Part 3

Âpa nâma sungay ini? Hoe heet deze rivier? Di mâna kuâlâ-ña? Waar is de uitmonding? Ini lah kuâlâ-ña. Dit is de uitmonding. Sâya endaq mudik, bôleh kah Ik wil de rivier op, kan ik hier een dapăt prâu di sini? vaartuig krijgen? Prâu macâm âpa tuan mâu? Wat voor soort vaartuig wil u hebben? Sampan, bidar, ketiap, Kleine roeischuit, overdekte gondel, prâu-sâgur (dit laatste ook: huisboot, uitgeholde boomstam. prâu-jâlur). Mâna yang bâik? Welke is de beste? Kâlaw mâu mudik derăs (cepăt of Als u snel de rivier op wil gaan is bangăt) sâgur kecil yang bâik. een kleine sâgur ’t best. Kâlaw mâu mudik senăng bâik Als u op aangename wijze wil pakay ketiap âtaw bidar. opvaren, is ’t beter een ketiap of bidar te gebruiken. Bôleh kah mudik berkâjang mati? Kunnen we de rivier opgaan met een vaste kâjang (dek van palmbladeren). Sampay Kuâla-Lâbu sâja, tuan. Di Tot Kuâla-Lâbu alleen maar, daar situ mâu buka kâjang. kunnen we de kâjang eraf doen (openmaken). Âpa sebab? Waarom? Sebab sungay ini deri Kuâla-Lâbu Omdat de rivier van Kuâla-Lâbu af ka ulu bâñaq semaq. sterk begroeid is. Susah benăr itu. Dat ’s erg lastig. Ia, tetapi bôleh berpâyung. Jawel, maar we kunnen zonneschermen gebruiken. Susah juga, tetapi kâjang, ta Dat ’s toch lastig, maar, kâjang of kâjang pun, aku mâu mudik âri geen kâjang, ik wil van daag toch de ini juga. rivier op. Sekârang âir-sûrut. Lebih bâik Nu is ’t eb. ’t Is beter den vloed menantikan âir-pasang, bâru af te wachten, dan eerst kan men bôleh mudik senăng. gemakkelijk de rivier opvaren. Ta bôleh menanti, sêwa prâu sa Ik kan niet wachten, huur een boot buah dan câri ôrang-ña cukup. en zoek een voldoend aantal menschen. Jûru-mudi sa ôrang, lâgi Eén stuurman, en bovendien hoeveel ânaq-prâu berâpa ôrang tuan mâu? bemanning wil u hebben? Ânaq-prâu empat ôrang jâdi lima Vier man roeiers (lett. kinderen der semuâ-ña. boot), dus in ’t geheel vijf. Berâpa tuan mâu beri gâji? Hoeveel loon wil u geven? Saberâpa pâtut. Berâpa yang âdat Zooveel als billijk is. Zooveel als di sini. hier de gewoonte is. Kâlaw âdat di sini, dibâyarkăn ’t Is hier gebruik de boothuur aan sêwa kepâda tuan prâu, dan dia den eigenaar te betalen, en deze kan bôleh selesaykăn dăngăn ’t in orde maken met den stuurman jûru-mudi. (lett. Indien het gebruik hier.., d. w. z. wat aangaat enz.) Ânaq-prâu dibâyar sa suku sa De roeiers worden betaald met een âri. halven gulden (kwart dollar) per dag. Bagi-mâna, aku beri makan juga Hoe zoo, geef ik den roeiers ook te pâda ânaq-prâu itu? eten? Tidaq, tuan, makânan-ña sendîri. Neen, mijnheer, ’t eten is voor hun rekening (hun eigen eten). Berâpa besar ketiap tuan mâu Hoe ’n groote huisboot wil u pakay, yang muat sa kôyan kah? gebruiken, die een „kôyan” laadt (1 kôyan in de Straits = 40 pikul, op Java 30)? Âku ta tâu, kâlaw muat sa kôyan. Ik weet ’t niet, of ’t een kôyan Bôleh kah dua ôrang tidur dăngăn laadt. Kunnen er twee menschen met senăng di bâwah kâjang? gemak onder de kâjang slapen? Ô, senăng sekâli, tuan. Kâlaw O, heel gemakkelijk, mijnheer. Als prâu muat sa kôyan, tidaq bâwa ’t een boot is, die een kôyan laadt, bârang-bârang, bâñaq ôrang bôleh en niet veel goederen meeneemt, dan duduq dăngăn senăng. kunnen er veel menschen met gemak in zitten. Bârang-bârang sâya sedikit sâja, Ik heb maar weinig bagage, laad het muat dalăm prâu lekas-lekas. gauw in de boot. Sudah siap kah? (Sedia kah?) Is ’t al klaar? Sedia, tuan. Ja, mijnheer (gereed, m.) Kâlaw bagitu, tôlaq. Dan afstooten! Âir dalăm di sini, mâu pakay ’t Water is hier diep, we moeten dâyung. riemen gebruiken. Berdâyung lah kuat-kuat. Roei flink. Kâyuh lah kuat-kuat. Pagaai flink. Pâut. Pak flink aan. Bila berâlih sûrut, bôleh kita Als we buiten ’t bereik van den bergâlah. vloed zijn, kunnen we boomen. (Als de vloed zich verplaatst ...) Kâlaw sâya mudik sâja, bâlik Als ik alleen de rivier op ga, en mengikut lâin jâlan, berâpa sêwa terug ga langs een anderen weg, prâu itu? hoeveel is dan de boothuur? Bagitu juga, tuan. ’t Zelfde, mijnheer. Ô, ta pâtut bagitu, engkaw bôleh O, dat ’s niet billijk, je kunt muat di ulu dan ambil sêwa boven op nieuw laden, en huur vragen mengilir kembâli. voor de terugvaart (en nemen huur voor ’t terugvaren de rivier af). Mûrah sekâli membâwa bârang ’t Is erg goedkoop goederen van de mengilir deri ulu, tetapi bôleh bovenlanden de rivier af te brengen, sâya kûrangkăn sedikit, jika maar ik kan ’t wel wat minder tuan tidaq bâlik. stellen (verminderen) als u niet teruggaat. Lebih bâik kita berjañji dulu. ’t Is beter, dat we vooruit afspreken (overeenkomen). Bâik lah, tuan, biar lah Goed, mijnheer, laat het twee en dua-puluh-dua ringgit. twintig rijksdaalders (dollars) wezen. Bila tuan mâu jâlan? Wanneer wil u vertrekken? Lusa pâgi-pâgi. Overmorgen heel vroeg. Siapkăn dâyung dan gâlah Maak voldoende riemen en boomen cukup-cukup, jangan kûrang gereed, laat er niets hoegenaamd sâtu-âpa pun. ontbreken. Bôleh kah tuan beri duit sedikit Kan u wat geld (duiten) vooruit dulu, endaq membeli bârang geven, om wat eetwaren te koopen, en makânan, dăngăn rôtan dan rôtan en zoo voort? lâin-lâin-ña? Berâpa kaw mâu? Hoeveel wil je hebben? Bârang lima ringgit cukup, tuan. Zoowat 5 rijksdaalders (dollars) is genoeg, mijnheer. Bâik lah. Lusa pâgi mâri ke Goed. Overmorgen ochtend kom je naar rumah-ku mengambil mijn huis, om de bagage te halen, bârang-bârang, bâwa tûrun ke breng die naar de boot (breng naar prâu. beneden in de boot). Isi sâtu peti dăngăn tânah, bâwa Vul een kist met aarde, breng die bersâma ke dalăm prâu, bôleh met ’t andere (samen) in de boot, kita bertânaq dalăm prâu. dan kunnen we in de boot rijst koken. Pegang gâlah semua ôrang. Neemt allen de boomen in de hand. Gâlah ta sampay (ta jejaq). De boomen raken den grond niet. Côba lâgi sa kâli. Sampay kah Probeer ’t nog eens. Raken ze nu? tidaq? Sampay, tuan. Jawel, mijnheer (lett. ze komen aan, ze zijn toereikend.) Tikăm gâlah, kita âñut. Flink boomen, we drijven af (lett. steek met de boomen). Bila sampay di tañjung itu, mâu Wanneer we aan dien landpunt komen, gâlah kuat-kuat, sebab ârus moet er met kracht geboomd worden, derăs sekâli di situ. want daar is de stroom zeer sterk. Bila sampay di teloq, senăng Wanneer we aan den inham komen sedikit. (kromming landwaarts in), is ’t een beetje aangenamer. Singgah, singgah! Leg aan, leg aan! Ôrang-ôrang di dârat âda melâung Volk aan den wal roept ons toe, laat kita, sûruh singgah. aanleggen. Tebing tinggi sangăt di situ, De oever is daar erg hoog, breng de rapăt pantay-pasir di ulu itu. boot dicht bij den zandoever daar hooger op (sluit aan bij ...) Bôleh juga nâik, tuan. Âda U kan wel aan wal stappen, (stijgen) jembâtan, âda jamban. mijnheer. Er is een brug, een badhuisje (tevens privaat). Âir tohor sekâli, prâu ta lepas. ’t Water is erg laag, de boot raakt Prâu kandăs. niet los. De boot is aan den grond geraakt. Lepas juga. Ze is toch losgeraakt. Kering di sini, undur kembâli. ’t Is hier ondiep (droog), ga weer terug (ga achteruit terug). Sekârang dalăm sedikit, bergâlah Nu is ’t wat dieper boomen. lah. Âir tâwar kah ataw mâsin? Is ’t water zoet of zilt? Pâyaw, tuan. Brak, mijnheer. Câri tempat yang terang (lâpang) Zoek een plek, die open is, leg daar sedikit, singgah di situ, kita aan, dan kunnen wij koken. bertânaq. Ini lah tempat bâik. Hier is een goede plek. Rapăt ka tepi. Breng de boot dicht bij den kant (sluit aan tegen den kant). Câcaq gâlah, tambat prâu, Steek een boom in den grond, maak de bertânaq lah semua ôrang boot vast, laat al de menschen gauw lekas-lekas. rijst koken. Sudah âbis makan, jâlan lah Na afloop van ’t eten moeten we weer kita. op weg. Prâu tersangkut. De boot zit vast. Di kâyu kah, di pasir kah, di Aan hout, aan zand, aan modder? lumpur kah? Kâlaw sangkut di kâyu, mâu Als ze aan hout vastgeraakt is, undur, kâlaw di pasir, sorong moeten we achteruit, als ’t tegen prâu, bârang-kâli bôleh lepas. zand is, moet je de boot duwen, misschien kan ze los raken. Timbang betul-betul. Prâu singit Breng haar goed in evenwicht. De ke sâna. boot helt daarheen. Ketiap ini menggolèq sangăt Deze „huisboot” schommelt erg. (berolèng-orlèng sangăt). Prâu ini tetăp sekâli. Deze boot ligt (is) zeer vast. Kâit dâhan itu dăngăn gâlah, Pak dien boomtak met den boom, en tâhan bâik-bâik di bûrit prâu. houd flink tegen aan den achtersteven. Âluan sudah lepas, kenâ di De voorsteven is al los, ’t midden tengah, di ékor (bûrit), kenâ zit vast, de achtersteven, ’t roer kemudi. (getroffen aan ’t midden enz.) Jâga di âluan! Kijk goed uit aan den voorsteven! Berâpa jâuh deri Bandar-Termâsa Hoe ver is ’t van Bandar-Termâsa mudik ka Rekoh? naar Rekoh? Sâtu âri berdâyung, enăm âri In een dag roeiens en zes dagen bergâlah bôleh sampay. boomens kan men er komen. Lima tañjung lâgi, sampay lah, Nog vijf landpunten, dan zijn we er, tuan. mijnheer (komen we aan.) Sebab ujan terlampaw lebăt, jâdi Doordat de regens bizonder hevig sungay besar sangăt. (dicht) waren, is de rivier erg hoog (geworden). Tiga âri dulu âda bah besar. Drie dagen geleden is er een groote watervloed geweest. Câcaq gâlah di tengah, di sini Steek een boom in ’t midden in den bôleh kita bermalăm; kâyu-api grond, hier kunnen we overnachten; senăng dapăt, lâgi utan terang brandhout is gemakkelijk te krijgen, sedikit. en bovendien is ’t bosch een beetje open. Ñâmuq terlampaw bâñaq, târoh Er zijn bizonder veel muskieten, leg dâun-kâyu di âtas api, biar âda boombladeren boven op ’t vuur, dan asăp sedikit. komt er wat rook (opdat er wat rook zij). Bangunkăn semua ôrang din’âri Wek al de lui morgen bij ’t krieken ésoq, gelap-gelap bertânaq, van den dag, kook de rijst als ’t kemudian bôleh kita berjâlan nog donker is; daarna kunnen we weer pula. op weg gaan. Bila prâu mengilir, pakay Wanneer de boot de rivier af gaat, pengâyuh sâja. moet je maar de pagaaien gebruiken. Jâga tunggul di adăp itu, kâlaw Pas op dien boomstam daar vooruit, kenâ sekârang, nanti terlintang als we er nu tegen aankomen, gaat de prâu, bârang-kâli kâram kita. boot dwars liggen, en slaan we Nanti tenggelăm bârang-bârang misschien om. Dan zinken al onze semua. goederen. Tetapi kita nanti timbul, dan Maar wij zullen boven komen, en bôleh berenang ke dârat. kunnen naar den wal zwemmen. Ôrang sini biâsa mengâil kah? Zijn de menschen hier gewoon met een (memañcing kah?) haak (hengel) te visschen? Âda sa ôrang dua ôrang yang Enkele menschen visschen met een mepas, tetapi bâñaq yang vlieg (kunstaas), maar velen met een meñjâla. net (totebel). Âpa macăm ikan dapăt dalăm Wat voor soort visschen vangt men in sungay ini? deze rivier? Ikan-kâluï âda, ikan-sebâraw, Kâluï komt voor, en sebâraw, ikan-tengah, dan bâñaq lâin-lâin ikan-tengah, en allerlei andere macăm. soorten. Ikan-kâluï yang sedăp sekâli De kâluï is de lekkerste om te eten. makan. Kâlaw dapăt ikan, gorèng sâja Als je visch vangt, braad ze dan (bakar sâja, panggang sâja). maar (bak ze maar, roost ze maar).

7. IN DE WILDERNIS.

Tuan mâu pegi ke mâna? Waar wil u heen gaan? Ka Selim. Naar Selim. Jâuh sekâli. Bârang-kâli sâtu Dat ’s erg ver. Zoowat (misschien) malăm mudik, dua âri berjâlan, een nacht de rivier op, en twee dagen bâru sampay ka Selim. gaans, dan komt men pas te Selim. Jâlan éloq kah? Is ’t een mooie weg? Jâlan utan. Tuan terlebih tâu Een boschpad. U weet daar alles van hal-ña: mendaki-menûrun sâja; (weet ’t ’t best, zeer goed); maar mâu juga meñeberang dua tiga steeds op en af, ook moet men twee of ânaq-âir. drie beken oversteken. Sungay-ña tohor, tetapi kâlaw De rivier is laag, maar als de regens ujan datăng, susah juga, nanti komen, is het toch lastig, dan bertemu bah. krijgen we een overstrooming. [3] Kâlaw jâlan pâgi-pâgi, bôleh Als men zeer vroeg op weg gaat, kan sampay siang-âri. men in den middag aankomen. Kâlaw mâta-âri sudah tinggi, Als de zon al hoog is, en men gaat bâru berjâlan, tentu malăm bâru dan eerst op weg, komt men zeker pas sampay. in den nacht aan. Kâlaw bagitu, lebih bâik Dan is ’t beter in ’t bosch te bermalăm dalăm utan. overnachten. Bôleh, tuan, tetapi susah juga Dat kan wel, mijnheer, maar ’t is bermalăm di utan. toch lastig in ’t bosch te overnachten. Âwat? (Sebab âpa?) Waarom? Nâmuq bâñaq, lâgi dalăm rimba Er zijn veel muskieten, bovendien besar bârang-kâli jumpa rimaw. komen we in ’t groote woud misschien wel een tijger tegen. Kâlaw buat api besar, tentu Als we een groot vuur aanleggen rimaw ta berâni dekăt. (maken), durven de tijgers zeker niet dicht bij komen. Bârang-kâli, tuan. Misschien, mijnheer. Bâwa kâjang dua tiga bidang, Breng twee stuks kâjang-dek, en ook lâgi tikăr-bantal dăngăn nog matten, kussens en kelambu, bôleh kita tidur muskieten-gordijnen, dan kunnen we senăng sedikit. eenigszins aangenaam slapen. Bârang-kâli rumput bâsah, bâik Misschien is ’t gras nat, u moest ook tuan bâwa kâin-getah juga. wat gutta-percha-doek meenemen. Jangan bâwa bârang bâñaq: susah Neem niet veel goed mee, ’t is erg sekâli memikul bârang dalăm lastig in ’t woud bagage te dragen. rimba. Rimba sedikit, tuan, belukar Er is weinig hoog bosch, mijnheer, bâñaq. wel veel kreupelhout. Belukar terlebih susah, sebab ’t Kreupelhout is ’t onaangenaamst pânas. (lastigst) van wege de hitte. Kâlaw pokok-kâyu besar-besar, Als er hooge boomen zijn, kunnen we bôleh kita berlindung dîri deri voor de warmte schuilen. pânas. Kaki kita tentu nanti sakit, Onze voeten zullen zeker pijn doen sebab jejaq bâñaq akar di door ’t treden op veel wortels op den jâlan. weg. Jâga dûri, tuan: kâlaw kenâ Pas op de dorens, mijnheer, als ze in kâin-bâju, tentu kôyaq ’t goed van uw jas komen, scheurt het (terkôyaq). zeker (als geraakt ’t goed ...) Âda kah bâñaq pacăt di sini? Zijn er hier veel springbloedzuigers? (boombloedzuigers). Kâlaw âri-ujan bâñaq, kâlaw Als ’t regenachtig weer is, veel, als musim-pânas tida. ’t droge moeson is niet. Pacăt pun susah, tetapi lintah Springbloedzuigers zijn wel lastig, terlebih jâhat. Kâlaw lekăt dua maar gewone bloedzuigers (nl. in het tiga ékor lintah itu, water) zijn ’t kwaadst. Als er twee bârang-kâli minum dârah dekăt of drie stuks zich vasthechten, sa cupaq. zuigen (drinken) ze misschien wel een „cupaq” bloed op [4]. Tidaq mengâpa: sudah keñang, Dat doet er niet toe: als ze dia jâtoh juga. verzadigd zijn, vallen ze toch af. Buñi âpa itu? Wat is dat voor een geluid? Âpa buñi itu? Wat is dat geluid? Kâyu rebah, tuan. Een boom die omvalt, mijnheer. Petăng sekârang bôleh kita Van avond (namiddag) kunnen we berenti di lâdang Sakay, ophouden op een veld van Sakay’s, berpondoq di situ. (oorspr. bewoners van Malaka), en daar een hut opslaan. Âda dua tiga kelâmin ôrang Er zijn twee of drie gezinnen van Jambi, bâru menebas kăn utan Jambiërs, die pas ’t bosch hebben buat lâdang. gekapt om een bouwveld te maken. Endaq menanăm âpa? Wat willen ze planten? Pâdi-uma, tuan. Gemeene rijst, mijnheer. (uma = veld in ’t bosch, dat geen speciale bewerking vereischt.) Mâna yang bâik, pâdi-uma kah Welke rijst is beter, de uma-rijst of pâdi-sâwah kah (bendang kah)? die van sâwah’s? Pâdi sâwah yang bâik, tuan, Sâwah-rijst is de beste, mijnheer, lâgi bâñaq dapăt. bovendien krijgt men dan veel.

8. OP ZEE.