Chapter 17

Vroeg, den volgenden morgen, was-ie naar Juda, die in de Rapenburgerstraat woonde, geloopen. In bed kon-ie 't niet uithouen. Uren en uren had-ie koortsachtig, verhit van bloed, aan wat op 't donker portaal gebeurd was, liggen denken. 'r Was tusschen hem en haar iets ontstaan, 'n geheim geworden, dat 'm verheugde en hinderde. Als-ie de zuiging van 'r lippen, de lenigte van 'r lichaam hervoelde, werd 't rood achter z'n oogleden--als-ie dàcht, 'r in z'n verbeelding nam, 'r geheel voor zich trachtte te zetten, 'r met moeite zag in de avond-late troebeling van z'n herinnering, kwelde 'm 'n verdrietige onrust, 'n sarrende gejaagdheid. Z'n theorietjes van nóóit 'n jodin te trouwen, had-ie tegen den grond geschopt. 'n Jodin--was z'n stokpaardje--zou 'm 't gevoel van bloedschande geven. Zooveel eeuwen en eeuwen, had het ras zich door oorzaken en geloof afzonderlijk gehouden, zooveel eeuwen had 't de simpelste natuurwetten geschonden, zooveel eeuwen was de voortplanting in aangetaste, altijd gesloten kringen geschied, zooveel eeuwen hadden ze d'r bezittinkjes in èigen familie vermeerderd, dat 'n volgroeid joden-lichaam in joden-centra uitzondering was, dat afgezien van krotten en sloppen en armoe, de minderwaardige teeltkeus van àltijd 'n jood of 'n jodin, de straten met verlepte, leelijke menschen vulde. Nou was 't ras voor 'n groot deel zenuw-ontaard, zieklijk van geslachtsdrift, geteekend door die geslachtsdrift--'t dronk niet--'t leverde in verhouding de meeste krank-zinnigen--'t koppelde overal, om belangen, leden van 'n zèlfde familie en die kregen dan 'n nieuw geslacht van blinden, imbecielen, ontaarden. Ze hadden dat nooit geweten, nooit kùnnen weten, gezwiept als ze werden door fanatieke rabijnen, die zegenden als 'n merkwaardig volk hopeloos stièrf en schimpend de enkelingen vloekten, die zich met anderen mengden. 't Smeerlappig leven van joden-jongens, met chrìsten hoeren natuurlijk, vóor 't huwelijk was bijzaak--'t trouwen van 'n jood met 'n christin, van 'n christen met 'n jodin, wat meestal 'n gezond ras gaf, was het tornen aan heilige wetten. Telkens als Eleazar zichzelf ten voeten uit in 'n vitrine-spiegel zag, z'n zwaar bovenlijf, z'n korte beenen, z'n groot hoofd, telkens als-ie op Zaterdag de volte der Kalverstraat bekeek, de misvormde gelaten, de povere lichamen, wrokte-die om de misdaden van 'n kansel gepreekt, om 'n monsterachtige traditie die elken dag slachtoffers nam. Hoe hadden ze als kinderen niet gelachen om Abram-de-kippenslachter, die 's avonds en 's nachts niet zien kon--overdag wel. Overdag liep Abram als 'n hoentje, vlug en piender--tegen schemer, struikelde-die over stoepranden, dee-die om den haverklap smakken en vallen. Abram zuipt, zeien de christenen. Abram heit 'n wonder-van-'n-gebrek an zijn oogen, zeien de joden. Abram was naar 't gasthuis geweest, om zich te laten genezen--ze hadden 'm daar onderzocht, 'm niet geholpen. Zoo als de avond inviel werd Abram-de-kippenslachter blind--zoo as 't dag werd, keek-ie weer. Op 'n morgen hadden ze 'm uit 'n gracht opgehaald met 'n korf kippen, die óók verdronken waren. Eleazar was juist, om 'n beginnende loodvergiftiging, bij den dokter in behandeling--toen de schouwing gedaan was--nooit had-ie de glimlachende woorden van den dokter vergeten: "dat komt door _Unzucht_, Eli, as neefies en nichies en achterneefies met achternichies trouwe"--Voor 't eerst van z'n leven, had-ie toen 'n begrafenis meegemaakt, uit jongens-nieuwsgierigheid, en 't verwrongen, blauw-paars gelaat van Abram-de-kippenslachter, dat-ie zag toen de hoofdzak in de kist werd geduwd, stond 'm nog bij in z'n gansche verwildering. Al gebeurden die dingen niet elken dag, al dee je dwaas ze te zwart in te zien--hoe ouwer je werd, hoe sterker je 't verworden oplette, den vloek van 't klitten der joden. Dikwijls was-ie verliefd geraakt--eens op de dochter van 'n bakker--eens op de zuster van Rijst--eens op 'n roosjesslijpster. Maar as 't dan kwam tot 'n praatje, 'n heupduwend wandelingetje, stuitte 'm iets in 'n kijken, 'n mondtrek, 'n lach. Ze hadden allen gelijkenis, stem-herinnering, lichaams-doen--ze leken op z'n tante--z'n zuster. Het was krankzinnig: het denkbeeld van bijslaap bij 'n jodin, gaf hem jood-van-ras, de sensatie van bloedschande. En als-ie zichzelf bekeek, z'n geteekend jodenlichaam, z'n groot hoofd, z'n bleek gezicht--dan herkende-die duizend joden die-die méér had gezien. 'n Jodin nam-ie nooit. Die natuur-schànde moest gebroken worden. Alleen door lossing in 'n gemeenschap van "vreemdelingen" werden de joden weer gezond, verdween een der gedrochtlijke vormendienstjes. Met Juda, had-ie over dat stokpaardje geschetterd, Juda die 'm grinnekend 'n anti-semiet noemde. Ja, hij wàs 'n heerlijk-gezonde anti-semiet, omdat-ie ghetto-leven verachtte, bij zijn ziening van eene menschheid geen semietisme kon voorstaan. Haatte je niet als je betere dingen liefhad? Hadden de Mozaïsche wetten niet genoeg gekankerd, moesten de oogen langer gesloten blijven--liep de maatschaplijke werking van vandaag niet storm op de maatschaplijke van voor eeuwen?--"Je wordt--je wordt", glimlachte Juda telkens: "je wordt stapel-mesjogge op wat 't dichtst bij je is en waar je 't minste an denkt. Daar helpt geen redenatie tegen". En nou--nou waren de theorietjes door gevrij in 't donker geblazen. Bij 't russisch jodinnetje, was z'n hartstocht gaan werken. Hij had 'r gezoend--op 'r vollen mond--op 'r rijpen mond. 'r Adem had-ie geslikt--haast 'r borsten te pletter gedrukt. Als 'n woeste passie was 't over 'm gekomen. Als-ie 't moment nog eens, nog eens hervoelde, trilde alles an 'm, puilde z'n denken in leegte, stapte-die wezenloos. Wat vandaag in je gehamerd stond, smeet je morgen weg--gedachten-paskwil as je was.

Vlugger liep-ie. Juda kon van den brief, dien de juweliers hadden geschreven, weten--of 't waar was--of 'r conferentie zou wezen--of 'r kans was te winnen.

't Huis was door steunbalken gestut.

Voor-ie 'r binnen kon, moest-ie 'n poos wachten.

De krotten er naast en er achter, op de plek waar 'n hoog pakhuizenblok zou komen, waren afgebroken.

Achter metselden ze al, stond 'n versche muur met stellingen, steenen, kalkbakken. De vorst hield den arbeid tegen.

Voor, in de ruimte aan de straatzij, besloten in de oud-kalkige-wanden der huizen rondom, diepte een uitgehouwen aardpoel, nog geen week geleden doorbaggerd, nu tot bonken en rotsen gevroren.

Achter, op platte balken, rustte de heimachine met tobben ijs en saamgebakken kolen. De sintels en 't aschgruis, gegrepen door de snerpende kou, lagen in den ijzeren modderkoek verzogen.

Hoog boven de ouwe daakjes, plots in 't daglicht gekomen venstertjes, stramde de heistelling, spichtten gladde palen. Halfwege in den grond gemokerd, den dikken kop gesnoerd in een platgebeukten ring, wachtte een heipaal, die gestuit had, nu geklemd bleef in den harden, onwrikbaren ijsbodem. Het roestig blok, niet meer hangend aan 't pluizig kabeltouw, rustte op den ring.

Naar de straatzijde zwartte 't aardgat met bitse kluiten en grauw-geslagen greppels. Plompe koppen van palen staken er uit. Een enkele steunbalk lei reeds beklonken, klaar om 'n muur te dragen en in 'n aarde- en steenenhoop boorden schoppen en spaden daar neergestooten en door de vorst vastgeroest. Zelfs de stappen der logge baggerschoenen waren versteend. Ineens was de kou losgekomen, ineens had ze de werkers verjaagd, de kracht der machine genekt, de invreting der heipalen geketst.

Nu, wachtend op den dooi sjouwden ze steenen aan. Voor de donkere diepte met 'r knoerstige wakken en kuilen, werd 'n kar gelost. Het paard, knooklig en oud, stond te hijgen. Witte ademstortingen dampten z'n neusgaten uit. Moe en slap rustte 't tegen 't lemoen. Om beurten grepen de lossers 'n vracht steenen, de handen in roodleeren wikkels. En die dan zwaaiend op 't kussen dat den schouder dekte, daalden ze de ladder af naar den bevroren aardpoel. Benee, loopend over kreunend-piepende planken, tusschen de greppels en paalstompen, smakten ze de steenen op een vierkante laag bij de heimachine.

Anderen reden heipalen, bunglend aan kettingen tusschen tweewielige karren.

En omdat een paal z'n draai verkeerd had genomen, tegen de overzij-stoep stuitte, wachtten de voetgangers, bang voor 't ruwe gerol dat de keien bedreunde. Eerst toen de ketting verlegd was en 'n breedschoftig paard de pooten schrap-zette, dompte de paal naar benee, bol van smak--werd de straat weder vrij.

Het nauw, vunzig-muffend trapje oploopend, twee-hoog achter, klopte hij aan.

't Bleef stil. Waren ze niet thuis?

Harder tikte-die, draaide de kruk om.

Voor 't kleine venster zat 'n meisje te slapen, 't hoofd langs de stoelleuning, de armen futloos vergleden. Ze geleek was-bleek, met scherpe gelaatsjukken.

Aarzlend, de hand aan de deur, niemand anders ziend, 'r niet herkennend, denkend dat-ie verkeerd was, wou-ie weer heengaan, toen ze wakker werd en zonder 't hoofd te verleggen als iemand die òp is, vroeg:

"...Wiè is daar?"

Op 't raampje toestappend, glimlachte hij.

"Kennen we mekaar niemeer, Eitje?"

Opzittend, moe van gebaar, knikte ze.

"Is Juda niet thuis?"

"Nee".

"En moeder?"

"Nee".

"Dan wacht 'k effen--as 'k mag".

Over 'r zittend aan 't withouten tafeltje, zag-ie eerst hòe wit ze was, hoe hol 'r oogen stonden, hoe 'r handen smalden. In geen jaren had-ie 'r gesproken. As-ie Juda thuisbracht, bleven ze voor de huisdeur redeneeren, heen en weer loopend, van hoekpand naar hoekpand. Boven was-ie in langen tijd niet geweest. Als-ie vroeg hoe 't met Eitje ging, die alleen met heel-warme dagen-van-den-zomer de straat op mocht, zei Juda dat 't 'tzelfde bleef, dan eens wat beter, dan opgewekt, dan dagen en dagen te moe om 't bed uit te komen. 'r Eene long was mis. 't Kon maanden duren, 't kon afloopen. Dat had God in zijn hand. Ze was de oudste van drie, altijd gezond geweest en bijna zonder overgang dàt. Soms, als-ie toch in de buurt was, wipte de armendokter aan, voelde 'r pols, zei dat ze geduld most hebben, dat 'n heete zomer 'r 'n heel eind op streek kon brengen. Maar 'r borst onderzoeken dee-ie niemeer.

Teruggeleund in den stoel, keek ze 'm aan, zei ineens wat-ie dàcht:

"'k Zie d'r uit, Eli, as 'n oud vrouwtje, nie?"

"Nee", knikt hij.

"Ja", knikte zij.

"Geen denken an", praatte hij: "je heb 'n kamerkleur--je ziet 'r nie uit as 'n boerin--maar werachtig--werachtig--meelij hoef 'k nie met je te hebben".

"Og, wat zit je te liege!" zei ze kort--en'r oogen sluitend, bleef ze stil, met de lippen happend als de stervende bliek, die Jan-van-den-schoenmaker gister in z'n hand had gehouen.

Ze was schrikkelijk oud geworden. Ouwer dan achttien kon ze niet zijn. Nee, ouwer niet. Want Juda's koperen bruiloft was nog geen zeven jaar gelejen, de gassene die tot 's morges geduurd had. Toen en later was ze 'n vroolijk gezond ding geweest, 'n babbelkous, 'n rap helpstertje van 'r moeder, die geen smetje kon zien, die den heelen dag wreef en plaste--'n giegelende gans, die café-chantant-deuntjes onthield en dol was met lezen. Ze verslond romans en rommel uit leesbibliotheekjes--ze kroop, als kind, op den zolder waar de wasch hing te drogen, turf stond gestapeld, om ongestoord in boeken op te gaan. Dan zat ze bij 't dakraam, de vuistjes op de ooren gestompt, vergat 'r eten, 'r drinken, bleef den heelen avond stil, de avonturen der helden en heldinnen in genieting herkauwend. 't Was zoo erg geworden, dat 'r vader, nijdig om 'r bleeke kleur en 'r rooie oogen, geen centen meer gaf om boeken te halen. In 'r ziekte hadden ze 'r met romans vertroeteld. Geen dag ging voorbij of ze las op 'r bed als ze niet te moe was. Soms als ze machtloos 't boek liet glippen, als elk gebaar 'r te veel was, 't praten 'r hinderde, wou ze nòg 't eind van 'n historie weten, zat Juda voor 't bed, brabbelde 'n stuk, half-begrijpend en slaperig. En als-ie voorzichtig ophield, blij dat-ie mocht uitscheiden, na 'n harden dag arbeid, of als-ie geeuwend de lectuur stopte, zei ze zachies: "verder". Had ze 'n goeien dag, 'n dag van veerkracht, dan schoof ze 'r stoel dicht naar 't raam, las tot 'r wangen rood werden. 't Mocht niet, 't vermoeide te veel zei de dokter--as-ie weg was, begon ze opnieuw. De verhalen van Scott, de romans van Dickens, Paul de Kock, Eugène Sue en Dumas had ze in vertaling verslonden. Vandaag, even alleen, ziek van 'n nacht die in kuchen en hoesten voorbij was getraagd, had ze niet kunnen lezen. 't Zitten was 'r te veel. Als in doods-besluiping hing ze achterover, den mond ge-vierkant, de lippen bleek als 'r huid.

De handen om de knie geslagen, keek-ie 'r aan, snel de kamer doorstarend, als 'r oogleden open kwijnden. 't Kacheltje brandde. Op de plaat stond 'n steenen kan met schokjes-schuddende koffie. Bij den kolenbak lei 'n poes als 'n wolprop gekrinkeld.

"Ken 'k je met wat diene?"--, vroeg-ie, meenend dat ze 't benauwd kreeg.

"Nee", zei ze: "je mod-'t nie kwalijk neme--as 'k--as 'k zoo zit--'k bin te moei om te kletsche."

"'k Weet 'r alles van", zei hij, pogend 'r op te vroolijken: "'k ben 'r zelf is naar an toe geweest--met 't zelfde"....

"Jij!", glimlachte ze mat, met 'n toon van hoe-ken-dat--hoe ken dat met jou die zoo gezond ben.

"'k Heb ook in 'n gasthuis gelegen--ook met iets an me longen--en 'k ben besser geworden."

"Hei-jij in 'n gasthuis gelegen?", vroeg ze, op de elbogen leunend.

Hij knikte.

"Ook voor je borst?--En besser geworden?"--, zei ze, met 'n tikje ontwakenden wil.

"En hóé besser!", lachte hij: "denk is an: in 'n gasthuis in Brooklijn--in 'n ànder land--bij vreemden. As 'k me zoo slap voelde as jij nou--had 'k geen vader, geen moeder bij me--geen kip--nee, werachtig nie-eens 'n poes"...

Ze lachte.

"Welk boek lees je?"--, vroeg-ie dan, de vette kaft van 'n gehuurden roman, omklappend--: "Zoo--zoo--Marlitt--Marlitt--_Rijksgravin Gisela_"--en 't reepje krantepapier wegtrekkend, waar ze gebleven was--: "zal 'k je 'n brokkie voorlezen?" Ze zei niet ja, niet nee. En met 'n grokkige stem, de romantische phrases komiek vindend, begon-ie: "Gisela was doodsbleek geworden. Die twee menschen dáár vernielden zonder erbarming den heiligen stralenkrans, dien zij zoo even nog met vurigen ijver verdedigd had. Al wist zij, dat haar grootmama steeds op een afgezonderde hoogte had gestaan, van waar haar naar liefde smachtend kinderhart steeds een ijskoude luchtstroom was toegewaaid, zoo had zij er toch nooit aan getwijfeld, dat die zekere mate van terugstootendheid uit iets anders voortvloeide dan uit de strengheid van zeden en de verhevenheid dier trotsche vrouwenziel"...--Even haalde-die adem, blies, zei lachend: "da's 'n zin om van buiten te leeren, wat?"

Zij, niet luistrend, keek naar de ruitjes van 't venster. Toen, terwijl-ie 'n eind verder was en mal droog had gelezen: "Mijn hemel, genadige gravin, wilt ge ondanks aller tegenwerpingen uw voornemen toch ten uitvoer brengen"..., hoestte ze droog, vroeg onrustig:

"...Wat doene ze naastan?"

"Waar?", zei hij, verwonderd dat ze niet luisterde.

"Naastan--waar ze bouwe."

"Niks", zei hij: "steenen dragen. Zal 'k harder lezen?"

De dreunslag van 'n heipaal die omlaag smakte, rammelde tusschen de buitenmuren. Nou-ie zweeg hoorde-die de plank zwiepen en stooten, waarover de steendragers liepen.

"Ja, lees harder," zei ze, 't hoofd weer in rust achterover, maar nog vóor-ie 'n woord had gesproken, zat ze gejaagd op.

"Wi-je me stoel 'n beetje na 't raam douwe?"

"'t Tocht bij 't raam."

"Hindert nimmendal."

"Hier waar ik zit, vóél 'k 't".

"Hindert niks. Ik wil kijke."

De stoelpooten schrapten over 't zeil--de poes wakker geschrikt, sprong op tafel.

"Dichter bij--toe", zei ze, prettig.

Ze stutte 'r elboog op 't kozijn. Hij, met 'n ouwe krant en 'n zakmes, dichtte den tochtkier, droeg 'n stoof aan.

"Dank je", zei ze, doodelijk-wit in de frischte van 't raamlicht en met 'r dunne, bleeke vingers trok ze 't gordijn op tot de franje om den stok wrong.

"Ze beginne weer", zei ze toen, 't voorhoofd tegen de ruit gedrukt.

"Met wat?" vroeg-ie zonder dat-ie 'r gezicht zag.

'r Vol-weeldrig zwart haar stond 'n oogenblik in den wijden adem-nimbus van 't glas.

En met den rug naar 'm toe, ongevoelig voor de poes die rugjes gaf aan 'r slaphangende hand, zei ze eentonig:

"...As ze steene andrage--en as ze pale sjorre--dan wète ze dat de dooi komp."

"Ja, dat zal wel", zei hij, de poes aaiend.

"Dat zal wel", sprak ze na: "en dan gane ze weer metsele"...

"Ja", zei hij, in den toon van 'n praatje zonder doel.

"En dan duurt 't hoogstes twee dage", praatte ze mat, den adem-nimbus in parelmoere wrijving vervlakkend.

"Wat?"--, vroeg-ie nog eens, schuw naar den gepletten zakdoek op den stoel, 'n zakdoek met bloedvlekjes kijkend.

"De muur", zei ze, terug-zittend, de blauwe lucht bestarend.

"Ja", zei hij, onnoozel-weg, niet begrijpend wat ze bedoelde. Zoo dikwijls antwoordde je luk-raak, as 'r niks viel te antwoorden. En 't boek weer opnemend, vroeg-ie: "zal 'k verder lezen?"

"Ja", zei ze.

Zoekend waar-ie gebleven was, herlas-ie den laatsten zin: "Mijn hemel, genadige gravin, wilt ge ondanks aller tegenwerpingen uw voornemen toch ten uitvoer brengen?--riep de dokter--de waardige bemiddelaar tusschen leven en dood beefde inwendig van toorn, maar hij beheerschte zich toch, terwijl mevrouw Von Herbeck in sprakelooze verbittering onophoudelijk aan haren zakdoek trok en plukte"... Ophoudend grinnekte-die, wou iets mals zeggen, maar 'r aankijkend, schrikte-die. Ze zat met 'r elbogen op 't kozijn gestut--dikke tranen vielen op 'r omslagdoekie.

Voelend dat-ie 't zàg, zei ze:

"Werom hou je op?"

"'k Verveel je," zei hij, 't boek dichtklappend: "waarom huil je?"

"Zoo maar", praatte ze--en weer in den toon van straks sprekend: "'t is jammer--as je effen wach komp de zon langs 't kozijn--poes weet 't al. Googeme rakker".

Werklijk 'n plasje zon, gul van lichting en bewegend alsof 't door 'n scherf spiegelglas werd gekaatst, kringelde langs den kozijnhoek op tafel.

Vreemd-lachend lei ze 'r vingertop in 't wiegelend plasje.

"Over 'n kwertier", zei ze, de richting aanduidend: "krijg je lich dáár in de hoek bij 't kassie en dan kruipt 't zóó om na de koperen doofpot--dan blijft 'r nog effen 'n streep--en dan zie je 'm niemeer".

"Hoe weet je dat zoo precies?", glimlachte hij.

"Omdat-ie nou schuins achter de huizen daar komp en weggaat achter de muur".

Buigend over de tafel, keek-ie door 't raampje naar wat achter 't huis werd gebouwd. Stevig uit den grond plompten de dikke pakhuismuren, met zware, egale, witte balken. De stelling, die hij buiten gezien had, toen-ie moest wachten, stond op 'n paar meter afstand. Op de bovenste plankenlaag, zoo dichtbij dat je 'r op kon stappen, leien baksteenen en kalkbakken, sommige met troffels er in. En tusschen de voegen der reeds gemetselde steenen rulde de kalk in korzlige strieming. Even over den rand van den versten muur, pluisde takken-gewar, scherp van zwartte, licht deinend op den wind. De lucht, staalgrijs met blauwe scheemringen, waar de zon scheen, wijdde diep over de daken der krotjes bij de opengebroken ruimte.

Nog terwijl-ie keek, klonk 'r stem, monotoon. Ze zei iets dat 'm op den stoel terugwrong.

"...As 'k dood mot gaan, was 'k liever dood gegaan vóór die af was".

"Dood gegaan! Dood gegaan!", snauwde hij haar toe: "'n jong ding as jij mot zulke nonsens niet zegge."

"Wat hellept smoeze?", zei ze verveeld: "wad-'k weet--dat weet 'k--'t was zoo gezellig..."

Hij hield z'n mond.

Zij, de hand warmend in 't grooter geworden zonneplasje, speelsch de poes verduwend, die spinnend 't zelfde zocht, praatte door:

...."Toen de boel af was gebroke, kon je zien, kon je zien--elleke dag wat anders. In September zijne ze begonne. As je eerder hier was gewees, Eli, ha-je je hart kenne ophale. Herinner jij je nog, hoe 't vroeger was?"

"Nee", zei hij. Nooit had-ie 't opgelet. 't Was hier as overal.

"Vroeger zag-ie niks as dake en dake--vroeger ha-je daar 'n goot enne daar 'n raampie met 'n tulle gordijntje enne daar 'n schoorsteen--as de wind 'r op sting krege we de rook binnen--herinner jij je dat nou nie?"...

"Nee", zei-ie nog eens.

"Ikke wel," lacherde ze: "van me zevende dad-we hier wone, hebbe we 't gehad--da's nou òver de tien jare--en we zijne wel is op de dake geklomme me broer en ikke, maar nie ver, nie ver, want dan kreeg-ie 'n boch met 'n diepte om duizelig over te worde.--In September zijne ze gaan breke, eerst de panne, toen de balke, toen de steene. Vader heit ze wel 'n kom koffie door 't raam angereikt, as ze bezig ware--enne toen kwam de boel open--dat was zoo vreemd--zoo raar--net of je verhuisd was--of-ie in 'n ànder huis zat"...

"Dat zal wel", zei hij, terwijl ze kuchte van 't lange praten.

"...Je kon de boome van de grach, die nog groen ware zien en sjijn as de zon binnen scheen.--Tot twee uur sting-die in de kamer, òver de streepies van 't kleed tot bij de bedstee. Je ken nòg zien waar 't behang is verschoten. Daar. En dat was zoo gek, zoo verschwarzt--nooit was-ie in de kamer gewees, nog nie op de tafel as nou. 't Was soms zoo warrem, dat moeder in 'r jekkie, met d'r bloote hals, voor 't raam zat. En 's avonds, 's avonds was 't zóó raar--luister-je nie?--Vroeger keek-ie 's avonds nie na buiten--d'r was geen buiten--d'r ware enkel panne--enne dan bleef 't gordijn neer--nie voor de inkijk--de inkijk van de panne, da's om te lache, waas?--voor de gezelligheid as de lamp brandde. Maar nou, nou de boel open lee, nou zag-ie daar en daar lichte raampies en as 't donker was, zag-ie sterre"...

"Dat zal vrèemd zijn geweest", zei hij, knikkend.

"O zoo vreemd. Je wist nie wad-je zag. Je zag de groote beer--ken je die?--dat zijne d'r zeven bij mekander--as briljante--vier zóo--enne vier zóo. De lamp hebbe we wel is uitgelate om te kijke."

Ze zweeg, de stelling, den pootigen muur, de kalkbakken besoezend.

"As de dooi deurgaat--is 't weg--krijge we 'n muur tweemaal zoo hoog as 'r gewees is. 'k Wou dad-'t gong vrieze, zoo hàrd, zoo hàrd, maande en maande.--In twee dage zijne ze d'r--'k hei 't geteld--d'r komme telkes acht, lage en tweemaal acht zijne zestien--dan blijft 's avonds 't gordijn weer neer--is 't uit met de pret, poes".

De kat zat te spinnen--'n hoek van 't tafelblad zwom in licht.

Stroef keek-ie 't raam uit, meetellend of ze gelijk had.

Zij, op, wit van vermoeidheid, lei achteruit in den stoel, de oogen gesloten. 'n Poos zaten ze zwijgend, plofte de koffiekan 'r schokjes, knerste 't zwiepend gepiep van de plank waarover de steendragers liepen.

Toen vroeg ze of-ie verder wou lezen.

"Nee--nou niet", zei hij stug.

"Doe me 't plezier, Eli", zei ze: "jij lees beter as vader".

"Je hoofd staat 'r nie na".

"Doe me 't plezier", zei ze, mat.

En in de wachting op Juda, vervolgde-die van _Gisela_, 't zonlicht op 't boek, de woorden in dwaze verte gesproken.