Part 33

3 usu venisse. Diognetus enim fuerat Rhodius architectus, et ei de publico quotannis certa merces pro | artis (20) dignitate tribuebatur ad honorem. eo tempore quidam architectus ab Arado nomine Callias Rhodum cum venisset, acroasin fecit exemplarque protulit muri et supra id machinam 5 in carchesio versatili constituit, qua helepolim ad moenia accedentem corripuit et transtulit intra murum. hoc exem|plar Rhodii cum vidissent, admirati ademerunt (25) Diogneto quod fuerat quotannis ei constitutum et eum 4 honorem ad | Calliam transtulerunt. interea rex Demetrius, =281= qui propter animi pertinaciem Poliorcetes est apellatus, 11 contra Rhodum bellum comparando Epimachum Atheniensem nobilem architectum secum adduxit. is autem comparavit helepolim sum|ptibus inmanibus industria laboreque (5) summo, cuius altitudo fuerat pedum CXXXV, latitudo 15 pedum LX. eam ciliciis et coriis crudis confirmavit, ut posset pati plagam lapidis ballista inmissi pondo CCCLX, ipsa autem machina fuerat milia pondo CCCLX. cum autem Callias rogaretur ab Rhodiis ut contra | eam helepolim (10) machinam pararet et ut illam uti pollicitus erat 20 5 transferret intra murum, negavit posse. non enim omnia eisdem rationibus agi possunt, sed sunt alia quae exemplaribus

1 diogenes _x_.

2 mercis (_ante corr._) _H et S_. | ꝓarti (-is _G^{c}_) dignitate _EG_: pro arti _HS_ (-te _S^{c}_).

5 acroas infecit _x_. | exemplaq; _x_.

6 carceso _x_ | quem (-ē _GS_) le(m _S_)pidolim _x_.

9 diogeni _x_. | quod(t _EG_) annis & (et _G_) constitutū eū _x_ (quod annis constitutū & eū _S_).

10 galliam _x_.

11 ꝑtinacı[a/e⃓]m _H_ (ꝑtinatiē _a. c. S_, -ciā _S^{c} ut reliqui_). | pollorc&es (_HS_, pollor cetes _EG_) _x_.

14 heliopolim _x_ (eliop. _S_).

16 P. | CXXV. _H_, .p(. _E^{c}_)CXXV. _EG_ (pedū .C.XX.V. _S_). πήχειϲ Ϟ̄ _Ath._

16 pedū .LX. _H_, .p.LX. _EG_. πήχειϲ η̄(?) _Ath._ | eam: ita eā _x_.

17 .P̄.CCC.LX. _H_, pccc(. _G_)LX _EG_ (pedū .CCC.LX. _S_). τριτάλαντοϲ _Ath._ (_ana 120_).

18 milia | P̄. (.P. _S_) CCC.LX. _HS_, milia peđ(. _G_) CCCLX. _EG_ (_3000 tal._).

19 gallias _x_. | abrhodiis contra _x_. | eum _a. c. H_. | he(o _S_)liopoliam (-ā _SG_) _x_. | pararet (-&. _E_) ut _EG_ (p. & ut _G^{c} = x_).

20 uti _HSG_: ut _E_.

22 alique (-q⁊ _PL_) exenparibus _H(PL)_, aliquę (alii quę _ante corr. E_) exemplaribus _EG_ (aliqua quę exemplaribus _in ras. S^{c}_).

* * * * *

Page 279

non magnis similiter magna facta habent effectus, alia autem exemplaria non possunt habere sed per se consti|tuuntur, nonnulla vero sunt quae in exemplaribus (15) videntur veri similia, cum autem crescere coeperunt dilabuntur. ut etiam possumus hic animo advertere. terebratur 5 terebra foramen semidigitale digitale sesquidigitale. si eadem ratione voluerimus palmare facere, non habet explicationem, semi|pedale aut maius nec cogitandum quidem (20) videtur omnino. sic item in nonnullis exemplaribus videtur. 6 quemadmodum | in minimis fieri videntur, ＜non＞ =282= aeque eodem modo in maioribus. ideo eodem modo Rhodii 11 eadem ratione decepti iniuriam cum contumelia Diogneto fecerunt. itaque posteaquam viderunt hostem pertinaciter infestum, periculum servitutis machinatione ad | capiendam (5) urbem comparata, vastitatem civitatis expectandam, procubuerunt 15 Diogneto rogantes ut auxiliaretur patriae. is 7 primo negavit se facturum. posteaquam ingenuae virgines et ephebi cum sacerdotibus venerunt ad deprecandum, tunc est pollicitus, his legibus uti si eam machinam cepisset | sua esset. is ita constitutis qua machina accessura 20 (10) erat ea regione murum pertudit et iussit omnes publice et privatim quod quisque habuisset aquae stercoris luti per eam fenestram per canales progredientes effundere ante murum. cum ibi magna vis aquae luti stercoris

1 magna facta _HS_ (ī aꝉ m. f. _G^{c}_): magnificata _EG_.

2 alia _HS_: alii _EG_.

4 autem (cr.) _HS_: aut _EG_ (a̅u̅t̅ _G^{c} = S_). | ceperint _E^{c}_. | dilabantur _x_.

5 animum (_HS_, -ū _GPL_, -o _G^{c}_, anim≣ _S^{c}_) advertere _x_.

6 sic (si _E^{c}_) eadem _x_.

8 autem (aū _H_, autē _SEG_) maius _x_. | nec: ne (cog.) _x_.

9 videntur _x_.

11 aeque _Oehmichen_: atq; _x_. non _add. Joc._ | ideo: id _x_.

12 diognito (_hic_) _x_.

13 fecerunt _ES^{c}_: -rint _HSG_. | postea quam _HS(E^{c} G^{c})_: pt̄ea quā _G_, preterea quā _E_.

14 machinationem (-ē _G_) … conparatā (-am _E_) _x_.

16 patriaeis _H_: patria . eis _EGS_.

17 se _HS(G^{c})_: sed _EG_. | postea quam _HS(E^{c} G^{c})_: p̄tea aquā _G_, preterea quā, _E_ (_cf. v. 17_ p[o./ṭ]ea _G_, postea _E_).

19 coepisset _H_, cepisset _EG_ (suscepisset _S_).

20 Is _H_ (= _LP_): His _EGS_.

22 aqua stercoris _x_ (aquę st. _S_).

* * * * *

Page 280

nocte profusa fuisset, | postero die helepolis accedens antequam (15) adpropinquaret ad murum, in umido voragine facta consedit nec progredi nec regredi postea potuit. itaque Demetrius cum vidisset sapientia Diogneti se deceptum 8 esse, cum classe sua discessit. tunc Rhodii Diogneti sollertia 5 liberati bello publice gratias | egerunt honoribusque (20) omnibus eum et ornamentis exornaverunt. Diognetus eam helepolim reduxit in urbem et in publico conlocavit et inscripsit ‘Diognetus e manubiis id | populo dedit munus’. =283= ita in repugnatoriis rebus non tantum machinae sed etiam 10 maxime consilia sunt comparanda.

9 Non minus Chio cum supra naves sambucarum machinas hostes comparavissent, noctu Chii terram harenam lapi|des progesserunt in mare ante murum. ita illi postero (5) die cum accedere voluissent, naves supra aggerationem 15 quae fuerat sub aqua sederunt nec ad murum accedere nec retrorsus se recipere potuerunt, sed ibi malleolis confixae incendio sunt conflagratae. Apollonia quoque cum circumsede|retur et specus hostes fodiendo cogitarent sine (10) suspicione intra moenia penetrare, id autem a speculatoribus 20 esset Apolloniatibus renuntiatum, perturbati nuntio propter timorem consiliis indigentes animis deficiebant, quod neque tempus neque certum locum scire poterant 10 quo emersum facturi | fuissent hostes. tum vero Trypho (15) Alexandrinus ibi fuerat architectus. is intra murum plures 25 specus designavit et fodiendo terram progrediebatur extra murum dumtaxat extra sagittae missionem et in

1 heliopolis _x_.

3 egredi _x_.

8 heliopolim _x_.

9 manubiis _G_: manubus _H^{c}_, manibus (-b; _S_) _ES_.

13 noctu hii _HS(G^{c})_, noctu hi _EG_.

14 progesserunt _HEG_: progresserunt _S(LP)_ _et_ (_ante ras._) _E_.

16 fuerant _x_ (_om. cum v. 5-7 S ubi sine corr._ ita illi retrorsus se recipere p.).

17 malleonis _EG_ (-lis _G^{c} = HS_).

18 appolonia _H_ (appollonia _S_, apoll. _EG_).

21 nuntio _HS_: nuntii _EG_.

24 tum _HS_: tunc _EG_.

25 is _om. x_. | plurespecus (_ante corr._) _H_.

26 specus _HS(G^{c})_: spec(t _G_)ies _EG_ (_S^{c} in marg._ /. ꝉ speciis).

27 sagitta . emissionem _H_, sagittę miss. _S_, sagittę emiss. _EG_.

* * * * *

Page 281

omnibus vasa aenea suspendit. ex his in una fossura quae contra hostium specus fuerat vasa | pendentia ad plagas (20) ferramentorum sonare coeperunt. ita ex eo intellectum est qua regione adversarii specus agentes intra penetrare cogitabant. sic lineatione cognita temperavit aenea aquae 5 ferventis et picis de superno contra capita hostium et stercoris humani et harenae coctae candentis. dein noctu | pertudit crebra foramina et per ea repente perrundendo (25) 11 qui in eo opere fuerunt hostes omnes necavit. item Massilia cum oppugnaretur et numero supra XXX specus 10 tum agerent, | Massilitani suspicati totam quae fuerat ante =284= murum fossam altiore fossura depresserunt. ita specus omnes exitus in fossam habuerunt. quibus autem locis fossa non potuerat fieri, intra murum barathrum amplissima longitudine et am|plitudine uti piscinam fecerunt contra 15 (5) eum locum qua specus agebantur, eamque e puteis et e portu impleverunt. itaque cum specus esset repente naribus apertis, vehemens aquae vis inmissa supplantavit fulturas, quique intra fuerunt et ab aquae multitudine et ab 12 ruina specus omnes sunt oppressi. | etiam cum agger ad 20 (10) murum contra eos compararetur et arboribus excisis eoque conlocatis locus operibus exaggeraretur, ballistis vectes ferreos candentes in id mittendo totam munitionem coegerunt conflagrare. testudo autem arietaria cum ad murum pulsandum accessisset, permiserunt laqueum | et eo ariete 25 (15) constricto, per tympanum ergata circumagentes suspenso capite eius non sunt passi tangi murum, denique totam machinam malleolis candentibus et ballistarum plagis dissipaverunt. ita ea victoria civitates non machinis sed contra

5 liniatione _x_. | temperavit _EG_: temperar& (-ret _S_) _HS_.

6 desuꝑ | nae contra _H_, desuꝑnę c. _S_, desuꝑna c. _EG_.

8 pertuditerebra _H_ (ꝑtulit | terebra _S_): ꝑtudit crebra _EG(LPvlc)_. | ꝑfudendo _EGS_ (ꝑfund. _G^{c} = HLP_).

10 specus tum: speculatum (-tū _EGS_) _x_ (_sep._ specula tū _G^{c}_).

11 masilitani _HEG_ (mass- _H^{c} S_).

15 ut _E_.

24 conflagare _HEG_ (-grare _E^{c} SPL_).

27 denique _x_: deinque _G^{c}_.

28 malleonis (_iterum a. c._) _EG_.

29 eae (_HS_, hae _EG_) victoriae civitatū (-tē _S_) _x_.

* * * * *

Page 282

machinarum rationem architectorum sollertia sunt | liberatae. (20)

Quas potui de machinis expedire rationes et pacis bellique temporibus utilissimas putavi, in hoc volumine perfeci. in prioribus vero novem de singulis generibus et 5 partibus comparavi, uti totum corpus omnia architecturae membra in | decem voluminibus haberet explicata. (25)

3 et _om._ (rationes pacis) _x_.

4 t. & (et _EG_) util. _x_.

7 in _om. S_.

M. CETI FAVENTINI

LIBER ARTIS ARCHITECTONICAE

* * * * *

Page 285

De artis architectonicae peritia multa oratione Vitruvius =287= Polio aliique auctores scientissime scripsere. verum ne longa eorum disertaque facundia humilioribus ingeniis alienum faceret studium, pauca ex his mediocri licet sermone privatis | usibus ordinare fuit consilium. quae partes 5 itaque caeli et regiones ventorum salubres aedificiis videantur et qua subtilitate nocivi flatus avertantur aditusque ianuarum et lumina fenestris utiliter tribuantur, quibusve mensuris aedificiorum membra disponantur, quibus signis tenuis abundansque aqua | inveniatur, alia etiam quae 10 aedificandi gratia scire oportet brevi succinctaque narratione cognosces.

[Sidenote: I. De principiis artis architectonicae.

Vitr. 1, 2.]

Primo ergo quae principia ad architecturam pertinere debeant studiose attendere convenit. omnia enim pulchro decore ac venusta utilitate fieri poterunt, si ante huius 15 artis | peritus ordo discatur. nam architecturae partes (15) sunt octo, quae sunt ordinatio, dispositio, venustas, mensura, distributio, aedificatio, conlocatio, machinatio. ex his Graeci quinque vocabulis studium architecturae esse docuerunt, nam ordinationem ταξιν, dispositionem διαθεϲιν, 20 venustatem | et decorem ευρυθμιαν, moduloram mensuras (20) ϲυμμετριαν, distributionem οικονομιαν appellaverunt. ordinatio est ergo membrorum dispositio, et constat ex quantitate, quam Graeci | ποϲοτητα vocant. quantitas est =288= modus singulorum membrorum universo respondens operi. 25 dispositio est apta rebus conclavium institutio, et operis futuri forma tribus figuris divisa, quae a Graecis ιδεα appellatur. haec sunt ergo tres | figurae, ichnographia, (5) orthographia, scenographia. ichnographia est areae vel

* * * * *

Page 286

soli et fundamentorum descriptio. orthographia est laterum et altitudinis extructio. scenographia est frontis et totius operis per picturam ostensio.

[Sidenote: II. De ventis.

Vitr. 1, 6.]

Ferunt quidam philosophorum Eratosthenen mathemati|cis (10) rationibus et geometricis methodis aequinoctiali 5 tempore per gnomonicas umbras orbis terrae spatia esse metitum et sic certos ventorum didicisse flatus. tenere ergo orientem aequinoctialem ＜subsolanum, meridiem austrum, occidentem aequinoctialem＞ favonium, ＜septentriones＞ septentrionem. | inter ceteros tamen Andronicus Cyrrestes cum 10 (15) octo ventis orbem terrae regi adseverasset, exempli causa Athenis turrim marmoream octagonam instituit, in qua imagines ventorum scalptas contra suos quosque flatus ordinavit, supraque ipsam turrim metam marmoream posuit et Tritonem | aeneum conlocavit et ita est modulatus ut 15 (20) cum ventus aliquis adspirasset quodam momento in gyro ageretur et supra caput eius resisteret et dextera manu virgam tenens ipsum esse flantem monstraret. itaque esse inter subsolanum et austrum ad orientem hibernum eurum, inter austrum et | favonium ad occidentem hibernum africum, 20 (25) inter favonium et septentrionem caurum, quem quidam corum vocant, inter septentrionem et subsolanum aquilonem. hoc modo et nomina et partes et numeros ventorum scire coeptum est. sed | plerique duodecim ventos =289= esse adseverant, ut est in urbe Roma Triton aeneus cum 25 totidem thoracibus ventorum factus ad exempli Andronici Cyrrestae similitudinem, supra caput venti virgam tenens eundem esse flantem ostendit. obser|vabis ergo ne ianuas (5) aut fenestras contra nocivos flatus facias. nocivi enim sunt flatus ubi aut nimis incumbunt aut acerrima frigora 30 faciunt, ut et homines et animalia laedant. frigorosis ergo regionibus a meridie aut ab occasu hiberno ianuas et fenestras facies, aestuosis vero a borea et septen|trione (10) fieri ordinabis.

[Sidenote: III. De aquae inventione.

Vitr. 8, 1 (Pall. 9, 8).]

Quoniam usibus omnium maxime necessariae aquae 35 videntur, primo quae genera terrae tenues aut abundantes venas emittant, quibus etiam signis altius depressae

* * * * *

Page 287

inveniantur, quomodo ex fontibus vel puteis ducantur, quae nocivos aut | salubres habeant liquores, studiose scire (15) oportet. aquae ergo fontanae aut sponte profluunt aut saepe de puteis abundant. quodsi tales copiae non erunt, signis infra scriptis quaerenda sunt sub terra capita aquarum 5 et proxima fontibus altiora puteis colligenda. ante solis itaque ortum in locis | quibus aqua quaeritur aequaliter (20) in terra procumbatur et mento deposito per eam prospiciatur. mox videbis in quibuscumque locis aqua latebit umores in aera supra terram crispantes et in modum 10 tenuis nebulae rorem spargentes, quod in siccis et aridis locis fieri non potest. quaerentibus ergo | aquam diligenter (25) erit considerandum quales terrae sint. certa enim genera sunt in quibus aut abundans aut tenuis aqua nascatur. in creta tenuis et exilis nec optimi saporis invenitur, in 15 sabulone soluto tenuis, limosa et insuavis, altioribus locis mersa. in terra nigra stillarum umores exiles ma|gis ex (30) hibernis liquoribus collecti saporis optimi spissis et solidis locis subsidentes. glareae vero mediocres et incertas | venas =290= habent sed egregia suavitate. in sabulone masculo et 20 harena carbunculo certiores et salubriores et abundantiores sunt copiae aquarum. in rubro saxo et copiosae et bonae inveniuntur, sed providendum erit ne inter rimas saxo|rum (5) quoniam suspensae sunt decurrant. sub radicibus montium et in saxis silicibus uberiores et salubriores et frigidiores 25 aquae inveniuntur. campestribus autem fontibus salsae et graves et tepidae et non suaves erunt, sed si sapor bonus invenitur, scito eas de montibus sub terra venire in | medios campos, ibique umbris arborum contectae praestabunt (10) montanorum fontium suavitatem. 30

Signa autem investigandae aquae alia huiusmodi invenientur, tenuis iuncus, salix erratica, alnus, vitex, harundo, hedera, alia quoque quae sine umore nasci non possunt. | quoniam autem in lacunis similia nascuntur, facile his (15) credendum non est. itaque sic inventiones aquae probabis. 35 fodiatur ergo ubi haec signa fuerint inventa, ne minus in latitudinem pedes III, in altitudinem pedes V, et circa solis

* * * * *

Page 288

occasum vas plumbeum aut aeneum mundum intrinsecus | perunctum oleo in imam fossuram inversum conlocetur, (20) supraque fossuram frondibus vel harundinibus missis terra inducatur. item alia die aperiatur, et si sudores aut stillae in vaso invenientur, is locus sine dubitatione aquam 5 habebit. item si vas ex creta siccum non coctum eadem ratione po|situm et opertum fuerit, si is locus aquam (25) habebit, alia die vas umore solutum invenietur. vellus lanae similiter in eo loco positum si tantum umoris collegerit ut alia die exprimi possit, magnam copiam aquae 10 locum habere significat. lucerna plena oleo incensa si in eodem loco similiter adoperta in | alia die lucens fuerit (30) inventa, indicabit eum locum aquam habere, propterea quod omnis calor ad se trahit umorem. | item in eodem =291= loco si focum feceris et vaporata terra umidum nebulosumque 15 fumum suscitaverit, ostendit locum aquam habere. cum haec ita fuerint reperta certis signis, in altitudinem putei defodiendi erunt quousque caput aquae inve|niatur (5) aut si plura fuerint in unum colligantur. maxime tamen sub radicibus montium in regione septentrionali signa 20 aquae sunt quaerenda. in his enim locis suaves et salubres et abundantiores inveniuntur, quoniam naturae beneficio a solis cursu separantur et arborum aut montium umbris | velatae frigida gratia aestate, hiberno tepida suavitate (10) profluent. 25

[Sidenote: IV. De puteorum fossionibus et structuris.

Vitr. 8, 6 (Pall. 9, 9).]

In puteorum autem fossionibus diligenter est cavendum ne fodientibus periculum fiat, quoniam ex terra sulphur alumen et bitumen nascitur, quae res cum in se convenerint | pestiferos spiritus emittunt. et primo occupatis (15) naribus tetro odore reprimunt animas corporibus, et si 30 non inde cito fugerint celerius moriuntur. hoc autem malum ubicumque fuerit hac ratione vitabis. lucerna accensa in eo loco demittatur. quae si ardens remanserit sine periculo descendes. quod si | ereptum ei lumen fuerit, (20) cavendum erit ne in eo loco descendatur. sed si alio 35 loco aqua non invenietur, dextra ac sinistra usque ad libramentum aquae putei fodiantur et per structuram foramina

* * * * *

Page 289

quasi nares intus in puteum demittantur, qua nocivus spiritus evaporet. sed cum aqua inventa | fuerit, (25) signinis operibus parietes struantur ita ne venarum capita excludantur. in signinis autem operibus haec servare debebis. primo ut harena aspera paretur et caementum 5 de silice vel lapide toficio calcisque proxime extinctae duae | partes ad quinque harenae mortario misceantur. =292= puteum ergo fodere debebis latum pedes octo, ut a binis pedibus structura in circuitu surgat et quattuor cavo relinquat. structuram vero cum facere coeperis, vectibus 10 ligneis densabis | sic ut nitorem frontis non laedas. sic (5) enim solidata structura adversus umorem fortior erit. quodsi limosa aqua fuerit, salem ei miscebis et insuavitatem saporis mutabit. sed licet auctores ad quinque partes harenae duas partes calcis mitti docuerint, isdem 15 mensuris et redivivas inpen|sas fieri monstraverint, melius (10) tamen inventum est ut ad duas harenae una calcis misceatur, quo pinguior inpensa fortius caementa ligaret. similiter et in testaceis operibus facies. puteum autem cum fodere coeperis, si terra solida non fuerit aut harena 20 lubrica aut sabulo fluidus aut exsudans | umor fossionem (15) resolvet, tabulas axium directas fodiendo submittes et eas vectibus ligneis transversis distinebis, ne labens terra ruina ponderis periculum fodientibus faciat.

[Sidenote: V. De utilitate aquae probanda.

Vitr. 8, 4 (Pall. 9, 10).]

Quoniam ergo ante omnia aquae usus necessarius habetur, 25 his experimentis utilitas eius probanda erit. itaque | si naturaliter fontes profluent, considerandum erit prius (20) quales homines et quam salubri corpore circa eos fontes habitent. itaque si corporibus valentibus, cruribus non vitiosis, coloribus nitidis, non lippientibus oculis, purgatos 30 salubresque fontes probabis. quodsi novi fontes aut putei fossi | fuerint, aquam eximes, in vas aeneum nitidum (25) sparges, et si maculam non fecerit optima et probabilis erit. missa etiam in vaso aeneo nitido si decocta fuerit et limum vel harenam in fundo non reliquerit, legumen 35 in ea si cito coquatur, bona | erit. non minus si perlucidi =293= fontes fuerint et sine musco aut quibusdam

* * * * *

Page 290

inquinamentis. his signis munitam salubrem perpetuamque aquam futuram significabunt.

[Sidenote: VI. De aquae inductione.

Vitr. 8, 6 (Pall. 9, 11).]