Part 52

[1364] Dit is onjuist: de N. C. trok zich eerst na 1618 naar de Mauritius-baai terug. (Vgl. hiervóor p. 137.)--Zie echter hiervóor (p. 388) het verhaal van Edge ad 1616.

[1365] Namelijk de ambassade van 1621-1623.--Zie daarover: hiervóor p. 224, 25.

[1366] Hoe zonderling het schijnen moge, deze mededeeling is onjuist. Vgl. hiervóor p. 109 Noot 5{[357]}.

* * * * *

Hooge ende Mogende Heeren, dit is tgene de remonstranten noodich hebben geacht uwe Ho: Mo: eerbiedentlijcken int corte te remonstreren, tot iustificatie van hare procedure jegens de Engelschen anno 1618 in Spitsbergen geuallen, met verhael van haerlieder ongelegentheijt om van haerentwegen ijemant na Engelandt te committeren ten eijnde de Engelsen dijenaengaende contentement werde gedaen, het sij dan bij reciproque restitutie van genomen goederen bij liquidatie ofte op eenige andere maniere; Ende willende de remonstranten niet dissimuleren ront vuijt te verclaren, verstaen te hebben, dat dije vande Engelsche Compagnie haere gepretendeerde Actie wegen de voorszeide proceduren, aen verscheyden Heeren van syne Hooggemelte Ma^{ts}. Raedt hebben opgedragen, dije het meer om eene goede somme gelts te trecken, als om eenich redelyck contentement te hebben ofte liquidatie sal te doene sijn, Ende datte Remonstranten daeromme met goede reden te vresen hebben soo wanneer de Engelschen souden bemercken alsmen totte liquidatie ware gecommen datter Remonstranten Reeckeninge den haren verre is ouertreffende dat sijlieden dan sullen weten met recht ofte onrecht, ofte de Reeckeninge der Remonstranten te extenueren, ofte t’ eenemael te verniettigen, Ofte andersints lichtelijcken het Schip op eenen anderen Bouch wenden ende dus ijet anders voorwenden om tot hare voornemen te geraken, Daertoe hem in sulcken gevalle de dreijgementen van repressalien nijet min als jegenwoordich souden ontbreken; De welcke jngevalle sijlieden jn tijden ende wijlen vervorderen ter executie te leggen soo verclaren de Remonstranten dattet hun sal van herten leedt sijn, datte landen ofte goede jngesetenen vandijen daerdoor in eenich ongemack sullen geraken, Biddende uwe Ho: Mo: dattet onheijl daervan commende, den Remonstranten nijet en werde geimputeert, de welcke wel versekert sijn ingevallen hare sake te rechten ende soot behoort werde geexamineert dat sijlieden daervan gansch onschuldich sullen beuonden worden, Protesterende voorts ter Weerelt niet meer te wenschen als s’landts Dienst ende welstant altijt ende jn alles te sijen gevordert, daertoe sijlieden altijt sullen bereijt sijn te contribueren alle t’gene dat in haere dispositie ende vermogen is[1367].

[1367] Naar een afschrift in de verzameling: Noordsche togten. 4. Loopende N. C. R.-A.

Rec. 18 September 1624.

BIJLAGE XVII. (p. 211, 212.)

TWEE GETUIGENISSEN van deelnemers aan de reis ter walvischvangst van 1617 over het met de Engelschen voorgevallene op Spitsbergen in dat jaar.

Op huyden den vyfthienden Septembris a^{o}. XVI^{c} zeventhien compareerden voor my notaris nagenomt, binnen de stadt Vlissyngen residerende; in de presentie van de getugen ondergeschreven Jan Verrelle schipper, out dertich jaren, Matheus Willemsz. stierman out XXV jaren, Cent Bastiaenssen hoochbootsman out XXX jaren ende Teunis Symonssen schimman out XX jaren, alle vier woonende binnen deser stede van Vlissyngen gevaren hebbende met huerluyde mede schipsvolck op den schepe genaemt de Arcke Noë op de voyage van walvischvanck dit jaer XVI^{c} zeventhiene, dewelcke gevende der waerheyt getuychnisse ter instantie ende versoecke van Ian Lampsins, Jan Gyselijn, Adriaen Adriaenssen ende hunne mede rederen, cooplieden binnen der voorseide stadt, hebben op hunne mannen waerheyt in plaetse van eede getuycht ende geattesteert, warachtich te zijne ’t gene volght.

Eerstelick dat warachtig is, dat zylieden metten voornoemden schepe, in compagnie van noch een ander schip, daer schipper op was Hubrecht Cornelissen, beyde in dienste van Ian Lampsins, Ian Gyselyn, Adriaen Adriaenssen ende hunne medereederen voornoemt op den XII^{c} Meye voorleden deses jaers XVI^{c} zeventhiene, vertrocken zyn van Vlissynghen na Spitsbergen, alwaer zy op den XXX^{n} derselver maent zijn gearriveert in de baye genaemt Oresont, voor welcke reede des daechs te voren gearriveert was het schip van Cornelis de Cock mede van Vlissynghen, die des daechs na hun, van gelijcken in dezelve reede is gecomen.

Item dat twee dagen daer naer, aldaer op dezelve reede noch gecomen is een Engels schip van de compagnie van Londen daer schipper op was eene Herry Smit den welcken aldaer vindende de voorszeide drye schepen van Vlissynghen, heeft van stonden aen (gelijck hy tegens hemlieden geseyt ende bekent heeft aen desselfs boort ontboden zynde) geschreven aen zynen admirael die gelegen was op de reede van Belsont ontrent acht mylen Noort van daer, hem adverterende van het arriveren van de voornoemde Zeeusche schepen.

Daer op dat oock de voorszeide schippers van Vlissynghen als doen hare sloepe hebben gesonden na Belsont vernomt, omme te besien off daer geene Hollantsche schepen en waren, de welcke (zoo zy naderhant rapporteerden) aldaer geene en vonden, dan wel den voorseiden Engelsen admirael met noch eenige andere Engelsche schepen, welcke sloepe aldaer gecomen zynde, heeft den voorseiden Engelsch admirael, dezelve doen aen boort commen ende henlieden sprekende, haer belast, hunlieden schippers aen te seggen, dat se van daer zouden vertrecken ofte dat hy selfs in Oresont comen zoude ende hun van daer slaen.

Onderentusschen, terwyle de voorszeide slouppe na den admirael gesonden was, hadde den zelven admirael affgesonden een pinasken om te besien offer aldaer in Oresont geen Duytsche schepen en lagen, ende aldaer bevindende de voorseide drye schepen van Vlissynghen, heeft henlieden van des admiraels wege verbot gedaen hare nerynge ende visserye te doene.

Middelertyt den voorseiden Verhelle, hebbende gevangen twee walvisschen, heeft dezelve met hare ketels ende vaten aen lant gebracht, ende is onderentusschen haerlieder sloepe wedergekeert rapporterende haerlieder wedervaren.

Daer naer heeft den voorszeiden admirael noch affgesonden eene zyner slouppe, met expresse last aen hemlieden van Vlissyngen te zeggen, dat zy heur van daer souden maken ofte dat den admirael selfs daer commen soude met zyne schepen, hun met gewelt van daer te smyten.

Op welcke dreygementen zylieden (als maer drye schepen zynde tegens derthiene van de Engelsche, ende geen assistentie bevindende van de Hollantsche schepen) genootsaect zyn geweest van daer te vertrecken, ende zyn te rade geworden haerlieden met heure schepen te vervoegen na het Beren eijlant eensdeels omme te vernemen of de Hollantsche schepen aldaer lagen ende andersdeels om te besien off daer oock eenige neringe was te doene.

Doch aldaer geene schepen vindende dan alleen een Enghels schip dat van de compagnie van Londen niet en was, ende seijde vyf weken onderwege geweest te zyn, zynde alsdoen maer zes weken geleden dat zylieden van Vlissynghen waren geseylt, ende daeruyt gissende dat de Hollantsche schepen noch wel mochten onderwegen zyn; daer beneffens aldaer niet vindende te visschen ende considererende dat hare tyt soude beginnen verloopen, dat se haer ketels niet meer en souden connen aen lant zetten, indien se noch eenige onsekere plaetsen hadden gaen zoucken.

Soo zyn sij wederom van advyse geworden te keren na Spitsberge op eenige plaetsen daer zij dochten dat de Engelsen niet en souden wesen, maer aldaer geene bequaemheyt vindende zyn weergekeert na hunne eerste plaetse, verhoopende dat de Hollantse schepen, aldaer zouden gecommen wesen, ende hebben die van het schip van Verhelle onderwegen twee visschen becomen.

Alwaer wederomme gecommen zynde, hebben aldaer noch gevonden het voorszeide schip van Herry Smit ende noch een ander daer schipper op was Iems Feverson, mette welcke zylieden in gespreck ende onderhandelynge gecomen zijn ende veraccordeert dat de Engelsche hun soude toelaten op d’ander zyde van de baye te loopen ende visschen buyten de houcken in zee; belovende de zelve Engelsche dat zij in ’t faveur van de Vlissingse schryven souden aen den admirael; dat zy deur quaet weer aldaer gecomen waren met twee visschen ende dat zy weder van daer waren geseylt; doch in contrarie van de zelfde hunne belofte, hebben zy den admirael geinformeert van de voorszeide hare nerynge ende visscherye, gelyck zy naderhant zelfs bekent hebben.

Waeruyt gevolght is, dat den admirael heeft geschreven aen den vice admirael wesende het clouckste schip van alle, gemonteert zynde met achtien gotelyngen meest alle stucken van ontrent drye dusent wegens, ’t welcke schip liggende was aen het Voorlant, hem gelastende (zoo de zelfde vice admirael naderhant bekent heeft, ende gelyck uyt het vervolch van de sake gebleken is) dat hy de Zeeusche schepen feytelick zoude aentasten.

Doch alsoo het schip van Hubrecht Cornelissen ende ’t gene van Cornelis de Cock onderentusschen na huys zeylden, ende de voorseide Verhelle noch meest al zyn goet aen lant hadde namelijck noch hondert ende twintich oxhooffden speck ende daerenboven alle zijn baleynen, hooffden, want ende gereetschap van haerlieder nerynge ende midsdien zeer ongereet om te connen vertrecken, hebbende ontrent hondert ende zeven, off hondert acht oxhooffden speck in ’t schip ende noch twee walvisschen ende ontrent een halve aen boort liggende ende daer toe zoo vele te vangen als men wenschte; soo is ’t gebeurt dat den voorszeiden Engelschen vice-admirael aengetast heeft het schip van den voorszeiden Ian Verhelle. Ende heeft haerlieden ontbloot ende ontnomen alle haerlieder vanck, zoo wel die zy aen boort ende binnen den schepe hadden als allen ’t gene aen lande was, met alle haerlieder gereetschappe selfs tot haerlieder spyckers toe met ’t samen zes gotelyngen uyt het schip ende alle haer buscruyt tot ontrent zes hondert wegens, haer alleenelyck latende een halff kinneken na gissynge van ontrent dertich pont, ende voorts haer afnemende alle heurlieder vischtuijch, van arpoenen, lancen, lynen, cabelstanden, blocken, slouppen, messen, ketels ende in somma alle ’t gene hem belieffde, na uytwyse de neffens gaende specificatie.

Alsoo dat zylieden ledich scheeps hebben moeten na huys comen, hebbende moeten zien voor haer oogen, aleer zy noch van daer trocken, dat de Engelse, het meerendeel van het voorseide speck aldaer aen lande hebben gecoect tot traen gemaect ende in haerlieder schip geladen, zonder dat zy daer tegens conden doen, het welcke niet en soude geschiet hebben, indien zylieden met hulpe van de Hollantsche schepen hadden versterct geweest, gelijck de Engelsche zelfs tegens hemlieden hebben bekent gehat.

Alle ’t welcke de voorseide deposanten verclaerden ende getuyghden te wesen de gerechtighe waerheyt. Bereet zynde alle ’t zelve (des noodich ende versocht zynde) solempnelick ende met eede te bevestigen.

Aldus gedaen ende geattesteert binnen de stadt Vlissynghen voor my Gheleyn Pietersz. openbaer notaris, binnen dezelve stadt residerende, geadmitteert by den hove provinciael over Hollandt, Zeelant; ende ter presentie van Gilles van der Beke ende Evert Cornelissen, beyde inwoonderen ende borghers aldaer als getuyghen ten desen versocht. Ende hebben de comparanten dese tegenwoordige beneffens my notaris onderteyckent ten dage ende jare voorseit. Jan Verrelle, Matues Wilhem, Cent Bastiaenssen, Tuenys Tyemmenssen.

Mij ’t oirconde Gheleyn Pieters, notarius publicus[1368].

[1368] Naar een afschrift in de verzameling: Noordsche togten. 4. Loopende N. C. R.-A.

* * * * *

In den jare onses Heeren Iesu Christi zesthienhondert ende zeventhiene, den vyfthienden dach der maendt Septembri, syn gecompareert voor mij Gedion Morris, openbaer notaris bij den provinciaelen hove van Hollandt, Zeelandt en Westvrieslandt geadmitteert binnen der stadt Vlissinghen residerende, ende in presentie van de nagenoemde ghetuygen d’eersame Pierre d’Hallegory, domingo de Hallegory ende domingo de Turbide, alle dry harponiers, ende Pierre d’ Hayet meester van de chaloupe Basques, dese laetste reyse, vuytgeweest zijnde ter walvischvanck ten dienste van S^{r}. Ian Lampsins ende consoorten op d’eylandt van Spitsberghe, mette schepen d’ Arke Noë, daer schipper op is Ian Verelle, ende de schepe de Peerle, daer schipper op is Huybrecht Cornelisz. beyde van Vlissinghen, dewelcke omme der waerheyt getuygenisse te gheven, aengaende de zaecken naer beschreven, daartoe versocht zynde van weghen de voorseide reeders, hebben in fransche tale, daer aff dit de translatie is, geseght, verclaert ende geattesteert bij heurlieder mannewaerheden in plaetse van eede, warachtich te zyne, dat zylieden deponenten in de maent Mey laetstleden mette voorseide schepen van hier vuytgeloopen zynde, naer de visscherie van walvisch; zyn in ’t laetste van Mey voorseit gearriveert in de baye van Horenzont. Is aldaer gecommen zekere chaloupe van den Engelschen admirael met eenen brieff ende commissie medebrengende expressen last, dat den schippers dadelijck mette schepen vuyte voorseide baye zouden hebben te loopen ofte anderssins zoude hemlieden doen vertrecken, verdreygende de Basque te doen hanghen aen den boechspriet, ofte handen ende voeten te binden ende hemlieden in zee te worpen, zulcx dat zylieden genootsaeckt zyn geweest vuyte voorseide baye te loopen naer dat de Engelsche hemlieden twee walvisschen hadden ontnomen; verclarende voorts dat de voorseide Engelsche hemlieden vuyten voorseiden schepe noch hebben genomen hondert ende acht ocxhooffden gecapt speck, ende hondert ende twintich ocxhooffden speck aen ’t landt, alle vol zynde, metgaders noch dry visschen in masse (boven d’ eerste twee) welcke drij visschen zylieden gereet hadden aen boort om te gaen cappen. Ende dit alles naer dat de voorseide Engelsche hemlieden consent gegeven hadden om buyten de hoecken wel twee mylen in zee te gaen visschen, doende de voorseide Basque naer hunnen appetite dezelve visschen boucksarden wel twee mylen verre aen heurlieder boort hun commanderende ende gourmanderende als ofte zylieden hunne slaven geweest waren, wordende onder andere zylieden deponenten zeer vileinelijck verdreyght ende getracteert van den vice admirael van de Engelsche, dewelcke wesende een jonck ende outrequidant persoon, sich zeer violentelijck comporteerde, verclarende voorts dat de voorseide Engelsche hemlieden insgelycx hebben genomen eenen grooten rooden coperen ketel, de lepels, harpoenen, lancen, messen, lyme, vier chaloupen, ses ysere gotelingen met hunne ramparden, musquetten poeder, twee windasen ende veel andere dingen die hemlieden dienden ende aenstonden, in alle manieren, als off zi onder vyanden handen geweest waren, verclarende voorts dat de voorseide Engelsche overmits het verboet ende beleth van visschen oorsaecke zyn dat de reeders wel ontrent acht hondert ocxhooffden faulx frect oft wanladinghe hebben, d’ welck zoude bedraeghen veerthien visschen daeraff de baleines ofte baerden, ontrent dertich duysent wegens zouden connen bedragen. Item dat indien zylieden in de voorseide baye vredelyck hadden mogen ligghen ende visschen, zylieden in veerthien daeghen tydts wel eens zoo veel visschen zouden hebben bekommen als zy van doene hadden, deur dyender zulcken menichte van visch was, dat eenen Engelsman neghen visschen op eenen dach vinck, ende zoude de reyse dyenvolgende wel eene maent ofte bet, corter gevallen hebben, als zy gedaen heeft. Verclarende voorts dat zylieden op de voorseide reyse gheene Hollandtsche schepen en hebben vernomen, waerdeure de Engelsche te bouter aenginghen, als seggende, zoo de Hollanders comen en zylieden stercker zijn dan wylieden, zoo sullen zij visschen, maer anderssins soo ick my stercker vinde als ghylieden, soo sal ick UL. sincken. Sluytende hiermede hunne verclaringhe die zylieden presenteren des noot by eede te stercken voor alle heeren jugie ende gerechte des versocht zynde. Ghedaen tot Vlissinghe voorseit in den comtoire myns notaris, in presentie van Ian Iansz. Cock, ende Willem Beukelaer, inwoonders alhier als getuyghen, Ende de voorseide deponenten mette voorseide getuygen hebben de minute deser, onder my notario rustende geteeckent.

Ita attestor. Gidion Morris, notarius publicus[1369].

[1369] Naar een afschrift in de verzameling: Noordsche togten. 4. Loopende N. C. R.-A.

BIJLAGE XVIII. (p. 290-300.)

MEMORIE van de Noordsche Compagnie aan de Staten-Generaal over de onaangenaamheden met Jean Vrolicq in 1632 en 1633.

Tres hauts et Puissants Seigneurs.

Les Administrateurs de la Compagnie octroyée du Nord d’ Hollande, Zelande et Pays de la Frise occidentale exposent bien humblement a Vos Seigneuries les troubles, molestations et violences, que fait un certain Jan Vrolicq de St. Jan de Luz (se qualifiant Capitaine de la Marine) à ceux de la Compagnie du Nord de ces Provinces Unies: Comme et en quelle façon aussi il ait a fausses et mensongeues ententes, obtenu du Siege de l’admiraulté à Rouen mandement d’arrest sur les biens et marchandises de ladite Compagnie du Nord de cesdites Provinces. Et en vertu d’iceluij arresté et saisi plusieurs marchandises.

Aussi, comme l’an 1632, Ceux de ladicte Compagnie sont grandement et deplorablement pillez et vollez en l’Isle Maurice, située au Quartier du Nord, par quelques navires Françoises dudict St. Jan de Luz,

Et pour bien et clairement demonstrer les procedures Iniques, et reparations d’icelles, servira a Vos Seigneuries d’avis que c’est chose notoire et manifeste à tout le monde, voire les Itineraires Histoires et recueils Journailliers, imprimez en plusieurs languages, demonstrent aussi assez Comme divers manans et subiects de ces paijs et provinces, d’anciennecté et long temps se sont tousiours esvertuez, et n’ont rien espargné, pour recercher et descouvrir Paijs et contrées longtaines et incognues.

Quelques habitans d’icelles, entreprindrent aussi es années 1594 et 1595 l’equippement et envoij de plusieurs navires aux Quartiers du Nord, pour ij descouvrir les Paijs et Costes situées sous le Pole Septentrional, lors incogneues, et point navigées. Et tout d’un train cercher un Court chemin et passage pour Cathaij et Chine: L’an 1596 quelques marchands d’Amstredam expedierent aussi a cest effect deux navires sous la conduicte de Jacob Heemsquercq, Willem Barentsz, et Jan Cornelisz. Reip, Esquels voijages lesdictes navires descouvrirent et trouverent beaucoup et plusieurs Paijs, Isles, Costes, fleuves et Rivieres, qui auparavant n’avoijent encores jamais esté designées en Mappemondes ni Cartes Geographiques, et notamment le Paijs de Spitsberguen, S’estendant des les degrés 76 Jusques au 82. Duquel ils s’emparerent et l’occuperent au nom des Treshauts et Puissants Seigneurs les Estats generaulx des Provinces Unies des Paijs bas, ij erigeans leurs armes et usans de tous Actes Possessoires dont on est accoustumé d’user en pareil Cas et semblable occasion, Et luij donnerent ce mesme nom de Spitsberguen a cause des Montaignes hautes et poinctues qu’il ij a, comme appert de l’attestation cij joincte A[1370] de quelques uns de ceux qui furent presens à la descouverte et emparement d’iceluij,

[1370] Deze stukken zijn hiervóor afgedrukt als bijlage VI.

Les mesmes Marchands ont du depuis, par Continuation, tousjours gardé lesdicts lieux et places, et ainsi par labs de temps, formé vne Compagnie, et faisans cependant plus exacte recerche et descouverte dudict Paijs, nommèrent chasque Baije ou Havre d’iceluij, ainsi qu’elles sont cogneues par les Cartes Geographiques.

Et d’autant qu’en ces lieux et endroicts, apparoissoient grand nombre de Balleines et aultres Monstres de Mer, Ceux de ladicte Compagnie commencerent à ij planter la Pesche des Balleines et autres Monstres de Mer: Envoijant a cest effect querir plusieurs Biscaijns et Basques à leur Service,

Quelque temps apres que ledict Paijs de Spitsberguen fust trouvé et occupé de ceux de ces Paijs icij; quelques navires angloises arriverent aussi là, en un autre Coing d’icelle Terre, distant quelques Lieues du lieu ou ceux de ces Paijs faisoijent leur Pesche, et en prenans la Possession, ont alors voulu maintenir d’auoir esté les premiers Trouveurs et occupateurs d’iceluij Paijs, luij donnant le nom de Terre neufve du Roij Jacques, Et passans oultre, Jusques au Lieu ou les nostres faisoijent leur Pesche, (comme ils estoijent puissans en navires et Esquippages) les en expulserent et dechasserent par force Pillans et les destituans de toutes choses. A raison de quoij, Ceux de ce paijs, furent constraints d’ij aller autres Saisons et années, avec plus de force, pour maintenir la priorité de leur droict et possession, et recouvrer lesdicts Anglois leur perte soufferte,

Sur quoij nasquirent et entreveindrent grandes et fascheuses disputes, entre le Roij d’Angleterre et ces Provinces Unies; mais Sa Majesté estant mieux informée, fust le debat touchant Sa Souveraineté laissé en son Estre, et accordé, Que ceux d’Angleterre et ceux de la Compagnie flamande, des lors en avant feroijent La paisiblement leur Pesche, Sans nuire troubler ou inquieter l’un l’autre d’avantage, et ainsi demeureroijent certaine distance les uns des autres,

Laquelle Pesche depuis ce temps là, Ceux de ces Paijs ont quietement faicte des l’orée de la mer, nommée en flaman t’ Voorlandt es Costés vers le Nord, aijant Octroij special de Vos Seigneuries, pour ij faire ladicte Pesche, des la nouvelle Zembla jusques au destroict de David, avec exclusion de tous aultres.

Aijant sur ce Ladicte Compagnie, pour la Comodité et confirmation de leurdicte Possession audict Spitsbergen, fait bastir dans la plage ou Baije Maurice des maisons de pierre, beaucoup de loges ou Cabannes, et pour defense vn fort, muni d’Artillerie, ij laissant continuellement du monde, pour passer l’hijver et ij tenir domicile: afin de retenir leur droict en ce paijs hors debat et dispute,

Et comme en apres, le Roij de Dannemarc auroit voulu pretendre quelque proprieté au Paijs de Spitsberguen, disant que cestoit appendice ou resortant de la Couronne de Norwegue, sont venus là deux navires de Dannemarc, l’an 1619, la esquippeez et fournis de Passeports du Roij: Ausquels navires alors pour certain regard fust permis et admis (toutesfois sans prejudice) de faire la Pesche des Baleines, avec ceux de ces Paijs avecq deux navires et pas d’avantage.