Part 13

modulorum, altitudo cum capitulo XIIII. capituli crassitudo unius moduli, latitudo duorum et moduli sextae partis. crassitudo capituli dividatur in partes tres, e quibus una plinthus cum cymatio fiat, altera echinus cum anulis, tertia hypotrachelion. con|trahatur columna ita uti in tertio 5 (25) libro de ionicis est scriptum. epistylii altitudo unius moduli cum taenia et guttis, taenia moduli septima, guttarum longitudo sub taenia contra triglyphos alta cum regula parte sexta moduli praependeat. item epistylii latitudo ima respondeat hypotrachelio summae | columnae. supra 10 (30) epistylium conlocandi sunt triglyphi cum | suis metopis, =92= alti unius et dimidiati moduli, lati in fronte unius moduli, ita divisi ut in angularibus columnis et in mediis contra tetrantes medios sint conlocati, et in intercolumniis reliquis bini, in mediis pronao et postico terni. | ita relaxatis 15 (5) mediis intervallis, sine inpeditionibus aditus accedentibus 5 erit ad deorum simulacra. triglyphorum latitudo dividatur in partes sex, ex quibus quinque partes in medio, duae dimidiae dextra ac sinistra designentur regula. una in medio deformetur femur, quod graece μεροϲ dicitur. | secundum 20 (10) eam canaliculi ad normae cacumen inprimantur. ex ordine eorum dextra ac sinistra altera femina constituantur. in extremis partibus semicanaliculi intervertantur. triglyphis ita conlocatis, metopae quae sunt inter triglyphos aeque altae sint quam longae, item in extremis angulis 25 semi|metopia sint inpressa dimidia moduli latitudine. ita (15) enim erit ut omnia vitia et metoparum et intercolumniorum et lacunariorum, quod aequales divisiones factae erunt, 6 emendentur. triglyphi capitula sexta parte moduli sunt

3 tres _HS_, III _G_.

5 ypotrachelio _x_. | columna _HS_: colūnę _G_.

7 tae(ę _S_)nia (thenia _G_) … thae (the _GS_)nia, (_item 27_) _x_.

9 item--(10) respondeat _om. S_

12 unius--fronte _om. S_. | unius dimidiati _x_.

14 & intercolumnīis (-nis _S_) _x_.

15 binis _x_.

17 latitudo: altitudo _x_.

18 quinque partibus _x_.

20 graecạ̇e (_H_, grece _GS_) eros _x_.

22 earum _x_.

24 methophe _S_. | intertrigliphos (_in ras._) _G_: inter (t̄ _S_) glyphos _HS_.

25 semi memphia _x_.

26 dimedia _H^{c}_.

27 methopharū _S_.

* * * * *

Page 91

faciunda. supra triglyphorum capitula corona est conlocanda in pro|iectura dimidiae et sextae partis habens cymatium (20) doricum in imo, alterum in summo. ita cum cymatiis corona crassa | ex dimidia moduli. dividendae =93= autem sunt in corona ima ad perpendiculum triglyphorum 5 et medias metopas viarum directiones et guttarum distributiones, ita uti guttae sex in longitudinem, tres in latitudinem pateant. reliqua spatia, | quod latiores sunt metopae (5) quam triglyphi, pura relinquantur aut fulmina scalpantur, ad ipsumque mentum coronae incidatur linea quae 10 scotia dicitur. reliqua omnia, tympana et simae coronae, quemadmodum supra scriptum est in ionicis, ita perficiantur.

7 | Haec ratio in operibus diastylis erit constituta. si (10) vero systylon et monotriglyphon opus erit faciundum, frons aedis, si tetrastylos erit, dividatur in partes XVIIII S, si 15 hexastylos erit, dividatur in partes XXVIIII S. ex his pars una erit modulus, ad quem uti supra scriptum est dividatur. 8 ita supra | singula epistylia et metopae et triglyphi (15) bini erunt conlocandi, in angularibus hoc amplius dimidiatus et quantum est spatium hemitriglyphi id accedit. 20 in mediano contra fastigium trium triglyphorum et trium metoparum spatium distabit, quo latius medium intercolumnium accedentibus ad | aedem habeat laxamentum et (20) adversus simulacra deorum aspectus dignitatem.

2 dimidiae (-ę _S_) et sextae (ę _S_) parte _HS_, dimidię et sexta parte _G_. | habens--(5) perpendiculum: _haec eadem verba repetunt infra post_ (21) in mediano _x_.

3 ita: item (-ē) _x_.

4 moduli: _hoc infra in rep. om. HS_ (_non G_).

5 corona (_sic infra rep._) _x_: (_hic_) columna _x_.

6 de(i _S_)rectiones _x_.

7 latitudinem _H^{c} GS_: altitudinem _ante_ (_ips._) _corr. H_.

8 quod (qđ _S_) _HS_: quo _G_. | sunt _GS^{c}_: sint _H et_ (ſ̄int) _S_.

9 flumina _x_.

10 incidantur _x_. | linia _HS_.

11 et simae (_coronae cf. p. 82, 6_): et imae (e _G_, ę _SG^{c}_).

12 perficiantur _G_: -atur _HS_.

13 diasty(i _G_)liis _x_.

15 tetrasty(i _G_)lo _x_. | XVIII … XXVIIII _x_.

17 dividantur _x_ (_corr. Ussing_).

18 metopha _x_.

19 amplius quantum dimidiatum est (ē _GS_) spatium _x_.

21 in mediano habens cymatium _etc. add. x_ (_= v. 2-5_).

22 quo: quod (qđ _GS_) _x_.

23 habeat _om. G_ (hebeat _suppl. in m. G^{c}_). | laxiamentum _H_ (_non GS_).

* * * * *

Page 92

9 Columnas autem striari XX striis oportet. quae si planae erunt, angulos habeant XX designatos. sin autem | excavabuntur, sic est forma facienda uti quam magnum =94= est intervallum striae, tam magnis striaturae paribus lateribus quadratum describatur, in medio autem quadrato 5 circini centrum conlocetur et agatur linea rotundationis, quae qua|drationis angulos tangat, et quantum erit curvaturae (5) inter rotundationem et quadratam descriptionem, tantum ad formam excaventur. ita dorica columna sui generis 10 striaturae habebit perfectionem. de adiectione eius 10 qua media adaugetur, uti in tertio volumine de ionicis est perscripta, ita et in his transferatur.

| Quoniam exterior species symmetriarum et corinthiorum et (10) doricorum et ionicorum est perscripta, necesse est etiam interiores IV cellarum pronaique distributiones explicare. distribuitur 15 autem longitudo aedis uti latitudo sit longitudinis | dimidiae partis, ipsaque cella parte quarta longior (15) sit, quam est latitudo, cum pariete, qui paries valvarum habuerit conlocationem. reliquae tres partes pronai ad antas parietum procurrant, quae antae columnarum crassitudinem 20 habere debent. et si aedis erit latitudine maior quam pedes XX, | duae columnae inter duas antas interponantur, (20) quae disiungant pteromatos et pronai spatium. item intercolumnia tria, quae erunt inter antas et columnas, pluteis marmoreis sive ex intestino opere factis intercludantur 25 ita uti fores habeant, per quas itinera pronao 2 fiant. item si maior erit latitudo | quam pedes XL, columnae (25) contra regiones columnarum, quae inter antas sunt, introrsus conlocentur. et eae altitudinem habeant aeque quam quae sunt in fronte, crassitudines autem earum 30

3 uti: ita uti _x_ (_cf. p. 89, 25_).

6 centrū _S(G^{c})_: centum (-tū _G_)_HG_.

8 descriptionem (-ē) _HS(G^{c})_: destructionē _G_.

11 qua: quae (-ę _GS_)_x_.

19 habuerit _G_: hab&erit _HS_.

20 antę _G_: ante _HS(G^{c})_.

21 ędis _S_: aedes _HG_ (ędes _S^{c}_).

23 pteromotos _HS_ (-matos _G_).

27 latitudo: altitudo _x_.

28 regiones (_L_): religiones _x_.

29 eae: heę _S_, hae _HG_.

* * * * *

Page 93

extenuentur his rationibus uti si octava parte erunt quae sunt in fronte, hae fiant X parte, sin autem VIIII | aut decima, =95= pro rata parte. in concluso enim aere si quae extenuatae erunt, non discernentur. sin autem videbuntur graciliores, cum exterioribus fuerint striae ＜XX aut＞ XXIIII, 5 in his faciendae erunt XXVIII aut XXXII. ita quod de|trahitur (5) de corpore scapi, striarum numero adiecto adaugebitur ratione quo minus videatur, et ita exaequabitur dispari 3 ratione columnarum crassitudo. hoc autem efficit ea ratio quod oculus plura et crebriora signa tangendo maiore 10 visus circumitione pervagatur. namque si duae columnae | aeque crassae lineis circummetientur, e quibus una sit (10) non striata et altera striata, et circa striglium cava et angulos striarum linea corpora tangat, tametsi columnae aeque crassae fuerint, lineae quae circumdatae erunt ＜non 15 erunt＞ aequales, quod striarum et striglium circumitus maiorem efficit lineae | longitudinem. sin autem hoc ita (15) videbitur, non est alienum in angustis locis et in concluso spatio graciliores columnarum symmetrias in opere constituere, cum habeamus adiutricem striaturae temperaturam. 20 4 ipsius autem cellae parietum crassitudinem pro rata parte magnitudinis fieri oportet, dum antae | eorum crassitudinibus (20) columnarum sint aequales. et si ex structis futuri sunt, quam minutissimis caementis struantur, sin autem quadrato saxo aut marmore, maxime modicis paribusque 25 videtur esse faciundum, quod media coagmenta medii lapides continentes firmiorem facient omnis operis perfectionem, item | circum coagmenta et cubilia eminentes expressiones (25) graphicoteran efficient in aspectu delectationem.

2 fiant. X. partes. sin autem VIIII ([a/VIIII] _G^{c}_) aut decima _x_.

5 XX aut _om. x_.

8 videtur _x_.

10 signat tangendo _x_.

11 circuitione _x_.

12 crasse _G_ (-ę _G^{c}_): crassi _HS_.

13 et (circa) _om. x_.

15 non erunt _om. x_.

16 circuitus _x_.

17 efficit _HS_: -ciet _G_.

20 striatarum (-ū _S_) _x_.

21 parietū _G et in ras. S^{c}_: parte tum _H(S)_.

22 magnitudinis _GS_: -nes _H_

23 exstructi _GS_, extructi _H_.

26 faciundum _GH_, -endum _S_. | lapidis _x_.

29 graphicoteran (_sic_) _x_.

* * * * *

Page 94

V Regiones autem quas debent spectare aedes sacrae deorum inmortalium, sic erunt constituendae uti si nulla ratio | inpedierit liberaque fuerit potestas, aedis signumque =96= quod erit in cella conlocatum spectet ad vespertinam caeli regionem, uti qui adierint ad aram immolantes aut 5 sacrificia facientes spectent ad partem caeli orientis ad simulacrum quod | erit in aede, et ita vota suscipientes (5) contueantur eadem exorientem caelum ipsaque simulacra videantur exorientia contueri supplicantes et sacrificiantes. 2 sin autem loci natura interpellaverit, tunc convertendae 10 sunt earum regionum constitutiones, uti quam plurima pars moenium e templis deo|rum conspiciatur. item si (10) secundum flumina aedes sacrae fient, ita uti Aegypto circa Nilum, ad fluminis ripas videntur spectare debere. similiter si circum vias publicas erunt aedificia deorum, ita 15 constituantur uti praetereuntes possint respicere et in conspectu salutationes facere.

VI | Ostiorum autem et eorum antepagmentorum in aedibus (15) hae sunt rationes uti primum constituantur quo genere sint futura. genera sunt enim thyromaton haec, doricum, 20 ionicum, atticurges.

Dorici symmetriae conspiciuntur his rationibus uti co|rona (20) summa, quae supra antepagmentum superius inponitur, aeque librata sit capitulis summis columnarum quae in pronao fuerint. lumen autem thyretri constituatur sic uti 25 quae altitudo aedis a pavimento ad lacunaria fuerit, dividatur in partes tres semis et ex eis duae partes ＜semis＞ lumini

4 incellae(ę _GS_) _x_.

6 orientis & sim. _x_.

8 eadem (= eâdem _simul cf. Varr. r. r. 2, 5, 2_) _HS_: aedē _GS^{c}_ | & orientem (et orientē _G_) caelum _sic x_.

9 _post_ sacrificantes _ex rubrica marg. addunt x_ quod aras omnes deorum necesse esse videantur ad orientem spectare. (sin autem …)

12 e: & _S_. | deorum: eorum _x_.

13 aedis sacra fiet _x_ (_sed_ fiēt _ante ras. G_).

15 circa (vias) _ante corr._ (-ū) _G_.

19 quo _GS_: quod _H_.

20 futurae _x_ (_corr. Nohl_). | thiromaton _G_, thyromathon _HS_.

21 attigurges _x_.

22 Dorici: Horum _x_.

23 in(m _S_)ponetur _HS i. e._ inponitur _G_.

25 thyretri: hypetri _x_.

27 III. semis _G_ | duae (ę _GS_) partes (-is _H_) lumine _x_.

* * * * *

Page 95

valvarum alti|tudine constituantur. haec autem dividatur =97= in partes XII et ex eis quinque et dimidia latitudo luminis fiat in imo. et in summo contrahatur si erit lumen ab imo ad sedecim pedes, antepagmenti III parte, si XVI pedum ad XXV, su|perior pars luminis contrahatur antepagmenti 5 parte IIII, si ab pedibus XXV ad XXX, summa pars contrahatur antepagmenti parte VIII. reliqua quo altiora 2 erunt, ad perpendiculum videntur oportere conlocari. ipsa autem antepagmenta contrahantur in summo suae crassitudinis XIIII parte. su|percilii crassitudo quanta antepagmentorum 10 in summa parte erit crassitudo. cymatium faciundum est antepagmenti parte sexta, proiectura autem quanta est eius crassitudo. scalpendum est cymatium lesbium cum astragalo. supra cymatium quod erit in supercilio, conlocandum est hyperthyrum crassi|tudine supercilii, 15 et in eo scalpendum est cymatium doricum, astragalum lesbium. summa scalpatur corona plana cum cymatio, proiectura autem eius erit quanta altitudo. supercilii quod supra antepagmenta inponitur, dextra atque sinistra proiecturae sic sunt faciundae uti crepidines excurrant 20 | et in unguem ipso cymatio coniungantur. (20)

3 Sin autem ionico genere futura erunt, lumen altum ad eundem modum quemadmodum in doricis fieri videtur. latitudo constituatur ut altitudo dividatur in partes duas et dimidiam, eiusque partis unius ima luminis fiat latitudo. 25 | contracturae ita uti in doricis. crassitudo antepagmentorum (25) altitudinis luminis in fronte XIIII parte, cymatium huius | crassitudinis sexta. reliqua pars praeter =98= cymatium dividatur in partes XII. harum trium prima

2 latitudo _H^{c} S(G^{c})_: altitudo _a. c. HG_.

4 III ([tia/III] _S^{c}_) parte. XVI. _x_.

6 parte IIII ([ta/IIII] _S^{c}_) _HS_: quarta parte _G_. | ad pedibus _H_, apedibus _GS_.

12 faciundum _H_: -endum _GS_.

13 sculpendum (_hic_) _x_.

14 (_et_ 17) lespiū _S_.

15 est _om. S_ (ē _suppl. S^{c}_). | hy(i _G_)perthy(i _GS_)rum _x_.

17 summa scalpatur: sima scalptura _x_.

19 atque _HS_: ac _G_. | 20 faciundae _HS_: -endae _G_.

21 ungue _x_.

25 ima luminis _G et_ (_in ras._) _S^{c}_: simalum in his _H_.

27 altitudinis: -ne _x_.

29 dividitur _x_. | horum _x_.

* * * * *

Page 96

corsa fiat cum astragalo, secunda quattuor, tertia quinque, 4 et eae aeque corsae cum astragalis circumcurrant. hyperthyra autem ad eundem mo|dum componantur quemadmodum (5) in doricis, pro ratis partibus. ancones, sive parotides vocantur, excalptae dextra ac sinistra praependeant 5 ad imi supercilii libramentum praeter folium. eae habeant in fronte crassitudinem ex antepagmenti tribus partibus ＜duarum＞, in imo quarta parte gracilio|rem quam superiora. (10)

Fores ita compingantur uti scapi cardinales sint ex 10 latitudine luminis totius XII parte. inter duos scapos tympana 5 ex XII partibus habeant ternas partes. inpagibus distributiones ita fient uti divisis altitudinibus in partes V | duae superiori, tres inferiori designentur. super medium (15) medii inpages conlocentur, ex reliquis alii in summo alii 15 in imo compingantur. altitudo inpagis fiat tympani tertia parte, cymatium sexta parte inpagis. scaporum latitudines inpagis dimidia parte, item replum de inpage dimidia et sexta parte. | scapi qui sunt secundum antepagmenta, dimidium (20) inpagis constituantur. sin autem valvatae erunt, 20 altitudines ita manebunt, in latitudinem adiciatur amplius foris latitudo. si quadriforis futura est, altitudo adiciatur.

6 Atticurge autem isdem rationibus perficiuntur quibus | dorica. praeterea corsae sub cymatiis in antepagmentis (25) | circumdantur, quae ita distribui debent uti antepagmenti =99= praeter cymatium ex partibus VII habeant duas partes. 26 ipsaque non fiunt clostrata neque bifora sed valvata, et aperturas habent in exteriores partes.

2 et eae: ex ea _x_. | hyperthyra: hypetra _HS_, hipetre _G_ (-ę _G^{c}_).

4 in _om. S_. | doricis protis (ꝓtis _S_) pedibus _x_. | sive protides (ꝓtides _S_) _x_.

5 excalpta (exsc- _S_, etsc- _G_) _x_.

6 eae _H_, eę _S_: hae _G_.

7 ante pagmentis _x_.

8 duarum _om. x_. | graciliore _x_.

12 (ex) XII. _HG_: duodecī _S_. | inpaginibus _x_.

14 tres _HS_: III. _G_. | 15 ex: et _x_.

17 scaphorum _HS_ (-porum _G_).

19 secundum antepagmenta: ante secundum pagmentum _x_.

23 Adti(Atti- _G_)gurges _x_ (_corr. Nohl_) | isdem _SG_: hisdem _H_.

24 corsę _G_ (_ut x v. 2, 3_): gorsae (ę _S_) _HS_

25 ante pagmenta _x_.

27 clostrata (_i. e._ claustrata = _gr._ clatrata _CIL I, 577 cf. Keil ad Cat. p. 21_): caelostrata _H_, cęlo strata _GS_ (_coni. G^{c}_).

* * * * *

Page 97

| Quas rationes aedium sacrarum in formationibus oporteat (5) fieri ＜doricis＞ ionicis corinthiisque operibus, quoad potui attingere, veluti legitimis moribus exposui. nunc de tuscanicis dispositionibus quemadmodum institui oporteat VII dicam. locus, in quo aedis constituetur, cum habuerit 5 in longitudine | sex partes, una adempta reliquum (10) quod erit latitudini detur. longitudo autem dividatur bipertito et quae pars erit interior, cellarum spatiis designetur, quae erit proxima fronti, columnarum dispositioni 2 relinquatur. item latitudo dividatur in partes X. ex his 10 ternae partes dextra ac sinistra cellis | minoribus sive ibi (15) alae futurae sunt dentur, reliquae quattuor mediae aedi attribuantur. spatium quod erit ante cellas in pronao, ita columnis designetur ut angulares contra antas, parietum extremorum e regione, conlocentur, duae mediae e 15 regione parietum qui inter antas et mediam aedem | fuerint, (20) ita distribuantur, et inter antas et columnas priores per medium isdem regionibus alterae disponantur. eaeque sint ima crassitudine altitudinis parte VII, altitudo tertia parte latitudinis templi, summaque columna quarta parte 20 3 crassitudinis imae contrahatur. spirae earum altae dimidia | parte crassitudinis fiant. habeant spirae earum plinthum (25) ad circinum altam suae crassitudinis dimidia parte, torum in|super cum apophysi crassum quantum plinthus. capituli =100= altitudo dimidia crassitudinis. abaci latitudo quanta 25 ima crassitudo columnae. capitulique crassitudo dividatur in partes tres, e quibus una plintho, quae est abaco, detur,

2 doricis _om. x_.

6 adempta _HS_: dempta _G_.

9 dispositioni _G_: -ne _HS_.

12 alae: aliae (-ę _GS_) _x_.

15 e (_post_ extr.) _om. x_.

16 antas | _G_: anta _H_ (_ubi_ anta | & med.) _et S_.

18 hisdem _x_. | altera ae(ę _GS_)dis ponatur aeques intima (_ubi_ aequę sint ima _G_, ęq⁊ sint ima _S_) _x_.

19 VII. _x_ (= [ma/VII.] _G^{c}_). | tertia … quarta _HG_: .III … IIII. _S_.

21 ima _x_. | altae: alia _x_.

24 apopysi _HS_, apopisi _G_. | capituli--[(_v._ 26) capitulique _om. S_ (_in m. suppl. S^{c}_).

27 tres _HS_: III. _G_. | abaco: inabaco _x_.

* * * * *

Page 98

4 al|tera echino, tertia hypotrachelio cum apophysi. supra (5) columnas trabes compactiles inponantur altitudinis modulis is qui a magnitudine operis postulabuntur, eaeque trabes eam habeant crassitudinem, quanta summae columnae erit hypotrachelium, et ita sint compactae subscudibus et | securiculis 5 (10) ut compactura duorum digitorum habeant laxationem. cum enim inter se se tangunt et non spiramentum et perflatum venti recipiunt, concalefaciuntur et celeriter putrescunt. 5 supra trabes et supra parietes traiecturae mutulorum parte IIII altitudinis columnae proiciantur, item in | eorum 10 (15) frontibus antepagmenta figantur, supraque tympanum fastigii structura seu de materia conlocetur. fastigium, columen, cantherii, templa ita sunt conlocanda ut stillicidium tecti absoluti tertiario respondeat.

VIII Fiunt autem aedes rotundae, e quibus aliae monopteroe 15 | sine cella columnatae constituuntur, aliae peripteroe (20) dicuntur. quae sine cella fiunt, tribunal habent et ascensum ex sua diametro tertiae partis. insuper stylobatas columnae constituuntur tam altae quanta ab extremis parietibus est diametros stylobatarum, crassae altitudinis 20 suae cum capi|tulis et spiris decumae partis. epistylium (25) altum columnae crassitudinis dimidia parte. zophorus et reliqua quae in|super inponuntur, ita uti in III volumine =101= de symmetriis scripsi.

2 Sin autem peripteros ea aedis constituetur, duo gradus 25

1 apophysi _HS_, apopisi _G_.

2 columnas _om. G_ (_suppl. G^{c}_). | inponantur ut altitudinis _x_.

3 is qui a: his (hi _ante corr. S_) qua _x_. | postulabantur _x_. | eaeque _H_ (eęque) _S_: ea ęque _G_. | trabes conpactiles ponantur ut eam _x_ (_verbis a Lorentzen deletis etiam alterum_ conpactiles _add. Ussing_).

5 securiclis _HG_, -dis _S_.

6 habeant (_sic_) _x_.

7 inter se tangunt _x_.

11 frontibus _G_ (_et in ras. S^{c}_): prontibus _HS_. | ficantur _H_ (_non GS_). supraque id t. _x_ (id _del. Ussing coll. p. 69, 4_).

12 conlocetur. supraque eum (_HS_, enī _G ubi_ ī aꝉ eū _G^{c}_) fastigium _x_ (supraque eum _del. Ussing_).

15 monopteroe … peripteroe (_sic_) _x_.

18 sua _HS_: suo _G_. | sty(i _GS_)lobata _x_.

19 constituuntur _HG_: -antur _S_.

21 decumae (ę _S_) _H et ante ras. S_: decimę _G(S^{c})_.

22 zophorum _x_.

23 III: quarto (_sic_) _x_.

25 ae(ę)des (_hic_) _x_.

* * * * *

Page 99

et stylobata ab imo constituantur, deinde cellae paries con|locetur cum recessu eius a stylobata circa partem latitudinis (5) quintam, medioque valvarum locus ad aditus relinquatur, eaque cella tantam habeat diametrum praeter parietes et circumitionem quantam altitudinem columna 5 supra stylobatam. columnae circum cellam isdem ＜proportionibus＞ 3 symme|triisque disponantur. in medio tecti (10) ratio ita habeatur uti quanta diametros totius operis erit futura dimidia altitudo fiat tholi praeter florem, flos autem tantam habeat magnitudinem quantam habuerit in columna 10 capitulum, praeter pyramidem. reliqua uti supra scripta sunt, isdem proportionibus | atque symmetriis facienda videntur. (15)