dollar bulan, makânan di âtas dia. Cina (rijksdaalders) per maand, ’t eten bagitu juga. voor hun rekening (op hen). De Chineezen even-zoo. Bôleh sâya dapăt, tuan, tetapi Ik kan ze krijgen, mijnheer, maar ze dia-ôrang tentu endaq minta zullen zeker om voorschot vragen. cengkeram dulu [11]. Bâik lah, bôleh sâya beri Goed, ik kan elk (éen man) tien sa-puluh ringgit sa ôrang, dollar geven, maar een hoofd van hen tetapi sa ôrang kepâlâ-ña endaq moet voor de anderen instaan. Anders lah tanggung âtas yang lâin. (zoo niet) gaan ze allen er van Kâlaw tidaq, nanti dia-ôrang door, en is mijn geld voor niets lâri semua, ilang wang sâya weg. percuma. Kâlaw sa râtus ôrang, beri Als er honderd man zijn en u geeft cengkeram sa-puluh ringgit sa tien dollar voorschot per man, dan ôrang, jâdi mâu minta jâmin (dus) wil u een borgstelling van sa-ribu ringgit. duizend dollar hebben? Ia, betul. Ja, juist. Câri kăn dua ôrang yang âda arta Zoek me twee menschen op, die wat bôleh meñjâmin-ña. gefortuneerd zijn (die goederen hebben) om voor hen borg te wezen. Âpa macăm kerjâ tuan mâu beri Wat voor soort werk wenscht u aan kepâda kuli itu? die koeli’s op te dragen (te geven)? Kerjâ menebas utan, membuat ’t Openkappen (werk openkappen), het jâlan dan pârit meñcangkulkăn maken van wegen (paden) en sloten, tânah, menanăm pokoq-pokoq dan het omspitten van den grond, het sebâgay-ña. planten van boomen enz. Sudah kah tuan buat rumah di Heeft u daar al een huis gebouwd sâna âtaw belom? (gemaakt) of nog niet? Sudah sâya jañji dăngăn ôrang Ik heb al een overeenkomst aangegaan Melâyu di sâna, dia endaq met een Maleier daar, hij zal memanggil Sakay menebas kăn Sakay’s ontbieden (roepen) om het utan. bosch te kappen. Bagi-mâna tuan jañji dăngăn dia? Hoe is u met hen overeengekomen? Dia jañji kerjâ, borong, endaq Hij is overeengekomen het heele werk menebas kăn sa-râtus depâ aan te nemen (borong is die wijze pañjang dan lêbar-ña sa-râtus van werken, waarbij men betaalt voor (sa-râtus depâ nâik, sa-râtus ’t volledige werk na afloop), om bukâ-ña), dăngăn arga sa-râtus honderd vadem in ’t vierkant om te ringgit. kappen, tegen honderd dollar (met prijs 100 dollar). Tebas dan bakar? Kappen en branden? Ia, bagitu. Ja, zoo is ’t. Mûrah juga. Dat ’s wel goedkoop. Beras makânan kuli di mâna bôleh De rijst voor de koeli’s om te eten, dapăt? waar kan men die krijgen? (rijst, voedsel der koeli’s....)? Tujuh âri sa kâli dia ôrang Eens in de acht dagen kunnen zij bôleh sûruh dua tiga ôrang tûrun twee of drie man naar de markt ka pekăn (pasar), membeli beras, sturen (naar beneden sturen naar de memikul kembâli. markt), om rijst te koopen en ’t hierheen terug te dragen. Âmat jâuh, tuan. ’t Is erg ver, mijnheer. Tidaq berâpa jâuh. Kâlaw âri itu ’t Is niet bizonder ver. Als ze dien ta bôleh bâlik, bôleh tidur sâtu dag niet terug kunnen keeren, kunnen malăm di pekăn, bâlik ésoq. ze een nacht op de markt slapen, en den volgenden ochtend terugkeeren. Memikul (mengambin) bârang dalăm ’t Dragen (dragen aan banden over de utan terlâlu susah. schouders) van goederen is erg lastig in ’t bosch. Bila sudah buat lûrung, bôleh Wanneer er al wegen zijn gemaakt, pakay kerbaw membâwa kan men karbouwen (buffels) bârang-bârang. Kemudian bôleh gebruiken om de goederen te brengen. buat jâlan krêta. Daarna kunnen we een weg voor rijtuigen maken. Cucikăn tem pat buat pondoq Maak een plek schoon om er maar een sâja. Nanti ésoq bôleh menebas hut op te slaan. Dan kan je morgen kăn utan empat lima depâ, tempat ’t bosch vier of vijf vadem dîrikăn bangsal-kuli. Câri wegkappen, waar een koeli-loods kan tempat yang bâik, lâgi dekăt opgericht worden (plaats van dăngăn âir. oprichten...). Zoek een goede plek, bovendien dicht bij ’t water. Kâlaw t’âda sungay, mâu gâli kăn Als er geen rivier is, moet men twee perigi dua buah, sa buah buat putten graven, éen voor drinkwater âir-minum, sa buah buat mandi. en éen om te baden. Bila sudah âbis bangsal dan Wanneer de loods en de putten klaar perigi, sâya ’naq memilih zijn, zal ik een plek uitkiezen om tempat-tanăm-benih ’t zaad te planten. (zaadbed.) (perse-mâyan). Bila sudah tanăm benih itu, buat Wanneer het zaad al geplant is, moet jamba dăngăn dâun-kâyu, maka je een dek maken van (lett. met) kâlaw t’âda ujan sa-âri-âri, boomblaren, en als ’t niet iederen bôleh disîram dăngăn âir. dag regent kan het met water begoten worden. Berâpa kâli sa âri mâu disîram? Hoeveel maal daags moet het begoten worden? Sa kâli sâja, petăng-âri, pukul Maar eens, ’s namiddags zoo wat om lima bagitu. vijf uur. Sudah terbit (tumbuh) benih itu? Is dat zaad al opgekomen (gegroeid)? Sudah, tuan. Tidaq jâdi, tuan. Jawel, mijnheer. ’t Is niet Benih sudah mati. opgekomen (geworden), mijnheer, ’t Zaad is al dood. Kâlaw benih kahwa-susu [12], Bij cacao-zaad (als ’t c. z. is), waktu tanăm endaq lah ôrang jâga moet men op den planttijd behoedzaam bâik-bâik, masuqkăn benih-ña ke zijn, en het zaad heel recht in den dalăm tânah bujur sekâli; kâlaw grond doen; anders worden de tidaq, pokoq-ña nanti béngkoq. boompjes krom. Tampang-kahwa itu sudah besar, De jonge koffieplantjes zijn reeds bila datăng ujan, endaq lah groot, wanneer er regen komt, moeten ditanămkăn di kebon (dipindahkăn ze in den tuin geplant ka kebon). (overgebracht) worden. Bila dicâbut, bâik-bâik rusaqkăn Wanneer ze uitgetrokken worden, wees akar-ña. dan voorzichtig, dat je de wortels niet beschadigt. Kâlaw akar-terus bumi itu rusaq, Als de hoofdwortel (wortel recht in mati lah pokoq-ña. den grond) beschadigd wordt, gaat de plant dood. Pekâkas bâñaq sudah rusaq. Van de werktuigen is al veel stuk. Cangkul dan beliung kûrang, mâu Hak en dissel ontbreken, ’t is beli lâgi. noodig andere (nog meer) te koopen. Pekâkas yang surdah rusaq itu Geef de werktuigen, die al kapot beri pâda tukang-besi, sûruh zijn, aan den smid, laat hem die in bâiki (betulkăn). orde maken. Âpa yang kûrang bôleh beli, sâya Wat er ontbreekt kan je koopen, voor ’pu-ña kîra. mijn rekening. Sâya minta cuti dua âri, tuan Ik vraag twee dagen verlof, [13]. mijnheer. Buat âpa? Waarvoor? (om wat te doen?) Kepâla sakit, tuan, sâya endaq Ik heb hoofdpijn, mijnheer, ik wil pegi berôbat. me laten genezen (geneesmiddelen gebruiken). Aku bôleh beri ôbat. Ik kan geneesmiddelen geven. Ta bôleh, tuan. Sâya ta mengarti ’t Kan niet, mijnheer. Ik heb geen ôbat ôrang-putih, sâya endaq verstand van Europeesche meñcâri bumur (dukun) Melâyu. geneesmiddelen (gen. m. der blanken) ik wil een Maleischen dokter opzoeken. Pârit-pârit semua mâu didălamkăn De sloten moeten alle dieper gemaakt lâgi; kâlaw tûrun ujan lebăt, ta worden; als er hevige regen valt, berguna macăm bagini. deugt dit soort niet. Tânah keras, tuan. De aarde is hard, mijnheer. Buat jâlan deri sini ka Maak een weg van hier naar de grens peringgâän kebon. van den tuin. Lêbar-ña sa depâ cukup lah. Een vadem breed is voldoende (breedte ervan....) Di mâna-mâna jumpa sungay mâu Overal waar je een rivier tegen buat titi kâyu (jembâtan kâyu). komt, moet je een houten vlonder (houten brug met leuningen) maken. Titi kâyu-utan, jangan pakay Vlonders van ruw hout (boschhout), pâpan, kâyu bulăt sâja. je moet geen planken gebruiken, rond hout (stammen) maar. Bubuh tânah di âtas-ña, supâya Leg er aarde boven op, dat er een kuda bôleh lâlu (biar kuda bôleh paard overheen kan (voorbij kan lâlu). gaan).

15. GESPREK MET EEN TUINMAN.

Tukang-kebon âda menanti, tuan. De tuinman staat te wachten, mijnheer. Malăm sekârang (nanti malăm) âda Van avond eten hier menschen, je ôrang makan di sini, côba câri moet ’s een boel bloemen zoeken, en bunga bâñaq-bâñaq, âturkăn di op de etenstafel rangschikken. mêja-makan. Bunga macăm mâna tuan suka? Wat voor soorten van bloemen verlangt u? Âpa yang âda jâdi lah. Al wat er maar is, is goed (lett. wat dat er is, wordt, slaagt). Pegi ka kebon-bunga, minta pâda Ga naar de bloementuin, vraag aan tuan yang meñjâga di situ, dia den heer die daar toezicht houdt endaq memberi. Bâwa bakul, bôleh (waakt), die zal er je geven. Neem diïsi-ña. een mand mee, die kan hij vullen. Petik bunga mêrah dua tiga Pluk twee of drie roode bloemen. tangkay. Bunga mêrah t’âda, tuan. Roode bloemen zijn er niet, mijnheer. Tidaq mengâpa (tidaq peduli), Dat doet er niet toe, zoek allerlei câri dâun-dâun-kâyu, mâna yang boomblaren, al die mooi zijn. éloq. Kebon ini saperti utan rupâ-ña: Deze tuin ziet eruit als een penuh tumbuh-tumbuhan. wildernis; hij is vol onkruid (opgroeisels). Aku pikir kaw malăs benăr. Ik geloof (denk), dat jij erg lui bent. Pekâkas t’âda, tuan, mâna bôleh Er zijn geen gereedschap, mijnheer; kerjâ betul? hoe kan men dan goed werken? Nanti aku beri duit (wang), Ik zal je duiten (geld) geven, dan bôleh beli âpa-âpa yang kûrang. kan je al wat ontbreekt koopen. Bâik lah, tuan; nanti sâya Goed, mijnheer; ik zal een hak, een membeli cangkul, sisir-tânah, hark en een gieter koopen. sîrâman. Bâik engkaw beli ’t Zou goed wezen, dat je zoowat bârang-dua-puluh pasu, masuqkăn twee-en-twintig bloempotten kocht, bunga ke dalăm-ña. en de bloemen erin zette. Jâlan ini ta bâik sekâli, côba Deze paden (wegen) zijn heelemaal betulkăn. niet goed, toe, maak ze in orde. Añcurkăn bâtu, târoh di jâlan, Maak steenen stuk (vergruizel kemudian bubuh pasir di âtas-ña steenen), leg ze op de paden, daarna (tudung dăngan pasir). leg je zand erover heen (dek ’t toe met zand). Rumput di kebon sudah terlâlu Het gras in den tuin is al veel te tinggi-ña, côba potong pèndèq. hoog; zeg, snij ’t eens kort af. Tidaq sampay, mâu lebih pèndèq Niet genoeg, ’t moet nog korter. lâgi. Bunga ini sudah berâpa lâma Hoe lang heb je die bloemen al niet tidaq kaw sîram? Semua lâyu begoten? Ze zien er alle verlept rupâ-ña. uit. Kâlaw tidaq disîram, nanti mati Als ze niet begoten worden, gaan ze sekâli. alle dood. Mâna sîrâman? Sîram sekârang. Waar is de gieter? Begiet ze nu. Tong-âir sudah kosong. De waterton is al leeg. Kâlaw tidaq diïsi sa-âri-âri, Als ze niet dagelijks gevuld wordt, bagi-mâna bôleh sîram bunga? hoe kan je dan de bloemen begieten? Pagăr itu sudah bûruq rupâ-ña. Die schutting (heining, heg) ziet er Betulkăn. al vermolmd uit. Maak ze in orde. Sampah-sampah ini angkat semua, Dit vuil (deze afval) moet je bâwa keluar dalăm gerôbaq. altemaal opnemen (wegnemen), en in een kruiwagen wegbrengen. Biâsâ-ña sâya bakar petăng-âri, Gewoonlijk verbrand ik het ’s tuan. avonds, mijnheer. Bôleh juga. Dat mag ook.

16. GESPREK MET EEN WASCHMAN EN ZIJN KNECHT.

Sûruh dobi mâri ésoq [14]. Laat den waschman morgen hier komen. Sediakăn (siapkăn) pakâyan kotor Leg het vuile goed alles heel vroeg semua pâgi-pâgi, endaq ku beri klaar, ik wil het aan den waschman pâda dobi. geven. Bila dobi datăng, beri tâu Wanneer de waschman komt, geef er pâda-ku (sama aku). mij dan kennis van. Bilang pakâyan semua, periksa Tel al de kleeren, ga ze goed na, bâik-bâik, kâlaw betul tidaq. of ze in orde zijn of niet. Semuâ-ña betul, ñôñah. Alles is in orde, mevrouw. Tidaq betul, ñôñah, sapu-tangan ’t Is niet in orde, mevrouw, er kûrang sa lay, bâju (jas) kûrang ontbreekt een zakdoek, bovendien is dua lay, lâgi sârung-bantal sa een kussensloop niet van u; ’t is lay bukan ñôñah ’pu-ña, sudah verruild met een van iemand anders; tukar dăngăn ôrang ’pu-ña; van dit paar kousen ontbreekt er sârung-kaki (kâos) ini kûrang een; ook is dit lijfje gescheurd. yang sa belah; lâgi kutang ini kôyaq. Kaw kâta pâda dobi, aku ta mâu Je moet aan de waschman zeggen, dat bâjar upah-ña ingga sampay ik zijn loon niet betalen wil, dibâwâ-ña pakâyan semua yang voordat (totdat) hij al de nu kûrang sekârang ini; ontbrekende kleedingstukken sârung-bantal ini sûruh bâwa teruggebracht heeft; laat hem deze pulang, bâwa kembâli aku ’pu-ña. kussensloop naar zijn huis brengen en de mijne terugbrengen. Dobi, âpa sebab kaw tidaq cuci Waschman, waarom heb je deze (bâsuh) betul pakâyan ini? Ta kleeren niet behoorlijk gewasschen? bâik sekâli rupâ-ña. Bâñaq kôyaq, Ze zien er volstrekt niet goed uit, lâgi kûrang kañji. ook ontbreekt er stijfsel aan. Bâwa pulang pakâyan ini, cuci Neem deze kleeren mee naar huis, lâgi sa kâli, dan târoh kañji wasch ze nog eens, en doe er ruim cukup-cukup. stijfsel in. Kâlaw kaw cuci pakâyan-ku, berâpa Als je mijn kleeren wascht, hoeveel kaw minta upah-ña? vraag je dan als loon? Tiga ringgit sa-râtus lay, ñôñah. Drie dollar (rijksdaalders) per honderd stuks, mevrouw. Tetapi aku mâu bâyar sa bulan sa Maar ik wil eens in de maand kâli, bukan bilangan pakâyan. betalen, niet per stuk (geen telling der kleederen). Kâlaw bagitu, ñôñah bôleh bâyar Dan kan u mij drie dollar per maand sâma sâya tiga ringgit sa bulan (zes gulden per maand) betalen. (enăm rupiah sa bulan). Bâik lah, kaw bôleh datăng di Goed, je kunt hier iederen Maandag rumah-ku membâwa pakâyan cuci aan huis ’t schoone goed komen (beresih) dan menerima pakâyan brengen en ’t vuile in ontvangst kotor, tiap-tiap âri senèn. nemen. Kâin yang dua lay ini aku mâu Deze twee kain’s wil ik morgen petăng ésoq, ta bôleh tidaq. namiddag (avond) zonder mankeeren (’t mag niet niet) hebben. Kâlaw pânas, bôleh sâya bâwa, Als er zon is, kan ik ze brengen ñôñah, kâlaw ujan ta bôleh. mevrouw, als ’t regent niet. Kâlaw kaw côba, tentu bôleh bâwa, Als je ’t probeert, kan je ze zeker bâik pânas bâik tidaq. brengen, of er zon is of niet. Rompi (wiskăt) ini tidaq betul Dit vest is niet goed gevouwen, ’t lipat-ña, bâñaq kedut. is vol kreuken (veel kreuken). Seluar (celâna) ini jangan târoh In deze broek moet je geen stijfsel kañji, aku suka lembut, tapi doen, ik heb hem liever zacht maar setrika bâik-bâik. je moet hem goed strijken. Kemêja ini sudah rusaq, kaw pakay Dit hemd is bedorven, je hebt een besi-setrika terlâlu angăt, sudah al te heet strijkijzer gebruikt, ’t angus sekâli. Nanti ku potong is heelemaal verbrand. Ik zal een upah-mu sâtu ringgit. dollar van je loon inhouden (afsnijden). Âpa tumpuq-tumpuq mêrah di celâna Wat zijn die roode vlekken op die putih ini? witte broek? Itu tâi-besi, ñôñah, kenâ Dat’s ijzerroest, mevrouw, van de kañcing. knoopen (geraakt door de knoopen). Mâna bôleh kenâ kañcing di situ? Hoe kan het daar de knoopen raken? Itu bekas ludah-sîrih. Cuci lâgi Dat zijn sporen van sirih-spuug. sa kâli sampay ilang semua Wasch ’t nog ’s over totdat al de tumpuq-ña. vlekken weg zijn.

17. GESPREK MET EEN STALKNECHT.