Part 1

DE WIJZEN VAN HET OOSTEN.

Brahmanisme, Boeddhisme, Chineesche Philosophie, Mazdeïsme

door Dr. C. Hille Ris Lambers.

Cohen Zonen, Amsterdam.

VOORREDE.

Twee dwalingen heerschen er nog altijd op het gebied van godsdienst en wijsbegeerte.

De eerste is, dat men de wijsbegeerte vijandig stelt tegenover alles wat naar godsdienst gelijkt en aan de denkbeelden en voorstellingen, uit den godsdienst ontsproten, slechts een mythologische waarde toekent.

De andere is, dat men een of anderen godsdienst, laten wij zeggen den Christelijken godsdienst, als den eenig waren, door God zelf geopenbaarden beschouwt en van uit dit standpunt met een meelijdende glimlach op al de dwaze ideeën der heidenen neerziet.

Beide deze opvattingen zijn vrij algemeen. Doch voor de rechtbank der wetenschap laten zij zich geen van beide handhaven. Wie werkelijk de moeite neemt verschillende godsdiensten te onderzoeken moet ze wel laten varen.

Als hij zich niet laat verbijsteren door alle wonderlijke godennamen en zonderlinge gebruiken, maar tracht door te dringen tot het hart, het wezen van eenigen godsdienst, zal hij van zijn tegenstelling tusschen godsdienst en wijsbegeerte terugkomen. Hij zal inzien, dat iedere godsdienst een antwoord tracht te geven op vragen als: Wie ben ik, vanwaar kom ik, waar ga ik heen? Welken weg moet ik volgen in 't leven? Wat is de wereld, die mij omringt? Dezelfde vragen m. a. w. waarmede ook de wijsbegeerte zich bezig houdt. En hij zal, althans in de godsdiensten der meer ontwikkelde volken, antwoorden op deze vragen hooren, die wel degelijk verdienen ernstig te worden overwogen. Het kan niet missen of zijn onderzoek zal hem leiden tot de erkentenis dat er wijsgeerig nadenken is in den godsdienst, maar ook dat er godsdienst moet zijn in den wijsgeer.

Zoo wordt hij dus verlost van het vooroordeel, dat godsdienst en wijsbegeerte tegenover elkaar staan.

Maar--'t kan ook zijn dat een gansch ander vooroordeel in hem woont. Dat hij, als Christen geloovige b.v. met zekere minachting neerziet op al dien heidenschen afgodendienst, immers niets dan duisternis. Ook dat vooroordeel zal voor zijn onderzoek bezwijken. Hij zal--indien hij althans werkelijk iets in zich opneemt (er zijn ook stompe hersenen, die lezen, doch niet verstaan), moèten erkennen dat het goddelijk licht niet alleen geblonken heeft in Galilea, maar ook in andere landen en onder andere volken. De ziel van denkers en wijzen zal spreken tot zijne ziel en hem, misschien eerst verbijsteren doch straks verkwikken. En, al moge hij, terecht, zijn eigen godsdienst het hoogst blijven stellen, toch zal hij met dankbaarheid en waardeering het licht begroeten, overal waar het schijnt.

't Zou mij niet verbazen, indien menig lezer van "de groote denkers", aan het eind van dit deel genaderd, deze mijne opmerkingen volkomen deelt. Me dunkt, dat kan bijna niet anders. Want èn het Brahmanisme, èn 't Boeddhisme, en de oude wijsheid van China en van Perzië staan hoog genoeg om vooroordeelen, als ik u daareven schetste, te doen verdwijnen. Ieder van die godsdiensten toch brengt een eigenaardige zijde van 't menschelijk denken en gevoelen op den voorgrond. Het Brahmanisme spreekt ons "in teekenen en symbolen," van de ééne macht die alles bezielt, van het ééne leven, dat in alle wezens woont en opwaarts streeft tot volkomen loutering. Het Boeddhisme wijst ons op de ellende, waaraan al wat bestaat onderworpen is, doch toont ons ook het heilige pad, dat tot bevrijding van het lijden kan voeren. Beide oude godsdiensten doen ons diep gevoelen, dat geen uiterlijke dingen alleen in staat zijn den vrede des gemoeds te schenken.

Weder andere waarheden zijn het, die ons tegenklinken uit het aloude China. We zetten ons aan de voeten van Confucius en die oude wijze onderhoudt ons over ons gebrek aan eerbied: eerbied voor de wetten des hemels, eerbied voor ouders en grijsaards en roept ons toe dat er van onze beschaving niets kan komen, als geen trouw en eerbied ons bezielt. Daarnaast doet Lao tsze ons op treffende wijze gevoelen dat ook de oude Chineezen liefde en eenvoud kenden als de grondslagen voor des menschen geluk. En mochten wij dan door die liefdesprediking wat al te weekelijk en te zoetelijk worden gestemd, dan gaan we met onze gedachten naar het oude Perzië en wij hooren ons daar aanbevelen den heiligen strijd, den strijd tegen al 't booze in de natuur, tegen al 't verdorvene in de menschenwereld, tegen al 't onreine in ons eigen leven. En straks, straks zitten wij peinzend stil, en wij denken nog eens weer na, wat al die groote denkers van zooveel eeuwen dachten. Wonderlijk, dat ieder der systemen zoo groote aantrekkelijkheid heeft, dat ieder op zijn beurt ons wil voorkomen als de ware wijsheid.

Wel groote denkers moeten 't geweest zijn, die deze godsdiensten hebben gesticht, deze onsterfelijke gedachten hebben uitgesproken.

En--onwillekeurig plaatsen wij ons leven en streven eens in dat licht der oudheid. Wij vragen ons af, wat wij nu eigenlijk weten van 's werelds bestuur en 's levens doel en vergelijken nog eens die antwoorden, die de oudheid gaf..... Waarlijk, 't was niet te vergeefs dat wij neerzaten aan de voeten der ouden, dat wij trachtten, de soms in zoo wondere vormen gehulde, oostersche wijsheid op ons te laten inwerken. Wij gevoelen dat zij ook ons nog licht en troost kan schenken.

Zoo, mijne lezers, hoop ik dat gij gestemd zult zijn, als gij aan 't einde van dit werk zijt gekomen.

Gij vraagt misschien nog: hoe hebt gij, schrijver, deze uwe taak opgevat? Mijn antwoord luidt, dat ik uit verschillende bronnen heb geput, welke achter in dit werk dan ook worden vermeld. Wat de Chineesche wijsbegeerte betreft is mijn arbeid grootendeels eene vertaling van het, mijns inziens, voortreffelijke werk van den Duitschen geleerde M. von Brandt [1], waarbij ik echter ten opzichte van Lao tsze en diens leer mijn eigen weg ben gegaan.

Mijn hoofddoel was een aanschouwelijk beeld te geven van het eigenaardige, dat ieder der straks genoemde godsdiensten kenmerkt, ze begrijpelijk te maken, hun schoonheid en wijsheid te doen gevoelen, ook voor menschen van een gansch ander ras, een gansch verschillenden godsdienst en ver uiteenloopende beschaving. Van harte hoop ik daarin niet al te ongelukkig te zijn geslaagd. [2]

Juli 1902.

Dr. C. HILLE RIS LAMBERS.

HOOFDSTUK I.

Het Brahmanisme, zijn oorsprong, karakter en eigenaardigheden.

Wanneer wij den loop eener rivier nagaan, zien we eerst een klein beekje, dat van de bergen afdaalt. Langzamerhand verbreedt het zich en wordt het tevens kalmer in zijn loop. Wateren van verschillende kleur en oorsprong neemt het op, en--voor het de zee bereikt--splitst zich de machtige stroom vaak in verschillende armen.

Iets dergelijks zien we, wanneer we nagaan den loop van verschillende godsdiensten door de wereld. We denken bv. aan den godsdienst van Israël. Eerst een klein beekje, dat door niets toonde dat het een grootere toekomst had dan andere dergelijke beekjes. Langzamerhand echter komt het aan 't licht dat het kleine beekje een groote rivier zal worden: 't blijkt dat er in Israëls godsdienst iets ligt, waardoor hij zich van andere godsdiensten kenmerkend onderscheidt. Straks komt het almeer in een vaste bedding: oude wetten en verhalen worden saamgevoegd en als heilig beschouwd, een priesterstand krijgt de leiding in handen: deze wordt straks uitsluitend bevoegd om offers te brengen en verschillende godsdienstige verrichtingen te leiden.

Godsdienstige denkbeelden, van elders ontleend, worden opgenomen en zóó in 't kader ingevoegd dat zij een onbreekbaar geheel vormen: evenals de zijrivieren met den grooten stroom. Zoo vormde zich uit den oud-Israëlietischen de Joodsche godsdienst met zijn eigenaardigheden: zijn op den voorgrond stellen van de éénheid Gods, zijn gehechtheid aan de geheiligde wetten en gebruiken, zijn gewijde offers en ceremoniën.

Doch daarnaast vloeide straks een machtige zijstroom.

Onder het oude Israël had men de profeten, de verkondigers van vrijheid en zelfstandigheid: de mannen die opkwamen voor de eischen van het zedelijk en maatschappelijk leven als Gods grootste geboden. Ook hunne geschriften waren door de Joodsche geleerden opgenomen onder de heilige schriften, doch: hun denkbeelden vertegenwoordigden niet de heerschende richting van het Jodendom. Straks echter zou Israëls grootste zoon ze brengen op den voorgrond en ze verder ontwikkelen. Hij verdedigde ze, in heeten strijd met de Joodsche schriftgeleerden, tegen wetsgezag en priesterstand in--en uit zijn optreden werd een nieuwe godsdienst geboren: een machtige zijarm van de groote rivier spoedde zich voort.

Waarom deze dingen herinnerd, waar we gaan spreken over een gansch anderen godsdienst, uit een gansch ander land? Omdat we hier ongeveer 't zelfde zien gebeuren. Uit den oorspronkelijken godsdienst toch der oude Indiërs heeft zich als een machtige stroom het Brahmanisme ontwikkeld: een godsdienst waarin ook waren bijeengezameld gewijde geschriften van vroeger en later tijd, de Veda's, waarin ook was opgekomen een priesterstand vol gezag: de Brahmanen.

Een godsdienst vol voorschriften, wetten, en ceremoniën.

Doch in dien godsdienst was ook een nevenstroom: een zoeken van het ware levensdoel, niet zoozeer in gewijde vormen en ceremonie's, als wel in stille overpeinzing over het leven en in 't vrijmaken des geestes van de banden der stof. Ook die nevenstroom behoorde tot den erkenden, gewijden godsdienst. Maar straks zou die worden geleid in een geheel nieuwe bedding. Het Boeddhisme trad met kracht in 't krijt tegen de uitwendige godsvereering en vond zijn hoogste streven hierin, dat het de menschen wilde losmaken uit de begoocheling der zinnen, en dat niet door zelfkastijding en offers, maar door een gestreng en eenvoudig liefdevol leven. Dat Boeddhisme staat min of meer in dezelfde verhouding tot het Brahmanisme als het Christendom tot den Israëlietischen godsdienst. Om het dus goed te verstaan dienen wij eerst zijn vader: het Brahmanisme te kennen, een vader, tegen wien het wel in verzet kwam, maar met wien het toch wezenlijke karaktertrekken gemeen heeft.

Wat nu is Brahmanisme? De godsdienst, die staat onder de leiding der Brahmanen, een afgesloten priesterstand van Indië. Aanhangers van het Brahmanisme--een godsdienst, door 170 millioen Indiërs beleden--zijn dus zij die zich in 't algemeen aan de leer en de voorschriften der priesterschap houden en bij godsdienstige plechtigheden van hare tusschenkomst gebruik maken. Men denke daarom niet dat de geloovigen van dezen godsdienst in alles eens zijn: verre van dien. De een--en dit verschil geldt vooral van het Brahmanisme, zooals het nu bestaat--brengt zijn offers en vereering aan deze godheid, de ander aan gene. En ook de wijze, waarop de verschillende goden worden vereerd loopt ver uiteen. Toch: er is eenheid in de verscheidenheid.

Alle goden gelden, vooral voor den ontwikkelden Brahmaan, als openbaringen van één alwezen, het Brahma, dat, zelf onnaspeurlijk verheven en onbeschrijflijk, aan alle dingen ten grondslag ligt en zich in alles openbaart; in de goden, maar ook in de menschen, ja, zelfs in de dieren en planten. Schijnbaar dus een bont geschakeerd tafereel van goden, een tooneel van bijgeloovigen afgodendienst, toch voor de ingewijden gansch iets anders.

Al de ontelbare goden, al de groote krachten en werkingen der natuur: de wind, de rivieren, de aardbevingen en pestilentiën, voor dezen zijn ze slechts de openbaringen van de aldoordringende goddelijke kracht, die in onnoemelijk veel vormen zich doet kennen.

De mensch zelf is slechts het aarden vat, dat de inwonende Godheid in zich houdt (Brahma is het albezielend goddelijk leven "en die zijt gij", klinkt een van de spreuken). Die inwonende godheid geeft aan de menschheid hare gedachten en de uiting daarvan.

God is dus eigenlijk de natuur: zoodat als gij de natuur dient: 't zij de bezielde of de onbezielde, gij eigenlijk God vereert en als gij een beeld aanbidt gij het zinnebeeld of de openbaring der godheid eert.

Zoo is dus het Brahmanisme aan de eene zijde een verlichte wijsbegeerte: zoo wordt het verstaan door zijn meest ontwikkelde aanhangers, terwijl het toch onder zijn wijden mantel alle mogelijke bekrompen godsvereering en bijgeloof kan dekken.

Om deze en andere eigenaardigheden van het Brahmanisme goed te begrijpen is het echter wenschelijk, dat wij eerst ons trachten in te denken hoe deze godsdienst is ontstaan.

We gaan met onzen geest terug tot lang vervlogen dagen, tot vele, vele eeuwen voor Christus, toen de Ariërs--de gemeenschappelijke voorvaderen van Indiërs en Perzen--als een herders- en landbouwvolk ten noorden van het Himalaya gebergte woonden. Straks gingen zij, toen hun aantal zich uitbreidde uiteen: sommigen trokken naar het westen (de voorvaderen der Perzen), anderen naar het zuiden, door de passen van Afghanistan naar Indië. Toch: een vergelijking van den oud-Indischen en den oud-Perzischen godsdienst leert ons dat zij eenmaal één waren.

Evenals andere volken gevoelden ook de oude Indiërs dat er machten boven hen stonden. Met vrees en vereering zagen zij op naar de lucht: den blauwen hemel, de zon, de duisternis en andere natuurmachten, van wie hun welzijn afhankelijk was. Overal in de natuur bemerkten zij beweging en waar beweging was, daar was ook leven en macht. Waren zij niet gedrongen de gunst te zoeken dier bovenaardsche machten? En--moest niet onder die machten ééne de hoogste zijn? Vandaar dat zij van den stralenden hemel spraken als van den vader des lichts (Dyaus. Pitar) of ook in de alles doordringende lucht (Varuna) de tegenwoordigheid speurden van een onzichtbaren getuige van al hun daden, bij dag en bij nacht. Ook Agni, de god van het vuur, die belangrijke hulp van den mensch: weldadig, maar ook verteerend, werd geëerd.

Een voorgeschreven vereering van deze en andere goden was er echter nog niet. Men bracht hen hulde door lofliederen en gebeden, door geschenken van voedsel en drank. En men gaf hun in zijn offers datgene wat men zelf het meest op prijs stelde: rijst en boter en vooral het vroolijk makende sap van de Somaplant (Sarcostema Viminalis) waaraan men voor zijn eigen levenskracht zoo groote waarde toekende. Ieder bracht zelf zijn offers en gebeden, naar zijn eigen gevoel hem dat ingaf.

Toch: men kende ook reeds in die oude dagen mannen van verlichting en leiding (Rishi's), die het woord der goden hoorden en hun goddelijke kennis (Veda) aan anderen overbrachten. Aan hen worden de gezangen der Vedische boeken, de gewijde schriften van het Brahmanisme, toegeschreven. In de meeste Veda's zijn drie bestanddeelen, mantra's-liederen, brahmana's-verhandelingen, sutra's-overleveringen. De mantra's vormen de oudste gedeelten. Inderdaad verplaatsen ons sommige dezer liederen in die lang vervlogen eeuwen en doen zij ons zien dat een diep religieus gevoel in de harten dier oude Indiërs woonde.

Men hoore b.v. het volgende lied aan Varuna: [3]

De machtige Varuna, hoog daarboven, ziet omlaag, Op deze werelden, zijn rijksgebied, als dicht nabij, Als menschen steelsgewijs het kwade doen, hij weet het. Waar iemand staat, of gaat, of zachtkens henensluipt, In duistren schuilhoek toeft of in 't verborgen loert, Varuna ziet het en speurt hun bewegen. Als twee te zaam een heilloos plan beramen, En wanen zich alleen en onbespied, een derde is daarbij: De koning ziet het al. Ontelbaar in getale Gaan zijn gezanten d'aarde rond, en duizend oogen, Zij speuren na wat haar bewoners plegen. Wat op de aard bestaat, wat in haar dampkring leeft, Ja, al wat daar beneden is, des konings blik doorgrondt het, Hij telt het knippen van des menschen oog. En over 't gansch heelal werpt hij de teerling.

Niet minder treffend zijn vele andere hymnen, aan Agni den vuurgod, of aan Indra, den god van den regen, in den Vedischen tijd veel vereerd, gericht. Vooral worden Agni, de vuurgod, Indra, de god van den regen, en Suriya, de zonnegod, te zamen genoemd als regeerende over de aarde, den dampkring en het uitspansel daarboven.

Deze drie werden langzamerhand de hoofdgoden der oude Indiërs. Een merkwaardig verschijnsel echter is, reeds een aandachtige lezing van de boven aangehaalde hymne aan Varuna overtuigt ons daarvan, dat ieder dier goden telkens weer als de hoogste, bijna als de eenige werd geprezen. M. a. w. er lag reeds in den Vedischen godsdienst een zeker zoeken naar ééne hoogere macht, boven al de anderen verheven. Eveneens vinden wij het onsterfelijkheidsgeloof hier uitgesproken, doch niet het latere geloof aan vele geboorten, die de mensch moet ondergaan voor hij het hoogste bereikt: dat wil zeggen: met de Godheid vereenigd wordt.

Wij denken b.v. aan de volgende hymne, gericht tot Yama, den eersten mensch, die stierf, en daardoor koning werd van het geestenrijk:

Den macht'gen koning, Yama, gave en eer gebracht, Hij was de eerste toch die stierf en die den snellen stroom Des doods braveerde, d'eerste, die den weg ten hemel ging En and'ren welkom heette in 't oord der heerlijkheid. Geen macht kan ons dit thuis, door u veroverd, nemen, Wij komen koning, ieder die geboren is moet sterven En treden op het pad, door u gebaand, waarop in lange rijen, Geslachten reeds zijn voorgegaan, den weg Ook onzer vaad'ren. O ziel des dooden, ga dan rustig heen, Vrees niet dien weg, dien ouden weg te nemen, Die tot den God u voert en tot uw zaal'ge vaad'ren, Bij Hem in heerlijkheid! Vrees voor de honden niet, Die met hun viertal oogen 't geestenrijk behoe'n, Keer weer naar uw tehuis, o ziel! Uw zonden, uw verdriet Laat g'achter op deez' aarde, en gij verkrijgt Een heerlijke gestalt'--uw' oude vorm--verheerlijkt En van alle vlek bevrijd.

Zien wij niet uit deze gedichten, dat verheven denkbeelden over dood en leven het oude Indië reeds kenmerkten? Doch--wij willen bij dien oud-Vedischen godsdienst niet langer stilstaan. 't Was ons enkel te doen om den bodem te doen zien, waaruit het Brahmanisme opgroeide.

Brahmanisme wil eigenlijk zeggen, zooals we reeds vroeger opmerkten: godsvereering onder de leiding der Brahmanen. Dus niet een geheel nieuwe godsdienst, maar de oude, door een priesterstand in vaste bedding geleid.

Priesters had men natuurlijk reeds in de oude Vedische periode. Ook onderscheidde men toen reeds vier verschillende standen: de Brahmanen, of priesters, de Kshatrya's (edelen of krijgslieden) de Vaisya's (landbouwers) en de Sudra's (werklieden). Doch nu kwam er een afgesloten priesterstand en werden de standen beschouwd als casten: scherp afgescheiden groepen [4]. De priesters heetten voortgekomen te zijn uit den mond, de krijgslieden uit borst en armen, de landbouwers uit het lijf, de werklieden uit de voeten der godheid.

Zoo stonden dus de Brahmanen voorop, zij wisten koningen en volk te leiden en op den geheelen godsdienst hun eigenaardig stempel te drukken.

Het eerste wat zij deden was voorzeker de heilige boeken, de Veda's, bijeen te verzamelen. Deze zijn vier in getal: de Rig Veda (liederen Veda), de Sama Veda (offerzangen Veda), de Yayur-Veda (offerspreuken Veda) en de Atharvan-Veda (tooverspreuken Veda). Deze boeken nu behelzen bestanddeelen van verschillenden ouderdom en hebben ook nog dit eigenaardige dat vele zangen en spreuken in meer dan een dier verzamelingen voorkomen.

Zij vormden voortaan de heilige wetenschap (= Veda), die de priesters hadden te bestudeeren en aan de schare bekend te maken. Aan hen werden straks de Brahmana's, godgeleerde en ritueele verhandelingen, die gewoonlijk een veel minder verheven geest ademen dan de oude Vedische liederen, toegevoegd. Doch ook de Upanishads, meer bespiegelende, stichtelijke werken, kregen straks hier een plaats.

Men ziet dat op dit gebied hetzelfde geschiedde wat ook elders onder leiding eener macht verkrijgende priesterschap gebeurt: oude verhalen en liederen worden te zamen gebracht, en door nieuw bijgevoegde stukken, in bepaald priesterlijken geest wordt er een nieuwe stempel op gedrukt: het geheel wordt vervolgens een wetboek, waarvan de priesterschap de sleutel bezit. Men denke bv. aan de ontwikkeling van Israëls godsdienst, waarbij precies hetzelfde gebeurde: Ezra en andere priesters verzamelden oude wetten en overleveringen: brachten nieuwe tot stand in hun geest--bij wier licht de oude moesten worden verklaard en--gaven dat geheel als wetboek aan het volk. Echter niet zooals bij Israël mochten in oud-Indië de leeken de wet bestudeeren, dat bleef de taak der Brahmanen, zij alleen waren de mannen der heilige wetenschap.

In welke bedding nu trachtten die mannen der heilige wetenschap den volksgodsdienst te leiden? Ik zeg: trachtten te leiden, want de geheele leiding van een volksgodsdienst nemen kan geen enkele priesterschap, konden ook de Brahmanen niet.

Allereerst werd de waarde van het offer door hen nog hooger verheven. Reeds in den ouden tijd hadden de Indiërs het denkbeeld dat het offer de krachten der bovenaardsche machten sterkte en daardoor meewerkte om een goed wereldsch beloop te verzekeren. Langzamerhand echter kwam het denkbeeld op dat het offer ook kan strekken om door de gunst der versterkte goden een of ander aardsch doelwit te verkrijgen, b.v. de geboorte van een zoon, ja, men ging zelfs zoover dat men het offer ging beschouwen als een middel om bovenaardsche vermogens deelachtig te worden.

Verder maakte men van de, vroeger eenvoudige, offers zeer samengestelde offerplechtigheden. Daarbij werden bepaalde hymnen en aanhalingen uit de Veda's gezongen en uitgesproken, en met angstvallige nauwkeurigheid werd gewaakt voor ieder onderdeel van het ritueel. Sommige offerplechtigheden strekten zich uit over weken, ja over jaren: het waren ketenen, van welke iedere schalm nauwkeurig in het gelid moest passen, zou het offer gunstige gevolgen hebben. De godheid, waaraan men zijn gaven en gebeden wijdde, trad daarbij op den achtergrond: doch het volbrengen van offerplechtigheden werd beschouwd als een krachtig middel om hen, die er aan deelnamen, macht te verleenen in deze en in de toekomende wereld.

Men ging zelfs zoover van het offer (Yajna) zelf voor te stellen als een godheid.

Ja, in sommige plaatsen van de Brahmana's werd zelfs geleerd dat de goden zelf sterfelijk waren, totdat zij door offers den dood overwonnen. Ook de mensch kan door offeren van den dood worden bevrijd: doch zijn lichamelijk leven moet hij geven als zoenoffer.

En die verzuimt te offeren moet telkens weer worden wedergeboren, moet eindelooze levens doorloopen, om altijd weer zijn lichaam aan de goden te offeren. Men hoore de volgende aanhaling uit Satapatha-Brahmana:

De goden leefden steeds in vreeze voor den dood, Den machtigen Voleinder. Dus herhaalden Zij nauwgezet hun offers telkens weer, tot zij onsterf'lijk waren. Toen sprak de machtige Voleinder tot de goden: Gij hebt uzelf onsterfelijk gemaakt, nu zal de mensch beproeven Om ook zichzelf van mijne macht 't ontslaan. Wat wordt mij daarvoor in den mensch vergoed? De taal der goden luidde: Voortaan zal niet één In 't eigen lichaam de onsterf'lijkheid bereiken. Het sterf'lijk hulsel blijft uw eigendom, uw voedsel Zal het zijn in eeuwigheid. Ja, ook die door godsdienst'ge daden, D'onsterf'lijkheid verwerft, zijn lichaam zal hij eerst, Aan u ten offer wijden, als uw prijs.

Wij zien in dit gedicht uitgedrukt de eigenaardige leer der zoogenaamde zielsverhuizing, aan het Brahmanisme eigen. Wat is hare strekking? Wij willen die met een enkel woord in het licht stellen.