Chapter 18

Rozetje, de moeder, zindlijk, mager vrouwtje, dat nog wel is bakerde, as 'r in de buurt gelegenheid was, nou op 'n kraam liep te wachten, 'n kraam van àlle minnute bij Jacobs, de-kooschere-vleeschwinkel, en verdrietig werom kwam, omdat 'r wel weer 'n pijntje hier en 'n pijntje daar was, maar nog geen begin van weëen--hoe men zoo stom was om geen anteekeninge te houe begreep ze bij god niet!--Rozetje liet dadelijk 't hoog-geflapt gordijn neer. Zooveul licht gaf gewoon 'n verschteering in de kamer. Bedrukt, in zorgen om de laatste centen die op raakten, dee ze bedrijvige dingetjes, zacht van gebaar asof ze in 'n kraamkamer liep. Verstandig praatte ze terwijl, met angstjes in de oogen om Eitje die achterover leunde, 't gelaat in de schaduwlijn der gordijnlat. Nee, ze had Juda niet willen terughouen van de staking, al verdiende-die dikwels rijk as baas. En ze klaagde nou nòg nie waar-ie bij was, zoo as honderde vrouwen die elleke dag as 'n oordeel te keer gingen. Maar ze dàcht 'r van, wat ze dacht. Voor alle roezies in de gezinne, voor al de schrikkelijke roezies wou ze wel 'n dubbeltje hebbe, dan had ze 'n gezegend jaar. Dat komt, zei Eleazar, bijna fluisterend sprekend om de zieke niet te storen--dat komt omdat niet alle vrouwen zoo wijs zijn as jij.

"Wijs--wijs", zei ze bedenklijk: "wat je wijs noemp. 'k Hei daar 'n zustand bij Klaroen bijgewoond--ze slaat 'm gewoon op zijn smoel."

't Geel gelaat met de diepliggende oogen van den diamantslijper, die voor máanden zorgeloos met den lapjeskoopman stond te gijnen, leefde op voor Eleazar. 't Most moordend zijn, als 'n man niet thuis kon komen zonder krakeel, gekijf en verwijten. Wat was 'r 'n stuk samenwerking door vrouwen vernield.

"Hoe ken ze zoo tegen 'r eigen belang vechte!"--, zei-ie, met opwellende sympathie voor Klaroen.

"Wacht eerst tot jij getrouwd bin", sprak Rozetje, 'r adem ploffend in gewasschen glazen, die ze zoo voor de zindelijkheid nog eens met 'r schort nawreef: "juillie dòene en wij zitte 'r voor."

De trap gromde 't snelle gestamp van Juda's voeten.

Opgeruimd de koude handen wrijvend, bevestigde-die wat Dovid verteld had. De juweliers wouen onderhandelen. As d'r voorstellen an te nemen waren, zou r morgen 'n meeting zijn in 't Paleis, om de slijpers zèlf te laten beslissen. Rozetje schonk koffie en Eli most van 'r kiks proeven. Kiks was 'r nog al die tijd gewees, kiks die ze zelf bakte. As ze nie de mazzel van twee bevallinge had gehad--veul geld was 'r nie van ingekomme, maar alle beetjes hielpe--dan hadde ze óók met de lommerd motte beginne. Eitje wou geen koffie. As Eli zich effen omkeerde, zou moeder 'r helpen in bed stappe. Ze mochte wel prate. 't Hinderde 'r niet. 'r Rok hoorde-die neerglissen en in de glimmering van 't venster zag-ie even 'r naakte armen voor ze 'r nacht-jekkie antrok, armen, mager als pijpen van 'n skelet. Babbelend, voor 't kozijn gebogen, met 't uitzicht op den wachtenden muur, wikten ze de kansen, wat 'r van de eerste eischen zou blijven staan, wat Dekker zou laten vallen. Toen was 'r weer gestommel op de trap, hakkelden zoekende voeten op 't portaaltje.

"Dat zal voor mijn weze", zei Rozetje, de deur openend.

Ze had goed geraden. 'n Joden loopmeissie, hijgend van 't rennen, met malle oogen, omdat ze zùlleke boodschappen most zeggen, vroeg of de juffrouw dadelijk nòg is bij Jacobs wou komme, want zoo as de juffrouw d'r hiele gelich had, was 't water losgekomme, most ze maar zegge.

"'t Water!", riep Rozetje, verrast en verschrikt, toch kalm als vrouw die erger gevallen heeft meegemaakt: "'t water losgekomme? Dat ken nie! Is d'r dan om de dokter gezonde?"

Ja, Jacobs was zellef na de dokter gehold, gehold. En of de juffrouw geen seconde wou verlieze.

Vlug in de kast grijpend naar 'n pak dat gereed lag, en 'n flesch carbol in 'n ouwe krant wikkelend, haastte Rozetje naar 't portaal, blij redeneerend: "Addenoj, wad-'n bemazzel vandaag! As Eitje nou maar voor juillie ken braje? Zal je anders an je vader waarschouwe, Eitje, as de aardappele koke en hoe-die ze afgiete mot?"

"Ga u maar gerust", klonk de stem uit de bedstee.

Zij, heen-dribblend, twee pakken onder eén arm en de flesch in de vrije hand, kwam nog eens blazend terug. Gammerte, gammerte as ze was--daar had ze d'r schaar vergete--d'r goeie schaar--want honderd tegen eene dad-as de dokter uìt was of nie dadelijk komme kon--zij zellef de streng zou motte doorknippe--'t was 'r wel tienmaal gebeurd. Juda zocht de schaar, zij zocht de schaar, Eleazar zocht de schaar. Dan lee-die in d'r verstelmandje. Ja, daar lee-die.

"Drink je koffie nou uit!", riep Juda: "zal 't van die eene slok afhange?"

Nee, de koffie was te heet. Wel stopte ze haastig 'n brok kiks in 'r mond en iedereen gedag roepend, kauwend met tandlooze kaakjes, sjokte ze voor de tweede maal de trap af.

Fluitend, jong van gevoel, kwam-ie na uren de poort binnen. Flauwtjes-vragend, had-ie van Juda--nou de lucht opklaarde, nou 't geen halve week meer kon duren--'n gulden uit Rozetje's geldkopje geleend. De zon in de straten, de zon op de ijsgrachten, de zon in den glanzende hemel, had 'm wakker gefleurd. Voorzichtig-berekenend had-ie 'n pond zout, 'n half ons gemalen koffie, 'n brood en 'n kan petrolie in 'n ouwe azijnflesch gekocht. Goddank, 't feest van gister werd niet door 'n zuren morgen verstoord.

Frisch van gelaatskleur duwde hij de deur open, stutte achteruit. Over tante Reggie, naar de zij van de glazen kast, zat Druif, de onderrabbijn, kouwlijk-verschrompeld in 'n jas met bonten kraag. Er broeide iets. Hij voelde 't an 't plotsling gezwijg, an 't gezicht van de blinde, die niet bewoog, toen ze 'm hoorde. Anders knikte ze, anders herkende ze zijn manier van loopen.

"Middag", zei hij, de zakjes neerleggend, naast 'n gulden die 'm hinderde. En in de nog durende stilte, wikkelde hij de azijnflesch uit het papier. Wantrouwig de tante en Druif aankijkend, vroeg-ie: "stoor 'k?"

"Nee, jij stoort niet", antwoordde Druif. Z'n gelaat was vetter, voller geworden--z'n stem had dezelfde vadzige klanken.

"'k Heb zout, koffie, brood en petrolie meegebracht", zei hij, verwonderd de blinde toepratend. Ze moest voor haar doen wel grimmig-kwaad zijn, als ze zoo zat, met hard-geknepen lippen en vertrokken vuisten.

'r Oogen, 'r trouwe blinde oogen stegen van uit hun bedenkende staring--de oogen waarvan-ie elke bedoeling wist, de ouwe troebele oogen van wit en glazig pupillen-getast, zochten z'n gelaat. Zwak deinde 'r hoofd, als in aarzling--of ze 'm góéd zag--of hìj 't wel was--of ze zich niet vergiste. Dan bleef ze zonder 'n ademtrilling--'m star in de oogen zien, met 'n aanhoudendheid en 'n schrikachtig verwijt, dat-ie in dwaze reflex steunend de hand op tafel lei. Ongeduldig, Druif van achterklap en ophitsing verdenkend--'t was niet moeilijk 'n blinde vrouw in je macht te krijgen--en in radsnelle ingeving meenend dat-ie 'r wel mals en giftigs verteld zou hebben van de bijeenkomst tóen in 't Park, van z'n heftige woorden om de stakers warm te houen--glimlachte-ie valsch tegen den jood in de dikke jas. As 't mòst zou-ie 'm slaan. Hij kéék. Hij liet zich geen loer draaien. Druif verwrikte niet. Ontstemd en norsch keek-ie naar de punt van z'n laars, waaruit pettig 'n lipje boorde. 'n Stilte van felle vijandigheid groeide van hoofd tot hoofd. Boven stompte 't gescharrel van de kindren van Suikerpeer, die knikkers schenen te rollen. Toen gebeurde 'n eenvoudig ding, dat Eleazar deed verbleeken, dat zoo vinnig in z'n hersens snee, toch zoo simpel was, dat 't 'm in elk bewegen, in elke spanning, in elke geluiding bij bleef. De blinde, smakte 'r dorre handen op de leuning van den stoel, duwde zich op, stiet 'r stoof weg en schuw-plechtig van tast, den arm in wijzing vooruit, 't hoofd met de zilvergruisjes onder den bandeau geheel in de lichtbleeking van 't venster, de lippen in trillende proeving, ging ze op de deur toe. 'r Hand, plotsling in beving gegrepen, klapperde even tegen den kruk, alsof 'r iemand achter stond die aarzelde binnen te treden. Toetastend dan, wijd-opende ze de deur. De binnenplaats-kou, de kelderkilheid der muren, zoog om de voeten. En sidderend de hand heffend, klimmend langs 't verveloos grauw van den deurpost met 'r oude spinnepoot-vingers, bleef ze 'm schrikoogig aankijken, tot ze de plek waar de _mezoesos_ gehecht was geweest, had bereikt. Nog voor 'r hand de spijker-groefjes belei, vóor ze dreigend inzwartte tegen 't grijs cement van den overzij-muur, begréép-ie. In 'n snijdende geheugen-flitsing, zag-ie zichzelf in den avondschemer staan, dien eersten nacht thuis uit Amerika, met Saartje op den arm--hoe z'n vingers dezelfde plek beplukten--hoe 't wetsrollen-hulsje gekringeld had in 't water bij 't kreng van den hond. Geen oogenblik had-ie 'r meer aan gedacht. In 'n verhit gevoels-opwellinkje was 't gebeurd. Nou, door 'r angstigen ernst, door 'r tragisch hande-gezoek, alsof ze iets dierbaars miste, hem van 'n grove schennis beschuldigde, hóórde-ie Saartje's geheimzinnig gepraat, met 't angstig "O, oomè!"--, zàg-ie de stinkende, groen-wazige gracht.

In den deurpost, 't licht dempend, met 'n stem die 'm zeer deed--nóoit had-ie 'r zoo gehoord--bijna onbeweeglijk, den arm strak omhoog, vroeg ze:

"Waar is de mezoesos?"...

"Weg", zei hij, geprikkeld door Druif's betoogend zwijgen.

"Wáár weg?", vroeg ze nog eens.

"Weet 'k niet!", zei hij, ongeduldig.

Langzaam zakte Reggie's arm, langzaam ging ze naar 'r stoel terug. Daar, plots van 'r stroefheid ontdaan, begon ze huilerig 'r dorre handen te wrijven, zwaar-hijgend en kreunend.

"Wanneer", sprak Druif en z'n hand sloeg naar de tafel dat de gulden rinkelde: "wanneer krijgt 'n rechtschaffen man 't in z'n hersens--in z'n hersens, zeg 'k!--om mezoesos van 'n deurpost te trekke?"--En driftig wordend door Eleazar's opvlammend kijken: "dat zijne kwajongensstreke--ja, kwajongensstreke! Waar Saartje bij was, hei-jij 't losgetrokke--in je zak gestoke.--As ik daar nie binnen kom, weet je tante 't nie-eens--'n schandaal--'n schandaal as geen rechtschaffen man doet!"

"Da's ongeluk ànroepe--da's ons beschrieje!", klaagde de blinde, op en neer wieglend, smartelijk hijgend.

"'k Heb niks geen lust," zei Eleazar, zich inhoudend, onverschillig voor 't venster staand: "om 'r waar hìj bij is, over te praten. Dat kenne we onder mekaar af"...

't Vleezig-bleek gelaat van Druif, kreeg 'n kleur van verwoedheid.

"De gotspe, de gotspe van zoo'n kwajongen!", viel-ie uit: "wie geeft jou 't rech om je hande an _mezoesos_ te slaan!"

Minachtend haalde Eleazar de schouders op. Krakeelen zou-die niet. 't Toontje van den man most-ie maar slikken. As tante Reggie 't 'm alleen had gevraagd, was 't 'n ander geval geweest. Nou verdraaide-die 't uitleg te geven.

Maar Reggie maakte 't moeilijk.

"As-die maar zeit", sprak ze klagelijk, in de weer opwellende goedigheid om te sussen: "as je maar zeit Eli waar 't gebleven is--weg is 't toch nie geraak--weg dat is ongeluk, ongeluk"...

Nog hield-ie z'n mond. An 'n opzet om wat háár heilig was te verstoren, had-ie niet gedacht. Als 't ding niet los had gelaten, zou-ie 't niet met mallen mòedwil afgerukt hebben en als 't niet bij de gracht op den steen was gevallen, lei 't nou niet in de modder. Met haar angstjes, haar vredig geloof, haar hechten aan voorschriften en overleveringen had-ie meelij, sympathie--elken dag keek ze in 'n afgrond, in 'n diepte van dood, elken dag gaf 'r dat vertrouwen 'n blijjen steun, waaraan je niet knaagde, waarvan de ongereptheid je 'n stadige bewondering gaf--Als-ie in die avondstemming maar even geweten had, dat-ie haar 'n ongelukkig uur bezorgde, had-ie 't wrevelig gebaar achterwege gelaten--zij droeg 'r noodlot zóo kloek, zoo gelaten, dat elke spot, elk nuchter ontleden, in de buurschap van 'r starende oogen 'n misdaad werd. Die màn moest 'r buiten blijven. Die man met z'n honderd-centen-weldaad van armbezoek. Die man, die de poort door was gekomen, de wanhoops-woningen gezien, de schimmelige muren, de krottige kamers, een- en twee-hoog, en 't eerst op 'n deùrpòst lette. Die man in z'n warme pels--die man die geen oogen voor 't raamlooze hok had, waarin de strontton stond en Dovid met de kinderen op den grond lei. Die man, die door z'n beroep--'n ander woord wist je 'r niet voor--de hel moest weten waarin zìjn joden-volk leefde, de hel van sloppen en stegen en niet met bloed-beloopen oogen z'n razernij om zooveel schanddaden uit-gilde. Die man, die geen trappen klauterde naar Poddy, Poddy in de bedstee--niet naar Suikerpeer, niet naar de buren, achter en voor, die om dagelijksch vreten vochten--die man, wiens hersenen niet brandden, wiens adem niet snoof in wilden opstand, als-ie menschen zag krielen, verdierlijken in kelders en keeten--die man die òpschokte als-ie het teeken der geboden op 'n deurpost miste--die jongens beschimpte als ze op sjabbes róókten--die ijverig snuffelde of eten en drinken kooscher waren--of 'r matze-brood werd gegeten op Paschen--of de vrouwen bandeau's droegen--of 't vleesch in de hal werd gehaald--of 'r sjabbesgojjen waren voor 't licht op Zaterdag--die man, die in z'n star dogma elken dag an pas-geborenen de besnijdenis verrichtte, elken dag 't brandmerk van slaaf en slaafschen vormendienst op weerlooze lichaampjes zette--die man, die bad, smeekte, zong, zegende--die man, onaantastbaar in z'n synagoog--die man, die nou misschien in 'n zak van z'n jas 'n cachet diamanten bewaarde--hij had 'm zièn sjaggeren in 't Casino, toen de schoenenjood z'n laarzen poetste. Tegenover dien man, nam-ie niks van 't gebeurde terug--die man was 'n vijand van hèm en de andren.

"Hoor je nie?--Hoor je nie, Eli?"--, vroeg Reggie nog eens.

"'k Weet niet waar 't gebleven is", loog hij--waarom zou-ie 't 'r moeilijk maken?--"en als dàt 't ergste is, dat 't zoek is geraakt, dan komme we 'r wel door heen".

"Dan komme we 'r wel door heen! Dan komme we 'r wel door heen!", sprak Druif driftig na: "hij weet nie waar 't gebleven is! As 'n kind dat zee, zou je 'm voor z'n broek geven. Of-die 't weet! Of-die 't weet!"

De tergende toon van schoolmeesterschap, 't bruske doen van den onderrabijn, die 'm als jongen gekend had, nou hier optrad tegen iets dat hìj 'n gruwel vond, begonnen Eleazar te hitsen. De tijd dat diè z'n meerdere was, was voorbij.

"'k Geloof", zei hij, bleek van ingehouden drift de vuisten in de broekzakken ballend: "'k geloof dat u met 'n gift bij m'n tante ben gekomme--hou u daar bij--ìk heb geen trek in herrie".

Even leunde Druif terug in z'n stoel, dan zei-ie vinnig: "'k Wil geen woord an jou verspille. Jij ben 'n frecher haurik! En jij liegt--jij liegt--d'r is wat met de mezoesos gebeurd. Dat zag 'k an je gezich, toen je blinde tante na de deur ging, toen ze d'r hand an de plek lee.--Jij liègt!"

Scherp hoekten Eleazar's elbogen--hij was 'n kwajongen--'n kind dat 'n pak voor z'n broek most hebben--'n leugenaar. De drift deed de aeren van z'n slapen zwellen. Reggie vergetend, ènkel 't gelaat van den week-zinlijken jood met den zwarten ringbaard ziend, zei-ie snerpend-grimmig:

"Ik lieg--jà--'k lieg! As je de poort doorgaat, ken je 't in de gracht zoeke! 'r Moste 'r méér in gesmeten worde--ze hoore niet op de deurposte van mensche die verrekke. Getrapt en getrapt--uitgezogen, armoei, ellende--en de geboden op je deurpost--da's om te giere, te gille van 't lache!"..

Dreunend sloeg Druif s hand op de tafel--de flesch met petrolie hobbelde--de zak met 't zout sprong open.

"Jij schijnt te vergete", heftigde hij, dreigend opstaand: "met wiè jij spreekt, kwajongen, kwàjongen!"

"In gosnaam--in gosnaam", smeekte de blinde, angstig van 'r stoel rijzend: "ga jij weg, Eli--hou je mond, Eli"...

"'k Heb jou geen displeizier wille doen", zei Eleazar zachter: "en an jouw deurpost zal wel 'n nieuwe mezoesos komme--d'r zijn 'r genog!--voor mijn is't ding niet dàt waard, niet dàt!"

"Jij--jij eindigt verkeerd", kwam Druif nog eens los, driftig z'n jas toeknoopend: "jij ben 'n te erge kwajongen, om 'n woord an te verspille. Zoo waar God me hoort--voor jóú komt 'n stràf!"

Verveeld haalde Eleazar de schouders op. 't Dee 'm niks. 't Was haast komiek dat zoo'n man, plechtig in naam van 'n god sprak, in naam van 'n god dreigde.

"Gaat uwe nou zoo nie heen--blijf uwe nog effen", mummel-praatte de blinde, die de verwoedheid der twee vóélde: "uwe mot denke dat hij om de schtaking bitter is--al valt 't nie goed te prate--al heit-ie gedaan wad-'k me nie denke ken--dad-ie verschteurd is--door wat ons in de laaste tijjen is overkomme--hij meent 't zoo nie--hij meent 't zoo nie"...

"Tante!", viel Eleazar haar in de rede: "maak je nie kleiner as noodig is. 'k Had 'r geen lust in narrigkat uit te krame--hij heit me gedwonge. En an hèm hei-'k maling"...

Druif bleef stil. Van 't hoofd tot de voeten nam-ie den jongen man op, begrijpend wàt 'r gebeurd was. Dagelijks vergiftigden brochures, vergaderingen jongens die-die kende. Dagelijks las-ie van joden die debateerden, van joden die opruiden, van joden die schreven. Kwaje apen, onwetende rakkers, slaapkoppen-van-de-school, wie-die met moeite dingen had ingepompt, die geen brief zonder fouten konden saamflansen, deëen an politiek, schetterden op meetings. De diamant-industrie, met 'r fabrieken, was 'n pèst. De een stak den ander aan. De een leende den ander boeken, socialistische kranten. In tientallen gezinnen, die-die van jongs bezocht, had je van die drieste, brutale vlegels, waarom je voor jàren gelachen zou hebben, smakelijk gelachen, àpen-van-jongens die redeneerden over Marx en Lassalle, over economische toestanden, over godsdienst, over wat je maar wou. Verwaand, over 't paard getild, na-leuterend wat ze onthouen hadden, wat onrijpe hoofden niet konden beoordeelen, zag je ze op openbare vergaderingen 't woord nemen, bekende, aàngeziene ingezetenen aanvallen. Telkens klaagden vaders en moeders. Telkens kwam-ie in botsing, werd-ie op voet van gelijkheid gebrutaliseerd. Vroeger kon-ie de arme wijken niet inwandelen of van alle kanten groetten ze, knikten ze, namen ze d'r petten af. Tegenwoordig had-ie wel 'ns 'n aarzeling of-ie 'n groep diamantslijpers ràkelings zou passeeren, òf naar de andere stoep wippen. Het was 'n vloek, 'n vloek. 't Scheen of de ramp van 't schandelijk socialisme, 't liederlijk, alles-bedreigend socialisme op de droomerigheid van joden 'n bijzonderen vat had. Gister nog, was de moeder van Jozef Cahen, 'n jongen die op 't seminarie studeerde, bij 'm kommen huilen. Jozef had 'r gezeid dat-ie niet verder wou, dat z'n oogen open waren gegaan, dat-ie niet kòn. Zèlf had-ie den jongen toegesproken, 'm willen overtuigen van 'n schoone roeping, van de heerlijkheid van 'n godsdienst die door alle eeuwen was blijven staan. En 't bleek jongetje, 't intelligent broekje had 'm met dweepziek geraaskal, met platte beschimping van de heilige schrift zoo geërgerd, dat-ie moeite had gehad 'm geen draai om z'n ooren te geven. Dit van vandaag, spande de kroon. 'n Goddelijk symbool afrukken, 'n kwaadaardig beweren dat _mezoesos_ niet behoorden op de deurposten van àrmen, dat was zóó tergend, zoo door en door driest, zulk een hoon van den God-van-Israël, dat-ie naar schampere woorden zòcht.

"As jij--as jij--", hakkelde hij: "as jij tot de jaren des onderscheids ben gekommen--zal jij tot 't uur van je dood berouw en wroeging hebben over dàt--over dàt"...

Z'n week-zinlijk gelaat was bleek van ingehouden woede, z'n lippen beefden.

"Waarom?--Waarom?", zei Eleazar, met 't onprettig gevoel, dat-ie zich niet had kunnen bedwingen--hij en de onderrabbijn waren uitersten, twee vijanden-voor-altijd--wat gaf 'n dispuut?--wie won 'r bij?--wat schoot je 'r mee op, als die man dacht, dat-je 'r plezier in had 'm ongehoord-scherpe dingen te zeggen?--was de strijd niet gróót genoeg om 't zònder krakeel van zoo bitsen aard te bereiken?--: "waarom?"--, vroeg-ie nog eens met 'n schijnbaar-angstige wijking in de stem: "waarom zal 'k wroeging hebbe over iets dat me koud laat?--'k Ben niet de eerste--'k zal niet de laatste zijn"...

"De minste christen heeft voor dàt eerbied!"--driftigde Druif, de weeke hand aan den deurknop: "de minste christen spoegt op joden as jij!"

"Joden as ik", herhaalde Eleazar mat: "weten dat eindlijk de Messias is opgestaan"...

Toonloos sprak-ie dezelfde woorden die-ie dien avond in de sneeuw tot Juda gezegd had--'t leek 'm zoo simpel, zoo kláár, zoo 't éénige om je an vast te houen.

"De Messias! De Messias!", zei Druif, hartstochtlijk-verwoed pratend: "wat doe jij met zulke namen in je mond, aap, kwajongen, freche vlegel!"

"De Messias--de Messias", zei Eleazar nog eens: "as we die nièt voelde, as-die in onze krotten geen dinge gezegd had, waarvoor jij geen ooren heb--waarvoor die Christus gekruisigd hebbe geen ooren hadde--dan zag je nou niks as moord en vlamme--dan stond geen steen overend. Daar magge jullie voor danke"...

Even keek Druif of-ie 'n krankzinnige hoorde bazelen.

Toen, de deur nijdig open-rukkend, zei-ie: "'k Kom nog wel is terug, Reggie--as-die--as-die volslagen gek 'r niet is."

Z'n schaduw glee langs de tullen gordijntjes--z'n voetstappen grimden de poort door.

"'k Zal dadelijk voor 'n nieuwe _mezoesos_ zorge", zei hij, 'r gesloten oogen toesprekend.

Ze antwoordde niet, leunde met pijndoende vermoeidheid achterover.

In de stilte begon-ie 't zout in de zak terug te duwen, de zak die door Druifs vuistslag was open gesprongen. Zij, onbeweeglijk, beluisterde 't gewrijf van z'n vinger. De armen op tafel stuttend, diep van medelijden, verontschuldigde-ie zich nog eens:

"...Vin je dat nou zòo vreeslijk, tante? Heb 'k zóo de gewoonte je met opzet te hindere?"

"Dat mot je voor God, voor God-de-almachtige, die ziet wat wij nie zien, verantwoorde", praatte ze, de handen op de stoelleuningen leggend: "wat je gedaan hei--is slecht--is àngstig-slecht, is om over te huile, is--is God verzoeke"...

"God verzoeke--vèrzoeke--beste ziel", redeneerde hij, 'r bezorgd oud hoofdje beglimlachend, harder sprekend om 't knikker-geraas van de kinderen boven: "zie jij God in de donkerte van je hoofd zóó klein, zóó klein?"

"God kèn je nie klein zien, jònge", antwoordde ze zacht, voor 't eerst sinds z'n thuiskomen weer jònge, den naam waarvan-ie zoo hield, zeggend: "God is groot, gróót en z'n wet is zijn wet"...

'r Was plechtigs in 'r doen, plechtigs in 't geloovig staren van de blinde oogen naar wat zij den hemel dacht.

"'r Komt 'n nieuwe _mezoesos_--as je wil 'n half dozijn", zei hij, hartlijk van opbeuring.

"Met 'n nieuwe raakt 't nie ongedaan, jònge. Nee, jònge! Jij hei die avond je geloof in de gracht gesmete--'t geloof van je vader, je grootvader, je òver-òvergrootvader. Jij hei geen geloof meer. Gistere-avond, toen Dovid van de juweliers vertelde, hei-je al zoo ies gezeid--van géén zegen van God. Ken je dan geen zociaal weze--as Dovid zeit dat jij bin--zonder je geloof te verlieze?"...

"Nee--ik niet!", viel hij haar in de rede: "andren wel. Ik nièt!"

"As 'r dan meer zijne as jij bin", sprak ze rustig: "dan beklaag ik ze--met 't geloof gaat 't geluk uit je weg"...

"Met 'n ander geloof, komt 'n nièuwer geluk", glimlachte hij. Waarom 'r te verontrusten? Wat zou ze 'r van begrijpen als-ie 'r zei dat 'n jóód die socialist werd, àlles brak, dad-ie alles móést breken van 'n door de eeuwen vergruizeld wetten-verband.

"Je hei me 'n ellendige dag bezorgd", zei ze, stooterig ademhalend: "'k Zal God bidde dad-ie je vergeef--dad-je 't zoo nie gemeend hei"...

"Doe dat", lachte hij, 'r eene dorre knokelhand in de zijne nemend, vrindelijk 't rulle vel streelend.