Part 12

[84] Zoo zegt ook Land. De wijsbegeerte in de Nederlanden 's Gravenhage 1899 blz. 97: «Het recht (merkt hij (Grotius) oordeelkundig op) zoowel als de rede zijn ...; ons niet anders bekend dan als attributen der menschelijke natuur. Aan alle menschen zonder uitzondering is de begeerte eigen naar een vreedzame en volgens de mate van hun begrip geordende samenleving met hen, die van hun geslacht zijn. En daar wij als goed en billijk erkennen, alwat in de menschelijke natuur is gegrond, en als rechtvaardig en betamelijk al wat dienstig is tot het leven in de maatschappij, hebben wij geen speciale goddelijke of menschelijke ordinantiën noodig om ons te overtuigen van het recht en den plicht van ieder mensch om zoo te leven als de verstandigen door eigen scherpzinnigheid en nadenken inzien, dat 's menschen aanleg voor samenleving hem voorschrijft.»

[85] "Inleiding enz." blz. 4. B. 1 D. 2.

[86] Over menschelijk recht, zegt Grotius in zijn «Inleidinghe» enz. (Amsterd. 1706, B. 1. d. 2 blz. 5.) Menschelijke wet is volkerwet oft burger-wet: Welk onderscheijt zijn oorspronk heeft gehadt ten tijde als de menschen soo seer zijn vermeenigvuldigt geworden, dat sij niet altegader bequaemelijk hebben konnen staen onder een beleijt, ende oversulx haer in verscheijde burgerlijke gemeenschappen hebben moeten verdeelen.

Volker-wet is die gemeenlijk bij den volke wort aengenomen tot onderhoudinge van de gemeenschap des menschelijken geslagtes.

Deze, hoewel sij niet 't eenemael nootsakelik volgt uyt de aengeboren wet, komt nochtans de selve seer na: ende soo daarom als van wegen haer wijt-strekkend ende langdurig gebruik wert seer swaerlijk verandert: gelijk is de wet van 't vrij geleijde der gesanten, ende meer ändere, rakende vreede en oorlog.

Burger-wet noemen wij die tot haeren naesten oorspronk heeft de wille van de overheyt eens burgerlike gemeenschaps. Zij is geschreven of ongeschreven.

[87] Hoc ipsum quod honestum dicimus, pro materiae diversitate, modo (ut ita dicam) in puncto consistit, ut si vel minimum inde abeas, ad vitium deflectat, modo liberius habet spatium, ita ut et fieri laudabiliter, et sine turpitudine omitti aut aliter fieri possit, ferme quomodo ab hoc esse ad hec non esse statin fit transitus; ac inter aliter adversa, ut album et nigrum reperire est aliquid interpositum sive mixtum, sive reductum utrinque. Et in hoc posteriosi generi maxime orcupari solent leges tum divinae tum humanae id agendo, ut quod per se laudabile tantum erat, etiam deberi incipiat o.c. l. 1, c. 2 § 1 n° 3.

[88] Voor Goddelijke gegeeven wet kennen wij, na onzes Heeren Jesus-Christus komste, geen andere, als die, en Godt den Vader door den selven onzen Heere Christus heeft geopenbaert. Inleiding, b 1, d. 1.

[89] Tertullianus de pudicitia: libertas in Christo non fecit innocentiae injuriam manet lex tota pietatis, veritatis, constantiae, castitatis, justitiae, misericordiae, benevolentiae, pudicitiae, o. c. l. 1, c. 1, § 17. 4.

[90] Sive illud suum ipsi competit ex mera natura, sive accedente facto humano, puta dominio aut pacto, sive ex lege. Natura homini suum est vita, non quidem ad perdendum sed ad custodiendum, corpus, membra, fama, honor, actiones propriae. Dominio et pacto quomodo suum quid cuique fit, superior tractatio docuit; tum quoad res, tum quoad jus in actiones alienas. Simili modo ex lege jus suum cuique oritur, quia idem aut plus lex potest quam in se ac sua singuli.

o. c. l. 2, c. 17 § 2, n'o 1. cfr. l. 1, c. 2 § l, n'o 5.--St. Thomas 2'a 2'ae q. 57 art. 2, 3.

[91] Wat Grotius eigenlijk bedoelt, blijkt zeer goed uit de volgende woorden. Non enim si quid alicui est utile, id statim mihi licet per vim imponere. Nam his qui rationis habent usum libere esse debet utilium et mutilium electio, nisi alteri jus quaesitum sit. Infantium plane alia est ratio ... enz. l, 2. c. 2. § 12.

[92] Nam ad dominii natura nihi refert ex gentium an ex civili jure oriatur: semper enim secum habet quae sibi sunt naturalia, inter quae est obligatio cujusvis possessoris ad rem domino restituendem. l. 2. c. 10. § 1. no. 5.

[93] al wat men ons verplicht is door verbintenis, ex promissis c 11 [Noot van de PG redacteur: originele tekst deels onleesbaar] seq door misdaad, ex maleficio c 17. Wat men dus "ex contractu vel delecto" verplicht is, is men "ex jure naturae" verplicht.

[94] ex jure gentium, quod ex voluntate ortum habet, debetur et corporum mortuorum sepultura l 2 c 19. § 1.

[95] L'ordre international blz. 69 cfr. Heffter, Droit internation. de l'Europe.

[96] Deus humano generi generaliter contulit jus in res hujus inferioris naturae, statim a mundo condito atque iterum mundo post diluvium reparato. l 2. c. 2. § 2.

[97] Na de geschiedenis der eerste menschen gegeven te hebben zegt hij: Hinc discimus quae fuerit causa ob quam a primaeva communione rerum primo mobilium, deinde et immobilium discessum est; nimirum quod cum non contenti homines vesci sponte natis, antra habitare, corpore aut nudo agere ... etc. vitae genus exquisitius diligissent, industria opus fuit, quam singuli rebus singulis adhiberent. l. 2. c 2. § 4.

[98] Grotius (l. 2. c. 2. § 2. n° 5.) Pufendorf aliique jus proprietatis pacto aliquo primigenio sive tacito, sive explicito introductum esse existimant. Putant nimirum homines jam fundata societate ob utilitatem publicam aliquam bonorum partem inter se divisione, de reliquis vero convenisse, ut fierent primi occupantis, solum sibi reservante jus usus innoxii rerum alienarum, et jus sibi sumendis in extremo necessitate, quantum ad conservationem necessarium foret. Cfr. Cathrein. Phil. mor. blz. 286.

Dicit Grotius ex pacto vel tacito vel expresso ad communionem ventum, etc.... Feldenus zegt: Haec mera figmenta sunt. Nos dicimus dominium ortum esse ex rerum natura. Nam quod communiter hominibus datum est, salutariter vero quoad singulas partes a singulis dirigitur, illius divisio est a Jure naturae. Respondeo (Graswinkel), haec non sunt contradicentia; vere enim divisio juri naturali conveniens fuit, mutato statu hominum cum orbem implevissent. Manet tamen inconcussum, facto hominium divisionem intrasse. Nihil enim fit alicui a natura proprium, alis exclusis, cum natura omnes eodem jure amplectatur, eadem tamen monstravit per modum divinionis multa melius dirigi; posse, et dissentionum causas amputari. Neque tamen naturaliter fieri dicitur, quid quid naturali ratione nititur: nisi et nos omnes leges humanas naturale jus esse dicamus--Theod. Graswinckeli. Stricturae ad censuram Joannis à Felden ad libros H. Grotii. p. 80, ad lib. 2. c. 2. § 2. Amstelaedami; Joann. Blaeu 1654.--Zie over Graswinkel G.J. Liesker. Die Staatswisschenschaftlichen Anchauungen Dirck Graswinckels--Freiburg. (Schw.) 1901.

[99] Antiquissimae artis, agricultura et pastoritia in primis fratribus apparuerunt non sine aliqua rerum distributione. l. 2 c. 2 § 2.

Wat niet verdeeld was nam men later in privaatbezit door "occupatio": Puteos vero, rem in siticulosa regione valde necessariam, nec multis sufficientem, occupando quisque suos fecere. l. 2 c. 2 n° 3.

Ideo quae communia omnium fuerunt et in prima divisione (l. 2 c. 2 § 2) divisa non sunt ea jam non divisione, sed occupatione transceunt in jus proprium, nec dividuntur nisi postquam propia esse coeperunt. l. 2 c. 2 § 3 n° 3.

[100] B. 2 d. 3 § 2. Cfr. eveneens, De mare libero.

[101] Liquida quia per se non terminantur occupari nequiunt; nisi ut contenta in re alia: quomodo locus et stagna occupata sunt, item flumina, quia ripis tenentur. l. 2. c. 2 § 3. n° 2.

[102] Spectandum enim est, quae mens eorum fuerit qui primi dominia singularia introduxerunt. l. 2 c. 2, § 6 n° 1. Quae credenda est talis fuisse, ut quam minimo ab aequitate naturali recesserit.

[103] Non in res tantum, sed in personas jus quoddam acquiritur, et originarie quidem ex generatione, consensu, delicto. c. 5. no l § 2.

[104] Ex consociatione jus in personas oritur, aut ex consociatione venit aut ex subjectione, o. c. 1. 2 c 5 n° 1.

[105] Consociationes praeter hanc maxime naturalem sunt et aliae tum privatae, tum publicae. l. 2 c. 5 § 17.

[106] Est autem civitas coetus perfectus liberorum hominum juris fruendae et communis utilitatis causa sociatus. l. 1 c. 1 § 14.

[107] Consociatio, qua multi patres familiarum in unum populum ac civitatem coeunt, maximam dat jus corpori in partes, quia haec perfectissima est societas: neque ulla est hominis actio externa quae non ad hanc societatem aut per se, aut ex circumstantiis spectare possit.

[108] l. 1. c. 4. § 7. n° 3.

Juris autem civilis occasionem dedit utilitas nam illa, quam diximus consociatio aut subjectio, utilitatis causa coepit institui. prol. 16.

Nam qui coetui alicui se aggregaverant, aut homini hominibusque subjecerant hi aut expresse promisserant, aut ex negotii natura tacite promisisse debebant intelligi, secuturos se id, quod aut coetus pars major, aut hi, quibus delata potestas erat, constituissent. prol. 12.

[109] Dit zag ook Felden in: Verum ex praesumpta voluntate paciscentium eorum, qui in societatem civilem coierunt petendum non esse videtur fundamentum, sed ex naturâ potius constituente homines partes societatis civilis.... Fundamentum eorum, quae justa sunt in civitate, non a praesumpta voluntate coeuntium, sed ab ipsa natura civitatis petenda esse. Joann. à Felden, Annotata ad H. Grotium. etc. Jenae 1658. blz. 72.

Zie ook Felden. Elementa juris universi. Lips. 1664. De staat wordt aangeduid als societas naturalis perfecta blz. 4.

Felden hatte entschieden Unrecht, in den Ausführungen des Grotius überhaupt eine Verkenning des speziell natürlichen Elementes zu erblicken.--Zwar wurde in dessen Schrift einen besonderen Nachdruck auf die Thatsache gelegt, dass ohne eine gewisse Übereinkunft, zwischen den Individuen keine geordnete Gesellschaft enstehe, aber gleichfalls wurden an manchen Stellen die Natürlichen Verhältnisse betont, durch welche das Individium dazu geführt wurde, den Socialen Vertrag formel oder stilschweigend zü schliessen. Aldus Liesker. Die Staatswissenschaftlichen Anchauungen D. Graswinkel's p. 157. Ik geloof dat men zich hier vergist. De aangehaalde text, waarop deze bewering steunt is l. 1. c. 4. § 7. n° 3. waar Grotius juist het tegendeel bewijst. Vergelijk over Grotius' contractstheorie: O. Gierke, passim. vooral blz. 81. J. Basdevant. Fondateurs du Droit international. Paris 1904. blz. 240. Deze laatste zegt:

Comme principe Grotius admet la doctrine du contrat social, qu'il n'expose pas dans son ensemble comme un point sur lequel il aurait porté specialement son attention, mais que des allusions suffissament précises font apparaitre comme adopté dans son esprit.--Cfr Esmein. Elements du droit constitutionel. Paris 1903.

[110] O.c. L. 1. c. 3. § 6. n° 1.

[111] Summam imperio intelligo personam ant coetum cui imperium sit in populo solius Dei imperio subditum. De Imperio Summarum Potestatum. blz. 1.

[112] Haec ergo summa potestas quod subjectum habeat videamus Subjectum aliud est commune, aliud proprium: ut visus subjectum commune est corpus, proprium oculus; ita summae potestatis subjectum commune est civitas, subjectum proprium est persona una pluresve, pro cujusque gentis legibusque ac moribus. l. 1. c. 3. n° 7. n° 3.

[113] l. 1 c. 3 § 8 no 1. cfr. l. 2 c. 11 § 1 no 3.

[114] l. 1 c. 4 § l no 3.

[115] Zie over Ephoren, Otto Gierke--Althusius blz. 29. Ephoren werden genoemd de mannen die de opdracht hadden in naam van het volk diens rechten voor te staan tegenover de hooge regeering.

[116] l. 1 c. 4 § 7 no 2.

[117] Lib III advers. Monarchom. c. 8. l. VI c. 23-24.

[118] Summam potestatum intelligo personam aut coetum cui imperium sit in populo solius Dei imperium, subditum. Vocem ergo "Summae potestatis" non pro jure sumimus,--sed pro jus habente. Hujus ergo "Summae potestatis" ita definitae imperium dicimus, non ad profana tantum sed ad sacra quoque extendi.

H. Grotii. De imperio Summarum Potestatum circa Sacra. Ed. 3'e Hagae Com. Adr, Vlacq 1652. C. 1. n° 2.

[119] Verantwoording v. d. Wettelicke Regiering van Hollant ende West Vrieslant. Parijs. Cap. 2. blz. 24.

Atque adeo religimis qouque publicae status nunquam non a regis ac Synedrii arbitrio pependit. l. 1. c. 4. § 6. n° 4.

[120] Verantw. c. 2. blz. 28.

[121] Verantw. blz. 59. c. 6.

[122] Verantwoordingh ibid.

[123] De Imper. Summ. Potestatum. c. 1. no. 2.

[124] Universitate materiae respondit finis quoque universitas o. c. c. 1. no. 4.

[125] De Imperio Summarum Potestatum. c. 1. no. 4. Ook de verdere citaten in den text zijn uit dit werk.

[126] Musculo, Bucero, Ivello, Witakkero, Reinoldo, Brittanarum rege, Episcopo Eliensi, Bochello, Tokero, Causabono, Paraco, consentinunt hi qui Politica tractarunt ... Melchior Goldastus, etc.

[127] Nam quamquam pro poena quibusdam injungi opera quaedam solent ea tamen opera spectantur tantum qua molesta sunt, atque ideo ad passiones sunt referenda. l. 2. c. 20. § 1. no. 1.

[128] Dictat ... ratio maleficium posse puniri, non autem quis punire debeat, nisi quod satis indicat natura conventissimmum esse ut fiat ab eo qui superior est: non tamen ut omnino hoc demonstret esse necessarium nisi vox superioris eo sumatur sensu, ut is qui male egit eo ipso se quovis alio inferiorem censeatur fecisse et quasi ex hominum censu detruxisse in censum bestiarum quae homini subjacent. l. 2. c. 20. § 3. no. 1.

[129] Est enim ira ut in bestiis ita in homine ... qui appetitus adeo per se caret ratione, ut saepe feratur in ea, quae non laeserunt, ut in foetus ferae quae laesit; aut in sensu carentia ut in lapidem quo ictus est canis. At talis appetitus in se spectatus non convenit parti rationali, cujus est imperare affectibus; ac proinde nec juri naturae quia id est dictatum naturae rationali ac sociali qua talis est § 5.

[130] De talibus Seneca loquitur, cum ait, interdum, ut pereant interesse pereuntium. l. 2 c. 20 § 7 no 3.

[131] Cfr. l. 1 c. 3 § 2 no 2 quanquam enim judicia publica non a natura, sed a facto sunt humano ... enz.

[132] Sed cum facti inquisitio saepe magnam diligentiam et poenae aestimatio multo prudentiae et aequitatis desideret ne dum quis nimium de se praesumeret, aliis non credentibus, rixac orirentur, eo placuit hominum justis commutationibus eis deligere quos optimos ac prudentissimos putarent aut forte sperarent. § 9 no 4.

[133] Sunt enim haec remedia animorum non minus innocentia quam pharmaca sensui ingrata. l. 2 c. 22 § 10 no 1.

[134] Dit alles behandelt Grotius wijd en breed. l. 1 c. 2 §8 no9. en verder.

[135] Cfr. l. 2 c. l § 14.

[136] Tam omnes parcere crudelitas est, quara nulli. Seneca, De clementia. De Jure B. ac P. l. 1. c. 2. § 8. no. 10 ... negant enim stoici ut videre est in fragmento apud Stobacum, titulo de magistratu, in oratione Tullii pro Mucena, et in fine librorum Senecae, de clementia, sed levi argumento. Venia aiunt, debitae poenae remissio est: sapiens autem quod facere debet facet. Hic fraus latet in illa voce debitae. o. c. c. 20 § 21.

[137] De J. B. ac P. l. 2, c 22. § 29. no 1.

[138] Vera bona extra virtutes, et earum actiones, quae ad peccatum non ducunt sunt aut delectantia, aut delectantium causa, quae utilia vocantur ut possessionum abundantia.

[139] Sunt ... quaedam quae vitae acquiparantur, ut existimatio pudor virginalis, fides matrimonii, aut sine quibus vita tuta esse non potest, ut imperii societatem continentis reverentia: adversum quae qui faciunt ii homicidis meliores non videntur. o. c. l. 1. c. 2. § 5. no 7.

[140] Sed intra concessum modum ad minimum ducit caritas ejus qui punitur, nisi plurium justior caritas aliud suadeat ob causam extrinsecam, quae interdum est ingens periculum ab eo qui deliquit, plerumque autem necessitas exempli. c. 22 § 34.

[141] Jam vero majorem etiam usum habet religio in majori illa, quam in civili societate, quia in civili partem ejus supplent leges, et facilius legis exsecutio. Cum contra in magna illa communitate juris exsecutio sit difficillima, ut quae nisi armis expleri nequeat; et leges paucissimae quae insuper sanctimoniam suam habent praecipue a metu numinis. l. 2 c. 20 § 44, no 6.

[142] Zie over Grotius strafrecht-theorie, Heinrich Pfenninger: Der Begriff der Strafe, Zürich. 1877.

[143] Alles was Grotius von dem rechte der Natur vorbringt, ist nichts als die alte scholastische Lehre. Joh. Jac. Schmauss, Neues Systema des Rechts der Natur Gott. 1754 Wz. 213.

[144] Grotius brach auf politischem Gebiete die Bahn, wie Luther auf dem religiösen und Cartesius auf dem philosophischen, Kaltenborn. Die Vorläufer des Hugo Grotius, Leipzig 1848.

[145] Archiv, für Geschichte der Philosophie d. 7, blz. 67.

[146] Die Philosophie des Rechts, 1830, B. 1, blz. 68.

[147] Cfr. V. Cathrein, Moralphilosophie, 1899, B. 1, blz. 323 e. v.

[148] Gest. 1604. Disquisitiones methaphisicae 1, 2, disp. 150 c. 3 no 22-25 Zie over Vasquez' stelling Dr. Praxmarer. Philosoph. Jahrb. 1888 blz. 421.

[149] Illa ergo quae rationem habent, seipsa movent ad finem, quia habent dominium suorum actuum per liberum arbitrium, quod est facultus voluntatis et rationis.....

Et ideo, proprium est naturae rationalis, ut tendat in finem quasi se agens, vel ducens ad finem; naturae vero inrationalis, quasi ab alio acta, vel ducta. S. Th. 1a 2ae q l, art. 2. c.

Duplex est necessitas: una coactionis, et haec, quia repugnat voluntati tollit rationem meriti. Alia est necessitas ex obligatione praecepti sive ex suppositione finis, quando scilic aliquis non potest consequi finem virtutis, nisi hoc faciat, et talis necessatis non excludit rationem meriti, in quantum aliquis hoc quod sic est necessarium voluntarie agit. S. Thom. S. Theol. 2a, 2ae, q. 58, art. 3 ad 2 cfr. De veritate q. 17. a. 3.

[150] Agens autem non movet, nisi ex intentione finis. Si enim agens non esset determinatum ad aliquem effectum, non magis ageret hoc quam illud: ad hoc ergo quod determinatum effectum producat necesse est quod determinetur ad aliquid certum, quod habet rationem finis. S. Thom. la, 2ae q. l a. 2 c.--S. c. G. L. 3 c. 2.

[151] Manifestum est omne agens agere propter finem, quia quodlibet agens tendit ad aliquod determinatum. Id autem ad quod agens determinate tendit, oportet esse conveniens ei; non enim tenderet in ipsum nisi propter aliquam convenientiam ad ipsum. Quod autem conveniens est alicui est illle bonum. Ergo omne agens agit propter bonum. St. Thom. S. c. G. l. 3. c. 3.

[152] Finis est bonum, vel apparens bonum--Aristoteles, Phys. lib. 2, 31, cfr. St. Thom. De Verit. q, 14 a 2.

[153] St. Thom. 1a 2ae q. 5 art. 6, c.

[154] St. Thom. 1a 2ae q. 18--19.

[155] Cum ratio humana ad legem aeternam comparetur, ut causa secunda primae subordinata, necessarium est voluntatis humanae bonitatem magis ex lege aeterna quam ex ratione dependere. St. Thom. 1a 2ae q. 19 art. 4 concl.

[156] 1a 2ae q. 90 art. 4 c.

[157] Cfr. St. Thom. 1a 2ae q. 19.

[158] Celui, qui a agi contrairement aux lois de la morale ... a violè un ordre, qu'il était tenue de respecter, un ordre qui devrait être observé. De Baets. Bases de la morale et du Droit. blz. 300.

[159] Zie over dit alles Victor Cathrein. Moralphilosophie, 1899, blz. 327-332. Hij kent geen ware verplichting zonder overheid.

[160] Cfr. St. Thom. 1a 2ae q. 90. art. 2 c.

[161] Tout chose est bonne; lorsqu'elle tend à sa fin. Ainsi en est-il des choses naturelles; ainsi des actions de l'animal, ainsi des actions de l'homme en dehors de la considération morale; ainsi en est-il enfin des actions morales. Elles sont bonnes, si elles tendent à réaliser la fin de l'homme, de l'homme comme tel. De Baets. Les basis de la morale et du droit. Gand, 1892, bl. 177.

[162] Sed primo agenti, qui est agens tantum, non convenit agere propter acquisitionem alicujus finis; sed intendit solum communicare suam perfectionem, quae est ejus bonitas. Et unaquaque creatura intendit consequi suam perfectionem, quae est similitudo perfectionis et bonitatis divinae. Sic ergo divina bonitas est finis rerum omnium. 1a q. 44 art. 4.

[163] In rebus creatis invenitur bonum, non solum quantum ad substantiam rerum, sed etiam quantum ad ordinem earum in finem 1a q. 22 art. 1.

[164] Ratio autem ordinandorum in finem proprie providentia est 1a q. 22 art 1.

[165] 1a q. 22 art. 2 c. en ad 2 o.

[166] 1a q. 22 art. 4.

[167] 1a q. 22 a. 4 c.

[168] 1a 2ae q. 91. art. 1, concl.

[169] ibid en q. 93 art. 1.

[170] 1a q. 22 art. 2 ad. 4.

[171] 1a 2ae q. 91. a. 2. c. cfr. 1a q. 22 art. 2. ad 5.

[172] 1a 2ae q. 91 a 2 2.

[173] 1a 2a q. 10 art. l c.

[174] 1a 2a q. 91, art. 2, ad 2.

[175] 1a 2ae q. 94, art. 1 c.

[176] 1a 2ae q. 94 art. 2 c.

[177] 1a 2ae q. 94 art. 2.

[178] 1a 2ae q 94 art. 3--9. 61 art 2. Cfr. 1a. 2ae q 63 art. 1. Hier zegt St. Thomas ook, waarom de deugd van nature in ons is "secundum aptitudinem, et inchoationem, non autem secundum perfectionem." q. 94, art. 4 ad 3.

[179] St. Thomas 1a 2ae q 94, art. 3 ad. 2.

[180] cfr. W. Dilthey. Archiv, f. Geschikte der Philosophie d. VII blz. 66. Grotius gelijk Bacon, ging uit van het idee van aangeboren tendenzen in de menschelijke natuur, op welke hij dan in Stoicijnschen zin een moraal construeerde.

Cfr. W. Dilthey, ibid. d. VI. Natürliches System d. Geisteswissenschaften im 17 Jahrh.

[181] 1'a 2'ae q. 95 art. 1 cfr. ibid art. 2--q. 91 art. 3.

[182] 1'a 2'ae q. 91 art. 4.

[183] l'a 2'ae q. 91, art. 3.

[184] l'a 2'ae q. 95, art. 4.

[185] Ibid.

[186] 1'a 2'ae q. 95, art. 2.

[187] A. Pottier. De Jure et Justitia. Leodii 1900 blz. 7.

[188] "Inleiding" enz. B. 1 d. l § 2.

[189] 2a 2ae q. 57. art. 2.

[190] ibid. art. 1.

[191] Inleidingen l. c.

[192] Jus sive justum naturale, est quod ex sui natura est adaequatum vel commerisuratum alteri. 2a 2ae q. 57 art. 3. cfr. ibid art. 2.

[193] ibid. art. 3.

[194] ibid. Si consideretur iste ager absolute, non habet unde magis sit hujus quam illius; sed si consideretur per respectum ad opportunitatem colendi ... secundum hoc habet quandam commensurationem, ad hoc quod sit unius, et non alterius.

[195] 2a 2ae q. 64. art. l.

[196] Quod aliquid propter se quaerit semper quaerit; ... quae igitur semper sunt in entibus sunt propter se a Deo volita; ... substantiae autem intellectuales maxime accedunt ad hoc, quod sint semper ... Per hoc autem quod dicimus substantias intellectuales, propter se a divina providentia ordinari, non intelligimus quod ipsae ulterius non referantur in Deum et ad perfectionem universi. Sic igitur propter se procurari dicuntur et alia propter ipsas, quia bona ... non eis sunt data propter alterius utilitatem. S. c. G. l. 3 c. 112.

[197] S. c. G. l. 3 c. 128. Tunc autem ordinata concordia inter homines servatur, quando unicuique quod suum est redditur, quod est justitiae.

[198] M. de Baets. Les bases de la morale et du droit blz. 153. cfr Pottier. De jure et justitia blz. 7.

Men ziet hieruit ook, waarom Kaltenborn ten onrechte van de scholastieken zegt: "Das Recht erscheint noch als Gerechtigheit, die ja auch moralischer und religiöser Natur ist," o.c. blz. 42.

[199] o.c. Ibid.

[200] 2a 2ae q. 57 art. 3.

[201] Ibid.

[202] Absolute autem apprehendere aliquid non solum convenit homini, sed etiam aliis animalibus. Ibid--Considerare autem aliquid, comparando ad id quod ex ipso sequitur, est proprium, rationis; et ideo hoc idem est naturale homini secundum rationalem naturam, quae hoc dictat. 2a 2ae q. 57 art. 3.

[203] St. Thomas De Reg. princip. l. 1. c. 1.--cfr. Ed. Crahay. La Politique de St. Thom. blz. 5. Louvain, 1896.--cfr. Ene. Leonis XIII. "Dinturnum"--cfr. St. Thomas 1a 2ae q. 96, art. 4. s. c. G. l. 3. c. 129.

[204] Cuicumque est aliquid naturale, oportet etiam esse naturale id sinc quo illud haberi non potest; ... Est autem homini naturale quod sid animal sociale; ... Ea igitur sine quibus societas humana conservari non potest sunt homini naturaliter convenientia. S. c. G. 1. 3. c. 129. Zoo bijv. bet staatsgezag.