Part 33

(Vervolg hierna.)

ZINSTOORENDE DRUKFOUTEN IN NR. 1-3.

BLADZ. REGEL. VAN LEES IN PLAATS VAN

51 3 en 4 onderen Gòlok Ani ani

NB. Op Java wordt het afsnijden der aren bij de rijstoogst met het mes "Ani ani" uitsluitend door vrouwen verrigt.

154 7 onderen 1830 1854. 241 2 boven hangmatten hangmat. 244 15 onderen namelijk, het het, namelijk. 336 12 onderen overeenkwam overeenkomt. 354 20, 21 en 22 boven lees als volgt:

Chloornatrium en Chloorkalium } 0,45 } 0,28 Zwavelzure kali } } } 0,04 Phosphorzure kali }

AANTEEKENINGEN

[1] Een Javasche paal heeft eene lengte van 4800 Rijnl. voet (4637,6 voet oude Fransche maat) of 1506,0 Ned. el; drie palen worden gewoonlijk op een uur gaans gerekend.

[2] Overal waar in dit door zijne groeikracht zoo weelderige land geen woud wordt gevonden, mag men zeker zijn bebouwde velden, of Alang-alangwildernissen aan te treffen, die de plaats van voormalige akkers hebben vervangen. Dit is de reden waarom een vreemdeling op Java, in zeer bebouwde bergachtige streken zich bevindende, het voor hem zoo verrassende schouwspel ontwaart van hoogstammige wouden op de allersteilste bergwanden en in de diepste kloven te zien--dewijl zij in al de overige, toegankelijke streken van het gebergte geveld zijn.

[3] De eenige benaming, welke de Maleiërs aan de zon geven, is Mata hari: oog des daags.

[4] Een kleine nachtvogel (eene soort van Geitemelker).

[5] In het Maleisch: Anak kambing wolanda.

[6] Of die men Hem in den mond heeft gelegd; niemand toch kan bewijzen, dat hetgeen lang na zijn dood, naar luid van volksverhalen, is te boek gesteld en ons in het Nieuwe Testament wordt medegedeeld, letterlijk zijne leer bevat.

[7] 't Gebrul des leeuws moge elk vervaren, 't Vliede al des tijgers felle klaauw; Maar o! van al wat schrik kan baren, Het schrikkelijkst is een toomloos graauw.

(van Lennep.)

[8] Deze getallen beteekenen de bladzijden van het vermelde "Vraagboekje", waarop de spreker zich beroept.

[9] Hierop maakt de mensch somtijds eene uitzondering, bij voorbeeld, de huichelaar en schijnheilige.

[10] De komeet van Encke maakt hierop geene uitzondering, want zoodra de oorzaak der versnelde beweging met zekerheid bekend zal zijn, zullen de berekeningen met de verschijnselen overeenstemmen.

[11] "Toch werden ook toen reeds enkelen gevonden, die zich vrij hadden gemaakt van het bijgeloof hunner tijdgenooten. Ten bewijze hiervan strekt onder anderen eene brochure, gedrukt in 1851 en getiteld: Belangrijke vragen over de verrigtingen der Christen-Zendelingen onder de Heidenen, door een Christen, te Amsterdam bij gebroeders Diederichs,--waar op bladz. 10 de volgende merkwaardige woorden te lezen staan: "Hoe lang zullen wij dan nog werk hebben, eer wij naderhand van het tegendeel overtuigd worden? Menig geloovig Christen heeft 25 jaren van onderzoek noodig gehad, om van deze dwalingen in zijne jeugd opgedaan terug te komen, en men bemerkt nog heden ten dage aan menig Christenleeraar, hoe diep die dwalingen der oudheid zijn ingeworteld, daar hij dezelve nog verdedigt, ja zelfs tot stichting zijner gemeente, gelijk hij meent, opentlijk voordraagt, welke gemeente dan, om kerk en leeraar niet opzettelijk te vermijden, het een en ander heel wat beter moet weten toe te passen, om zijne woorden tot stichting te herleiden;--ieder gevoelt hoe moeijelijk het moet vallen zulke vooroordeelen te overwinnen, in Christenlanden, waar men die van jongs af heeft ingezogen."

[12] Gelijk de lezer zich zal herinneren, waren wij vier dagen geleden, des avonds te Gnoerag aangekomen.

[13] Orang el Meseh, d. i. Messiasmensch; zoo worden in den Indischen archipel de Christenen insgelijks genoemd.

[14] Ik wasch mijne handen in onschuld: het is mijne bedoeling niet om dezen te krenken.

[15] Raden wordt gewoonlijk vertaald door Prins, welk woord echter beter overeenkomt met het Javasche Pangéran, terwijl Raden de titel van een lageren rang is, ongeveer overeenkomende met ons Baron.--Kapala: hoofd. Tjoetak: distrikt. De voorafgaande woorden zijn de eigennaam van het distriktshoofd.

[16] Mijn naam Dag, of korter Dak, spraken de Javanen vrij juist uit; het scheen hun echter niet mogelijk te zijn de ch uit te brengen, want in plaats van Nacht, zeiden zij steeds Nat.

[17] Zie bladzijde 155.

[18] De voornaamste dagbladen des lands schamen zich niet mededeelingen te doen, betrekkelijk dergelijke predikatien, zoo als b. v. van "het plegtig lof van den nieuwen, allerprachtigsten mantel van onze lieve vrouwe van den Bosch, met eene welsprekende openingsrede over de vereering van de Moeder Gods, gehouden door den zeer Eerwaarden Pater Coemans, superior der Liguoristen te 's Hertogenbosch, op den 30 April 1854. (Zie Nieuwe Rotterdamsche Courant, 2 Mei, 1854.)--Mag dat niet echt heidensch genoemd worden, is dat geen afgoden-, geen fetischdienst?

[19] Het loon van een Koeli is van regeringswege vastgesteld; het bedraagt 2 1/2 centen per paal en daar 3 palen op een uur gerekend worden, hadden wij slechts 7 1/2 centen per uur behoeven te betalen, maar gaven steeds iets meer, vooral in het gebergte waar de afstand van de eene plaats tot de andere niet door middel van palen wordt aangewezen.

[20] Elke zak bevat 25 gulden aan enkele centen, en wordt uit dunne strooken van lange palmbladeren gevlochten; zeer dikwerf bedient men zich tot dat einde van den bast, Tapas, der Kokospalmen, die zich bevindt tusschen den stam en de bladscheden.

[21] Desa beteekent in de Javasche en in de Soendasche taal hetzelfde als Kampong in het Maleisch, namelijk, dorp.

[22] Warong, een Javasche eetwinkel, bestaat uit eene opene van Bamboes vervaardigde kraam, waarin tafels en banken zijn geplaatst, alwaar--in elk dorp en gedurende den ganschen dag--alles gevonden wordt, hetgeen de Javaan tot leeftogt als anderzins behoeft, voornamelijk rijst, gedroogde visch, gedroogde smalle strooken vleesch (Dendeng), zout, Spaansche peper, allerlei vruchten, zoomede fijn gesnedene tabak, benevens daaruit vervaardigde, in bladeren gewikkelde cigaren; wijders palmwijn (Toeak), dikwerf ook koffij en Chinesche thee, welriekende bloemen, rijst- en honiggebak, enz., enz. De Javaan staat op HOOGEREN TRAP van beschaving dan de Europeër, indien de inrigting zijner Warong's, vergeleken met de restauratiën des laatstgenoemden, daarbij tot maatstaf wordt genomen.

[23] Deze waaijerpalmen worden, ter plaatse waar zij in het wild groeijen, steeds op zekeren afstand van de kust aangetroffen: zij overschrijden den afstand van hoogstens drie palen landwaarts in van de zee gerekend niet, ten gevolge waarvan deze wouden (die bovendien een droogen en rijzenden bodem verlangen) zich altijd in den vorm eener strook uitbreiden.

[24] Ieder Javaan weet bij ervaring dat koningstijgers en paauwen in de wildernis onafscheidbaar zijn, weinigen echter zijn in staat de reden er van op te geven.--Het volgende voorbeeld moge ten bewijze strekken, hoe innig de band is welke twee zoo geheel verschillende diersoorten, als tijgers en paauwen zijn, zaâmverbindt. Bekend is het dat de tijger zich bij voorkeur ophoudt in de heete laaglanden; de paauw insgelijks. Op Java echter wordt een gebergte gevonden dat, ter hoogte van 9000 voet boven den spiegel der zee, den vorm heeft eener hoogvlakte, met uitmuntend voedergras is begroeid en (uit dien hoofde) door eene talrijke, ja, over talrijke menigte herten is bewoond. Niettegenstaande het koude klimaat dat op deze hoogte heerscht, wordt--als uitzondering op den regel--insgelijks de koningstijger zeer dikwerf aangetroffen op dit plateau (waar hij zich zoo gemakkelijk eene prooi kan verschaffen) en--steeds ziet men paauwen van de eene boomgroep naar de andere vliegen.

[25] Elk dorp op Java, uitgezonderd die van de kleinste soort, bevat tevens eene vierkante grasplek, Aloen aloen geheeten, te midden waarvan gewoonlijk een Weringinboom is geplant, welks breed uitgebreid en boogsgewijs afhangend loof een aangenamen lommer geeft. Rondom dit opene plein staan, tusschen geboomte verscholen, de voornaamste woningen, als die der hoofden, enz.

[26] Voor onze landslieden in Holland nog immer eene ware verschroeijende hitte.

[27] In de pan gebraden leveren zij den Javanen, zelfs onder de hoogere standen, eene zeer smakelijke toespijs op bij hunnen rijstschotel.

[28] Zoo wordt het extract van opium genoemd, hetwelk de dikte van gewone siroop heeft en gebezigd wordt om de fijn gesnedene tabaksbladeren mede te doorweeken.

[29] Slechts weinige boomen der tropische kustflora, die in den eigenlijken zin des woords behooren tot het zeestrand, bereiken eene dergelijke hoogte. Even als de boomen welke gevonden worden aan de tegenovergestelde grenzen van het plantenrijk, op de hoogste bergtoppen, zijn zij meerendeels dwergachtig klein, in vergelijking van de 100 à 150 voet hoog groeijende woudreuzen, die in het binnenland tot op eene tamelijke hoogte boven den spiegel der zee aangetroffen worden.

[30] De Javasche krokodil (Boeaja, door de Europeërs ten onregte Kaiman geheeten) wordt aan de zuider kust in alle kleine beken, in de nabijheid harer mondingen welke gewoonlijk diep zijn, aangetroffen en zwemt door de zee of kruipt langs het strand van de eene riviermonding naar de andere.

[31] Gòlok: een korte, zeer zware dikke sabel, welken de Javanen als bijl en als hakmes gebruiken.

[32] Het is eene bekende zaak, dat er schildpadden zijn gevangen, die bijna acht centenaars wogen.

[33] Een roofdier (Paradoxurus Musanga) dat, even als de Europesche vos, ook vruchten niet versmaadt en vooral verlekkerd is op rijpe koffijbessen.

[34] Angklong, dat is, een houten raam of gestel, waarin verscheidene nevens elkander geplaatste Bamboesbuizen staan, wier boveneinde schuin is afgesneden en die op de wijze van orgelpijpen trapsgewijs kleiner worden. Door deze buizen of pijpen gaan houten staven, door middel waarvan het bovenste gedeelte van het raam met het benedengedeelte in verbinding is gebragt; deze staven brengen door het aanslaan in de veel wijdere buizen de toonen voort, indien het raam dat met beide handen wordt vastgehouden, op de maat ginds en herwaarts wordt bewogen.

[35] Loerah, hetgeen in andere streken wordt genoemd Patingi, enz., beteekent dorpshoofd, plaatselijke overheid, zooveel als burgemeester in Holland.

[36] Sarong: kleedingstuk, dat in Indië personen van beiderlei kunne algemeen bezigen en gewoonlijk het eenige is, dat gedragen wordt; het reikt van de heup tot aan de voeten en wordt, daar het zeer wijd is, in vele plooijen gevouwen. Alleen de hoofden dragen onder den Sarong eene lange broek, hetgeen insgelijks door de Javanen van lageren rang bij plegtige gelegenheden wordt nagevolgd.

[37] Kris: het onafscheidelijk wapen van elken Javaan die niet doodarm is, een lange, tweesnijdende dolk met een zeer groot handvatsel, dat een eigenaardigen vorm heeft.

[38] Ik geloof niet dat eene tot in de geringste bijzonderheden afdalende beschrijving der bruiloftsfeestelijkheden bij de Javanen bijzonder nuttig of der moeite waardig zou mogen geacht worden, evenmin als uitvoerige beschrijvingen van de gebruiken en ceremoniën welke bij de geboorte, besnijdenis, begrafenis, enz., enz., worden in acht genomen. De ervaring toch heeft mij geleerd dat deze gebruiken--al komen zij algemeen genomen, wat de hoofdzaak betreft, overal vrij wel overeen,--in de bijzonderheden verschillen, niet alleen bij de drie groote, door hunne taal verschillende hoofdstammen op Java (bij de Soendanezen, Javanen en Madoerezen), en niet slechts bij de verschillende standen der maatschappij in elken stam, van den vorstelijken prins tot aan den geringsten Koeli, maar dat zij ook in de verschillende residentiën, distrikten en bewoonde plaatsen, van een en denzelfden stam (in de bijzonderheden der ceremoniën) onderling zeer van elkander afwijken.--Pendopo is een open huis dat op palen is gebouwd en wel een dak, maar geen muren of wanden heeft.

[39] Soesah: onrust, moeite, bezwaar, verdriet, hinderpaal, moeijelijkheid.--Sedert den oogenblik dat (op verlangen mijns broeders) de proef was genomen om alleen van vrijwillig dienstbetoon der Javanen gebruik te maken, was geen enkele dag, ter naauwernood een uur verloopen waarop ons geene klaagliederen Soesah soesah,--Soesah sakali! van onze bedienden in de ooren hadden geklonken.

[40] Pidjit is de benaming welke aan een mechanisch geneesmiddel, namelijk, aan de manipulatie wordt gegeven welke (gewoonlijk door eene vrouwenhand) op de volgende wijze geschiedt: het geheel ontkleede en uitgestrekte ligchaam wordt van de toppen der vingers en teenen tot aan het hoofd en terug, voornamelijk op de gewrichten en dikkere spieren, zacht gestreken, gekneed en gedrukt. Na sterke vermoeijenis en hevige spierbeweging, of verslapping ten gevolge van overmatige hitte, heeft dit Pidjiten iets zeer verkwikkends en herstelt het de verlorene krachten, maar wordt tevens menigwerf uitsluitend aangewend om de aangename gewaarwording die het te weeg brengt.

[41] Zie de analyse van het dierlijk ei aan het slot van dit stuk.--Drie en twintig der zoogenaamde elementen, wier gezamenlijk aantal thans 62 bedraagt, komen zeer zelden voor en zijn gedeeltelijk slechts onvolkomen bekend.

[42] Men vergelijke A. von Humboldt's Ansichten der Natur (derde uitgave, 1849) II. bladz. 312. "De moeijelijkheid welke er in gelegen is, om de levensverschijnselen van het organismus op eene bevredigende wijze terug te brengen tot natuur- en scheikundige wetten, moet grootendeels worden toegeschreven aan de zaâmgesteldheid der verschijnselen, aan de veelvoudige te gelijker tijd werkzame krachten en aan de omstandigheden, welke invloed op hare werkzaamheid uitoefenen, even als zulks ten opzigte van de voorspelling van meteorologische veranderingen in den dampkring het geval is."

[43] Sur l'homme et le développement de ses facultés, ou essai de physique sociale. 2 vol., wijders: Du système social et des lois qui le régissent, Paris 1848.

[44] Die waarschijnlijk afstamt van de wilde geit, Capra Aegagrus.

[45] Deze atomen, al waren zij binnen bepaalde grenzen besloten en niet oneindig klein, zouden wij echter nimmer, zelfs niet met de sterkste microscopen kunnen waarnemen, dewijl het medium waardoor wij heenzien, de lucht, de glaslensen, ja de deelen van ons eigene oogen insgelijks uit atomen, uit stof bestaan.

[46] Deze zamengestelde atomen noemt men thans, ten einde eene achterdeur open te houden, molekulen.

[47] Scheikundig zamenstel of, bij gelijke menging, doch verschillende ligging der atomen en verschillende vatbaarheid tot breking van het gepolariseerde licht.

[48] Het volgende voorbeeld zal hiervan nog een sprekender bewijs opleveren. Wanneer twee personen uit een glas drinken, waarin zich een oplossing van amygdaline bevindt, zijnde een kristalliseerbaar, volkomen onschadelijk ligchaam dat in bittere amandelen wordt gevonden, en de een onmiddellijk daarna een glas orgeade drinkt, de andere echter niet, dan zal de laatste gezond blijven, terwijl zich bij den eerstgenoemde verschijnselen van hevige vergiftiging zullen openbaren. Zoodra namelijk amygdaline in aanraking komt met zoete amandelen en water (amandelmelk), wordt door eene bloote omzetting der bestanddeelen (behalve suiker, bitteramandelolie en mierenzuur) blaauwzuur gevormd.

[49] Alcoholradicalen zijn koolwaterstoffen (4 kool- en 5 waterstof), welke in verbinding met 1 atoom zuurstof en 1 atoom water ligchamen vormen, waartoe onder anderen de algemeen bekende wijnalcohol behoort.

[50] Tot zoo ver gaat het handschrift van mijn oudsten broeder, dat hij mij ten gebruike heeft afgestaan, nadat hij (zijne voordragt geëindigd hebbende) er hier en daar meer volledigheid aan gegeven en het verbeterd had.

[51] Mijn broeder Nacht was oorspronkelijk tot den zoogenaamden geestelijken stand bestemd, doch beoefende naderhand de landhuishoudkunde en houtvesterij. Wij de overige drie broeders leiden ons reeds vroegtijdig toe op de natuurwetenschappen; de oudste van ons, Avondrood, had eene bijzondere voorliefde voor de studie der zoölogie en physiologie, Morgenrood voor de chemie en physica, terwijl ik (de jongste) mij voornamelijk bezig hield met de beoefening der botanie en geologie. Het resultaat van nog niet doorgronde wetten, hetwelk wij "noodlot" noemen, vereenigde ons later, gelijk de lezer reeds vroeger heeft gezien, alle vier op Java.

[52] Naauwkeurig genomen bedraagt deze afstand voor 5854 jaren lichtsnelheid iets meer dan 763 1/2 Siriusverten,--een gering verschil hetwelk bij deze algemeene beschouwingen niets ter zake doet, evenmin als de resultaten van latere waarnemingen, b. v. die van Maclear en Henderson, welke de ster a van den Centaur als de naastbij staande vaste ster (op 4 1/2 billioen mijlen of 3 1/2 jaren lichtsnelheid) beschouwen, terwijl Struve de door hem het naauwkeurigst waargenomen Wega (a in de Lier) op 16 billioen mijlen of 12 1/12 jaren lichtsnelheid schat en dezen afstand een "enkelvoudige vastesterafstand" (gelijkstaande met 800000 maal een zonsafstand) noemt.

[53] Uithoofde de aarde zich binnen dit tijdperk 5854 malen om de zon draait en te gelijkertijd 1 millioen 460000 maal om hare eigene as wentelt, zal het alziende oog haar van alle zijden overzien; een menschelijk oog echter zou niet in staat zijn de lichtbeelden duidelijk op te nemen, ten gevolge van de snelheid der beweging, van den korten duur staande welken de lichtstralen hunne werking uitoefenen.

[54] Gelijk bekend is, hebben photometrische metingen nog niet tot zekere resultaten geleid.

[55] De zoogenaamde "duivelsstem op Ceylon," welke door de overdrevene beschrijvingen van ligtgeloovige reizigers (zoo als Wolff en Knox) en mystieke natuurphilosophen (zoo als Schubert) eene zekere mate van beruchtheid heeft verkregen, is hoogst waarschijnlijk niet anders dan het onschuldige geschreeuw van een nachtelijk rondfladderenden Pteropus of Galeopithecus, waarschijnlijk G. volitans.