Chapter 13

"Nee, vadertje--dat zalle we niet", zei Eleazar goedig. Kalm wond-die de paplappen los, die de knie over waren gegleden, en ingehouden neus-ademend om minder den zuren stank te ruiken, trachtte-die een der wonden te reinigen. Licht-trillend bewogen z'n vingers. Het was 'n voor hem ongewoon, afzichtelijk werk. De pap van oudbakken roggebrood, klam-warm nog, zwart en weekplakkrig, bevuilde z'n handen, kleefde onder 't koperen ringetje dat-ie als kind van Esther had gekregen. Langs z'n duim en wijsvinger, die voorzichtig-vies 'n tipje zwachtel langs 't rottend gat wreven, glibberde etter dien hij niet dùrfde bekijken. Koud kleumde 't zweet op z'n voorhoofd. Als-ie gekèken had was-ie flauw gevallen. Nou most-ie an niks denken, niks zien, zachjes wrijven tot 't zoet braakrig gevoel ophield, tot-ie den papstank niet meer próéfde. Het mager, kromgetrokken been, de heup, de bil, de wonden, schenen te vervagen, blauw-wittig te neevlen. Een oogenblik hingen z'n vingers futloos, diep-doopend in etter en bloed--dan wreef-ie weer, starrend, doodsbleek, met pijn in het achterhoofd, de oogen omwald. Eerst na 'n poos werd-ie stérk, dorst 't been te bezien, nam uit den ketel lauw water, bette met 'n helder lapje dat Rebecca anreikte. 't Kon niet helpen. 'r Waren te veel wonden, vervuild en door-etterd. Zoo mòcht je 'n wond niet behandlen. Ze zeien dat water koud-vuur gaf. In godsnaam--je most 't wagen--erger as 't ingevreten, slijmend vuil zou 't niet zijn. Rustig, geduldig-sussend, sponsde hij 't linnen in 't soepbord dat 't meisje bij 't bed hield en z'n afkeer overwinnend, bette hij met schuchtere duwtjes tot de etterlaag was verweekt en 't lijk-rossig vleesch om de wreede gaten bobbelde. Maar de wond boven de bil wàs niet te wasschen. Ze geleek een gedrochtlijke wel, niet te stuiten. Vaal-gele etter, bloed-slijmrig dooraerd, vloeide gestadig alsof 'n buil was verplet. En de zieke kreunde zoo pijnlijk, duwde de helpende hand zoo driftig, dat Eleazar 't opgaf en zachtoverredend 'n verband om de lendenen poogde te leggen. Toen, omdat Poddy geen ànder hemd had, trok-ie 't vuile, door-etterde glad, schudde voorzichtig 't bed, stopte de deken onder de oksels, glimlachte den ouden jood toe.

"...Bin 'k geen dókter, Poddy?... Voel je je niet as 'n prins?"

Verlucht, verfrischt door 't water op de wonden, knikte de Pool. Ja, zóo lag-ie veul beter. Alleenig 't bed, lomp van bulten, schrijnde, snee in z'n rug. En de luize, die mamsertomme van luize! Bloed schene ze te ruike. As-ie sliep maakte ze 'm wakker. Z'n arm zat vol blare. En stèke as ze deeë. 't Was 'n ràmp. Tegen eene die je knapte kwamme d'r tien werom. Cigarettetabak, peper, niks hielp. As je 'n kaars bij 't bed hield zag-ie ze loope, soms tien tegelijk--'n ramp bij 'n ramp--om je vijande toe te wensche. Hoestend, diep adem-zuigend, klaagde-ie tot 't lèkker liggen, de weer-uitgerustheid, de mindere gloeiing der wonden 'm vroolijk deed praten. De soep die van z'n bille was gekomme ènne 't bord most Eli maar in de goot smijte òver 't dak. Daar kon niemand z'n maal mee doen. Enne d'r zat smèt in. Sally en Rozetje hadde nog voor twee weke bij 'm in de bedstee geslape. Dat moch niemeer voor de dokter--nou leje ze àllemaal op de grond.

"...De dokter," viel Eleazar 'm in de rede: "maar as je nou toch 'n briefie voor 't gasthuis heb--waarom laat jij je dan niet beter maken?"

"Bèsser," begon Poddy te gijnen: "besser? Weiss ich viel waas ich allemaal heb!... Dáar hei-'k 'n gat en hiér hei-'k 'n gat--enne 'n gat in me togus--da's vièr gatte--te veul om te noeme! Me kop van me romp dat de dokter 't zelvers nie-weet. 'n Puist in me nier, zeit-ie--nou vraag 'k jou!--Waas is 'n puist in me nier?--'n Puist op je neus daar hei-'k meer over gehoord, maar 'n puist in me nier! Waas 'n schtos! Weet jij waar zit me nier? Dan ken jij likke mir!... 'n Brief-ie voor 't gasthuis, nòg!--Al kreeg 'k 'r tien danne nòg nie!... Ken 'k in 't gasthuis me kindere d'r monde schtoppe? Wie zel ze te vrete geve as-'k gaule leg in 'n gasthuis?--'n Puist in me nier!--Hier let 'k teminste nog op hoe Joozep cigarette maakt en as me godbeware wat overkomp, is 't in me èigen vuil--Rebecca zet jij 't pappie maar op. Pàppe is voor alles goed. Da's 'n ouwerwetsch maar 'n gebencht middel. Zal 'k jòu 's wat zegge: 't is 'n bedorreve maag--misschien hei-'k te veul vleesch gefresse--'n krimmel 'n ongeluk in 'n jaar tijd"...

Hij lachte om de eigen aardigheid, hoestte, zuchtte plezierig nou-die zoo tof lee.

"...Pappen," redeneerde Eleazar, die bij 't bed zat, terwijl Rebecca de kachel porde: "pappen ken nóóit goed zijn bij open wonden"...

"Ach waas! Ach waas! Pappe met roggebrood is beter as honderd frotte schtinkende drankies. Toene wij uit Rusland zijne gejaagd--'k herinner 't me nog goed--en d'r gebeurde ons watte--'n zweer of 'n puist--dan papte me moeder, oleweschonoe, met fijngekauwd roggebrood--'n middel om over te zoene"...

"Da's 'n hééle tijd gelejen, wiè--wiè?," praatte Eleazar, blij dat de zieke opfleurde.

"...Of 't geleje is? Misschien jà 'n halleve eeuw as 't nie langer is. Me barmitswe most 'k nog doen. Kè-je begrijpe hóé 't geleje is... Nóóit zel 'k 't vergete... 'k Geloof da-'k 't nog nie an je verteld heb"...

"Nee", zei Eleazar, zich flauw 't verhaal dien avond bij Suikerpeer herinnerend, toen Poddy met Dovid ruzie had.

De zieke steunde 'n elboog op 't kussen en met de omrande oogen de scheuren van het plankenbeschot doorzwervend, sprak-ie bijna stug, soms den ouwen kop schuddend als-ie 't zag gebeuren:

"...Hei-je wel is hoore prate van Wodoskofsky? Nog nooit, hè? Da's eender asof-ie in Wodoskofsky zou spreke van Uileburg of Marken.--Waas schadt 't?--'t Komp 'r nie op-an!--De naam doet 'r nie-toe. Zeg voor mijn part Pompschtok!--An 'n sjabbesavond lee 'k in me bed--misschien jà was 'k tien jare--enne daar ha-je de poppe an 't danse. Dùizende stonge d'r voor de deur en wadde ze maar grijpe konde, dat smete ze, stront, steene, vullis--Wat moste wij doen, zes tegen 'n pak gojjiem? De eenige Jehoediem ware wij, me vader, me moeder, me oome, me tante, me zussie enne ik. Ze hadde makkelek moorde, de kankerkoppe, de bloedhonde. Eerst hebbe ze de deur met olie gesmeerd enne met pek enne met--met--weisz ich viel!--toèn hebbe ze 't angestoke. Nog zie 'k de vlamme, 't vuur. Wad-je in je kindsche jare gebeurt vergeet je nie lich--vlamme tot 't dak--enne 'n rook om de darme uit je lijf te spoege.--As bezetene vloge we door mekander. We smoorde kompleet. Op eene brakke ze de deur, kwamme ze de trap op. Vooran sting me oom. Die krege ze te pakke--'t is nie om te beschrijve--met 'n bonk ijzer sloege ze 'm op z'n herzens, dad-'t bloed 'r uit schpatte--toen schlierde ze 'm over straat, 't geteisem, 't ettergespuis.--Met d'r hakke trapte ze op z'n gezich--'t vel hing d'r met lappe bij--de kleere trokke ze van z'n lijf tot-ie d'r nakend bij lag--'n woord 'n ongeluk dad-'k 'r an lieg, ze bonde 'n touw an z'n mannelijkheid--zoo trok 't pareigem 'm vort.--Van me tante, die ze óók zerreist hebbe, vertelde me moeder dad-ze d'r borste afgekneld hebbe en d'r op d'r zwangere buik getrap.--Ik was gekrope in 'n kast met me nichie bij me. We hielde onze aasem in, dorste geen vin te verroere. Benauwd as we 't hadde in de smook! Geen hand voor ooge kon je zien--bloed zat je te zweete. Toen, Adenoj, hadde ze me vader gevonde--we hoorde ze vechte en krijsche en schelde en vloeke.--Ik an 't huile in de kast--en me nich, 'n meissie van twaalef, was bij god nog zoo googem en gewikst om me in me arme te knijpe--anders had-'k 't uitgegild. Me vader schreeuwde as 'n razende. An arme en beene lee-die gebonde--met 'n nijptang scheurde ze z'n tong uit z'n mond.--De kozakke kwamme toen 't te laat was--natuurlijk--rissches geweest--enkel rissches geweest.--Zal 'k je meer van die narigheid vertelle? Misschien geloof je 't nie-eens as 'k 't jà vertel. 'k Weet wel, 't is nie om te geloove. Zoo ies mot je méemake.--'n Dag later zijne we vortgegaan, Of we wòue of nie, we moste! Hoe kon 'n vrouw blijve alleen met 'n man an wie ze de tong hadde uitgescheurd en met twee kindere? We hebbe gezworve door Duitschland--enne door Oostenrijk enne door Engeland--de halleve wereld hebbe we overgezworve enne overal met rotte appele gegooid. 'n Hond behandele ze beter as 'n jid.--D'r honde geve ze te vréte. Daar koope ze kettings, halsbande voor.--Daar besteje ze somme, kappitale an! En 'n jid? Wat is 'n jid? Van me geboorte af ken 'k niks as sof, slecht vrete en zuipe, van me geboorte niks as schwiejeniejen--met zorreg sta je op--met zorreg ga je na bed--en in zorreg krippeer je"...

Even was 't stil, klonk flauw-echoënd 'n kijvende, schelle stem op de binnenplaats. Rebecca, ernstig van luistren, keek stroef-starend naar 't zeil van de tafel, zwaar van peinzing als 'n kind dat 'n wonderverhaal heeft gehoord. Door de domp-kleine kamer ging een benauwend gezwijg. De oude jood, achterover geknakt, ademde steunend, de oogen gesloten, den mond en den neus en de rimpels als harde knarsen in 't barstig gewar van den baard.

"Je was eerst zoo vroolijk", zei Eleazar: "en nou--wààrom rakel je die dingen op?... 'n Arme christen heeft 't niet beter as jij.--Onderscheid is 'r niet, wat?"

"Schiet 'k daar mee op? Wat is me winst?", gromde Poddy, opnieuw kreeglig na 't lange gepraat: "Is 'r geen onderscheid tusschen 'n gesjochte goj en 'n gesjochte jid? Narrigkat! Al is 'n goj nòg zoo gesjochte--heit-ie vóorrech, is-die bemazzel! Wordt 'n arme goj nagescholde op straat? Heit iemand 't rech 'm schmáús te noeme? Mag jij op hùllie Zondag negotie schreeuwe?"

"...Dat zijne zoo geen héel-groote verschillen", redeneerde Eleazar voorzichtig, bevreesd 'm driftig te maken en pogend 'm af te leiden: "alleen in 'n narrenhuis kan 'n nar op de narrige inval kommen dat 'n arme christen en 'n arme jood 'n ander soort maag en 'n ander soort hersens hebben! Málle Poddy! As je 'n christen in Rusland was geweest, zònder centen, wat dan? Wat dan? Groot verschil of je door 'n dollen reu of door 'n dolle teef wor gebeten! Wat?"

"Enne d'r rissches--d'r haat--wáár je komp?"--, vroeg de Pool, zich half oprichtend: "ik zeg nòg is: wordt 'n goj over straat nagescholde?"

Even brandde in Eleazar de weerbarstigheid om wat in 'm vaststond te zeggen--dat 't taai afzijdig-blijven van de joden--d'r koppelen onder mekaar--altijd onder mekaar--làng na de ghetto's--'t duiten-trouwen van geloofsgenooten, neefies en nichten, met 't gevolg van ontaarden en krankzinnigen--'t smadelijke van 't zich uitverkoren wanen--'t schreeuwend-gemeene om drank en spijzen van christenen als besmet te beschouwen en zooveel meer als 'n bekrompen religie die in oertijden wortelde, voorschreef, 'n haat, 'n geweldigen haat waard bleven--even had-ie moeite met wat 'm op de lippen lag, dat 'n volk dat de eigen ontaarding niet besefte, gehoond, geschimpt moest worden, maar den zieke over zich ziend, den man die zooveel in stompzinnigheid en waanzin van weerskanten had geleden, zei-ie eenvoudig-glimlachend meepratend:

"....Nee 'n goj wordt niet gescholde--daarin hei-je gelijk."

"Wat zanik-ie dan tegen!," drensde Poddy, ongemakkelijk steunend: "'n straathond heit 't beter as 'n arreme jid! Bij God! Bij God!"--en weer terugzakkend in 't bed, zuchtte-die in vlakke, levensbeue wanhoop: "as 'k gif had, gaf 'k me kindere gif in d'r lijf--vóór 'k krippeerde"...

"Ho! Ho! Gift kost cente!", lachte Eleazar.

"Gif kost cente--kost cente--alles kost cente," zei de zieke, zich in kreun omdraaiend: "maar 'n lucifer ka-je altijd machtig worde--altijd--As 'k in Wodoskofsky verbrand was, ha'k geen armoeinest gemaakt. Schurftige beeste krijge schurftige jonge." ...

"Je kindere," viel Eleazar hem in de rede, maar Poddy beet 'm af: "me kindere," zei-die dreigend en driftig: "'n Verlamming voor de god--is-dat God?--die gezeid heit ga en vermenigvuldig je! Poeroe oerwoe ... 'n Verlamming! Vermenigvuldige in wat? Vermenigvuldige in armoei, dalles. Ga--hou 'n uitbranding zal-die gemeend hebbe!"

"Poddy--je wint niks met je op te winden--Kijk, nou is me mooie zwachtel verschoven. Leg stil--dan trek 'k 'm an"...

Nog eens hielp-ie den zieke, die de oogen gesloten hield en als 'n kwaadaardig dier gromde. De linnen reepen duwde-ie hooger, 't beddetijk strekte-ie glad. Poddy, pijnlijk en koortsig, sloeg de helpende hand weg.

"Schei uit!", riep-ie korzelig: "je schrijnt me wonde kapot. Blijf 'r af!"

"Dan niet," zei Eleazar geduldig, Rebecca wenkend den zieke met rust te laten.

Hij wist van z'n eigen ziekbed hoe je bij tijjen om 'n kleinigheid verstoord kon wezen--en wat moest iemand zich ellendig voelen met zùlke afzichtelijke wonden.

"Wille we nog wat pràte?"--, vroeg-ie "of wil je da'k weg ga?"

"Me zorg--me zorg--as je mijn maar laat legge," gromde Poddy.

Op 't vensterkozijn streek 'n musch tsilpend en vladdrend.

"Ook 'n armoedzaaier," lachte Eleazar.

De zieke bewoog niet, gemelijk, koortsig. Dan voelend dat-ie iets zeggen moest aan den jongen man, die in verlegen hartelijkheid over 'm zat, zei-ie in pijnlijke hijging: "Wie geht's--wie geht's met juillie schtaking?"

"Met de staking," antwoordde Eleazar, blij dat de grijsaard praatte: "met de staking gaat 't krom en scheef--slècht--slècht... zoo goed as verloren"...

"Zoo," zei Poddy, sterk zuchtend. Vreemd blies de adem door z'n neusgaten en de vingers wriemden hard-plukkend. Toen lag-ie heelemaal stil, de oogen verdoft in de dik-roode randen.

Eleazar stond op, trok het dek naar 't voeteneind, stopte de deken onder de armen.

Koorts-driftig weerde de zieke 'm af. De zwachtels, weder door-etterd, plakten aan de houtwol van 't matras. Kreunend woelde hij zich bloot, wilde niet geholpen worden.

De oogen heet-koortsig vergroot, groen-flitsten in 't donker der bedstee. Hij had dorst, dronk gulzig-slurpend de koude thee, die Rebecca 'm gaf, vroeg vloekend om pap. Dan klagerig-schreiend, afrukkend de broeiende lappen, bekeek-ie, zoover-ie zich buigen kon, de rottende gaten van z'n heup en 't been.

"Poddy!", zei Eleazar.

"...Hou je bek!", snauwde de jood, half-opzittend, de hand om de bedsteeplank gewrongen: "wat doe 'k met je gelul!... Voor mijn part ... voor mijn part... Ansteke doe 'k de boel... Uitbrande van onder tot boven... Alles na de raschmedei da's 't beste... 'n Uitsterving"...

Diep-snottrend, wanhopig-huilend, bonsde-die 't hoofd met de wilde baardslieren tegen 't beschot van het bedhok, vervloekend z'n kromgetrokken been, krijschend over de luizen die de etterwonden bekropen, schreeuwend om lucht.

Gruwlijk-beangst schoof Rebecca 't raam op, verjagend de tsilpende musch. De zoete, rottende pislucht der dakgoot traagde 't kamertje binnen.

XII.

Dat was de dèrde die van toegeven sprak, de derde die 'r 't beetje moed wou uit trappen. Norsch en verkleumd luisterden de stakers. 'n Uur lang hadden ze in de bevroren modder op Dekker, die niet komen kon, gewacht. 't Liep mis. Wéer 'n Sjabbes in harde ellende, wéer 'n week zonder vooruitzicht.

Nu dicht saamgedrongen om de tent, de voeten doorweekt, de ruggen gebogen, de koppen in botte luistring, schenen zij eene benauwende wanhoop te ondergaan.

Eleazar, bij Juda, Hes en Klaroen, balde heftig de vuisten. Wat zij voelden, leed-ie mee, dieper misschien. Hoe dikwijls had-ie de sentimenten van een massa, den haat van een massa, den wrok van een massa, de liefde van een massa, de hartstocht van een massa doorleefd. Hoe dikwijls had-ie getracht 't juichen, grommen, razen, handelen van 'n massa te benaderen, zich moe-gedacht over haar kracht en geweld, haar slaafschheid, angsten en weiflingen. Toch telkens wanneer je zoo stond, schouder aan schouder, lichaam naast lichaam, eigen gedachten-bewegen naast dat van 'n ander, hoofden ontelbaar rondom, dee je niks meer afzonderlijk. Gelijk de adem uit die koppen in de vaal-grauwe winterlucht zoog, de harten klopten, de oogen staarden, de longen wiegden--werd je driftig met de andren, vroolijk met de andren, neerslagtig met de andren. 'n Massa kon moorden, verwoesten, aanbidden, vervloeken, martlen, vervolgen en je gaf jezelf over even volkomen als vroegere individuen 't in vroegere massa's hadden gedaan. Je gilde gezamenlijk als 'n kind te water lag, je krijschte als 't dreigde te zinken--je schreeuwde mekaar toe als 't gered werd.--Zoo ging 't in alles. De massa fantaseerde 'n god, de massa leek onsterfelijk. De massa's groepeerden zich, botsten, tyraniseerden, lieten zich knechten. De massa had 'n vreemde, groote, kinderlijke, eerlijke ziel en 'n kleine, hardvochtige. Ze was 'n onbereikbaar reuzenlichaam, dat eeuwenlang met 'n verschrompeld verstand tegen zichzelf had gebeukt, lomp als 'n jonge hond, nu wakker scheen te geraken--schéén--'t duurde zoo sarrend, grùwelijk lang. In 'n massa voelde je je stem grover, je lichaam zwaarder, je spieren sterker, je wil veerkrachtiger, je hoofd ruimer. Maar ook kon 'n massa je laf maken, krankzinnig-bevreesd, melankoliek of wanhopig.

Vandaag wàren ze desperaat. De egaalzwart-kille sneeuwlucht lei zwaar op de daken, zonder eenige bulting, zonder diepte van licht. Nergens zag je 'n wolkje--overal vlakte een roerloos vuil, dat naar de huizen-over-de-gracht tot klittend goor-bruin ver-dikte, alsof daar 'n keel stond te gurglen en 'n strottenhoofd angstwalmen hijgde. De gracht, met de vele modder-riolen, glaasde in strak-harden stilstand, staalgrauw weerkaatsend den hemel tusschen 'r steil-groeiende wanden--strekten de boomen hun zwarte, knuistige takken--werd je haast bang dat de grijze lawine zou storten en allereerst breken 't dor-oude hout, de stug-brooze takken. Doch niet alleen dit drukte de massa. Gehokt om de tent, de plompe schoenen op de knobbels van doortrapte en weer bevroren modder, de voeten koud en in nat gezogen, de lichamen sluiprig-bekropen door de klam-weëe kilheid der lucht, die de huid onder de kleeren als met natte handen betastte, de naakte ruggen langs huiverde, de borsten met rillingen overgleed, de onderste nekhaartjes dee steken, zachtjens kwellend alsof ze haakten aan den plots hard-aanwrijvenden rand van het hemd--zoo ongeveer voelde Eleazar, kort en scherp, de lichamelijke sensatie der menigte--zoo móést 't wel zijn. O, op een zomerschen dag, bij hel-fleurend groen en wolkjes met zilverkartlingen, op een lentedag-van-enkel-jeugd-siddering, zouen ze niet zwak en ontzenuwd hebben gestaan, zouen ze niet dulden 't lange gepraat van een paar angstigen, misnoegden, moedeloozen. Sentimentaliteit weekte in 'm op. De pupillen van z'n oogen spanden in zenuw-opwinding. En voor 't eerst van zijn leven, zonder nadenken, bizar gedreven door eene macht, een geweld, eene ontroering die z'n gelaat verbleekten, z'n stem schel deden klinken, vroeg hij het woord, terwijl 't applaus nog na-rommelde, schoof door de wijkende stakers, beklom duizlig en lichtschuw de treedjes naar de tent. Zoo nerveus was zijn bewegen dat-ie even struikelde, de knie pijnlijk stiet--klemden z'n handen ijskoud, gevoelloos, vreemdelijk-wringend om de opperste lat der balustrade, keek-ie doodsbleek, de oogen vaal-blauw omwald naar de geweldige, plotsling dierlijk-beangstigende koppenmenigte. Ben oogenblik meende hij te zullen stikken, hijgde hij bevend, persten z'n nagels in 't hout. De hoeden, de gele koppen, de grijze takken, het hekwerk, de keien schimden door z'n bloedleeg hoofd. Schor-droog ademend zei hij: "Kameraden"..., stokte, pogend te slikken. Er ging een angstkramp in z'n hersenen, het zweet bebeet spichtig z'n slapen. Starend, zonder geheugen, de versteende handen om de balustrade, de versteende voeten in de wijder-lijkende schoenen, doorgierde hem de razende, rauw-krijschende angst dat-ie gèk werd. De tram ree door de bocht, nevelde dwazig voorbij. Hij hoorde de bel, de bel van geel-koper, de peervormige gèle bel met het zwabberend leer. Tegen een boom, den poot hoog-getrokken, pieste een groote roodharige hond. Dien zag-ie--hij zàg 't ruige lijf, den gewipten poot, den staart, de witte ademhijgingen... Hij zàg de pies in de modder-aarde spetteren. Hij zàg--en een opgutsende, knarsend-gillende wanhoop bonsde in zijn leege hersenkas--dat-ie gèk werd--dat z'm gek zouen zièn worden--dat ze àllemaal wezenloos mee zouen kijken naar den piesenden hond, die zoo oneindig redeloos-lang pieste... Maar de stakers die 'm wit en onbeweeglijk-zwijgend zagen staan, meenden dat-ie wachtte op stilte. Er was een napratend gemompel en voeten beknarsten de bevroren modder.

Juda, ongeduldig, ook met 'n wrok om 't laffe geweifel nou Dekker 'r niet was, schreeuwde kwaadaardig, stem die domp knoerste: "Smoel houen!--Hou dan je bekken!"... en een magere, beenige jood àchter de tent, meenend dat Eleazar al sprak, riep nijdig: "Hààààrder!"...

Het zwiepte 'm wakker. "Kameraden," zei hij nog eens. De woorden stamelden z'n mond uit, kurkachtig-droog, z'n lippen trilden, z'n tong bewoog moeilijk, kromp stug naar de keel. Nou wist-ie dat-ie sprak, maar de zin was 'm vreemd. Alles knapte door z'n hersenen--toch praatte hij, verward, snel, onsamenhangend--dingen brauwend die hij niet had willen zeggen, phrases beginnend die hij niet te eindigen wist--zoekend naar 'n slot dat verglipte, kreeglig-verwriemeld in den veeldradigen angst dat-ie zou blijven steken. Zelf hoorde hij klànken--vage klanken, klanken die ratelden, knepperden, klanken die driftig wirwarden om zijn hoofd in 'n benauwenden nevel. Even zweeg-ie. Ze hadden bravo geroepen en geklapt. Klaroen zag-ie knikken en een langbaardige jood, kop als Poddy, schreeuwde: "Gelijk heit-ie".... Wàt had-ie beweerd? Hij had 't niet kùnnen herhalen. Maar nou ze bravo-riepen, verhelderde zonderling-vinnig z'n hoofd, zakte de afschuwelijke angst, week de bleuheid van stillen, peinzenden jongen, die nog nooit zoo voor duizenden had gestaan. Bijna werd hij luciede. Z'n stem verscherpte, z'n grijze oogen glansden, z'n dunne bleeke lippen bewogen bits en met nadruk, z'n lichaam leek grooter. De menigte droeg 'm, had 'm te pakken, hitste 'm aan met honderden starende oogen, leefde mee met oneindige melkwitte ademen wier onstuimige damping in de winterlucht vloeide. Ouwe koppen en koppen met baarden, koppen gegroefd, en geelbleeke, ruwe koppen met grijzende snorren, koppen hard en verzieklijkt, waren in luistring, bogen, weken, zwartkantten, schemerden. Een sterke, massale, zware aandacht golfde op hem toe, omwikkelde hem, scheurde de woorden van hartstocht uit zijn keel, wond met machtigen drang de aandoening los, die hij niet meer te zoeken had noch te onderdrukken. En zoo innig was soms de wisselwerking tusschen hem en de massa, de massa van onbekende makkers, dat het hem sprekende toescheen of hij onmeetbaar-lang had gestaan, zij elk woord reeds vóordachten, voorvoelden--hij simpel uitte wat in hen allen gezamenlijk, zonder ééne afwijking of aarzeling omging. Bevende, kleine sneeuwvlokjes dwarrelden neer, stuivend als verschrikte pluisjes in vroeg-zomeravond. Op den rand van een hoed, op een schouder, op een gebogen rug donsden ze zacht, verlegen wittend en smeltend. Het was een teer, onhinderlijk gespeel, een schichtig dolen en wentlen, een timiede gedwaal tusschen de takken, over de hoofden, over het water. Een enkle grooter vlok, sneller en witter van val dreef langs de tent, zuigend op Eleazar's gebarende hand.

...."Toegeven doen we niet, morgen niet--toegeven doen we nòoit! Wat we vandaag willen, willen we morgen. Kameraden--we zijn pas an 't begin--an 'n begin, an 'n léélijk begin. Kijk om je heen, over de hekken, van 't Park, kijk over de gracht. We wonen as beesten, we hebben vreugden as beesten, we worden gebruikt as beesten en as beesten vermoord as we ons verzetten"...