Part 4

Di mâna kapal kita? Waar is ons schip? Di lâbuan, tuan. Di kuâla. Op de reede, mijnheer. In den riviermond. Kâlaw tâda angin, ta bôleh (ta Als er geen wind is, kunnen we van dapăt) belâyar malăm ini. nacht niet zeilen (onder zeil gaan). Sâya pikir angin nanti tûrun. Ik denk, dat er straks wind zal opsteken. Kâlaw angin deri belâkang, Als de wind van achteren komt, is ’t ñâman, kâlaw deri muka susah. heerlijk, van voren is ’t onaangenaam. Kâlaw deri sabelah, bôleh kita Als de wind van terzijde komt, kunnen bêloq. we laveeren. (Als van ter zijde ...) Jangan belâyar bulan gelap, ta Ga niet onder zeil bij donkere maan, bôleh nampaq. dan kan men niet zien. Pukul berâpa bulan nâik Hoe laat komt de maan op? (terbit)? Jâuh malăm, tuan, bârang-kâli Laat (ver) in den nacht, mijnheer, pukul sâtu. misschien om een uur. Kâlaw bagitu, tûrun ke pantay Dan moet je om twaalf uur naar ’t pukul dua-belas, nanti sâya strand komen (dalen), dan kom ik datăng. daar. Câri orang panday pegang Zoek iemand, die verstand heeft van kemudi. sturen (bekwaam in ’t hanteeren van ’t roer). Susah meñcâri, tuan, tetapi, Die is lastig te zoeken, mijnheer, kâlaw malăm terang, bôleh kita maar als ’t een heldere nacht is, mengikut pantay, bâtu dan kunnen we ’t strand volgen, er zijn kârang t’âda. geen rotsen of klippen. Bongkar sâuh. Haal ’t anker op. Buka lâyar semua. Hijsch al de zeilen. Lâyar âgung sâja jâdi lah dulu. Eerst maar alleen ’t groote zeil (’t groote zeil slechts, dan is ’t in orde (geworden) vooreerst). Tûrunkăn jib. Haal ’t kluiverzeil neer. Kelat sudah kusut, pañjat tiang De schoot is in de war, klim in de betulkăn-ña. mast en maak hem in orde. Kîri kemudi, nampaq âir berôlaq Bakboord (links) ’t roer, er is vóor di adăp, tentu âda bâtu. draaiing in ’t water te zien, er zijn zeker rotsen. Kemudi ta makan, tuan. ’t Roer pakt niet, Mijnheer. Kîri cikar! Bakboord ’t stuurrad! Betulkăn kemudi, kita undur. Zet ’t roer recht, we gaan achteruit. Bagi-mâna ârus sekârang? Hoe is de stroom nu? Âir pasang kah sûrut? Is er vloed of eb? Pasang-penuh. De vloed is op zijn hoogst. Sûrut-timpas. Laag water (laagste eb). Âir bunga-pasang. De vloed is juist begonnen. Sâtu âri bulan âir pasang Als de maan éen dag oud is, hebben we besar. heel hoog water. Dârat ta nampaq lâgi, lebih ’t Land is niet meer te zien, ’t is bâik rapăt ke pantay sedikit. beter wat dichter bij ’t strand te gaan. Ta bôleh, tuan, pantay sudah Dat kan niet, mijnheer, ’t strand is dekăt, ta nampaq sebab ujan al dichtbij, ’t is niet te zien van lebăt ini. wege den harden regen. Kâlaw nampaq bukit Jegrâ, tuju Als de Jegrâ-berg in ’t zicht komt, lah betul-betul, bôleh dapăt moet je er goed op af sturen, dan Kuâla-Langat. kunnen we de mond der Langat binnen loopen (krijgen.) Buang perum. Werp ’t lood uit. Berâpa âir? Hoeveel water staat er? Âir dalăm juga, ta jejaq perum. ’t Water is nogal diep, ’t lood raakt den grond niet. Buang sa kâli lâgi. Werp ’t nog eens uit. Empat depâ betul. Precies vier vadem. Tohor sini, jâga bâik-bâik, ’t Is hier ondiep, wees voorzichtig, nanti kita kenâ beting. straks raken we op een zandbank. Sudah lepas beting. We zijn al over den zandbank. Lâbuh sâuh; padămkăn api, sâtu Werp ’t anker uit; doe ’t vuur uit. ôrang jâga kapal, lâin ôrang Een man houdt de wacht over ’t schip, semua bôleh tidur. de anderen mogen allen gaan slapen. Kapal menggolèq (olèng-olèng) ’t Schip slingert erg, ’t is lastig sangăt, susahm âu tidur. als men slapen wil. Pukul lima pâgi aku mâu jâlan Om vijf uur in den ochtend wil ik lâgi. Arăng âda cukup kah? weer op weg. Is er voldoende houtskool? Arăng t’âda lâgi, tetapi Er is geen houtskool meer, maar kâyu-bakaw bâñaq. rhizophoren-hout veel. (hout van strandwortelboomen). Ambil âir tâwar saberâpa bôleh Haal zooveel zoet water als we laden muat, kâlaw pakay âir mâsin, kunnen, als je zout water gebruikt, nanti rusaq pesâwat (priuk-ña). bederft de machine (de ketel, lett. pot).

9. OP JACHT.

Sâya endaq pegi menémbaq. Ik wil gaan jagen (schieten). Tuan ’naq menémbaq âpa? Waar wil u op jagen? Naq menémbaq bûrung. Ik wil vogels schieten. Bûrung macăm âpa? Wat voor soort vogels? Bûrung-berkèq, puyuh, Snippen, kwartels, talingen, wilde bûrung-belibis, itik-âir, undan, eenden, wilde ganzen, al wat er maar âpa-âpa macăm yang âda. is (welke soorten, die er zijn). Bûrung-kuang yang susah sekâli De argus-fazant is ’t lastigst te mendapăt-ña. krijgen. Dia inggăp di âtas pokoq dalăm Hij zit op boomen in groote wouden. rimba besar-besar. Kâlaw ôrang Als men hem nadert (reeds nabij is), sudah dekăt, terbang lah dia. vliegt hij weg. Tuan pakay senâpang-kôpaq? Gebruikt u een achterlader? Ia, senâpang-kôpaq dua mâtâ-ña; Ja, een dubbelloops-achterlader; een senâpang kembar. dubbelloops-geweer. Bâwa petrum yang isi penâbur Breng patronen met fijnen hagel âlus itu. erin. Tidaq âda lâgi, tuan: sudah âbis Die zijn er niet meer, mijnheer: die semua, tinggal nomor lima sâja. zijn alle op, er is alleen nog maar no. 5 (blijft no. 5 slechts). Kâlaw menémbaq punay éloq lah Als men op wilde duiven schiet, is nomor lima. no. 5 uitstekend (mooi). Bâwa petrum-pelûru dua tiga Breng twee of drie hagelpatronen butir, bârang-kâli jumpa mee, misschien treffen we een wild bâbi-utan âtaw buâya. zwijn of een krokodil. Sabelah sini, tuan, âda dua tiga Dezen kant uit, mijnheer, er zitten ékor bûrung inggap di rumput twee of drie vogels daar in ’t gras, sâna, tepi pâya. aan den kant van ’t moeras. Itu dia! Daar zijn ze! Kenâ kah tidaq? Zijn ze geraakt of niet? Kenâ, tuan. Ze zijn geraakt, mijnheer. Pegi lah mengambil-ña. Ga ze halen. Kenâ sedikit, tuan. Belom mati, Ze zijn maar even (een beetje) sudah meñelăm. geraakt, ze zijn nog niet dood, ze zijn al ondergedoken. Panday sekâli sembuñi Die talingen kunnen zich heel goed bûrung-belibis itu, melâinkăn verschuilen (zeer bekwaam zich te mati-langsung, susah meñcâri-ña. verschuilen); tenzij ze morsdood zijn, is ’t lastig ze te zoeken. Bûrung bâñaq, tuan; tetapi pâya Er zijn veel vogels, mijnheer; maar dalam, mâu pakay prâu. ’t moeras is diep, we moeten een boot gebruiken. Rumput sudah pañjang, susah ’t Gras is al hoog (lang), ’t is beprâu. lastig te varen. Bôleh juga kita berjâlan We kunnen ook heel langzaam loopen. pelâhan-pelâhan. Berdâyung ta Roeien gaat niet, we moeten boomen. bôleh, mâu bergâlah. Tuan duduq di tengah prâu, di Ga u in ’t midden van de boot, aan âluan, sâya nanti bergâlah deri den voorsteven zitten, dan zal ik belâkang. van achter boomen. Luas sekâli pâya ini. Âpa nâma Dit moeras is zeer uitgestrekt. Hoe tampat-ña? heet deze plaats? Bendang-kering, tuan. Bendang-kering (droog rijstveld) mijnheer. Bûrung sudah jâtoh, kenâ De vogel is gevallen, hij is in zijn sâyap-ña, nanti dia lâri, ambat vleugel getroffen, straks loopt hij lekas. weg, ga hem gauw achterna. Dapăt, tuan, kenâ di dâda, Ik heb ’m (gekregen), mijnheer, hij mati-langsung. is in de borst getroffen, hij is morsdood. Mâna-mâna yang belom mati, Alle, die nog niet dood zijn moet je semlèhkăn dia, bôleh ôrang Selam slachten (op Mohammedaansche wijze), mâkan-ña. dan kunnen de Moslims ze eten. Lemaq sekâli dâging-ña. ’t Vleesch is erg machtig (vet). Bûrung berkèq yang sedăp deri Snippen zijn ’t lekkerst van alle. semua. Tuan suka kah bebûru rusa? Houdt u er van herten te jagen? Kâlaw âda añjing, suka juga. Als er honden zijn, houd ik er wel van. Râja-râja Pâhang yang panday De vorsten van Pâhang zijn goede bebûru. jagers (bekwaam in ’t jagen). Âpa bangsa añjing dia pakay Wat voor soort (ras) honden (dipakay-ña)? gebruiken ze? Añjing ôrang Sakay. Honden van de Sakay’s (oorspr. bewoners van Malaka). Cari ôrang Sakay, yang panday Zoek een Sakay, die wilde dieren kan mengikut binâtang liar, bôleh opsporen, dan kunnen we die gaan kita pegi menémbaq. jagen (schieten). Âda sa ôrang pâwang di sini, Hier is een „pâwang” (soort tuan. dierenbezweerder, die wilde dieren opspoort), mijnheer. Binâtang macăm âpa bôleh dapăt? Wat voor soort dieren kan je vinden? (Âpa macăm binâtang bôleh dapăt?) Gâjah, bâdaq, selâdang, tenuq, Olifanten, neushorens, wilde rusa [5], kijang, pelanduq [6] runderen (op Java bantèng), herten, dan lâin-lâin-ña. reeën, dwerghertjes enz. (en andere). Kâlaw bôleh dapăt selâdang sa Als je een wilde koe (stier) kunt ékor, gemăr lah ati-ku. krijgen, zou ik ’t heerlijk vinden (is mijn hart begeerig). Kâlaw untung, bôleh juga kita Als we gelukkig zijn, kunnen we er dapăt, tuan. wel een krijgen, mijnheer. Aku arăp bagitu. Dat hoop ik (ik hoop zoo). Jangan bâwa bâñaq ôrang, sa U moet niet veel menschen meenemen, ôrang dua ôrang sâja, jâdi lah. twee man maar, dat ’s voldoende. U Tuan jâlan pelâhan sekâli, ta moet heel langzaam loopen, en u mag bôleh cakăp-cakăp. niet praten. Tempat mâna yang dia suka? Van welke plaatsen houden ze? Utan-buluh dekăt dăngăn âir Bamboe-bosch dicht bij een warme angăt, itu lah yang dia suka bron (lauw water), daar houden ze sangăt. veel van. Bôleh kah dekăt dăngăn dia? Kan men ze naderen? Bôleh juga, kâlaw ôrang panday Jawel (kan wel), als men bekwaam is mengikut binâtang. in ’t opsporen van dieren (volgen van dieren). Kâlaw jantăn, tanduq-ña ’t Mannetje heeft dikke lange horens besar-pañjang. Betina pun (lett.: als ’t mannetje, zijn horens bertanduq juga, tetapi kecil groot lang). ’t Wijfje heeft ook lâgi. horens, maar die zijn kleiner. Kulit-ña ităm, bulu pèndèq, De huid is zwart, de haren zijn kaki-ña kecil, bulu-betis-ña kort, de pooten klein, ’t haar op de mêrah. huid is rood. Gârang sekâli-binâtang itu, Die dieren zijn erg kwaadaardig, als kâlaw dia langgar, endaq lah ze aanvallen, moeten we voorzichtig kita jâga bâik-bâik. zijn. Dia terekam dăngăn tanduq-ña. Ze vallen met hun horens aan. Kâlaw luka ta mati, bârang-kâli Als ze gewond en niet dood zijn, gârang, kâlaw ta kenâ lâri lah zijn ze wellicht gevaarlijk (woest), dia. als ze niet getroffen zijn, loopen ze weg.

10. AAN TAFEL.

Siapkăn makânan (sediakăn Zet het eten klaar. makânan). Bâwa makânan. Breng het eten. Makânan sudah sedia, tuan. ’t Eten is al klaar, mijnheer. Tukar pinggan ini [7]: terlâlu Geef me een ander bord (ruil dit kotor. bord): ’t is erg vuil. Pisaw ini tidaq beresih, bâwa Dit mes is niet schoon, breng een lâin. ander. Dâging ini kûrang masaq, angkat, Dit vleesch is niet voldoende gaar, sûruh masaq lâgi. neem ’t weg en laat het gaarder maken (nog meer koken). Kâin-mêja ini kecil âmat, Dit tafellaken is al te klein, mengâpa engkaw tidaq târoh lâin? waarom heb je geen ander neergelegd? Bâwa lâgi sâtu krusi, sâma tuan Breng nog een stoel, voor dezen ini. heer. Kentang [8] ini sudah busuq: di Deze aardappelen zijn al bedorven. mâna kaw dapăt? Waar heb je ze gehaald (gekregen)? Minta serbèt beresih, ganti yang Ik vraag een schoon servet, geef tuan ’pu-ña. mijnheer een ander (ruil dat van mijnheer). Ganti garpu dan pisaw. Verwissel de vorken en messen. Pisaw ini tumpul sekâli, sûruh Dit mes is zeer bot, laat het wat âsah sedikit. slijpen. Minta garăm, lâda, cuka, sambal, Geef me (vraag) zout, peper, azijn, gula, miñaq, sesâwi. inlandsche toespijs (Spaansche peper enz.), suiker, olie, mosterd. Tuang anggur ke dalăm gelas Schenk wijn in al de glazen. Als je semua. Bila kaw liat gelas sudah ziet, dat er een glas leeg is, vul kosong, isi lâgi. je het weer. Gelas tuan itu tidaq penuh, ’t Glas van dien heer is niet vol, tambah lâgi. doe er wat bij. Minta anggur-asăm, anggur-mêrah, Geef me (vraag) Rijn-wijn, rooden anggur-puf (sempâni). wijn, champagne. Anggur ini kûrang sejuq, bâwa Deze wijn is niet koel genoeg, breng âir-bâtu. Angkat bir ini, tuan ijs (steenwater). Neem dit bier weg, tidaq suka. mijnheer houdt er niet van. Jâlankăn nasi, tuan C. belom Laat de rijst rondgaan (doe de rijst dapat. gaan), mijnheer C. heeft nog niet gehad (gekregen). Nasi ini angit. Sûruh masaq Deze rijst is aangebrand. Laat lâin. andere koken. Âpa sebab kaw tidaq datăng lebih Waarom kom je niet eerder? Die dame dulu? Ñôñah (nônah) itu sudah (jonge dame) heeft al twee maal panggil dua tiga kâli. geroepen. Kâlaw ôrang panggil, lekas sâut Als er iemand roept, moet je gauw (jâwab), lâin kâli ingăt. antwoord geven, denk er een anderen keer aan. Di mâna lâin-lâin boy (jongos) Waar zijn al de andere bedienden? semua? Sûruh dia-ôrang menanti Laat ze hier wachten, en aan tafel di sini, jâga mêja waktu kâmi bedienen (passen op de tafel), op makan. den tijd dat wij eten. Tâña sâma tuan, kâlaw suka minum Vraag aan mijnheer, of hij koffie âir kahwa (kopi). wenscht te drinken. Bâwa rokoq. Ambil yang âlus di Breng sigaren. Haal de fijne in ’t peti kâlèng kecil. kleine blikken kistje. Uñjuqkăn sâma tuan-tuan ini Presenteer ze aan al deze heeren. semua. Minta api; gûris-api [9]; Ik vraag vuur; lucifers; een lont tâli-api. (vuurtouw). Aku mâu minum rokoq lâgi. Ik wil nog meer rooken (sigaren drinken).

11. IN EEN HOTEL.

S’p’âda (samentrekking van Hei daar, is er iemand? siâpa-âda)! Sâya, tuan! Jawel, mijnheer! Minta kâmar. Ik vraag een kamer. Tuan mâu kâmar yang lima rupiah Wil u een kamer van vijf gulden sa âri kah âtaw yang enăm rupiah? daags of een van zes? Minta yang lima rupiah sâja. Geef me maar een van vijf (vraag die van vijf gulden). Sila kan ikut sâya, tuan. Nanti Wees zoo goed mij te volgen, sâya tuñjuqkăn. mijnheer. Ik zal er u een wijzen. Kâmar ini terlâlu kecil. Deze kamer is te klein (erg klein). Semua bagitu, tuan. Ze zijn alle zoo, mijnheer. Yang di sabelah situ bagitu juga? Die aan gindschen kant ook? Tidaq tuan, itu yang enăm rupiah Neen, mijnheer, die zijn van zes sa âri. Lebih besar deri ini. gulden daags. Ze zijn grooter dan Tuan mâu liat? deze. Wil u ze zien? Sudah. Ta usah. Biar lah aku Och, neen, ’t hoeft niet. ambil kâmar ini sâja. (Afgedaan, ’t hoeft niet). Laat me deze kamer maar nemen. Nanti pukul berâpa ôrang makan di Hoe laat eet men hier (straks)? sini? Pukul sâtu, tuan. Nanti malăm Om een uur, mijnheer. Van avond om pukul delâpan. acht uur. Mâna kâmar-mandi? Waar is de badkamer? Minta tuâla dan sâbun. (voor Ik vraag een handdoek en zeep. tuâla op Java anduq, verb. Holl. handdoek). Sûruh boy (jongos) bâwa Laat mijn jongen mijn tandenborstel sikat-gigi dan sisir. Lâgi âda en mijn kam brengen. Ze zijn nog in dalăm kopor di kâmar. de koffer in mijn kamer. Âda kah cermin di kâmar-mandi? Is er een spiegel in de badkamer? (Op Java voor cermin kâca). Âda, tuan. Jawel, mijnheer (er is, mijnheer). Berâpa âri tuan mâu tinggal di Hoeveel dagen wil u in dit logement rumah-makan ini? blijven? Itu lah mandor datăng, tuan. Dia Daar komt de mandoer (soort minta masuqkan nâma dan pekerjâan opperkellner), mijnheer. Hij tuan ke dalăm daftar (buku). verzoekt u uw naam en betrekking in ’t register te schrijven (in te brengen). Nanti malăm tuan suka pakay krêta Wenscht u van avond een rijtuig te kah? hebben (gebruiken)? Berâpa sêwâ-ña sa jam? Hoeveel is ’t per uur (de huur)? Tiga rupiah, tuan. Drie gulden, mijnheer. Bâik lah. Sûruh pasang pukul sa Goed, laat om half zeven inspannen. tengah tujuh.

12. GESPREK MET EEN MALEISCH VORST.

Tunku âda di dalăm kah? Is de Tunku thuis? Âda, tuan, tetapi Tunku berâdu, Jawel, mijnheer, maar de Tunku belom jâga. slaapt, hij is nog niet wakker. Pukul berâpa Tunku nanti jâga? Hoe laat wordt de Tunku wakker? Nanti tengah âri. Sudah dia Om twaalf uur (straks middag). Als sîram, bôleh tuan berjumpa hij al gebaad heeft, kan u hem dăngăn dia. ontmoeten. Tunku sila kan masuq tuan. De Tunku noodigt u uit binnen te komen. Selâmat berjumpa, Tunku, sâya Ik verheug me u te zien, Tunku (Heil arăp Tunku sêhat. bij ’t ontmoeten), ik hoop dat u gezond is. Sêhat juga, terima kâsih, tuan. Heel wel, dank u, mijnheer. Siâpa ini, Tunku? Sâya belom Wie is dit, Tunku? Ik ken hem nog kenal. niet. Âdiq sâya, tuan: Tunku Ngah. Dit is mijn jongere broeder, mijnheer: Tunku Ngah. Bila Tunku endaq berangkat Wanneer wil u weer naar ’t binnenland bâlik ka ulu? terug gaan? Belom tentu lâgi, tuan. Pekat Dat’s nog niet vast, mijnheer. Ik wil dulu dăngăn âdiq sâya ini. eerst met mijn jongeren broeder overleggen. Kâlaw Tunku bâlik ka ulu beprâu Als u naar ’t binnenland teruggaat, kah, bergâjah kah, berjâlah gaat u dan in een boot, op een kah? olifant of te voet? Jâlan kaki susah, sebab Te voet te gaan is lastig omdat de mendaki-menûrun bâñaq. Lâgi weg erg op en neer gaat. Bovendien gâjah pun susah berjâlan loopen de olifanten moeilijk in dit musim-ujan ini. Ôrang bâru jaargetijde. Menschen zoo pas van de sampay deri ulu kâtâ-ña pâda binnenlanden gekomen, zeiden me, dat sâya âir di jâlan itu s’ingga het water op den weg tot aan de lutut. Sebab itu sâya pikir knieën reikt. Daarom denk ik, dat het bâik ikut sungay. beter is de rivier te volgen. Kâkanda Unku Lung sûruh pâtik Uw (oudere) broeder Unku Lung stuurt mengadăp memberi tâu kepâda mij naar u toe (laat mij vóor u Tuanku Kâkanda âda di verschijnen), om u kennis te geven, Kubang-Buâya, ésoq nanti dia dat hij te Kubang-Buâya is, en morgen sampay kemâri mengadăp Tuanku. hier aankomt om vóor u te verschijnen. Bâik lah. Âwaq bâlik mengâtakăn Goed. Ga terug en zeg aan mijn pâda Kâkanda, Âdinda âda sedia broeder, dat ik (jongere broeder) hem menanti kăn dia. hier verwacht (gereed ben op hem wachtende). Pâtik bermuhun. Ik vraag verlof om heen te gaan. Ia, jâlan lah. Goed, je kunt gaan. Tunku Lung, yang endaq sampay Is die Tunku Lung, die morgen zal ésoq, dia âbang kah kepâda komen een (oudere) broeder van u? Tunku? Bukan âbang sa-jâlan-jâdi Geen (oudere) broeder van denzelfden (betul), tuan: sâtu bâpa, lâin vader en dezelfde moeder (van ibu. dezelfde wijze van geboren worden, echt): denzelfden vader, een andere moeder. Bârang-kâli tidaq âda Misschien heeft u geen broeders of âdiq-kâkaq yang s’ibu-sa-bâpa, zusters van denzelfden vader en dăngăn Tunku? dezelfde moeder? Âda juga, tuan: kâkaq sâtu yang Jawel, mijnheer; een oudere zuster, sudah nikâh pada Râja Mahmûd, die getrouwd is met Râja Mahmûd, en dan âdiq laki-laki sâtu yang een jongere broeder, die nog niet belom besar, tengah mengâji volwassen (groot) is, die leert nog dia. Belom xatam. [10] de Koran lezen. Hij heeft die nog niet doorgelezen. Dua-puluh-delâpan juz sudah Acht en twintig afdeelingen heeft hij dibâca, âda dua juz belom. al gelezen, twee nog niet. Kâlaw bulan-puâsa bâca qurân di Als men in de vastenmaand in een tengah majelis, maka kita ta gezelschap de Koran leest, en wij tâu bâca, mâlu sekâli. kunnen dan niet lezen, zijn we erg beschaamd. Kâlaw ânaq ôrang bâik-bâik ta De kinderen van aanzienlijken (indien bôleh tidaq mâu xatam qurân. kinderen....) moeten volstrekt de Koran doorgelezen hebben.

13. OP DE MARKT.