Part 1

MALEISCH-NEDERLANDSCHE GESPREKKEN.

DOOR Dr. A. A. FOKKER,

Leeraar in de Maleische Taal aan de Openbare Handelsschool en aan de Opleidingsschool voor Adsp. Administrateurs bij de Zeemacht te Amsterdam; privaat-docent aan de Universiteit aldaar.

Zutphen, W. J. THIEME & Cie.

VOORBERICHT.

De Maleisch-Nederlandsche Gesprekken hier verzameld zijn voor ’t grootste gedeelte ontleend aan de „Vocabulary” van F. Swettenham; een zevental zijn door ons zelf opgesteld. In de eerste is echter doorloopend verbetering in ’t Maleisch aangebracht, zooals bij vergelijking met het origineel dadelijk kan blijken. Ook zijn hier en daar volzinnen ingelascht of toegevoegd en andere weggelaten.

De schrijfwijze verschilt niet veel van die van Swettenham. Alleen is voor ch c gebruikt, en werd de spelling meer in overeenstemming met de juiste uitspraak gebracht. De slotklank in woorden als bâdaq werd onderscheiden van de k. Zoo kwam, durven wij zeggen, groote verbetering in de schrijfwijze der klinkers. Deze toch werden door Swettenham zeer vaak lang geschreven, waar ze inderdaad kort waren (kîta, in pl. v. kita, dâlam in plaats van dalăm enz.) In plaats van bânyak of banjaq schreven wij bâñaq. De eigenaardige klinker in de slotlettergreep van woorden als dekăt, senăng enz. werd door ons op de hier bedoelde wijze geschreven. De z.g. stomme e behielden wij, omdat deze nu eenmaal algemeen zoo geschreven wordt, en in dit boekje een praktische spelling, geen fonetische transscriptie als in onzen Leercursus beoogd wordt.

De oe-klank bleven wij met u schrijven. Dit komt ons veel praktischer voor.

Een spelling als in deze Gesprekken heeft ook voor een Engelschman weinig bezwaar. Ook dit is een voordeel.

Voor hen, die nog niet vertrouwd zijn met deze wijze van transscribeeren, volge hier dit overzichtje:

Klinkers.

e z.g. stomme e; é en è ongeveer als in ’t Fransch; ă iets meer naar de a dan „stomme” e; u als oe in ’t Nederlandsch;

Medeklinkers.

c als tj in praatje; j ongeveer als Eng. j in jam, meest door Nederlanders met dj geschreven; y als de Nederlandsche j; g als de Fransche g in gant; q geeft ’t plotseling afbreken van den ademstroom na den voorafgaanden klinker te kennen (een hikkend geluid, dat iets van een k heeft). ñ als nj in ons woord oranje.

Dr. A. A. FOKKER.

Amsterdam, Januari 1899.

ERRATA.

NB. Men zal goed doen door de volgende verbeteringen aan te brengen voordat men ’t boekje gebruikt:

Op blz. 1 regel 1 van onderen staat sejug, moet wezen sejuq; ,, ,, 9 ,, 17 ,, ,, ,, tengeh ,, ,, tengah; ,, ,, 12 ,, 10 ,, boven ,, balik en mari moet wezen bâlik en mâri; ,, ,, 13 ,, 1 ,, ,, ,, Esoq, moet wezen Ésoq; ,, ,, 29 ,, 7 ,, onder ,, Nak, ,, ,, Naq; ,, ,, 39 ,, 17 ,, ,, ,, kârang ,, ,, kûrang;

Verder eenige keeren kalaw voor kâlaw en maka voor mâka.

INHOUD.

Bladz.

Gesprek 1. Het weder 1 ,, 2. De tijd 4 ,, 3. De weg 9 ,, 4. Gesprek met een kok 13 ,, 5. ,, ,, ,, bediende 16 ,, 6. Op een rivier 18 ,, 7. In de wildernis 24 ,, 8. Op zee 27 ,, 9. Op jacht 29 ,, 10. Aan tafel 33 ,, 11. In een hotel 35 ,, 12. Gesprek met een Maleisch Vorst 36 ,, 13. Op de markt 38 ,, 14. Het aanleggen van een plantage 39 ,, 15. Gesprek met een tuinman 44 ,, 16. ,, ,, ,, waschman en zijn knecht 46 ,, 17. ,, ,, ,, stalknecht 48 ,, 18. ,, ,, ,, schrijver 51 ,, 19. ,, ,, ,, schoenmaker 53 ,, 20. ,, ,, ,, kleermaker 54 ,, 21. ,, ,, ,, timmerman en met een wagenmaker 57 ,, 22. Aan ’t station 59 ,, 23. Gesprek met een zieke, over ziekte en geneesmiddelen 60 ,, 24. Bij den Magistraat 66 ,, 25. Op school 70 ,, 26. Onlusten in een inlandschen staat 73 ,, 27. Gesprek met een koopman en over koopmansaangelegenheden 75 ,, 28. Openbare verkooping (vendutie) 79

MALEISCHE GESPREKKEN.

1. HET WEDER.

Ari âpa sekârang? Wat voor weer is ’t vandaag? Bâñaq pânas âri ini. } ’t Is erg warm vandaag. Pânas sekâli âri ini. } Ta bôleh tâhan. ’t Is niet uit te houden. Selâlu kah pânas bagini? Is ’t altijd zoo warm? Ia, tuan, lebih-kûrang bagini Ja, mijnheer, ongeveer altijd zoo juga. (lett. ongeveer zoo ook ’t zelfde.) Ta perenah sâya râsa pânas Ik heb nog nooit zoo’n warmte bagini; tentu lebih pânas deri gevoeld; ’t is zeker warmer dan te Singapûra. Singapoer. Sâya pikir lebih pânas di Ik geloof (denk), dat het te Pulaw-Pinang (Sâya kîra...) Pulaw-Pinang warmer is. Betul, di bandar, tetapi di Zeker, in de haven, maar op den berg bukit tidaq. niet. Sejuq di bukit (Dingin....) ’t Is koud op de bergen. Kemuñcaq bukit itu sangăt sejuq De top van den berg is erg koud. (dingin). Di negri sâya, pada musim In mijn land is ’t in den kouden dingin, sejuq sekâli, ingga âir tijd erg koud, zoodat het water in sungay dan âir kôlam jâdi beku de rivieren altemaal bevriest semuâ-ña. (stolt). Ta perenah bagitu di-sini. (Ta ’t Is hier nooit zoo. suah....) Tuan suka kah pânas? Houdt u van de warmte? Suka juga. Och, jawel (Houd ervan toch). Tidaq, sâya ta suka sekâli. Neen, ik houd er volstrekt niet van. Ôrang Melâyu ta tâhan sejuq. De Maleiers kunnen niet tegen de koude (verdragen de koude niet). Kâlaw sejuq sangăt, maka Als ’t erg koud is, krijgen zij de dia-ôrang kenâ demăm. koorts. Susah itu. Dat’s lastig. Tuan pikir âpa? Pânas kah ésoq Wat dunkt u? Zal ’t morgen warm zijn ataw ujan? of regenen? Bârangkâli ujan ésoq. Misschien regent ’t morgen. Nampaq saperti naq(endaq) ujan. ’t Ziet er uit alsof ’t wil gaan regenen. Betul, nampaq gelap sangăt. Inderdaad, ’t ziet er erg donker uit. Bârangkâli tâi-ujan sâja. Misschien zijn ’t maar losse wolken. Ujan lebat. ’t Regent hard. (De regen is dicht). Kâlaw angin tûrun dulu, t’âda Als er eerst wind opsteekt, berâpa ujan. beteekent de regen niet veel (is de regen niet bizonder). Sâya arăp begitu. Ik hoop ’t (zoo). Tâda salju dan ujan-bâtu di Er is geen sneeuw en geen hagel in negri-negri di bâwah angin ini. den Indischen Archipel (landen onder den wind). Ta perenah, tuan. Nooit, mijnheer. Âda kah perenah kaw liat salju Heb je ooit sneeuw gezien? itu? T’âda, tuan, tetapi sâya dăngăr Neen, mijnheer, maar ik hoor dat er âda juga kâdang-kâdang salju in China soms (ook) sneeuw is. dalăm negri Cina. Rupâ-ña pun sâya dăngăr saperti Naar ik hoor ziet het er uit als kâbo-kâbo. boomwol. Ia, sungguh bagitu. Ja, ’t is inderdaad zoo. Di sini tiap-tiap âri sarupa Hier is ’t iederen dag ’t zelfde, juga, ta bôleh tâu bulan Januâri men kan de maand Januari niet van de deri bulan Juni. maand Juni onderscheiden (lett. weten). Sungguh, tetapi malăm-ña sejuq Zeker, maar de nachten zijn toch juga. (wel) koud. Ia, kârena malăm-âri selâlu âda Ja, want ’s nachts is er voortdurend angin sedikit. (steeds) een beetje wind. Sâya suka udâra sini deri udâra Ik verkies de lucht hier boven de Erôpah. Europeesche lucht. Kâlaw ujan, bâru sedăp sekâli Als ’t regent, is ’t eerst bizonder râsâ-ña. aangenaam (’t gevoel ervan). Ia, kâlaw ujan sedikit, kâlaw Ja, als ’t een beetje regent, als ’t bâñaq, tidaq. veel is, niet. Kâlaw ujan sedikit pun, bâik Als ’t een beetje regent, is ’t ook juga. goed. Kâlaw ujan ésoq, sâya ta bôleh Als ’t morgen regent, kan ik niet pegi. gaan. Kâlaw cuâca bâik, bôleh sâya Als de hemel helder (goed) is, kan jâlan. ik op weg gaan. Ujan ta ujan pun, tentu sâya Of ’t regent of niet, ik ga toch jâlan juga. stellig op weg. Betul lah itu, tuan. Dat’s zeker (juist), mijnheer! Âwan-âwan gelap sangăt rupâ-ña. De wolken zien er zeer donker uit. Kâlaw tûrun angin, âbis lah Als er wind komt (neerkomt), gaan âwan-âwan itu. die wolken weg (op). Datăng pâgi-pâgi ésoq. Kom morgen heel vroeg. Din’âri ta bôleh, tetapi pâgi Met ’t aanbreken van den dag kan ik nanti sâya datăng. niet, maar ik zal vroeg komen. Kâlaw petăng, ta berguna lâgi. Als ’t avond (namiddag) is, geeft ’t niets meer (is ’t onnut verder). Nanti sâya côba (dăngăn) Nu, ik zal zien wat ik doen kan (ik sabôleh-bôleh-ña. zal probeeren zoo goed als ’t kan). Terang sekâli bulan malăm ini. De maan is erg helder van nacht. Pukal berâpa nâik? Hoe laat is ze opgekomen, komt ze op? Kûrang priksa (beleefder dan: Ik weet ’t niet. sâya tidaq tâu, terwijl tâu lah! ongemanierd is). Tetapi pâgi-pâgi bâru masuq Maar ze gaat pas heel vroeg in den (jâtoh). morgen onder. Kâlaw t’âda bulan, bintang semua Als er geen maan is, hebben de lebih terang cahyâ-ña. sterren alle meer glans, (is helderder de glans der sterren). Pâtut kita jâlan waktu bulan ’t Is het beste (gepast), dat we op gelap. weg gaan bij donkere maan. Bumi ini jâlan-ña keliling Deze aarde gaat rondom de zon, en de mâta-âri, dan bulan pun maan gaat om de aarde. berkeliling bumi. Mâta-âri jâuh sekâli deri bumi De zon is zeer ver van de aarde ini. verwijderd. Angin keñcang sekâli. De wind is zeer sterk (strak). Angin endaq tûrun. De wind zal opsteken. Angin endaq mati. De wind gaat afnemen, liggen. Angin dârat sejuq, angin lâut De landwind is koud, de zeewind pânas, lâgi membangkitkăn warm, en bovendien veroorzaakt hij peñakit. ziekten (doet ziekte ontstaan). Sâya takut bârangkâli nanti Ik ben bang, dat er wellicht een tûrun ribut. storm opsteekt. Âda kah kaw dăngăr gûruh itu? Heb je dien donder gehoord? Pohon-kâyu kenâ petir. De boom is door den bliksem getroffen (door een donderkijl getroffen). Tidaq, sâya liat kilap sâja. Neen, ik heb alleen den bliksem gezien. Bâik tutup jendêla, dan tûrunkăn Je moet ’t venster sluiten en de lâyar. zeilen neerlaten. (’t Is goed....)

2. DE TIJD.

Pukul berâpa sekârang? Hoe laat is ’t nu? Lebih-kûrang pukul sa-puluh. Ongeveer tien uur (tien slagen). Âda kah tuan menâroh jam Bezit u een horloge? (reloji)? Mâna bôleh menâroh jam dalăm Hoe kan ik een horloge hebben in de utan? wildernis? Nampaq saperti rembang. ’t Ziet er uit, alsof ’t middag is (hoogste stand der zon). Kâlaw mâta-âri nampaq, tidaq Als de zon te zien is, is ’t niet susah endaq tâu pukul berâpa. lastig om te weten hoe laat ’t is. Bagimâna? Hoe zoo? Pâgi-pâgi deri waktu terbit-ña, ’s Morgens vroeg van den tijd van ia-itu subuh, mâta-âri nâik ’t opgaan der zon, dat is de tijd sampay tengah-âri, ia itu pukul voor ’t ochtendgebed, stijgt de zon dua-belas. Deri waktu itu tot twaalf uur. Van dien tijd af mâta-âri jâtoh sampay luhur, ia daalt ze tot aan den tijd van ’t itu pukul dua. Deri situ jâtoh middaggebed, d. i. twee uur. Van lâgi sampay sembâyang-asar, ia dan af daalt ze nog meer tot den itu kîra-kîra pukul empat petăng. tijd van ’t namiddaggebed, d. i. Kemudian mâta-âri masuq kembâli zoo wat vier uur in den namiddag. jam pukul enăm petang. Daarna gaat de zon weer onder om zes uur in den namiddag. Pukul berâpa tuan nanti sedia? Hoe laat is u (straks) klaar? Sekârang sâya sedia. Ik ben nu klaar. Kâlaw tuan bâlik dalăm dua jam Als u over twee uur terug komt, lâgi, bôleh kâmi jâlan. kunnen wij op weg gaan. Dua jam lâgi jâdi lambat sangăt. Over twee uur is ’t erg laat. Âpa bôleh buat? Sâya tidaq bôleh Wat is er aan te doen? Ik kan mijn meñiapkan bârang-bârang lebih goed niet eerder gereed maken. dulu deri itu. Kâlaw bagitu, jangan sebutkăn dua Dan moet je maar niet meer erover kâli; dalăm dua jam nanti aku spreken (niet twee maal noemen), bâlik kemâri. over twee uur zal ik weer hier terugkomen. Âpa kâtâ-ña? Wat zegt-i? Kâtâ-ña nanti dia datăng ésoq Hij zegt dat hij morgen heel vroeg pâgi-pâgi; kâlaw tidaq pâgi, komen zal; als ’t niet in den tentu tengah-âri dia âda di sini. ochtend is, dan is hij zeker ’s middags hier. Pukul berâpa nanti tuan datăng? Hoe laat komt u (straks)? Dekăt pukul dua. Bij tweeën. Lebih-kûrang pukul tiga. Ongeveer drie uur. Pukul empat betul. Precies vier uur. Pukul sa tengah empat (of: tiga Half vier in den namiddag; sa tengah) petăng; Pukul dua siang; pukul sembilan Twee uur ’s middags; negen uur ’s malăm. avonds (’s nachts). Pukul sâtu kûrang sa prâpat. Om kwart vóor éen (éen min een Pukul lima lebih sa prâpat. kwart). Kwartier over vijf (vijf plus een kwart). Pukul delâpan lâlu. Over achten. Pâgi ini, of: tâdi pâgi (ook: Van morgen. pâgi tâdi). Malăm sekârang (of als ’t nog Heden avond (nacht), van avond vóór dien tijd is: nanti malăm). (nacht). Semalăm; kelmârin (kemâri). Gisteren, gisterenavond; gisteren. Semalăm pâgi. Gisteren ochtend. Kelmârin siang-âri. Gisteren middag (tusschen 10 en 4). Kelmârin dulu. [1] Eergisteren. Ésoq, ésoq-âri. Morgen (demain). Ésoq-ña. Den volgenden dag (le lendemain). Bésoq. Later ’s. Ta bôleh tidaq, nanti dia datăng Hij moet bepaald overmorgenochtend lusa pâgi. komen (’t kan niet niet, hij zal komen...) Perlu lah dia âda disini dalăm ’t Is noodzakelijk, dat hij hier tiga âri lâgi. zij binnen drie dagen. Dia ta bôleh sampay waktu itu. Hij kan dien tijd niet hier zijn (aankomen). Ta bôleh tidaq datăng, perlu Hij móet komen, zijn komst is sekâli datăng-ña. volstrekt noodzakelijk. Âpa sabab } tuan ta datăng? Waarom is u niet gekomen? Mengâpa } Âpa sabab } kaw tidaq datăng? Waarom ben je niet gekomen? Mengâpa } Sâya terhâl di jâlan, tuan, jâdi Ik ben onderweg opgehouden, lambat sampay. mijnheer, zoodat ik daardoor laat aangekomen ben. Bohong! Kaw lêngah di jâlan. Leugens! Je hebt gelanterfant onderweg. Tatekâla sampay sûrat ini datăng Zoodra deze brief aankomt, moet je lah sekâli (of: Saketika....) onmiddellijk komen (sekâli = in een keer, in eens, tevens). Kâbarkăn dia sâya tidaq bôleh Zeg hem, dat ik niet langer wachten menanti lâgi. kan. Kâtâ-ña nanti datăng dăngăn Hij zegt, dat hij spoedig zal sigra-ña. komen. Kâlaw bagitu, bôleh sâya menanti Dan (als ’t zoo is), kan ik nog een lâgi sa suku jam (sa prâpat jam). kwartier wachten. Bila jâdi itu? Wanneer is dat gebeurd? Lebih-kûrang sa bulan dulu. Zoowat een maand geleden. Tentu kah? Stellig? Tentu. Stellig. Bôleh kah ingăt pukul berâpa itu? Kan je je herinneren hoe laat dat was? Bagimâna bôleh tâu? Sâya tidaq Hoe kon ik ’t weten? Ik bezit geen menâroh jam. horloge. Pâgi kah, petăng kah? Was ’t ochtend, of namiddag (avond)? Sâya tidaq berâpa ingăt, tuan, Ik herinner ’t me niet recht, tetapi pâda pikîran sâya sudah mijnheer, maar naar mijn idee was jâuh malăm (of: sâya kîra sudah ’t diep in den nacht (ver nacht). jâuh malăm). (of: ik gis, meen....) Berâni kah sumpah? Durf je erop te zweren? Berâni, tuan. Jawel, mijnheer (Durf, mijnheer). Bâik lah, sameñjaq âri engkaw Goed, sinds den dag, dat je hem berjumpa dăngăn dia sampay âri ontmoette tot nu toe, hoe lang is ini, berâpa lâmâ-ña? dat? Bârangkâli sâtu minggu (sâtu Misschien een maand. jumaät). Ésoq-ña âri itu âda kah engkaw Heb je ’m den volgenden dag ook berjumpa dăngăn dia juga? ontmoet? Entah. Ta tâu lah sâya! Ik weet ’t niet. Weet ik ’t! Côba ingăt bâik-bâik, âri engkaw Kom, herinner je ’s goed, den dag berjumpa dăngăn dia, âda kah dia dat je ’m ontmoette, heeft hij toen kâta dia berjumpa dăngăn Mat gezegd, dat hij Mat den vorigen dag malăm-ña dulu, ataw dua âri dulu, ontmoet had, of een maand geleden? ataw sa bulan dulu? Bârang-kâli itu âri juga. Misschien dien zelfden dag. Âpa, âri engkaw berjumpa dăngăn Wat, den dag dat je ’m ontmoette, dia âri itu juga dia berjumpa op dien zelfden dag had hij Mat dăngăn Mat? ontmoet? Kâta dia bagitu. Dat zegt hij. Kâtâ-ña bagitu. Dat zegt-i. Âpa, dia berjumpa dăngăn Mat itu Wat, heeft hij Mat ontmoet voordat dulu deri bercakăp dăngăn engkaw hij met je sprak of daarna? ataw kemudian? Bârangkâli diliat ña akăn Mat Misschien heeft hij Mat eerst dulu. gezien. Itu lah yang aku tâña pada engkaw Dat vraag ik je juist. (.. sama kaw). Kemudian deri engkaw tinggalkăn Hoe lang nadat je haar verlaten dia, berâpa lâma lâgi, kirâ mu, hebt, is ze, naar je gissing, dia mati? gestorven? Bârang-kâli tengah dua jam (sâtu Misschien anderhalf uur zoowat. jam sa tengah) bagitu. Kûrang priksa. Ik weet ’t niet. Cakăp betul-betul. Zeg ’t naar waarheid (praat juist). Betul, tuan. ’t Is waar, mijnheer. Sameñjaq sâya datăng kemâri, sâya Sedert ik hier gekomen ben, zoek ik câri sama tuan. naar u. Berâpa lâma engkaw di sini? Hoe lang ben je hier? Tâda berâpa lâma. Niet zoo heel lang. O, minta maäf, kâlaw sâya tâu O, neem me niet kwalijk (vraag tuan Ânu, tentu sâya datăng vergiffenis), als ik geweten had, lekas. dat het Mijnheer N. N. was, zou ik zeker spoedig gekomen zijn. Tidaq âpa (of: Tidaq mengâpa). ’t Is niets; ’t maakt niets uit. Lâin kâli tuan datăng, tentu sâya Als u een anderen keer komt, zal ik sedia menanti. zeker klaar staan en op u wachten. Bila bôleh sâya jumpa tuan lâgi? Wanneer kan ik u weer ontmoeten? Malăm sekârang, lepas makan. Van avond, na ’t eten. Kâlaw tuan bôleh datăng malăm Als u van avond komen kan, om tien sekârang, jam pukul sa-puluh uur twintig minuten, kunnen we die lebih dua-puluh menit, bôleh kita zaak afdoen. selesaykăn perkâra itu. Bâik lah, bôleh aku datăng. Goed, ik kan komen. Mâri lebih dulu deri itu. Kom u wat eerder. Sâya nanti datăng kemudian. Ik zal later komen. Âda kah kaw liat pukul berâpa dia Heb je gezien, hoe laat hij keluar? uitgegaan is? Pukul dua malăm rebô. Om twee uur Dinsdag (den nacht van Woensdag). Sâya kîra bagitu. Tentu dia yang Ik geloof, dat ’t zoo is. Zeker buat. heeft hij ’t gedaan.

3. DE WEG.